Музейде Х. М. Кулиев

               
    Эртденбла уянама да  сагъыш этеме.- Бюгюн солуу кюнюмдю.  Энди аны къалай ётдюреме? - Биягъы аракъыгъамы жарашама, огъесе.. - Угъай,-  дейме кеси- кесиме. -Энди аракъы аракъыды, аны да  унутмам, алай бир культурна затха да  къатышайым, ансы, кийик адамча, аракъы жута да, харам мыллыкча сойлана,- дейме да ,- бир чекушкачыкъны да, на псяка случай,   къоюнума суугъама да,  автобусха минип,  шахаргаъа атланама.-  Музейге барайым,-  деп, башыма ол иги акъылны алып. –Бир кёзюм да ачылсын, бир сейир затла да кёрейим. 
  Жолда  музейни къалайда  болгъанын сорама да, айтадыла-былай-былай,- деп. Табама да, ичине киреме.
   Кирсенг-аллайгъа кир. Тюз аллымда, жынжыргъа тагъылып, бир къара къазан. Къазанны къатында  бир къартчыкъ чёгюп, кёзлерин къакъмай, манга аралып. -Кимсе, не атангы башына айланаса?- дегенча.
  Ётюрюкден не хайыр-къоркъама.- Ярабий, бирлени юйлеринеми кирип кетдим,- дейме да,  чартлап тышына чыгъама. Чыгъама да, эшик башына къарайма.-Эшик башында «Музей»,- деп жазылып. Дагъыда  киреме. Къартчыкъ олтуруп, биягъы манга аралып.- Салам Алейкум,- дейме.  Къарт «шум». Бир зат да айтмайды- Эй,- дейме, - санга айтама! Бителипми тураса? Салам Алейкум!
   Бирда -бирда. Къартны Салам алыргъа  эсинде да жокъду. Сир къатып олтурады.
– Ай,  бу факъыр  арталлы бла да  къулакъларындан бошап тура кёреме,- дейме да,- Салааам Алейкууум- деп къычыралгъанымча къычырама. О сагъат бир уллайгъан тиширыучукъ къатыма чабып келеди. –Не къычыраса? - дейди да.- Кесинги къайда тургъан сунаса? Бу музейди! Культурна учреждения! Мында кесинги тынч, тапчыкъ жюрютюрге керекди!
 -Сен а кимсе? –Мен тиширыугъа суху къарайма.- Не кесинги  сугъаса бери?
 -Мен а- дейди тиширыу, къашларын тюйюп, -мен а музейни къуллукъчусума. Таматаны орунбасары! 
 -Мен жунчуууракъ болама. – Кечкенлик, жюйюсхан орунбасар,- дейме.- Бу къарт бла саламлашхан эте эдим да саламымы алмайды да, сангырау ишми болур деп, андан къычыра эдим. Сангыраумуду? Нек алмайды саламымы?
  Тиширыу кюледи. – Да къалай алсын,  бу керти адам тюйюлдю сора уа?
-Къалай керти адам тюйюлдю? –Мени ауузум ачылады.-  Кимди да сора?
-Гинжи! –дейди тиширыу. – Балаууздан ишленген.
  Ма санга тамаша! Бу къартчыкъ гинжи кёреме. Мен сылхыр а тамагъымы жыртып кюрешеме, мынга салам берип.- Ай, салам отда  кюйгюн,- деп, арлакъгъа озама. Озама да, тёгерегиме къарайма. Къабыргъаланы биринде бир суратха кёзюм илинеди.
 Суратда,  биреу, юсюнде да бир тери кибиги бла,  бир уллу кийикни аудуруп, къатында  олтурады. Кеси да  мудах, кийик  да  мудах. Энди кийикни мудахлыгъын ангылайма, къабыргъанга бир уллу сюнгю чанчылып турса, жырлагъанмы этериксе, алай ол сюнгюню чанчханда  мудахды. Иги тюрслеп къарайма да, ангылайма аны да нек мудах болгъанын. Ашы эл бла бир,  жаларгъа  уа жугъу жокъ. Сюймей-сюймей болурса мудах.
   Ма биз да бир жол   алай болгъанбыз. Шотту, хайырсыз, къайдан эсе да  бир бишлакъ къыйыр  мадарады да, ашыбыз  бар  – ичгибиз а жокъ. Биз о кюн къыйналгъаны ыёмюрде унутмам. Барда  андан шеша тиле, келда  мындан сто грамм изле. Бек мудах эдик биз да  о кюн. Алайды да, мен бу суратдагъын бек уста ангылайма. Къоюнумда  чикушганмдан юлюш этерик эдим, алай   кесиме аз болур  деп къоркъама. Уффф!
  -Къоркъма,- дейме суратдагъына. –Энди келсем бир абаданыракъ шеша ала келирме. Былай, экибизге да жетерча. Кетмей тур! Суратдагъы мудах къарайды. –Сыза болурмуса, шуёх,- дегенча. Уффф!
 Тюш боламыды,- дейме да  къабыргъада  сагъатха къарайма.- Ма санга! Сагъат онеки бола турады да, таланнган! Солуу кюнюм учуп кетеди, мен бу къурурукъ музейге къарап бошагъынчы,- дейме да, тёгерегиме къарайма.- Неге къуюп уртлайым?- деп. Стаканымы унутуп кетгенме,  башым къуруп. Автобусха ашыгъып. Уффф! Андан къарайма тёгерегиме, бир-саут-саба табармедим, деп. Дагъыда, бу культурна жерде, этиучюмча, чикушканы башындан тогъуп ийсем, ушамаз,- деп.   
  Къарасам, ол къазан къатында гинжи къартны къолунда бир терен чёмюч. –Тапдым! –деп къууанып, анга атылама. - Чёмючюн бир шыпырайым,- деп.- Гинжиге неге керекди чёмюч?  Ашагъаны жокъ, ичгени жокъ,- деймеда, кеси-кесиме кёл этдире,  къартны къолундан чёмючню кесиме тартама.
   Хатлама! Бермейди!  Къолу ол чёмючге къатханды да къалгъанды. Тартама, тартама-бирда-бирда! Ычхындырмайды.  -Ай, ананг бергенни тёккюн,- деп, аягъымы да  къартха тиреп, иги да тартама. Тартамада, къарасам,  гинжи бетин да тюрлендирип, жеринден къобуп келеди! Пу анассына!  Шашарга жетеме.- Бу жаны болмагъан къаллайла этеди,- деп,  мен да анга иги  сейирсинип да бошагъынчы, гинжи къоба келеди да, «штяяяп» деп жаягъымы къыздырады.  Ауама. Ауама да, турама тёнгереп. Кёзлерим къысылып, аузум ачылып, солуум тыйылып, санларым къыйылып!   
  Иги кесекни тёнгерейме алай бла. Бир заманда  эсими кючден-бутдан жыйып, кёзлерими ачсам- гинжи сап-сары эки тишин ачып, -къа-къа-къа-къа-къа, деп кюле. –Ма санга дамырлыкъ!   Дагъыда  ауама. Да не? Аумай не этгин?  Сарытиш кюлген гинжи кёрсегиз сиз да  ауар  эдигиз, ант этейим. Уффф!
  Къысхасы- бир заманда  аязама. Аязама да, сеийрге къалып гинжиге къарайма.- Не жан кирди бу балауузгъа? -дейме да.
 –Эй!  Не жан кирди санга? Сен гинжи ушайсада?- деп, имбашын къагъама. 
-Сен бол гинжи! - деп гинжи ачыуланып къолуму артха сызады. – Азыракъ ич! Сау адамны гинжиден айыралмай тураса, малгъун!  Мен сау  адамма. Кёзлеринги ач!   
– Да  сора,- дейме, жаякъларымы ссылай,  сау адам эсенг,  не гылдыргъа олтурасада  былайда,  кесинги гинжи этип, халкъны жанын ала. Юйюнге барсанга! Огъесе юйюнг жокъмуду?
  -Барды,- дейди къарт, жерине олтура.- Юйюм да юйдегим да бардыла,   мында  уа шабашкадама.  Бу мен олтургъан жерде тюненеге дери керти гинжи олтура эди. Тюнене уа ма былай сенича бир алкач келе-келип гинжини бурунундан тутуп сындыргъанды да,  жамаргъа  алып кетгендиле. Манга уа, ол  къайтхынчы, орунунда  олтура эсенг, кюнюнге минг сом беребиз дегендиле да, андан олтурама. Ангыладынгмы энди?
-Ангыладым,- дейме. – Аман шабашканг жокъду, жуугъум. Кюнюме минг сом берип турсала мен да олтурур эдим  былайдан тепмей. Бек иги шабашкады, ант этеме. 
  -Ай, -деп, биягъы ахтынады  къарт,- шабашканы хатасы уа жокъ эди, тохтап къалыр деп къоркъуп турама ансы.
-Нек?
-Да  гинжини жамап келтирселе шабашкагъа капут.
Мен кюлеме. – Ой, аны несине жарсыйса, харип!  Жангыдан сындырайыкъ да къойяыкъ! Буруну-чуруну дей да турмай, арталлы бла да боюнун бурайыкъ да атайыкъ муну!
Къарт ахтынады.  -Буруса атангы башы! Уффф!
- Нек? – Мен сейирсинеме.- Нек бурмайма сора?
- Энди   темирден ишлей турадыла. Бурда тур, бирда аямада! Уффф!
-Ол а бютюн  аламат! –Мен къартха кёз къысама. –Секиртейикда металоломгъа ётдюрейик!   Ма шабашка десенг!
- Къарт дагъыда ахтынады.- Ай, ол а, ким эсе да айтханлай, кесимни да эсимде эди, алай…
-Не? – Мен къартны къатына чёгелейме.- Не тыйгъыч барды?
- Бу музейни таматасы  киеуумду.- Къарт терен ахтынады.- Анга сёз жетер, деп къоркъама. –Угъай!   
- Мда…- мен къартха жазыкъсынып къарайма. –Болмады чотунг!
-Болмады!- дейди къарт биягъы ахтынып.
-Да не этериксе? –дейме мен да ахтынып. -  Кел   бир зат жалайыкъ!
- Бармыд жугъунг?-  Къарт жарыйды. - Тюш болду. Мени да солур заманым жетип турады! Чыгъар, жугъунг бар эсе.
- Табарбыз!- дейме да, жарыкъ ышарып, чикушканы чыгъарама.-  Къбаргъа жугъунг бармыды?
- Табарбыз!- деп къарт да   ышарады.- Къара къушну уясы къуру болмаз, жигит.
  Къарт къайры эсе да сол жанына узалып бир чулгъам чыгъарады. Чулгъамда   къакъ эт, жангы сохан, нартюх гыржын. Късхасы- къуралабыз. Къуралабыз да,- ой, алай болайыкъ, ой былай болайыкъ, саулукъ-эсенлик, оп-соп,-  дей, чикушканы къаплайбыз. Къаплайбызда, мен ёрге къобама. – Энди,- дейме,- тонгузну къулагъына от салынды, бу ичгенчигим манга милдеу да  тюйюлдю, мен энтда да  бир зат мадарып келейим,- деп эшикге тебирейме. –Тохта,- дейди къарт, -ол къазан артына бир къарачы. Къарайма. Къарасанг-аллайгъа къара. Субай къызла кибик, бир узун, назик шешала тизилип.
-Недиле была?
-Самогон.- къарт бирин алады.- Аламат самогон, жуугъум. Кесим этеме. Бек аман залим затды. Тюз бюйреклеринге урады.  Тамызчы бери.
-Къысхасы- самагондан да  бирин къаплайбызда,  аны бла  къоябыз. Къарт биягъы сир къатады, мен а,- бу музейни арлакъларынада  бир къарайым,- дейме да,  экинчи отоуна киреме. Киреме да –сирелеме да  къалама. Аллымда, бир ташны юсюнде, бир ариу тиширыу. Анасындан туума жаппа- жалан. Къолунда бир сай табакъ, табакъны ичи кёгетден толуп. Жюзюм, балли, кертме- къысхасы анда болмагъан жокъ. Тиширыуну боюнунда бир къангачыкъ тагъылып. Къангачыкъда «Изобилие.  Руками не трогать» деп жазылып.
- Пу анассына! Мында  кёрмезлигинг жокъ кёреме,- дей, къатына барама.
Барама да,- бир кертмечик къабар эдим,- деп, тиширыуну табагъындан бир уллу кертмени сермеп къабама. Уой, уой, уой, уой, уой! Къапмагъаным ол болгъуеди!  Аллымда эки тишим «чыкъырт-чыкъырт» деп къолума тюшедиле да къаладыла. Пу анассына!  Кертме ташдан кёре эдим. Мен а къайдан билейим аны? Ачыуланама! Юйюгюзге ёлю изабилия болугъуз огъесе,- деп тиширыугъа хыны къарайма.- Айтхан этсенга, юйюнг къуругъан, кертме ташды деп, онгсунуп къарап турмай! Аузунгда къуутунгму бар эди, нек жапдынг эшигими? Энди къачанга ёседиле манга жангы тишле! Алада ёсемидиле- къаламыдыла, барда сор!   
 Тишырыу тынгылайды. Тауушу чыкъмайды.- Мен къызарама.- Кесинг да не жаппа-жаланса, не? Уялмаймыса бетинге?
 Тиширыу бир зат да айтмай, тынгылайды.
  Мен нек тынгылагъанын сеземе да, ачыуум да кетип, тиширыуну имбашын къагъама.- Къоркъма!  Мен ол къартны шуёхума. Экинг да мында шабашкада болгъаныгъызны билип турама, - деп  тиширыугъа кёз къысама.- Сыкъма! Мен сатхыч тюйюлме! Менден бир сёз  да чыгъарыкъ тюйюлдю!
  Тишырыу тынгылайды. Алай, мени алдарыкъ тюйюлдю да. Мен бек уста билеме  нек тынгылагъанын. Солуу заман бошалгъанды да  андан тынгылайды. Солууда, ашай туруп, сёлеше да, кюле да болур эди, баям, энди уа ишлерге керекди. Майна къарт да  сир къатханды.  Не этерикдиле, факъырла,  ишлери алай болса.
   Мен башымы чайкъайма. – Кертада шабашка этеме деп, бетинги тас этерге    жарамаз! Халкъны ортасында жаппа-жалан сюелип турмада, юсюнге бир зат къапла! Эринг бармыды? Бар эсе, къолларымы къуругъанды, бирда болмасада бир пуфайка тапса уа санга!
Тиширыу бир зат да  айтмайды.
  -Охо,- дейме.- Сёлешмей эсенг къой. Алай мени санга жаным аууруйду. Быллай чырайлы, быллай ариу тиширыу былайда суукъдан къата тургъанынга. Мен тамбла санга бир плащ ала келейим. Жангыды. Беш жылчыкъ кийгенме жаланда.  Келтирейимми?
  Тиширыу тынгылайды. – Мен аякъларына къарайма.- Сапохларым да бардыла. Къыркъ бешинчи размер. Аланы да келтириме. Къоркъма! –мен тиширыугъа биягъы кёз къысама.- Хайт де! Мен саулукъдан жунчумазса! 
  Мен да  алай айта тургъанымлай, къарасам бизни таба  эки жаш келе. Юслеринде комбинзолла, къолларында къычхачла, чёгючле.  Келе келедиле да  мени да  арлакъгъа тюртюп, «изобилияны»  башын бурадыла да  аладыла. Ма санга, къаугъа!  Анымы кёре эдим!  Кёлюм бокъланып,   ауамада  къалама. Эсими жыйып къарасам-  бири ол тиширыуну къолларын юзе, бири бутларын чыгъара.
-Эй, не этесиз,- дейме да  алынама. –Не этесиз мурдарла? Бу сау адамды! Шабашкачыкъ эте тура эди! Сиз а оу этдигиз да къойдугъуз, харипни! 
-Жабыл алкаш,- дейди бири. – Бар жукъла, сени да шау этгинчи!
  Не этерик эдим? Чабамада, директорну орунбасар тиширыун табама.
Табама да,- былай-былай, мен да  къарап тургъанлай, эки эшек саппа-сау адамны башын бурдула. Полицияны чакъыр, былайда  мурдарлыкъ иш бола турады. Бол хайда! Не юйюнге эминагъа ауузунгу ачып тураса! Бир аламат тиширыууну битдире турадыла!- дейме да  алынама.
-Ким тиширыууну? –Орунбасар сейирге къалады. –«Изабилияны»,- дейме. Орунбасар кюледи.- Ол гинжиди,- деп  эснеп,  бир жанына кетеди.
- Хоу гинжи болур, алай онг! – дейме кеси- кесиме,-сен къартха да  айта эдинг гинжиди, деп,  гинжинг а  аракъы тарта. Ээээх!
   Аны бла юйюме кетеме. Музейигизни да  сизни да, - деймеда.