Китоби Хиштхона. Таърихи дехаи Хиштхона

Ёрмухаммад Усмонов ва Гулхумор Тошматова

          

                ТАЪРИХИ   ДЕХАИ   ХИШТХОНА




                Пешгуфтор

            «Вокеан, таърихро хотираи инсоният меноманд. 
            Афроде, ки аз сарнавишти миллат, таърихи
            гузаштаи сарзамин ва марзу буми ачдоди,
            мероси бойи фарханги ва расму оини ниёгон,
            дастовардхои бузург ва шахсиятхои оламшумули
            кавму кабоили хеш огохи надоранд, хеч гох
            инсони комил ва фарзанди баруманди замони худ
            шуда наметавонанд».

               
                (Эмомали Рахмон, «Точикон дар оинаи таърих»,сах.8)






Хиштхона яке аз деьаьои ободу зебои Тожикистон буда, таърихи хеле бою к=ьан дорад. Ин деь дар байни куььои сарбафалаккашида жойгир шуда, бо ьавои софу бещубор, табиати дилфиреб, меваьои шаьдрез ва абармардони фарзонаи худ дар тамоми кишвари азизамон ва берун аз он маълуму машьур аст.
Аммо чц хеле, ки   Абдуыаюми Муьаммаджон дар асари худ «Некхоьц пеша кун» ыайд мекунад, дар « Энсиклопедияи советии тожик» дар бораи Понщоз, Бободархон, Ашт ва дигар деьаьои ноьияи Ашт маълумот дода шудаааст, аммо мутаассифона дар ин сарчашмаи таърихц дар бораи деьаи Хиштхона ягон ишорае нест.Ьол он, ки Хиштхона деьаи жавонтарин дар жамоати Понщоз бошад ьам таърихи зиёда аз дунимасра дораду бо расму русум, урфу одат, санъат, илму фарьанг ва фарзонафарзандони  нак=номи худ дар байни дигар деьоти Тожикистон мавыеи хос дорад.
Бинобар ин мо муаллифони ин сатрьо, хостем ьамчун ыарзи шаьрвандц ва шарафи ватандорц баьри тарщиби хештаншиносц, худогоьии миллц ва ватанпарастц,  ки ьамчун арзиши олц аьамияти худро дар ьеж як давру замон, ьатто дар ьолатьои пурталотуму душвор гум накардаасту дар бартараф сохтани ьама гуна мушкилоти таърих, ки ба сари инсоният омадааст, наыши калон мебозад ва баьри таьким бахшидан ба арзишьои ватанд=стц дар ниьоди жавонони имр=за ва насли оянда каме ьам бошад дар бораи таърихи пайдоиш, мавыеи жущрофц, урфу одат, ьунарьои мардумц, кишоварзц, чорводорц ва намояндаьои гуногуни касбу кори ин диёр маълумот бидиьем.
Хиштхона жузъи жудонопазири Тожикистони соьибистиылол буда, пайвандони ин деьаро зарур аст, ки аз таъриху фарьанг, расму русум ва касбу кори аьолии деьа бохабар бошанд.
      Тожикон ба ыавми ориёц шомил буда, забони оньо ба гурўьи забоньои эронц ва оилаи забоньои ьинду аврупоц дохил мешавад. Ин миллати бонангу ор яке аз халыиятьои ыадимтарини жаьон ба ьисоб рафта, таърихи чандиньазорсолаи он саршори саьифоти ыаьрамониву мардонагц, фожеаьо, нокомиьо ва бурду бохтьост.
      Саьифаьои дурахшони таърихи аждодиро дар муборизаи оньо баьри муьофизати Ватани азизи худ бар зидди ажнабиёни Юнону маыдунц, арабьо, мущульо, туркьо ва Русияи подшоьц мебинем. Таърих гувоь аст, ки гузаштагони мо на бо ющу сипар, на бо тещи шамшер, жангу жидольо, хунрезиву вайронкорц, балки бо инкишофи кишоварзию ьунармандц, бунёди шаьру деьоти бостонц, илму фарьанг ва бо арзишмандтарин ва безаволтарин асарьову фарзандони машьури жаьонияшон ном баровардаанд.
Халыи тожик имтиьоньои жиддии таърих: жисман нест шудан аз тарафи мущульо ва дар ибтидои асри xx маънаван гумномиро аз тарафи пантуркистон сарбаландона гузашта ыадам ба ыадам пеш меравад.
Имр=з Тожикистони соьибистиылоли мо ба с=и омолу орзуьои чандинасраи фарзандонаш ыадам мезанад. Ин миллати тожбарсару соьибнанги озода аз доштани чунин хел давлати соьибихтиёру ьуыуыбунёдаш меболаду менозад.
Чун аз таърихи тожикону тожикистониён сухан меравад, донистани таърихи деьаи Хиштхона, ки як пораи жудонопазири ин Ватани аждодист, басе аьмиятнок аст.
Зеро фарзандони боору номус ва бонанги деьа барои амалї гардидани арзишьои умумиинсонц, бунёди жамъияти боадолат ва демократц саьмгузор шудаанд ва дар роьи озодц ва бахту саодати халы жонфидоиьо намудаанд. Аьли меьнати он дар рушду нумўи ин Ватани маьбуб ьиссагузор мебошанд.
       Пеш аз он, ки зиндагии имр=заи мардуми ин диёр ва касбу кори оньоро мавриди ом=зиш ыарор бидиьем, мехоьем, дар бораи якчанд бозёфтьои таърихц ва ёдгориьои давраи ыадим, ки дар ин деьа ёфта шудаанд, андешаьои худро баён созем.
       Ба ьамагон маълум аст, ки таърихи яке аз ыавмьои Осиёи Миёна сакоиьо ва масагетьо, ки яке аз ыабилаьои т=ронї буда, ьан=з дар китоби «Авасто» номи ин ыабилаьо номбар ва ьатто жойи зисти оньо муайян шудааст, диыыати чандин олимон. таърихшиноси жаьон, аз жумла, Юнони ыадимро низ ба худ кашида буд. Дар бораи таърихи ин ыабилаьо, зисту зиндагц, дину оин ва расму русуми оньо фикру  андешаьо хеле мухталифанд. Ин ыабилаьо бо  жавонони жанговру шужоъ, боматонат ва ватанд=сти худ ьан=з дар замони атиыа маълуму машьур буданд. Мисоли равшани ин фикрьо жанги байни Куруши Кабир бо ыабилаьои массагетц ( маликаи массагетьо дар он давра Томирис буд) ыаьрамонии Шераки диловар, ки аз кўь фуромада, ыушуньои Дорои 1-ро ба биёбон «роьбаладц» мекунад ва бо ин васила ьамватанонашро нажот мебахшад, шуда метавонад. Маьз ьамин саккоиьо буданд, ки пеши роьи  ьужуми Искандари Маыдуниро гирифта, халыьои Осиёи Марказц ва хусусан Хитойро аз щуломию бандагц нажот доданд. Селевк ва хусусан, Антиохи 1( 281-261) якчанд маротиба бо сардории Демодам барои забти мавзеъьои саккоинишин, ки аксаран дар атрофи кўььои Ыурама жой доштанд экспедитсия ташкил мекунад. Аммо ьамаи ин юришьо бенатижа меанжоманд. Натижаи ин экспедитсияьо аз тарафи Демодам навишта шуда буд, лекин дар айни ьол аз он ба мо чизе маълум нест.
      Чандин бозёфтьои бостоншиносц, ки аз гирду атрофи деьа пайдо шудаанд, далели боэътимод бар онанд, ки саккоиьо дар асрьои 3-1 то милод ва 1-6-и милодц бо номьои ыанщуй, усун, юыц, тахор, кушон, айтолц номбар шуда дар ин мавзеъ умр ба сар бурдаанд.Барои исботи фикри худ аввалан ба сарчашмаьои таърихц р=й меоварем, ки оньо далели р=шану раднопазири аыидаи моянд.
      Ом=зиши таъриху жущрофияи Фарщонаи шимолу щарбц, Ыаромазору доманаи к=ьи Ыурама осори илмии олимони ин давра чандин аыидаьои пажуьишц оиди зиндагии аьолии ин мавзеъьо дарёфтан мумкин аст, ки фикри болои моро ыувват медиьанд.
      Дар ыисмати жанубии деьа дар кўьи Урда ыалъае маьфуз будааст. ки дар масофаи як км дур аз деьа жойгир шудааст. Бостоншиноси машьур Е.Д. Салтовская баъди ом=зиши таърихи ин ыалъа исбот месозад, ки ин маскани таърихц айёми тохтутози Искандари Маыдунц, аниытараш дар асрьои IV- I  то милод, аз тарафи ин ыабилаьо сохта шудааст. Ин гуна ыалъа- истеькомгоь дар деьаи Пунщаз низ бо номи ыалъаи Шах ё шоь дар ин давра сохта шудааст. Ин ыалъа ыалъаи истеькомї – посбонц буда, барои муьофизати марзьои давлати Ыанщуй ва як намуди алоыаи д=стии байни ыавмьои ориёиц – сакоиьо дар ин мавзеъ сохта шуда буд.
      Барои саьеьтару рўшантар кардани он, ки дар доманаьои кўььои гирду атрофии деьаи Хиштхона ва дигар доманакуььои Ыурама ыавмьои ыадимтарини Осиёи Марказц сакоиьо зиндагц кардаанд, мисоли дигаре меорем.Дар нуытаи баландтарини кўьи Сурх бошишгоье ба андозаи 2,5 х3,5 (албатта тахминц) чуыуриаш 2 метр мавжуд аст, ки деворьояш сангин буда,  аз тарафи шимолу шары даромадгоь дорад. Усули сангмониии ин бошишгоь ба ыалъаи Урда хеле шабоьат дорад. Дуртар аз ин бошишгоь жое ьаст, ки ба оташдони калон монанд буда, сангьои сиёьтира ьастанд. Ьамин гуна бошишгоьњо дар кўьи Бобосетан ва Бобои Об мавжуд мебошанд, ки мавыеи хуби стратегц доранд. Дар ин жо ыабрьое низ мавжуданд, ки 5-7 метр дарозц доранд. Аз ин бошишгоььо соьильои чап ва рости дарёи Сирро дидан мумкин аст. Аз баландии кўьи Бобосетан водии Оьангарон ва чарощьои фур=зони шаьри Тошкандро мушоьида кардан мумкин аст.
      Дар баландкуььо фур=зон кардани оташ расму русуми ыабилаьои сакоц буд, ки оньо бо ин васила якдигарро аз ьар гуна ьодисаву воыеаьо, хусусан аз ьужуми бегонагон хабардор мекарданд. Агар ыабилае оташи баландеро дар мавзеи ыабилаи дигар бинад ьатман ба ёрц мешитобид. Сарчашмаьои таърихц нишон медиьанд, ки ваыте ки  чиниьо ба Фарщона ьужум оварда, пойтахташро муьосира намуданд, ыушуньои давлати Канщуй ба ёрии фарщонагиьо расида, душманро дар ьолати ногувор монданд ва мажбур намуданд, ки аыибнишинц кунанд.
Боз аыидае ьаст, ки роьи абрешим аз ин мавзеъьо мегузашт ва барои таъмини бехатарии роььо аз ин истеькомьову дидбонгоььо истифода мебурданд
      Дар ыисмати щарбц – жанубии деьа дашти Шуробак жойгир шудааст, ки  як ьудуди жудонопазири деьаи Хиштхона ба шумор меравад. Мущхона, сангт=даьо, осори хонаьои сангин, ки ба асри 3 то милод ва асри vI милодц мутааллиыанд, дар ин жо то ьан=з боыц буда, гувоьи дигари гуфтаьои болост.
       Ин хонаьои сангин диыыати олимони бостоншинос А.П. Окладников, Б.А.Литвинский, Е.Д.Салтовская ва дигаронро ба худ жалб карда, оньо баъди ом=зишу пажуьиши илмц ба хулоса омада, ыайд карданд, ки ин ёдгориьои таърихц ба ыабилаьои чорводор мансуб буданд, ки оньо аз давраьои хело ыадим дар ин жо зиндагц кардаанд. Ин гуна ёдгориьо дар Ыуруысой, Сафедорас, Сангбуррон ва дигар жойьо мавжуд буданд
      Бошишгоьи калони сангин дар Мардаж ва дар щарбии маьаллаи Ыалъачаи ьозира то миёнаи сольои сиюм мавжуд буд. Тахмин мекунанд, ки  баромади номи Ыалъача аз ин жо бошаду ыалъаи ыадима аввалан дар он жо пайдо шуда бошад.
      Аз ёдгории дигари ин давра Кампирдевор ба шумор меравад, ки дуртар аз мавзеи Ш=робак дар дашти Ыумбел ва дар  мавзеи Дашти нав дар замоньои хеле ыадим сохта шуда буду садди мудофиавии деьаро ташкил медод он деворьо хеле баланд буданд, лекин аз оньо ьоло ном боыц мондаасту халос. Дигар ёдгорие, ки аз аждодони пешгузаштаи мо, ки дар ин деьа умр ба сар бурдаанд, ин петроглифьо – тасвирьои р=и санг мебошанд. Дар р=и тахтасангьои калон расмьои оьу, асп, г=сфанд ва бузи куьц ьаккокц карда шудааст, ки ин тажассуми воыеияти он замона ба шумор рафта, дорои тафаккури воло  будани ин ыабилаьо ва чорводорону шикорчиёни оньоро инъикос менамояд. Аммо мутаассифона аксарияти ин тасвирьо нобуд карда шудаанд. Чандин бозёфтьои бостонц, ки дар ин мавзеъьо дарёфт шудаанд аз тарафи мардуми деьа жамъоварц шудаанд. Ин бозёфтьои таърихц: ашёьои сафолц, асбобу анжоми р=згор, абзори асп, осиёби дастц, омоч, дастгоььои ресандагию бофандагц, ки маьсули дасти ин ыавмьост. инъикоскунандаи тарзи зиндагц, машщулият, касбу ьунар ва санъату фарьанги оньо ба шумор меравад.
       Инчунин дарёфт шудани пайконьои оьанц аз ьудуди деьа, ки он ба сакоиьои чорводор мансуб буда, ин ыабилаьо онро дар шикор ва жанг истифода мебурданду ин бозёфтьо ба асрьои 3-4-и милодц тааллуы доранд далели боэътимодест бар аыидаьои болоии мо. Ин бозёфтьои бостоншиносц барои ом=зиши таърихи тожикон, аз жумла деьаи Хиштхона аьамияти басо бузург дорад.
      Дигар сарчашмаи муътамаде, ки дар бораи зиндагц, урфу одат, машщулиятьои  ин мавзеъьо маълумот медиьад, ин асарьои Мирхонд Хондамир ва Бобури Мирзо мебошад. Аз ин асарьои таърихнигорон оиди ьаёти асримиёнагии халыьои ин мавзеъьо, муборизаи ыаьрамононаи оньо бар зидди арабьо, ыарохониёну ыарохитоиьо мущульову темуриьо ва жангьои байниыабилавц ва таназзули иытисодиёту фарьанги оньо мълумот пайдо кардан мумкин аст.
      Ашъори яке аз мутафаккирони асри 17- 19-и тожик Одинамуьаммади Маъдан низ чарощи р=шанест дар ом=зиши таърихи деьа.
      Гуфтан бомаврид аст, ки китоби «Тожикон»-и Б.Щ.Щафуров ва « Тожикон дар оини таърих»-и пешвои миллат Эмомалц Раьмон низ ильомбахшу ыувватдиьанда, роьнамову равшанкунандаи ыомуси ин рисолаи таърихц мебошанд.
      Дар ом=зиши таърихи моддию этнографии маьал асарьои Б.А.Литвинский, Е.Д.Салтовская, Н.Т.Раьимов, Н.Турсунов, Н.О.Аъзамхужаев, Т.Р.Панфилов, О.А.Писарчик, А.К.Егани, А.Исоматов, М.Жаьонов ва дигарон низ ба аьмияти илмц моликанд.
Дар ом=зиши таърихи навини деь наыши фарзандони бонангу ораш низ хеле калон аст. Яке аз ом=згорони варзидаи диёр Сангини Одиназод асаре нигоштааст, ки бо номи «100 мисолу масъалаьо аз таърихи диёр» Шайдон -2006, ки дар он аз таърихи деьа, фарьангу машщулияти аьолии ин маьал факту раыамьои аниы, саьеь, диыыатжалбкунанда оварда шудаанд, ки басе аьмиятнок мебошанд.
       Дигар асаре, ки барои баланд бардоштани руьияи ватанд=стц, худогоьц, хештаншиносц, ифтихори миллии жавонони имр=з наыши хеле калон мебозад ва мардуми деьаро ба д=стц, ваьдату ягонагц даъват мекунад, ин асари Абдуыаюми Муьаммаджон мебошад. Дар ин асар мухтасаран оиди таърихи деьа, ьаёти ижтимоц, иытисодц ва фаъолияти жамъиятц – сиёсиии мардумони деь маълумотьои муфид ва назаррас оварда шудаанд. Хусусан овардани шажараи яке аз авлодьои калонтарини деьа Ыозибобо, ки аз тарафи падари Абдуыаюм - ом=згори шодравон Муьаммаджон Собиров жамъоварц шудааст, аьмияти калон дошта, дар худшиносц ва хештаншиносии мардуми деьа ва дар ьозираву оянда ба мероси моддц ва маънавии гузаштагони хеш бо чашми нек нигариста, дар жамъият мавыеъи сазовори худро дарёб кардани оньо наыши назаррасеро молик аст.
      Хулоса, ьамаи ин бозёфтьои таърихц – бостоншиносц ва маълумотьои ин сарчашмаьои таърихц далели асоснок, муътамад ва раднашавандае мебошанд  ба яке аз деьаьои ыадимтарин будани ин маьал ва таърихи чандинасра доштани ин диёри аждодц.


                Мавќеи чуѓрофии деха

 
      Деьаи Хиштхона дар ьудуди жамоати Пунщази ноьияи Ашт жой гирифтааст. Ин деьа дар маркази водии Пунщаз жой гирифта аз жануб ба деьаи Бободархон ва аз щарб ба воситаи куььои Мардаж ба деьаи Кули Хожа, аз шимол ба деьаи Бурак ва Ыалъа аз шары ба воситаи куьпораи Сангбуррон ба Ошоба ьамьудуд мебошад.
        Деьа дар 1,2 км баландц аз сатьи баьр жойгир шудааст. Иылимш муътадил аст. Атрофи деьаро кўььои Ыозибобо, Мардаж, Шодибобо, Мирзо – боыц, ва Ниёз – боыц, кўьи Сурх, Сиёь, ва теппаьои Раьматжон - корак, Одирмат, кўьпораи Гул, Сангсори Исмоилыаван, Хокканаки Ниёзбой, Шодишинак, Ыутани Расулц, Жилщаи Щоиб ва кўьпораи Щоиб, теппаи Нор ва Сайфц иьота кардаанд.
      Рудчаи Пунщаз, ки аз кўььои Бобои Об сарчашма мегирад, деьаро миёнбур карда мегузарад. Наќл мекунанд, ки дар замоньои ыадим оби ин дарёчаи ш=хи куьц ба дарёи Сир мерехтааст. Аьолии деьаро чандин чашмаьои обаш мусаффои болаззат Мулло – бобо, Мулло – шер дар тамоми фасльои сол бо оби ширину ошомиданц таъмин мекунад.
      Инчунин мардуми деьаи Хиштхона дар кофтани чашмаьо, дар бунёд намудан ва сарсабз гардонидани бощьо дар даштьо ва доманаи куььо ьамто надорад.
      Чандин чашмаьоро ба монанди чашмаьои: Мулло Абдураьим, Каримжон, Икромжон, Аьмаджон, Неъматжон, Журабой, Ш=робак( чашмаи Бойматов Ёрмат), Ниёзбой ( дар Ыама). Чашмьои Жигдалц. Дадобой – ыозц, Мирзооысаыол, Ьайдаралц,Нур,Соьибшинак, Пазмони поёну боло, Бобои Ёр, Бобои Жуман,Маражаб, Холбой,Рузибой, Рустам,Абдуназар. Мадазим, Мадамин, Тошбой, Муъминжон, Мирзочулоы, Сайфиддин, Ыурбонмат, Деьыонбой ( Ыуыанбой),Олим, Урунбой, Анваржон, Ьусниддин (раис), Нарзиддин, Маьмуджон ва дигарьоро номбар намудан мумкин аст, ки дили кўьу кўтальоро кофта бароварда чандин фарсах заминьоро шодобу сарсабз гардонидаанд.
Дар ьудуди деьа чандин ж=йьои калон мавжуд аст, ки бощоти мардум аз он шодоб мегардад. Ж=йьои Дашт ( Роьи Ашт), Маъруфхон, Мазор, Алц- девона, Сафедорас, Дастак  аз руди Пунщаз саршор мегарданд.
       Деьа аз маьаллаьои аьолинишини Таги Гардан, Малои Боло, Малои Поён, К=чаи Поён, Дари идора, Лаби Сой, Роьи Ашт, Дашти Нав, Манзил, Гулбощ, Сафедорас, Ыалъача, Дастак, Ыуруысой, Ыуруыи Одина, Ќуруќи Назмиддин ва Ќуруќи Мирзобой иборат аст.
       Аьолии имр=заи деьа асосан тожикон буда, ыисми зиёди оньо худро таьжоц меноманд. Чандин оилаьои дигар аз Пунщаз, аз маьаллаьои Бурак, Хужибак, Ыалъа омада дар ин деьа сукунат ихтиёр кардаанд, ки ьоло набераву абераьои оньо дар пешбурди ьаёти деьа ва Тожикистони соьибистиылол саьмгузор мебошанд.
       Оилаьои аз маьальои дигар ба ин жо омада, маскун гашта низ ьастанд, ки минбаъда ьаёти худро ба ьамин деьа пайваста ба кору зиндагии хеш машщуланд. Машщулияти асосии мардуми деьаи Хиштхона асосан чорводорц, бощдорц, ьунармандц ва зироаткорц буда, то ьан=з аьолии деьа ин касбу ьунару аждодони хешро давом медиьанд.
        Воыеан, таърихро хотираи инсоният меноманд. Афроде, ки аз сарнавишти миллат, таърихи гузаштаи сарзамин ва марзу буми аждодц, мероси бои фарьангц ва расму ойини ниёгон, дастовардьои бузург ва шахсиятьои оламшумули ыавму ыабилаи хеш огоьц надоранд, ьеж гоь инсони комил ва фарзанди
баруманди замони худ шуда наметавонанд.


                Дар бораи номи деха


        Дар бораи таърихи пайдоиши номи деьа низ   хеле аыидаьо хеле гуногунанд:
1. Як тоифаи мардуми деьа бар он аыидаанд, ки деьа аз масолеьи сохтмонии гил бой асту аьолии деь аз он маснуотьои хожагц: оташдон, хум, ва хишт  месохтанд. Инчунин дар нуытаьои жанубу щарбц ва Осиёби пештара мавжуд будани печьои хиштрезиро ьам таъкид менамоянд.
2. Аыидаи дигаре ьаст, ки номи деьа аз вожаи Хиштмонда гирифта шудааст. Наыл мекунанд, ки ваыте ки сипоьиёни хони Ыуыанд ба Тошканд мерафтанд, маьз  ьангоми  ба ин мавыеъ расидан, торикц фаро мерасаду оньо барои шабгузаронц дар ин жо мемонанд. Оньо аз хуржиньояшон хиштьоро бароварда ошдон месозанд, чой карда мех=ранд. Баъдтар оньо мебинанд, ки дуртар аз жойи нишастаи оньо хонаи хиштине ьаст. Баъди пурсужу мефаьманд, ки хоки ин мавзеъ барои хиштьои пухта мувофиыат мекунад. Бинобар ин дар ин жо корхонаи хиштрезиро сохта, хиштьои пухтаи дар ин жо истеьсол мекардагиро ба Тошканд ва дигар жойьо мекашонданд. Сарои хиштини мавзеи Надок низ аз ьамин хиштьо сохта шудааст.
3. Баъзеьо бар ин аыидаанд, ки номи деьа аз Хвиш ( ыамиш) – хона гирифта шудааст. Тарафдорони ин фикрьо чунин мепиндоранд, ки хонаьоро аз най – ыамиш, ки Хвиш месохтанд ва ин ба пайдоиши номи деьа сахт марбут аст.
4. Номи деьа аввал Манзил ном дошту, баъд номи Хиштхонаро гирифт – мег=янд иддае аз мардуми деь ва таъкид менамоянд, ки мардуми деьа таьжоиянду деьа таърихи беш аз дуним ьазорсола дорад.
        Нависандаи маъруфи тожик Сотим Улущзода дар асари таржумаиьолии худ «Субьи жавонии мо» манзараьоеро ба ыалам додаст, ки ба деьаи мо ьамоьангц дорад. Чунки роьи Тошканд – Понщоз, Ашту Косон маьз аз ьамин деьа мегузашт ва бо роьи Абрешим пайваст мешуд. Ин роь бо номи Роьи Ашт маълум аст. Маьаллаи Усуни Сойро Роьи Ашт низ меноманд. Купруки дар болои сой сохташуда соьильоро ба ьам мепайвасту аробаю корвоньо аз болои он гузашта, жониби Косон мерафтанд. Манзараьои деьа дар асарьои нависандагони узбак низ тасвир шудаанд.
        Одинамуьаммади Маъдан низ ба воситаи ьамин роьи бехафву хатар ва наздик ба Косон рафта таьсил намудааст. Ьамагон хуб медонанд, ки роь то ба наздикц, ьангоми омадани сел ва вайрон шудани роььои дигар ьамчун роьи асосц истифода мешуд ва мардуми деьаи Понщоз, Кулихожа, Муломир ва Бободархонро ба маркази ноьия мепайвандад.
      Яке аз нависандаьои машьури рус Павел Лукнитский соли 1952 ба Пунщаз омада, шабе дар чойхонаи  теппаи мазори Манзил          ( Чалчиы) бо мардумони деь ьамсўьбат шуда буд. + баъдтар дар китоби худ « Тожикистон» -Сталинобод 1956 табиати зебову нотакрор ва меьмоннавозии мардумро басе самимона васф намудааст.
      Мо бояд аз таърих сабаы гирем, ки ом=згори аввалин ва охирини мост. Фаром=ш кардани таърихи хеш хиёнати бузург ва авфнопазир аст.   
      Шиносоц ба таърихи гузашта, роьи пурпечутоби ноьамвор ва пур аз ьодисаву воыеаьои он ва муыоисаи он ба ьаёти имр=з баьри мо чарощи р=шанест дар муайян кардани маыому манзалати хештан ва дарёфтани роьи дурахшони оянда.
Ьангоми навиштани ин ьикоёти таърихц нуктаьои муьимтарини консепсияи оиди маыоми оммаьои халыро дар ьаёти жамъиятии инсонц ба эътибор гирифта, роли шахсони бузургро дар тараыыиёт ва рушди жомеа баррасц карда, диыыати асосиро ба истеьсолкунандагони неъматьои моддц, ифодагарони оддии маънавиёт, билохира ба одамони хоксору эжодкор, ки дар байни мардум бо меьнати ьалол, зиндагии оддию неку дар дилу хотираи ьамдеьагон наыш бастаанд, бахшида мешавад.




          Шуѓли мардуми деха, урфу одат ва анъанахо



      Мо дар боло ыайд кардем, ки яке аз машщулиятьои асосии аьолии деьа чорводрц буда бо ин касби худ бар тамоми ноьия ва берун аз он маълуму машьур гаштаанд. То имр=з чандин оилаьои деьа бо ин касби бобоц- аждодц машщул буда, фахр аз он доранд,ки маьз ыабилаьои чорводор аввалин шуда дар ин деьа сукунат ихтиёр намудааст.
      Яке аз машщулиятьои асосии аьолии деьа чорводорц буда, бо ин ном дар ноьия ва берун аз он маълум ва машьур гаштааст. То ьоло ба ин касбу кори бобои- аждодц машщул буда, фахр аз он доранд,ки маьз ыабилаьои чорводор аввалин шуда дар воьаи Пунщаз сукунат ихтиёр кардаанд, ки инро илми бостоншиносц исбот кардааст. Г=сфандпарварц, шутурпарварц ва парвариши чорвои калони шохдор шущли оньост. Аьолии деьа дар парвариши г=сфандьои ыароыулии навъи Сур баробари ыароыулпарварони Бухоро шуьрати жаьонц доштанд. Ин навъ г=сфандонро дар бозорьои Руссия, Чин, Туркия ва щайра бо пули тилло харидорц мекарданд. Барои парвариши ин гуна гўсфандон минтаыаьои нимбиёбони Дашти Бодом мусоидат менамуд. Боиси таассуф аст, ки ин навъ г=сфандон ьоло парвариш карда намешаванд. Дар соьаи бузпарварц бошад, бузьои навъи маьаллц, ки то 50 кг г=шт медоданду тибиташ дар бозорьои Руссия харидори зиёд дошт, то сольои 60-уми асри ХХ парвариш карда мешуд.Хурсандиовар аст,ки баъзе чорводорон ба парвариши бузи маьаллц дар рузьо мо машщул шуда, барои зиёд кардани саршумори он к=шиш карда истодаанд.Тараыыи додани чорводорц, нигоьубин ва парвариши бузьои ангорц, ки м=яшон ашёи хом барои саноати сабук ва маьаллц мебошад, аьмияти калон дорад. Коркарди саноатии он ьоло ощоз нашудааст. Журоб, гарданбанд ва риштаьои аз мўйи бузи ангорц тайёркардашуда дар бозорьои жаьонц харидорони зиёд доранд.
      Соли 1963 духтури ьайвонот Майнусов Нарзулло бузи ангориро ба Намоишгоьи дастовардњои хољагии халќи ИЉШС (ВДНХ) -и шаьри Москва бурда соьиби жоиза гашт. Соли 1976 м=йи ангориро яке аз ч=поньои пешыадами ноьия Шодиев Юлдошмат  намоиш дода, соьиби мукофот Ифтихорномаи ин намоишгоњ гардид.
Урфу одат, маишат тарзи зиндагц ыабилаьои чорводор – нимкучманчигц буд. Хонаьо аз санг ва хусусан Овул – Хонаи сиёь аз керага ( панжараи оьании аз тахтаи бед сохташуда), ки баландиаш 1,5- 1,7 м буд, чангороыи ( болоп=ш), ки онро ба керага ба воситаи хода ва арщамчин мебастанд, бо намадьо болоп=ш карда мешуд. Маркази оташдон аз боло сурохц дошта, хизмати дудбаро ва тирезаро ижро мекард. Намад хизмати дарро низ ижро мекард.
      Нони чупоньо худургц ном дошта дар хокистар хамирро, ки жиззаку чарбую г=шт дошт, гўр мекарданд ва баъди ним соат гирифта истеъмол мекарданд, ки бениьоят болаззат буд. Нон бущц таййёр карда мешуд, ки нони тагобц меномиданд. Щайр аз ин ноньои р=йи сангц, дегц, ыатурма меп=хтанд ва ба оньо низ равщан, чормащзу гўштро ьамроь менамуданд.
     Х=роки аълосифат кабоби сангц- танурц ба ьисоб мерафт. Заминро ыади танўр кофта, атрофашро бо санг мепўшониданду алов мекарданд. Ваыте, ки лахча тайёр мешуд, гуштьоро ба ч=б гузаронида, ба болои лахча ьамоил менамуданд, ба болои он чарбуи молро мечиданд. Вай об шуда г=штро хуштаъм мегардонид. Бо п=сти моли кушташуда даьони танўри сангинро маькам карда ба р=яш хок мепошиданд. Дар муддати 10 – 24 соат тайёр мешуд. Дигар чизе, ки хотирнишин кардан лозим меояд, ин дар даруни шикамбаи ьайвон нигоь доштани равщани ширц мебошад. Ишкамбаро гирифта аз дарунаш хамирро сучоы карда мемолиданд, баъд равщани маскаи дар гуппц тайёр карда шударо ба даст гирифта, сахт – сахт бо мушт мекўбанд. Ьангоми маскаро мушт кардан бачаьо жамъ шуда сурут ба маънои тез пур шав – тез пур шав мехонданд. Ваыте ки пур мешуд бачаьоро зиёфат медоданд. Р=и ишкамбаро бо п=сти ошдодашуда п=шонда мед=хтанд.
       Аз п=сти буз барои нигоьдории об ва нон машк тайёр мекарданд, ки саноч ном дошт.
      Мухтасаран баъзе одатьои чорводорону ч=пононро, ки хеле ыадимаанд, р=и ыощаз меоварем:
      - Агар мол жудо шуда монад, кордро ба девори оташдон рост халонида мемонданд.
      - Агар гург ьужум кунад, т=пиро гирифта сахт мегзиданд. Ё дар жои намоён латтаи сурхро мебастанд, ё одами хасц – Каражкц сохта, к=лоь ва жома п=шонда мемонданд, ки гург ба гала наздикц намекард.
      Ьамин тариы чорводорону ч=понони деьа ба анъанаьои бобову аждодьо содиы монда, баьри пешравц ва некўаьволии моддц – маишии хеш меьнат мекарданд.
      Кишоварзц яке аз машщулиятьои мардумц барои осудаьолона зиндагц кардан ва таъмини хеш бо озуыа буда, маьорати касбц, дониш ва меьнатро талаб мекунад. Заминьои деьа моликияти ин ё он феодал набуда, жамоатц буданд.
       Хусусияташ аз он иборат буд, ки таысимнашаванда буданд. Ьангоми хариду фур=ш ё ваыф аз минтаыаи умумии замин жудо намекарданд. Чунки андози замин ба ьамааш дахл мекард. Андозситонц осон буд. Ьамаи аъзоёни жамоат ьуыуыи баробар доштанд. Ьангоми харид, фур=ш, бахшиш ва ваыф фикри оньоро гирифтан лозим буд.
      Шудгору кишт, парвариш характери жудогона дошта, заминьо ба тариыи абадц ба жамоат тааллуы доштанд. Ин имтиёзи деьыони жамоатиро нисбат ба деьыони ижорашин нишон медиьад.
      Деьыони жамотц андози заминро на таньо ба давлат, балки ба соьиби ваыф, заминдор ва дигарон медод. Аз сабаби кам будани заминьо деьыонони жамоатй заминьои дигаронро ба ижора мегирифтанд. Маьсули меьнат се бар як, чор бар як, баъзе ваыт баробар таысим карда мешуд. Органи олии жамоатц мажлиси жамоат буда, оысаыол ва дигаронро интихоб мекард. Жазои олц – радди маърака эълон кардани аъзои жамоат буд, ки шахси ба ин жазо гирифторшуда, аз њуќуќи дар ьаёти ижтимоц, иытисодц ва мадании деьа иштирок кардан мањрум мешуд
      Заминьо асосан ба се таысм мешуданд: обц, лалмц ва чарогоььо. Мавыеи хуби жущрофии деьа имконияти хуб медод, ки заминьои ьамвору ьосилхезаш ба воситаи ж=йборьо обшор карда мешуданд. Жўйи аз ьама ыадима деьа ж=йи Сафедорас ба шумор рафта, обаш то мавзеи Таги Гардан меравад. Ыуруысой се маротиба обод гаштааст. Жои зебову хушманзар, дилрабову дилнишини деьа мебошад. Ба гуфти Ьомиджон Норматов дар миёнаи сольои сиюм зардолузор, сафедорзор, ангурзор ва жигдазор будааст. Бачаьои синну соли оньо ва калонсолон аз ин меваьои ширину шаьдрез истифода мебурданд. Дар заминьои Сафедорас, Ыуруысой, Жилщаи Щоиб ва Таги Гардан гандум, жав,наск, арзан, алафи юнучыа ва помидору картошка, жуворимаккаю жуворц мекориданд. Ж=йи Дам ( жар) сарчашмааш аз чашмаьои Машьад буда, ж=йи серобтарин ба шумор меравад. Оби ин ж=й ба дашти Бободархон рафта, заминьояшро шодоб мегардонад. Мавзеъьои Гулбощ, Малои поён ва болоро, ки бощьои зебо доранд, бо об таъмин мекунад. Дар ин бощьо яке аз навъьои   беьтарини зардолу - субьонц парвариш карда мешавад, ки бо номи зардолуи Мало машьур аст. Дар  бощоти байни жўйи Навбед  ва љўйи Мазор ду тарафи Лаби Сой себьои сангсеб, нурчиноыц, шафран, туршак, шушц, ќуќанї ва инчунин дарахтьои нок, муруд, биьц, олуча, гелос, ангур, санжид, зардолуьои навъи ыандак ва инчунин тут, ки мевааш нони дуюми мардуми деьа ьисоб мешуд, парвариш карда мешуданд.
      Зардолуи ыандак, ки навъьои бисёре дошт ьоло ьам парвариш карда мешавад, лекин навъи кенжа, ки зебдиьандаи дастархони аьли деьа буду ба табобати касалиьои дил ьамчун мальам истифода бурда мешуд ќариб аз байн рафтааст. Навъи дигари зардолу, ки дар Тожикистон ва берун аз он хеле маъмул аст бо номи Исфара дар бощоти Паси Сой ва Дашти Нав бештар парвариш карда мешуд. Мардуми деьа аз ж=йьои мавсимц низ истифода бурда, дар доманаьои куььо гандуми баьорц, наск, арзан мекориданд ва дар хожагии худ онро истифода мебурданд.
      Баъзе урфу одат ва маросимьо, ки ба кишоварзон мутаалиы буда, дар мавсими баьор бо номьои « жуфтбаророн» ё « ыушбаророн» жашн гирифта мешуданд дар деьаи мо низ жашн мегирифтанд. Ин оин то аввали сольои 60- уми асри ХХ бо номи «говхунуккунц» дар деьа баргузор мегардид. Барзаговьоеро, ки ду - се моь дам гирифта буданд ба жуфткунц мутобиы мекунониданд.
      Мувофиыи анъана то маросими жуфтбаророн ижро карда нашавад, ьеж деьыон ьуыуы надошт, ки мавсими киштро ощоз кунад. Мавсими киштро Бобои Деьыон – м=йсафеди ботажриба, ки аз оиньои гузашта хуб огоь буд, бо дуои махсус ощоз мекард. М=йсафедон ба арвоьи кишоварзон ва деьыонони гузашта дурудьо мегуфтанд. Ин маросимьо дар р=зьои душанбе, чоршанбе ва жумъа, ки р=зьои бахосият ьисоб мешуданд, гузаронида мешуд.
     Ба ин маросим пеш аз ьама аьли деьа тайёрц медиданд. Оньо палосьо густурда курпачаьо мепартофтанд ва ьар кас мувофиыи имконоташ нон, кулча, х=рока пухта меоварду њама дар якљоягї дасторхони умумиро оро медоданд. Одамони сарватманд буз ё г=сфандеро кушта ьамаро зиёфат медоданд. Ба бачаьо шириниьо, меваьои хушк аз ыабили тут, зардолу ва чормащз пешкаш мекарданд. Баъди интиьои х=рокхурц сарвари м=йсафедон барои ощози кор фотеьа медоду дастонашро равщанолуд намуда, ба шоху гардани барзаговьо мемолид. Баъд ба говьо нон ва х=рокьои боыимондаро медоданд.
      Ин марсим, ки  шукронаи деьыон аз корьои кишоварзц ва орзуву талаби баракоти фаровонц ва серию пурц аз Худост ба давраи ориёиьо – нахустин ыавмьои кишоварзи Осиёи Миёна мансуб буда, аз замоньои хеле ыадим дар байни  аьолии деьаи мо низ вужуд дошт. Боиси таассуф аст, ки баъзе бахшьои ин маросим фаромўш шуда рафтаанд. Яке аз ин бахшьо хирманкубц буд, ки баъди жамъоварии ьосил гузаронида мешуд ва аксари аьолии деьа ва хусусан наврасон  сурудьо сароида, говьоро гирди хирман меронданд.
      Яке аз одатьои зироаткорони деьа кафсангдиьц буда, ба мардуми дар маросимьо иштирок карда аз маьсулоти хирман тўьфа мекарданд. Кафсанггирони доимц оысаыолон, сартарошон, м=зад=зон, оьангарон ва муллои деьа буданд. Инчунин ба м=йсафедони баржомонда, касалмандон низ кафсанг фиристода мешуд. Баъди супоридани андоз ва дигар уьдадориьо ьосили боыимондаро ба хона меоварданд.
      Агар ниьольои шинондаи марди деьыон бори аввал ьосил диьад, бо он одамони серфарзандро меьмондорц мекарданд. Айёми пухтани тут ва дигар меважотьо барои мардум дасторхоньо меоростанд ва ба наздикон низ мефиристоданд. Мардуми деьа баробари чорводорц ва кишоварзц ба ьунармандц ва тижорат низ машщул буданд.
        Ьунармандии деьа харатери хонагц дошта, барои таъмини аьли хонавода, хешовандон, аз р=и супоришьо ва баъд ба бозор истеьсол карда мешуд. Коркарди п=ст дар деьа бештар ба аьамият молик буда, п=стьои буз, г=сфанд, гов ва аспу шутуру хар барои мўзаю чоруы ва дигар жиьозьои барои хожагц зарур истифода карда мешуданд.  П=стьоро аввал заньо баъд мардьо коркард мекарданд.
П=стро аввал бо об тоза шуста, ба р=яш оши жувориро турш карда мемолиданд ва дар муьлати як ду ьафта дар жои салыин ва торикц нигоь медоштанд. Баъд онро кушода ба корд тоза менамуданд. Аз п=стьои коркардшуда м=за, маьсц, кафш, п=стин, камзўл мед=хтанд. Инчунин барои асп, шутур ва хар банду абзорьо тайёр мекарданд. Ресмоньои п=стц ва аз р=даьо омода кардашуда дар байни аьолц васеъ истифода бурда шуда, ьатто азон риштањо торьои дутору рубоб кашида мешуд.
     Гуфтан бамаврид аст, ки м=заьои аз п=сти шутур д=хташудаи пошнабаландро на ьар кас харидорц карда метавонист. П=стьои ошдодашудаи серм=й ба жои курпачаьо зеби меьмонхонаьо буд. Суфраи аз п=ст тайёр кардашуда дар ошпазхонаьои мардуми деьа васеъ истифода карда мешуд.
      П=стиньои зебо ва шинами аз тарафи мулло Шермат Довудов ва усто Ашўр Раьимов д=хташуда бар тани аьолии деьа ва берун аз он зебанда буд ва шўьрати жаьонц дошт. Д=хтани либосьои гуногун, р=ймолд=зц, жиьакд=зц, т=пид=зц, чакману жомад=зц, курпад=зц, касбу кори занону духтарони деьа буд, ки аз ибтидои асри XX заньои деьа бо мошини чокд=зц ба ин кор машщул буданд.
     Яке аз жомад=зьои моьири деьа Мамлакат Шодиева ба шумор меравад. Мардуми деьа баъди форищшавц аз кору бору хожагц ба бофандагию ресандагц машщул мешуданд. Карбосбофону адрасбофон ба монанди бобои Майнус ва мулло Насриддин Холматов дар байни мардуми Пунщаз ва берун аз он ьамчун ьалолкорон ном бароварда буданд. Дар бозорьо моли оньо тез ба фурўш мерафт. Меьриниссо Довудова, Минсулув Холыароева, Оразгул зани Муллоазиз њар яке аз чакманд=зьои моьири деьа буда, хурду калони деьаро бо чакман таъмин менамуданд.
      Аввалин мошиньои чокд=зц дар охирьои асри XIX аз тарафи Осимбой Насибц аз Тошканд оварда шуда буд. Осимбой ин мошинро ба хоьараш Нусратбибй таыдим карда будааст. Дар даьаи якуми асри ХХ Щоибова Очабивц низ соьиби ингуна машина мегардад ва чокд=зц мекунад.
      Дигар касбе, ки барои рушди хожагц ва иытисодиёти деьа хеле манфиатнок буд ин оьангарц мебошад. Дар ин давра оьангар шахси хеле воломаыом ба ьисоб мерафт. Оьангархонаи деьа дар р= ба р=и дарвозаи Валиев Нуриддин воые буд. Баъдтар ба жои ьозираи корхонаи коркарди чуб кучонида мешавад. Оьангарьо ба щайр аз тайёр кардани асбобу анжоми хожагц ва р=зщор боз наълчигц ва таыачигц мекарданд.
      Мисгарц яке з касбу корьои ыадима буда, аз ьазорсолаьои IV – III то милод маълум мебошад. Мисгарц низ пешаи мардуми деьа буда, яке аз мисгарьои номц бо номи Одина, дар ьудуди Понщоз ва берун аз он машьур буд. Ин марди меьнатц касби худро бениьоят д=ст медошт. Асбобу анжоми аз мис сохтаи ин устои машьур дар сольои ЖБВ жамъоварц шуда, ба фонди мудофиа супорида шуда буд.
      Касбу ьунари хурокпазию хўроктайёркунц дар деьа ривожу равнаы ёфта буд. Ин ьунари мардумц дар китоби И. Усмонов низ васф шудааст.
      Оши палав, ки бо таъму лаззат аз тамоми щизоьои дигар бо кулли фары мекунад, зеби дастархони маракаю чорабиниьо ва ьар як хонаводаи аьолии деьа буда, шоьи хурокьо ба шумор меравад. Таърихи пухтани палав бо пайдоиши биринж, ки аз Ьиндустон меоварданд ба асрьои 3-2 то милод тааллуы дорад. Оши палав хуроки шоьону амирон, тожирону давлатмандони Сущду Бохтар буд. То асри 19 оши палав бо гўшти гўсфанд ва думба тайёр карда мешуд. Аз асри xx пўхтани он  бо гушти гову равщани растанц расм шуд. Дар деьа ду навъ оши палав маълум буд. Умуман зиёда аз сад намуди пухтани оши палав мавжуд мебошад. Дар ин ьунари нозуку масъулиятпазир,ки на ьар касс аз уьдаи он мебарояд хиштхонагиьо маьорати баланд доштанд.   
      Лаззати ошьои пухтаи бобои Тожиддин Аш=ров ва фарзандонашон Тоьиржону Нуриддин ва Ьабибулло Ыодирову Темуржон Азимов аз даьон намеравад. Хотироти бобои Майнус, Устонеъмат, Дадобой Азизов, Дадомат Юлдошев ва дигаронро ьамдеьагон чун ошпазони моьир пос медоранд.
      Ордкашц, жувозкашц, ыассобц, ошпазц ва ыаннодц муьимтарин соьаьои хурока ба ьисоб мераванд. Ордро дар осиёбьои обц тайёр мекарданд. Дар деьа дуто осиёб (яке колхозц ва дигаре шахсц) мавжуд буда, ба мардум хизмат мекарданд. Осиёби шахсц аз они Дадожонхалифа буда, дар лаби Сой, ыисмати жанубу шарыии деьа воыеъ буд. Санги осиёбро худашон метарошиданд, дандон мебароварданд ва таньо худашон ба жояш мемонданд. Ба ивази орди кашидашуда як кафча орд мегирифтанд.
      Жувозхона дар ьозира хонаи Обиддинов Нуриддин жой дошт. Жувозкашц асосц Шаьобиддин Майнусов буда, аз защир, мащзьои зардолу, шафтолу, чормащз ва дигар растаниьо равщан мекашиданд. Жувозро ба воситаи гов ё асп ба кор медароварданд.
      Ыассобц ьам яке аз касбу кори ыадимаи мардуми деьа буда, аз чорводори асил будани аьли деьа дарак медиьад. Ыассобхонаьои бобои Иброьим ва Жуманов Эргашбой, ки дар маркази деьа жоцгир буд, аьли деьаро бо гуштьои босифат таъмин мекард.
      Дигар ьунари мардум, ки хеле маъмул буда, барои ыонеъ гардонидани эьтиёжоти аьли деьа нигаронида шуда буд, ин  чубкорц мебошад. Аз чубьои дарахтони бед, тут, зардолу, чормащз кафш месохтанд, ки болоп=шаш аз чарм буду ба тагаш наъл мезаданд.
      Яке аз усульои мураккаби ч=бкорц ин зинсозц буд. Чубкорон се намуди зинро – муварраы, човандозц ва оддиро барои човандозон тайёр мекрданд. Устоьои моьир Усто - Нурмат, Усто - Ашур, Мулло - Ориф, Усто – Нормат ва дигаронро бо фахр ыайд намудан ба маврид аст. Ин устоьои моьир инчунин асбобу анжомьои рўзгор - тахта, тирак, чумча, кафлес, коса ва щайра тайёр мекарданд.
      Ьунари дигари мардуми деьа ин сабадбофц буда, бо ин ьунари аждодц Лутфулло Дадобоев ва Мавлуда Иброьимова њатто берун аз њудуди ноьия  шўњратёр гаштаанд.
      Бо баробари тараыыиёту васеъшавии деьа, ьунарьои сохтмонц ривож ёфта аз хонаьои беайвону нимзаминкани айвондор то бўстонсаройьо маьсули меьнати устоьои деьаро инъикос менамояд. Пири устоёни деьа Усто Турсун буда, баъдтар ин касбро дар деьа Усто Абдурасул ва Усто – Абдуыодир(писаронашон), Усто  Неъмат, Бойматов Ёрмат( устои давлатц), Мадаминов Абдужаббор, Шерматов Мамаджон, Шарипов Раьматжон, Ыучыоров Лутфиддин, Собиров Абдукарим, Бурьонов Абдуназар, Шералиев Абдущафур, Азимов Раьмоныул, Мадазимов Абдумажид давом доданд.
      Хонаи п=шидаи Усто – Турсун соли 1913 ( хонаи падари ом=згор Аш=ров Боймат, Аш=р Гулматов) бо баъзе таъщиротьо боыц мондааст. Ьоло ин касбро дар деьа Шодиев Тошмат бо бародаронаш, Ашуров Фидомат, Нурматов Саиджон ва Умеджон, Сафаров Нуриддин, Ахмадалиев Айюбжон, Бойматов Рустамжон, Мамаджонов Фаррухжон, Шарипов Маъмуржон, Шарифов РУзибой, Ыурбонбоев Дустмуьаммад ва даььо дигарон бо санъати баланди меъморию нажжорц давом медиьанд.
      Ьунарьои марбут ба хишт: хиштрез, хиштпаз, хиштчин,ки номи деьа аз он баромадааст, диыыатангез аст. Маьз ин ьунари сохтмонц аз байни аьолии деьаи мо баромдааст, ки жойи баьс нест. Хонаьои Шодибобо, Муродбобо, Соьиббобо, Одирматбобо, Мирраьимбобо, Парпибобо, Нурматбобо аз хишти хоми андозааш калон сохта шуда буданд. Аввалин хонае, ки бомаш бо тунука болоп=ш карда шудааст, хонаи усто Ашур Раьимов мебошад, ки ба авали асри xx тааллуы дорад. Тунукаи ин хона аз шаьри Тошканд оварда шуда буд.
      Ьамин тариы то миёнаи асри х1х ьунармандц хусисияти хонагц дошта, барои таъмини эьтиёжоти хонавода ва хожагц равона шуда буд. Баъди забти Осиёи Миёна аз тарафи Россия ин ьунари мардуми характери молию пулц мегирад.Аввал ьунармнд супориши гирифтаашро ижро менамуд, баъдан ба бозор маьсулоташро мебаровард. Музди меьнати оьангарон, м=зад=зон, сартарошон аз жамоат бо роьи кафсан ситонида мешуд.
       Тараыыиёти чорводорц кишоварзц ьунармандц боиси инкишофи тижорат мегардад. Ибтидо бо роьи мубодилавц ивазкунии маьсулоти чорводорц ба маьсулотьои кишоварзц, ки мардум эьтиёж доштанд, суръат мегирифтанд. Мувофиыи гуфти м=йсафедон ва аьли калонсоли деьа, дар шафати дашти Шўробак ва дар жои васеъшавии роьи Пунѓаз – Хиштхона бо роьи Бободархон – Ыурама – Тошканд, Сарои Шодц ва дар воьаи Надок якчанд корвонсаройьо вужуд доштанд. Маьсули кори ьамдеьагон ба монанди зиньо, абзори асп, бурё, ыулф, кафлес, коса, чумча, чакман, хуржин, арщамчин, намат, п=стьои ошдодашуда, тути хушк, зардолу, себ дар ин корвонсаройњо ба харидорон пешкаш карда мешуданд. Аьли ба тижорат машщулро Шутуракц, Аспакц, Харакц, Вагонч ва Сибирчц меномиданд. Шутуракиьо мольои худро ба бозорьои Урумчц, Ёрканд (Чин), Хужанд, Самарыанд, Тошканд, Авлиё – Ота, Оренбург мебурданд. Номьои Азим – корвон, Ыурбон – корвон, Юлдош – корвон, Абдуыодирьожии шутуракц, Тошпулоди шутуракц шаьодат медиьанд, ки як ыисми мардуми деьа ба шутурпарварц ва ташкилу сафарбар кунии корвоньо машщул буданд.
      Харакиьоро ыурамачц ва ыуыандчц ьам меномиданд. Ин навъи савдогарон мольоро ба харьо бор карда ба бозорьои водии Оьангарон, ба шаьрьои Узганд, Намангон, Ыуыанд ва Бешариыи водии Фарщона мебурданд. Иньо асосан Исмоилбобо, Сафарматбобо, Назмиддинбобо, Машарифбобо, Одинабобо, Ьайитбойбобо, Сулаймонбобо ва дигарон буданд. Аз ьамин гурўь одамоне пайдо шуданд, ки мардум оньоро аробачц меномид.  Иньо дар дохили деьа савдо мекарданд ва ба бозорьои Пунѓаз, Бободархон, Ашту Шайдон робита доштанд.
      Аз ибтидои асри хх бо баробари кашида шудани роььои оьани Осиёи Миёна ва пайваст шудани он ба роььои Россия ба чуыуртар реша давонидани муносибатьои капиталистц ба деьотьои дурдаст аз жумла деьаи Хиштхона оварда мерасонад. Дар натиља намуди дигари тожирон вагончиьо пайдо мешаванд. Иньо бобои Исо, Бобокалон, Нурчервон, баъдтар мулло Олимжон Исоев, мулло Дадомат Бобокалонов, Машариф Ёрматов, Шамсиддин Насриддинов, Дадожонов Ильомиддин буданд. Бозори шаьри Новосибирск бозори хиштхонагиьо будааст.Њамин гуна бозор  бозори шањри Поворинои вилояти Воронеж мебошад, ки мардуми деьа ба фур=хтани м=йи бузи ангор машщул буданд. Анъанаи тижоратиро ьоло дар шаьри Ижевск ки бозоржойи Машариф Ёрматов буд, як гурўь ьамдеьагон ба монанди А.Абдулазизов, М. Ёрматов, Э. Мадаминов, Р.Мирзоев, Х. Орифов, фарзандони Абдураьим Ыодиров Зокиржон, Шарифжон, Дилшод ва дигарон идома дода истодаанд.
Пешравии тижорат, шиносоц ба муьити намояндагони ыавму халыиятьои гуногун, ом=зиши забон, расму русум ва маънавиёт ба  жаьонбинц ва ташаккули минбаъдаи онон к=мак расонд.
     Ченакьои дарозц, ки мардуми деьа истифода мебурданд:
1. фарсанг - 12 ь ыадам
2. ыулоч баробари 1,7 м
3.газ ( стандарти умумц надорад) дар водии Фарщона 1газ = 83 см, дигар жойьо 1метр
1 ыадам баробари 1 газ ьисобида мешавад, яъне 1 метр
4. важаб баробари 22- 23 см мебошад.
5. чорангушт баробари 7-8 см
6. мушт баробари10 см
7. ыабза, 6- ыабза баробари  67 см
8. лилц – паьн лелаки аз ьама хурдц баробари 2 см
9.Олчин (аршин) баробари 71 см буда, гази Николай ьам меноманд.
        Мувофиыи шариати исломц обьои ьавзаьо ва ж=йборьо ьалол дониста шаванд: ьавзьо 10х10 газ, ж=йборьо васеъгиаш аз 1газ кам набошад
      Ченакьои вазн, ки ьангоми бар кашидан истифода мебурданд.
Мисыол: ду хел мешавад, мисыоли хурд бо андозаи 4,8 гр, мисыол 5 гр пештар бо донаи жаворї низ ьисоб мекарданд. Мисыоли хурд - 96 жаворц, мисыол бошад 100 жворц.
1 ман баробари 4 ь мисыол - 20 кг, пуд - 16 кг каме зиёдтар,
8 пуди Бухороц баробар мешвад ба 131,04 кг. Ыадоы – 400 грамм
     Ченаки ьисобизамин таноб буд. Танобьо ьам гуногунанд. Мувофиыи маълумоти овардаи Хаников таноби Бухороц ба 0,45 га баробар буд.
       Ьаёти фарьанги деьа пуробуранг, щанц, моломоли бурду бохтьост, решааш ыадимист.
      Дар даьаи охири асри х1х дар болохонаи Мулло Одирмат аз тарафи худи = мактаб - синфхона кушода мешавад, ки асосан фарзандони худаш, ьамсояьо ва хешовандонро дар бар мегирифт.   
       Дар ибтидои сри хх ( сольои 1901 – 1909) дар маьаллаи Манзил дар замини Муродбой бо ташаббуси мулло Шермат Довудов ва бо ьамкории Абдульаы - Оысаыол, Машариф-махсум, Имомбой, Одил-махсум ва дигарон масжид бино карда мешавад, ки дар он бачагонро дарси савод меом=зониданд. Яке аз аввалин ом=згорон Шермат Довудов буд. Ин гунна масжид бо ташаббуси мулло Абдураьим( ьоло мащоза) сохта шуда, дар назди он низ мактаби саводом=зц мавжуд буд. Дар ин мактаб Мулло Насриддин, Юлдош Холыароев, Мулло Абдураьмон, Шодц, Нурмат, Ашўр Гулматовьо ва Мулло Марасул таьсил карда, савод баровардаанд.
      Тожикон аз замоньои ыадим ба санъат хусусан ба мусиыц диыыати жиддц медоданд. Мусиыц ин инъикоскунанди  щаму андуь, азобу машаыыат, шодиву сурур, диловарию мардонагиьо буд. Ыариб дар ьар хонадони деьа дутори аз ч=би тут сохта мавжуд буд. Чилмарда (доира), най, танбур асбобьои мусиыии оньо ба шумор мерафт.
       Тошпулоди Ыурбон, Исомати Ыурбон - танбурнавоз, усто Неъмат Ниёзов  ва Шаминиссо Ашурова - доирачц, Муьиддин, Ьожибой Исоматовьо найнавозони моьир буданд. Анъанаи гурущлисароц ташаккули санъати мусиыии деьаро мефаьмонад. Гурущлисароён: Холматов Назмиддин ( чамбил), яке аз мумтозтарин сарояндаьои достоньои Щурущлц, инчунин Холќароев Юлдошу Аваз, Шералию Нуралц   овози форам ва дилошуб доштанд.
      Ьамдиёронамон Гулматов Нурмат, Ниёзов Аьмаджон, Дадожонов Шодц, Холматов Дадобой, Азизов Исмоил, Парпиев Фидомат ва дигарон дар тую маъракаьо бо санъати баланд ьунарнамоц мекрданд. Раыси «по» аз тарафи Ыодиров Ьотамыул мардумро ба важд меовард. Раыси «уыоб»- и тожикона аз тарафи Жуманов Тухтабой, Шодиев Ьожибой ва Одилов Тошбой  хело хуб ижро карда мешуд. Хуллас мардуми деьа санъаткору санъатд=ст буданд.
       Иныилоби Октябр барои халыи тожик аьамияти бузург дошта, барои дар оянда ташкил шудни давлатдориаш асос гузошт. Суль, меьнат, озодц, баробарц ва бародарц, ки сольо дар орзуяш буд, амалц гардид. Давлату коргару деьщон ташкил ёфт. Диыыати асосц ба замин, таъмин кардани деьыонон дар асоси декрет «Дар бораи замин» ва саводноккунии оммавц дар деьот равона карда шуда буд. Дар асоси декрети КИМ Умумироссиягц аз 11 июни соли 1918 дар Тожикистони Шимолц аз жумла дар деьаи Хиштхона Кумитаи камбащалон ва дертар соли 1919 «Иттифоыи камбащалон» ташкил меёбад.
        Соли 1921 ба жои оньо ташкилоти ягонаи « Иттифоыи жуфтгарон» ( К=шчц) –ро ташкил доданд. Иттифоыи жуфтгарон, камбащалон, чоряккорон ва мардикорон ьисоб мешуд.. Он агарчанде ба худ ягон хел вазфаи давлатиро надошт, аммо дар ьаёти сиёсии кишвар фаъолона иштирок намуд. Аъзоёни « Иттифоы» худ дар замин кор мекарданд. Оньо аз тарафи Ьокимият зиёдтар дастгирц медиданд. Дар натижа аъзоён ва ташкилотьои маьаллии ин иттифоы зуд меафзуданд. Аввалин аъзоён ва минбаъд Раисони Иттифоы Нурматов Абдущанц( Щаниурус) соли 1916 ба корьои аыибгоьц дар шаьри Харкови ьозира Жумьурии Украина аз тарафи ьукуматдорони подшоьц сафарбар шуда, соли 1918 ба ьизби болшевикон шомил мегардад. Баъди бозгашт дар барпо ва мустаькам намудани Ьокимияти Шуравц дар волости Бободархон фаъолона иштирок намуда, аввалин раиси Кумитаи камбащалон буд. Дигаре Абдуыодир Исмоилов аз соли 1918 то соли 1924 аъзо, жонишин ва раиси Иттифоыи  камбащалон ва « жуфтгарон»- и Пунѓаз интихоб гардида, содиыона дар ташкили Ьокимияти Ш=равц дар деьа хизмат намуд.
       28-уми ноябри соли 1917 Ш=рои комиссарони халы дар бораи ташкили артиши сурхи кишвари Туркистон ыарор баровард. Иброьим Юлдошев аввалин шуда дар деьа ихтиёран дар сафьои Аскарони сурх хизмат карда, бар зидди босмачиён ва дигар унсурони аксулиныилобц далерона жангидааст. + иштирокчии бевоситаи Иныилоби Бухоро мебошад.
       Ислоьоти замину об аз соли 1918 ощоз шуда бошад, ьам дар деьоти мо кумитаьои замину об аз соли 1923 фаъолияташро сар карда, ба деьыонони безамин ва батракьо заминьоро таысим карда медиьад. Оилаьои серфарзанд ва камбащал аз андоз озодкарда мешаванд. Ч=понон низ соьиби чорво ва чарогоь мешаванд. Маьсулоти зиёдатц аз  тарафи давлат харидорц мегардид, ё бо мольои сермасриф, ба монанди матоъ, керосин , гугирд, биринж, собун иваз карда мешуданд.
      Сиёсати нави иытисоди, ки Ьокимияти Шуравц пеш гирифта буд, самараи хуб дод. Деьыонони безамин соьиби замину амвол, ч=понон чорводору чарогоьдор шуданд. Ниёзбой, Нурматбой, Холыаробой, Мираьмадбой, мулло Шерматбой, Мадазимбой, Зайнаббой ва дигарон соьиби воситаьои истеьсолот гашта, ба андозсупорандагон мубаддал шуданд.
      Аввалин раиси  Ш=рои жамоати Пунѓази Поён Бобокалонов Исмоил Оысаыол (1893- 1952) сольои 1922-1926 дар барпо ва мустаькам намудани Ьокимияти Ш=равц дар ноьия жонбозиьо кардааст.
       Музаффариятьои Ьокимияти Ш=равц, барьам дода шудани дастаи босмчиён ( хусусан Раьмоныулыурбошц) дар ноьияи Ашт махсусан дар Понщоз мардуми деьаро руьи ильоми тоза бахшид. Мардум эьсос намуд, ки Ьокимияти Ш=равц, ьаыиыатан, Ьокимияти меьнаткашон мебошад.
       Соли 1923 мардуми деьаи Хиштхона бо роьбарии мулло Ьайдаралц ва Абдуыодирьожц Муродов жўйи Дашти Навро бо тариыи ьашар сохта ба истифода доданд. Меъмори ин ж=й усто Марасул Турсунов буд. Дар сохтани ж=й ва заминсозц Сафармат Абдусаломов, Абдувалц Абдуллоев, Мадазим Азизов, Одирмат Азизов, Дадобой Азизов, Машариф Алиев, Шамсиддин Алиматов, бобои Дўст, бобои Ьожц, Ашўр Гулматов, Нурмат Гулматов, Шодц Гулматов, Ьожц Гулматов, Майнус Иброьимов, Абдуыодир Исмоилов, Парпц Каримов, Мирзо Мираьматов, Тошмат Мадаминов, Абдураьмон Машарипов, Шералц Муродов, Неъмат Ниёзов, Матыул Ниёзов, Имоммат Нурматов, Нурмат Ниёзов, Ниёзмат Одинаев, Усмон Одинаев, Шермат Одинаев, Ёрмат Одинаев, Имоммат Парпиев, Машариф Парпиев, Ашўрмат Раьимов, Марасул Раьимов, Одирмат Сулаймонов, Мадориф Холматов, Назмиддин Холматов, Насриддин Холматов, Маражаб Шарипов заьмати беандоза кашидаанд, ки боиси ёдоварист.
     Соли 1924 дар деьа бори якум артели хизматрасонии наылиёти иттифоыи аробачиён ташкил меёбад, ки ташкилкунандагонаш Юлдошкорвон Ьожибоев ва Нурматбой Гулматов буда, Аьмадалц Ьайдаров ва Мираьмад Бегжонов аъзоёни ин артел буданд. Артел мусофиркашонц ва боркашонц намуда, мардумро бо ин роь бо мольои сермасриф таъмин менамуд. Супоришьои ьукуматро ижро мекард. Январи соли 1925 бошад, артели истеъмолии «Пунщаз» ташкил ёфт, ки заминьои Сафедорас, Ыуруысой, Жилщаи Щоибро кишту кор намуда, маьсулотьои деьыонони атрофро бо шартьову нархьои гуногун харида захира мекард ва ба давлат месупорид.
29 сентябри соли 1926 дар асоси волостьои Ашт ва Бободархон, ноьияи Ашт ташкил шуда, 14 феврали соли 1927 ба округи Хужанд, ки ин ба тараыыиёти иытисодц – ижтимоц ва дигаргуниьои маданц – сиёсц заминаи наве буд.
     Дар ташкилу ба кор андохтани ш=бъаи алоыаи ноьия хизмати яке аз шахсони бомаърифати деьа  мулло Дадомат Бобокалонов (1902 - 1957) калон аст. Дигар шахсе, ки бо лаыаби «Ширкатчц» машьур буд, Исоев Олимжон (мулло Олимљон) дар ташкили жамъияти матлуботи ноьия саьмгузор мебошад.
      Дар азхуд намудани заминьои бекорхобидаи водии Вахш низ ьам деьагони мо дар канор намонданд. Оилаьои Ашўрмат Раззоыбердиев, Юлдош Одилов, Мамаджон Сафаров ба водии Вахш сафарбар карда шуданд.
      Соли 1932 хожагии коллективии Гулистон ташкил меёбад, ки  дар ьаёти деьа ин як воыеаи фаромушношудание буд. Аввалин сарвари хожагц Шермат Одинаев интихоб карда мешавад. Бригадирон Тошмат Мадаминов ва Абдуыодир Исмоилов. Азъоёни фаъол Ёрмат Одинаев, Мирзоаьмад Холматов, Шодц Дадожонов, Абдураьмон Шарипов, Нурмат Гулматов, Ашўрмат Гулматов, Маражаб Машарипов дар ташкили колхоз фаъолона иштирок намуданд.
      Бо ташаббуси раиси колхози «Гулистон» Ашўрмат Раьимов соли 1935 дарахтони мавзеи Дашти Нав бо дарахтони навъи «Мирсанжалц» ва « Исфара» пайванд кунонида шуданд, ки то ьан=з ин навъи зардолуьо зеби дастархони мардум ва бозорьои жаьонист.
     Дар як муддати кутоь колхози «Гулистони сурх» ба яке аз хожагиьои калонтарин ва бойтарини ноьия мубаддал гашта, соьиби фермаьои чорводорц, заминьои лалмц, обц, бощот ва устохонаьои оьангарию жувозкашц шуд. Сатьи зиндагии мардум баланд гардида, оньо ба ояндаи дурахшон бо чашмони нек менигаристагї шуданд.
      Соли 1940 дар ьаёти деьа боз як воыеаи фаромўшношудание р=й дод. Фарзанди бар=манди ин диёр, Одинабой Холматов дар ьашари оммавц баьри бунёди канали калони Шимоли Фарщона фаъолона иштирок карда, сазовори ордени Ленин гашт. Аз ин мукофоти олц тамоми ьамдеьагон фахр мекарданд.
      Бояд ќайд намуд, дар ин њашари умумииттифќи аз дењаи Хиштхона боз як ќатор шањрвандони дигар иштирок намудаанд. Одинаев Масобир бошад, туфайли мењнати зарбдораш ба гирифтани рањматнома бо имзои сарвари Иттињоди Шўравї Иосиф Виссарионович Сталин мушарраф гашта буд.




           Сањми шахрвандони деха дар Ѓалаба бар фашизми Германия



    Саршавии ЖБВ ба ьаёти осоиштаи мардум халал ворид намуд. Якуми сентябри соли 1939 дар ИЖШС ыонун «Дар бораи хизмати умумии ьарбц» ыабул карда шуд, ки жавонони деьа аввалин маротиба бо тарзи умумц ба хизмат даъват карда шуданд. Иньо Мирзоев Исомат, Норматов Машариф, Майнусов Шаьобиддин, Парпиев Матыобил, Шодиев Мадиброьим, Иброьимов Раьматжон, Шерматов Жамолиддин мебошанд, ки баъдтар дар жанги зидди Финландия иштирок намуданд.
     Зиёда аз шаст нафар жавонмардони деьа, дар муьорибаьои калони Москва, Сталинград, Курск, Ленинград, Киев, Минск, Берлин ва озодкунии Полша, Чехословакия, Венгрия, Австрия иштирок намуда, ыаьрамониьои бемисл нишон доданд.
     Дар муьорибаьои Смолнеску Москва жавонмардони ин диёр Норматов Машариф ва Жамолиддин Шерматов далерона жангида захм бардоштанд.
       Парпиев Фидомат дар ьайъати полки 333 дивизияи 6 –уми фронти Воронеж то лаьзаьои охирини ьаёт мардонавор жангида, 20 сентябри соли 1942 дар деьаи Читовкаи ноьияи Молотови вилояти Воронеж ыаьрамонона ьалок гардид. Дар муьорибаи Курск, ки яке аз муьорибаьои шадидтарини ЖБВ ба ьисоб меравад, Имомов Холмуьамад ва Жуманов Ашўрбой зидди фашистон жангида сазовори медали «Барои Шужоати жангц» гардиданд.
     Дар озодкунии Љумьурињоии Украина, Белоруссия ва жумьуриьои Прибалтика Иброьимов Маьмуджон, Ниёзов Раьматжон, Матыулов Маражаб, Одинаев Ниёзмат, Сулаймонов Ьожибой, Абдуллоев Мирзо, Шерматов Боймат, Майнусов Дадомиддин жони худро бохтанд.
     Яке аз иштирокчиёни фаъоли ЖБВ ва паради Щалаба  Ыодиров Ьотамыул мебошад. Ин марди далеру шужо дар майдони муьорибаьои вазнину хунин ва таыдирсозц ЖБВ иштирок намуда, ба 22 ордену медал ва се раьматномаи сарфармондеьи ыувваьои мусаллаьи ИЖШС генералиссимус Сталин мукофотонида шудааст. + дар озодкардани шаьри Берлин низ иштирок намудааст.
     Ьамин тариы фиристодагони бонангу номус ва бо щуруру матиниродаи деьа дар щалабаи ИЖШС аз болои фашизм ыаьрамониьои бемисл нишон доданд.
      Дар сольои ЖБВ меьнаткашони Тожикистон аз жумла деьа тамоми ыувва ва щайрати худро баьри щалаба бар зидди душман равона буданд. Дар зери шиори «Ьама чиз барои фронт, ьама чиз барои щалаба» зарбдорона меьнат намуда, дар афзун гардонидани истеьсоли щалла ва чорво ьиссаи худро гузоштанд. Оньо аыибгоьро ба фронти дуюм – фронти меьнатц табдил доданд.
        Дар колхоз ыувваи кориро асосан занону м=йсафедон ва наврасон ташкил медоданд. Ба ивази меьнат ба оньо ыурут ё меваи хушк дода мешуд. Бо ташаббуси раиси доно ва оыил Дадожонов Шодц аз моьи апрел то октябр ба ьар сари хонвода панжтогц бузи ж=шоц таысим карда медоданд, ки ин мадад ба мардуми деьа буд.
       Дар ьама соьаьои ьаёт дар ин сольо  заньо пешсаф буданд. Умарова Шарофат яке аз заньои пешыадами ин давра ба ьисоб рафта = дар ин айём курси механизаторц ва ронандагиро хатм намуда, ьамчун шофёр ва механизатор хизмат намудааст. Инчунин Ущулбибц Бойматова, Гулшан Гулматова, Шарофати Гулшан, Хуршедмо Холматова, Оишамо Азимова, Очаи Ашурмо, Дилором Маьмадова, Зулфия Юлдошева, Зубайдамо Муродова, Тиллобибц Ниёзова, Улмасой Одинаева, Бибисоро Шералиева софдилона меьнат намуда барои Щалаба саьм гузоштаанд. Инчунин жавонону наврасони деьа Норматов Ьомиджон, Норматов Олимжон, Дадожонов Ильомиддин, Аш=ров Абдураьим, Нуриддин ва Маъруфхон Орифовьо, Шамсиддин Насриддинов, Ыаландаров Ьамроыул, Ыодиров Ботурыул, Мадаминов Ьусенбой, Мираьмадов Машариф, Шерматов Мамаджон, Шарипов Раьматжон, Ыодиров Абдураьмон, Одинаев Рузибой, Имомов Рузибой, Имомов Ьамроыул, Шодиев Ьожибой, Ьайдаров Мадумар, Мадаминов Абдувалц, Матыулов Эркабой, Юлдошев Эрбой ва Эшбой, Юлдошев Эшбой ва Тошбой, Жуманов Маражаб, Имомов Маражаб, Исмоилов Щуломиддин ва Жамолиддин, ки баробари калонсолон заьмат мекашиданд ва ьатто оньоро иваз мекрданд.
Мушкилиьои сольои жанг мардумро руьафтода накард, равиши зиндагии оньоро
дигаргун карда натавонист.




                Рушди хочагии халќи деха дар давраи баъдазчангї



       Мардуми деьа шужоати мардонагии жангии худро ба меьнати пурсамари бунёдкорона табдил дода, соли 1947 ба сохтани стансияи обии – барыц ощоз намудаанд, ин стансия соли 1948 бо иытидори 50 кв ба кор ощоз намуд ва хонаьои аьли деьаро чарощон намуд. Худи ьамон сол нуытаи радиошунавонц низ ба кор ощоз намуд, ки мардумро бо хабарьои нави жьон хабрдор мекрду бо мусиыиьои гуногун бо оньо руьи ильоми тоза мебахшид.
      Мамаджоньожц Шерматов он ваыт донишжуи курси дуюми бахши электрофикатсияи деьоти техникуми хожагии ыишлоыи шаьри Хужанд буд, ки (ьамроьи Раьмон Набиев таьсил мекард) ба ин сохтмон жалб карда шуда, дар электриконц ва кашидани нуытаьои радио саьми босазо гузоштааст. Мамаджон баъдтар чун муьандис дар ин шабакаьо фаъолияти меьнатиро давом додаст. Инчунин Шарипов Раьматжон - ьожц низ дар ин соьа фаъолият намудааст.
       Яке аз падидаьои тоза дар таърихи деьа соьиби автомобил гаштани хожагии коллективии « Гулистон» мебошад. Нахустин ронандаи ин автомобил Ашўров Абдураьим буд.
       Дар сольои 50-90 дар ьаёти хожагц варьангии деьа дигаргуниьои зиёде ба вужуд омаданд. Маърифатнокц ва тарзи зиндагии мардум беьтар гардида, ба гуфти ом=згор Юлдошев Эрбой «серию пурц» шуда, Хиштхона ьамчун деьаи чорводорон – нигоьдорандагони бузьои ангорц паьнкунандагони пашми маьини ангор дар минтаыа ва собиы Иттиьоди Ш=равц машьур гардид.
        Аз ибтидои сольои 50-ум колхозьои майдаи « Гулистон», «Аскари сурх» ва « Берия» муттаьид карда шуданд. Хожагц номи «Берия»-ро гирифт. Баъдтар, соли 1953 ба колхози «Энгелс» табдил дода шуд.
        Диыыати асосц дар ин давра ба зиёд намудани саршумори чорвои калони шохдор ва таъмин намудани аьолц бо шир ва гушт равона карда шуд. Сольои 1954 – 1955 баьри говьои жушоц як говхонаи калоне сохта ба истифода дода шуд.
       Фермаи ширц – молц бо филиалаш дар мавзеи Машьад ба кор ощоз кард. Мудири ин ферма сольои зиёд Умаров Маькам буд. Инчунин Назмиддинов Обиддин низ дар ин соьа фаъолият намудааст. Мудири хожагии ферма аз р=зьои таъсис то ба шаьраки Гулшан к=чонида шуданаш Юлдошев Дадомат буд, ки вай боз вазифаи духтури жамъиятии ьайвонотро дар деьа ижро менамуд. Дар ферма Шарипов Абдураьмон бо ьамроьии ьамсараш, Холматов Одинабой, Юлдошев Аьмаджон, Мирзоев Ыучыор, Маьмадов Журабой, Машарипов Абдураьим, Сафаров Ашурмат, Мадаминов Ьусенбой, Абдураьмонов Абдулложон, Одинабоев Тожиддин, Азизов Одирмат, Ота Азизц, Валиев Нухриддин софдилона меьнат намудаанд. Мирахмедов Машарифжон яке аз нахустин ронандагони трактор дар деьа ба ьисоб рафта, дар силосхобонц баьри говьои ферма заьмати худро дарещ надоштааст. Метавон бо ифтихор номи говд=шзаньои моьири деьа Обидамоь Юлдошева, Маърифат Машарипова, Ьанифамоь Юлдошева, Зайнабмоь Юлдошева- дорандаи ордени «Байраыи сурхи меьнат», Улфатбибц Дадобоева, Ширфамоь Мирзоева, Шарофат Умарова, Зулфиямоь Мадаминова, Очабибц Сафарова ыайд кардан бомаврид аст, ки бо меьнати зарбдоронаи худ дар пешравии ьаёти деьа ва берун аз он саьми сазовор гузоштаанд.
      Дар ибтидои сольои 70-ум говхонаи раыами 2 низ дар маьаллаи Машьад ба кор ощоз намуд. Дар ин коргоь Мирзоёров Одибой, Мирзоёров Эргаш, Мирзоёров Эркабой, Эргашев Саъдулло, Одибоев Камолиддин, Мирзоёров Ильомиддин ва Раьимбердц заьмат кашидаанд.
      Чц хеле, ки ыайд кардем баъди муттаьид шудани колхозьои воьаи Пунѓаз  парки автомобилц - тракторц дар колхози Энглес кушода шуд, ки  жавонони деьа Ашўров Абдураьим, Ыодиров Ботурыул, Насриддинов Назмиддин, Ьувайдуллоев Нарзулло, Машарипов Аьмадалц, Мираьмдов Машарифжон, Шарифов Раьматжон, Ыодиров Абдульамид, Иброьимов Сайфиддин, Алиматов Маькамбой баъди хатми курси механизатори автомобилц ьамчун механизаторони аввалини колхоз фаъолият намуда буданд. Бояд илова намуд, ки   баъди хатми мактабьои фабрикц – заводц Насриддинов Шамсиддин, Норматов Ьомиджон, Шералиев Щуломиддин, Олимжонов Ьомиджон, Насриддинов Шарофиддин ронандагиро касб карданд.
       Мехониконии хожагии ыишлоы яке аз самтьои баланд бардоштани истеьсолот ба шумор мерафт. Барои баланд бардоштан ва пешравии ин соьа кадрьои боихтисос ва техникаи пуриытидор лозим буд, ки ин муаммо ьам ьалли худро ёфт. Зеро чандин кадрьои болаёыат аз ьисоби жавонони деьа ба ин майдон ворид шуда, сольои тулонц меьнат карданд. Иньо Ашўров Аьмаджон, Дадобоев Баьриддин, Маражабов Исомиддин, Нурматов Рўзибой, Мираьмадов Нуриддин, Собиров Абулњошим, Мирзоаьмадов Файёзиддин, Ьувайдуллоев Тухтасун, Нурматов Ьакимбой, Мирзоабдуллоев Туйчибой, Нуриллоев Тухтасун, Мадалиев Тољиддин, Орипов Одирмат, Шањобиддинов Камолиддин, Дадожонов Тухтабой, Шарипов Муносиб буданд, ки дар пешбурди ьаёти колхозц саьми босазо доштанд.
Хусусан фаъолияти меьнатии Ыодиров Абдураьимро бо ифтихор ыайд кардан бомаврид аст. + шахсест, ки аз байни аьолии деьа аввалин шуда, дар паси чамбараки мошинаи пахтачинц нишаста дар як мавсими пахтачинї то 270 тонна пахта жамъоварц намуда, щолиби мусобиыаи сотсиалистц гардидааст.
         Соьаи дигари барои ьаёти мардум муьим ин обчакорию бощдорц буда, дар нимаи авали сольои 50- ум мардум ба барыароркунии бощьои Ыуруысой ощоз намуда, онро сольои 60-ум ба итмом расониданд. Саьми бобои Ёрмат, Одинаев Машариф, Ёрматов Шамсиддин, Норматов Усмон  ва Холматов Мирзоаьмад дар ин жода хело калон аст. Хусусан дар ьифз ва аз хушкидан эмин  нигоь доштани бощ Холматов Мирзоаьмад хизмати шоиста намудааст.
       Бощьои Сафедорас ыадима буда, ин мавзеъ бо дарахтони зардолу, тут, чормащз ва себи болаззату хуштаъмаш дар байни мардум маълуму машьур буд. Меьнати Улущбибц Абдуллоева - ро дар бощбониву ободонии ин мавзеъ ыайд кадан ба маврид аст.
Соли 1973 дар ин мавзеъ ниьоли зардолуи навъи «Шоьона» шинонида мешавад. Дар нигоьубин ва парвариши ниьольо заьмати Нурилло Валиев ва Шамсиддин Насриддинов басо калон аст. Бощбоньо Эшбой Юлдошев ва Абдуыаььор Мадаминов саьмгузори ба гулбощ мубаддал гаштани мавзеи Сафедорас мебошанд.
     Бощи Мало ва Таги Гардан, ки бо зардолуи субьонии худ, ки бо номи «Мало» машьур мебошад, яке аз мавзеъьои зебову дилнишин дар деьа аст.
     Соли 1972 ниьольои дарахти навъи «Субьонц» ба ин жо оварда шуда, аз тарафи аьли колхоз шинонида мешавад. Дар обод намудани ин бощьо Абдуыодир Азимов, Журабой Ортиыов, Абдужаббор Мадаминов, Машариф Ёрматов, Боймат Одирматов, Турсунмат Мадаминов, Одирмат Азизов, Мирзо Шодиев, Тожиддин Ашуров, Тошбибц Нурматова, Жамолиддин Исмоилов ва дигарон саьмгузор мебошанд.
       Дар ободонц ва тараыыиёти деьа бригадирон, агрономьо Азимов Абдуыодир, Назмиддинов Обиддин, Шодиев Парпиыул, Ьувайдуллоев Нарзулло, Имомов Ьамроыул, Раьимбердиев Жамолиддин ьиссагузор мебошанд.
       Ыабристон таърихи моддц ва хонаи охирати ьар як инсон мебошад. Соли 1964 бо ёрии мардуми деьа бо истифодаи усули бобоии њашар ыабристон ва масжиди нав бино карда шуд. Аз дуову фотеьаи пирони барнодил мулло Марасул, мулло Турсунмат, мулло Мадисмон, мулло  Аьмадалц, мулло Олимжон ва  Мирзооысаыол Холматов устоёни деьа Абдужаббор Мадаминов, Боймат Ёрматов, Раьматжон Шарифов, Мамаджон Шерматов ва жавонони бощайрати деьа Тошматов Алибой, Неъматов Икромжон, Нурматов Рузибой, Мираьматов Нуриддин, Дадожонов Тухтабой рўьу ильоми тоза гирифта, дар ин сохтмон жавонмардц нишон доданд.
      Баъдтар корьои ободонии ыабристон ва масжидро бародарон Хайрулло ва Файзулло Орифовьо идома доданд. Дар ин кори хайр Рафторжон Мирзоев низ саьми беандоза дорад.
Дар ин давраи таърихц баьри жалб намудани заньои хонашин ба корьои муфид филиали иттиьодияи чеварони хонакор дар деьа кушода мешавад. Дар даььо хонадон дастгоььои ыолинбофц, алочабофц тажьизонида шуда буданд, ки дар ьар як дастгоь аз се то ьафт нафари коргарон машщули кор буданд. Дар ин коргоььо  Шералиева Оишамоь, Бибисаидмо Шодиева, Салима Юлдошева, Зулфиямо Мадаминова, Имомова Нориниссо, Тутиниссо Имомова, Савриниссо Шодиева, Ьугминиссо Ыодирова, Раьбарой Иброьимова, Солеьамоь Шералиева, Маьбуба Норматова, Турсуной Ниёзова анъанаьои ьунари ыадимаи халыамонро аз нав эьё намуда, бо ьамин васила дар рушди иытисодиёти Жумьурц ьиссагузор гашта буданд.
Сольои 60-ум ва 90- уми асри хх сольои азхудкунии заминьои ташналаби Ашти Калон сохтмони шаьракьои Гулшану Бахмал ва дигар объектьои саноатц мебошад. Соли 1976 колхози ба номи «Энгелс» ба совхози сеъзди ххv КПСС ьамроь карда шуд. Барои ободонии  ва сохтмони ин мавзеъ аз ьисоби коргарони деьаи Хиштхона ду бригадаи тракторц ташкил карда шуд. Дар ин сольо щайр аз корьои дар боло зикршуда, боз иншоотьои характери ижтимоц, ва фарьангц дошта ба монанди мактаб, клуб, чойхона, бунгоьи тиббц, китобхона, нонвойхона, мащозаьо сохта ба истифода дода шуд.
Дар бунёд ва сохтмони Ашти Калон шахсиятьои маъруфи деьа Ыодиров Ьотамыул ва Алибой Тошматов, бародарашон Мирзомат Тошматов, инчунин  Холдор Одирматов, Назиржон Нарзуллоев, Юлдошев Турсунмат, Камолиддин Файзуллоев, Ьомиджон Норматов хизмати босазо кардаанд.
       Барои маьорату щайрат ва иштироки фаъолона дар сохтмоньои Ашти Калон ва обшор кардани заминьои асрьо бекорхобида, яке аз фарзандони бар=манди деьа Ыодиров Ьотамыул бо ордени «Байраыи сурхи меьнат» мукофотонида шудааст.
      Дар ьамин давра баьри баланд бардоштани некуаьволии моддц ва маишии сокинонии деьа, бо бары таъмин намудани мардум басе аьамиятнок буд. Сольои 1967 – 1968 тамоми хонаводаьои деьа бо хатти бары таъмин шуда, соли 1969 бо хатьои доимамалкунандаи шабакаи барыии марказц пайваст карда мешаванд. Дар ин жода хизмати Алибой Тошматов - раиси шабакаи барыии ноьия боиси ситоиш ва фахр аст. Инчунин  фарзандони деьа Зайниддин Мадаминов, Икромжон Неъматов, Тухтабой Дадожонов, Нишонбой Дадожонов, Раьимыул Абдулазизов, Раьимжон Норматов низ баьри чарощонкунии хонаьои мардум бедарещ фаъолият намудаанд.
Дар ьамин давра фаъолияти ч=понони деьа Маьмуджон Ниёзов, Камолиддин Иброьимов, Турсунмат Имомов, Ашуров Фахриддин, Ашуров Эргашбой, Аьмаджон Мирзоев, Мирзоев Рузибой, Одилов Мадисмон, Юлдошев Ыуыанбой, Юлдошев Ыурбонмат, Юлдошев Сулаймоныул, Одилов Тошбой дар парвариши бузьои ангорц ва таъмин намудани халыи жумьурц ва берун аз он бо гушту пашмьои баландсифат ном бароварда буданд.
Дар сольои 70-80 баробари зиёд гаштани аьолц нуытаьои савдои кооперативц низ афзуда дар жойи як мащозаи мольои омехта шаштои дигар мащоза ыомат рост кард. Ин мащозаьо дар натижаи ьидояту роьбарии бевоситаи Ьотамыул Ыодиров, Майнус Саидов ва Раьимжон Мирзоев сохта ба истифода дода шуд. Дар мащозаьо Шодиев Ьожибой, Ыодиров Абдущафур, Шодиев Одирмат, Исоматов Нуриддин, Хайруллоев Нурилло, Одинабоев Садриддин, Юлдошев Атоыул, Юлдошев Масидиы. Ёрматов Жаьоналц, Неъматова Зулайхо, Исоев Абдумажид, Назмиддинов Шоьиддин, Абдувалиев Ортиыбой, Мамаджонова Шоьзода бо маданияти баланди хизматрасонц фаъолият намуда, соьиби обрўю эътибори умум гашта буданд.
Чойхонаи деьаи Хиштхона ки аз тарафи совхози «Сеъзди XXV КПСС» бунёд ёфта буд, бо хизматьои аълои чойхоначц Юлдошев Эшбой ьамеша вирди забони мардум гашта буд.
Хизмати фарзандони нак=номи деьа Мадаминов Машарифжон ва Умаров Маькамбойро ыайд кардан жоиз аст, ки дар сохтмони нонвойхонаи деьа саьми беандоза доранд.
Дар болоравии маданияти маънавц баробари илму маориф саьми муассисаьои маданц - равшаннамоц  хеле калон аст. Клуби деьа соли 1978 ба истифода дода шуда, аввалин мудири клуб Соьибов Раьимжон буд, баъдан Ашўров Абдусамц низ дар ин жо фаъолият намудааст. Сольои зиёд инжониб роьбарии клубро Ойимгул Мамадова – аълочии фарьанги ЖТ ба уьда дорад.
Дар сольои 70-80 пешравии клуб бо намоиши кинофилмьо вобастагц дошт, дар ин жода хизмати марди фарьангд=сту нексиришти поктинат Эшбой Маькамовро ыайд кардан бамаврид аст.
Яке аз марказьои илмц – фарьангии деьа китобхона буда, китобдори аввалини он Адолатмо Одинаева буд. Дар айни  замон Лолахон Ыодирова фаъолияти китобхонаро бо сари баланд давом дода истодааст.

Дења дар даврони Истиќлолияти давлатї

     Яке аз саьифаьои дурахшони таърихи деьа, созмонёбии хожагии Коллективии «Гулистон», моьи марти соли 1991 мебошад. Колхоз аз ьисоби замини 400 гектораи совхози Сеъзди XXV КПСС дар минтаыаи ш=рои ыишлоыи Шодоба ташкил мешавад. Дар ташкили ин колхоз саьми ьамдиёронамон Тошматов Алибой, Одирматов Холдор, Имомов Ниёзмат, Ыодиров Ьотамыул, Ыодиров Жамолиддин, Холыароев Ьотамыул, Азизов Мирзо басо калон аст. Ин колхоз аз чор бригадаи пахтакорц ва ду бригадаи бощдорц - обчакорц иборат буд.
Бригадаи раыами 1 сардораш Ашуров Исомиддин
Бригадаи раыами 2 - Шералиев Рустам
Бригадаи раыами 3 - Ьувайдуллоев Нарзулло
Бригадаи раыами 4 - Ыаландаров Толибжон
Бригадаи раыами 5 - Мирзоев Мамаджон
Бригадаи раыами 6 - Назмиддинов Обиддин
Сарагроном Олим Камолиддин
Сармуьандис - Ыодиров Абдураьим
Сармуьосиб  -Имомов Шодимат
Сариытисодчц  - Насриддинов Ыутбиддин
Механик - Ыодиров Руфат
Сохтмончц  - Нуруллоев Нусратулло
Мудири хожагц - Ыодиров Тоьиржон
Мудири ферма - Азизов Мирзоыул
Фаъолон - Аьмаджонов Шарифжон, Мирахмедов Нуриддин, Исмоилов Азизмат, Мирзоев Ыаьрамон, Холыароев Ьотамыул Ёрматов Мадалц, Жуманов Холбой, Ашуров ТОьиржон, Мадаминов Зайниддин, Эшбоев Ўрунбой, Ашуров Маысуджон, Норматов Бахтиёр, Мирахмедов Тухтасун.
Раиси комиссияи тафтишотц - Раьимбердиев Жамолиддин
Раиси иттифоыи касаба - Юлдошев Ьасанбой
Раиси правленияи колхоз - Мирзоматов Шарофиддин
Котиб - Норматов Ярмат буданд.
   Соњои минбаъда Эрбоев Олимжон, Назмиддинов Шаьобиддин, Ыодиров Абдураьим, Обиддинов Нуриддин, Ыодиров Ьабибулло сарварии ин хожагиро дар =ьда доштанд.
     Айни ьол раиси Ассотсиатсияи Хожагии Деьыонии ба номи «Гулистон» Орифов Файзулло мебошад.
      9 сентябри соли 1991 воыеаи дорои аьамияти оламшумули таърихц р=й дод. Истиылолияти давлатии Жумьурии Тожикистон эълон карда шуд. Халыи тожик соьиби давлати миллии худ гардид.
Сад афсўс, ки дар ощоз ин неъмати бузург ва сарнавиштсозро дарк карда натавонистанд. Фирефтаи душманони ашаддии дохилї ва берунї гаштанд. Ба жои он, ки пешаи бунёдгариву созандагц кунанд, ба куштори якдигар сар карданд. Жанги шаьрвандц аланга гирифта ба давлатдории тожикон халал эжод намуд. Дар деьа гапгузаронц, муноыишаьо ба фожиа табдил наёфта, хиради инсонї щалаба кард, якдигарфаьмц ба вужуд омад.
      Дар муьофизат ва барыароркунии сохти Конистутсионц аз деьа Мамаджонов Абдуыаюм, Дадоматов Камолжон, Нурматов Раьмоныул, Назмиддинов Тожиддин, Мадаминов Сангинбой, Мадаминов Киромиддин, Исоматов  Зоьиржон, Тошматов Раьматулло ва дигарон иштирок ва далерию шужоат нишон доданд.
      Раьматулло Тошматов нахустин жавоне буд, ки мактаби олии ьарбиро хатм намуда, шунавандаи Академияи Ьарбии ба номи И. В. Фрунзе буд. 23 июни соли 1993 ьангоми ижрои супориши ьарбц ьалок шуд.
     Дар сольои Истиылолият деьаи Хиштхона бо таври шинохтанашаванда дигаргун гашт. Ьаёт ва тарзи зиндагии мардум беьтар шуд, ба ояндаи дурахшон боварии комил пайдо намуданд.
Чи тавре ки ба ьамагон маълум аст, барои гузаштан ба иытисодиёти бозорц, хусусигардонии моликияти давлатц зарур буд. Маьз барои амалц намудани ин маысад Ижлосияи Ш=рои Олии ЖТ аз 21 феврали соли 1991 «Ыонун дар бораи щайридавлатц ва хусусигардонии моликияти давлатц»-ро ыабул намуданд. Ба хусусигардонии моликияти давлатц ибтидо гузошта, бошад ьам аз сабаби ощози жанги шаьрвандї дертар ощоз бахшид.
      Нахустин корхонаи хусусигардонидашуда, корхонаи коркарди чубу тахта мебошад, ки дар асоси корхонаи «Хонаи хизмати маишц» - и ноьия бо ташаббуси бародарон Аьмадалиевьо Абдуворис ва Аюбжон созмон дода шуда, соли 2003 ба Жамъияти дорои масъулияташ маьдуди «Ширкати Азизон» табдил дода мешавад. Корхона щайр аз коркарди ч=бу тахта боз барои сохтани дару тирезаьои замонавц, панжараьои тахтагину оьанин машщул аст.
       Барои ыонеъ гардонии талаботи р=зафзуни бозор ва мизожот бародарон Одирматовьо корхонаи барориши дару тирезаьои пластикиро ба роь монданд.


      Корхонаи пахтатозакунии Нарзиддин Холматов ва корхонаи хурди  коркарди металии Жамшед Машарифов дар сабук гардонидани кори занон ва аьли деьа ьамто надоранд.
      Асри XXI асри техникаю технологияи иттилоотц буда, ин падидаи нак= деьаро низ фаро гирифт. То даврони Истиылолият дар деьаи Хиштхона шаш нуытаи алоыаи телефонц мавжуд буд. Соли 2015 аллакай аз р=и ьисоби даьонц ба ьар сари аьолии деьа яктогц рост меояд. Агар моьи январи соли 2010 шумораи муштариёни алоыаи телефонц дар Жумьурц ба 5млн ва ин раыам дар деьа зиёда аз 2 ьазор  расида бошад, дар соли 2015 боз ьам афзун гашт. Антеннаьои Tcell, Babilon, MegaFon, BeeLine, TK Mobail ва антеннаи 3G амал карда аьолиро ба тамоми жаьон пайваст мекунанд. Дар бо сифат кор кардани ин ширкатьо  хизмати Машарифов Нодиржон ва ьамсараш Мирзоева Наргиса беьад зиёд мебошад.
      Халыи тожик, аз жумла мардуми деьа то ба ыарибц аз шабакаи Интернет тасаввурот надоштанд. Агар соли 2010 дар ЖТ 505 ьазор ба шабакаи  Интернет пайваст бошанд, аз ин зиёда аз 600 – нафараш аз аьли деьа мебошанд. Ба соли 2015 ин раыам ба 1300 расид.
      Агар дар ибтидои сольои 60  дар деьа ду  оинаи нилгун мавжуд бошад, айни ьол зиёда аз 1080 антеннаьои моьворагц ва 1200 оинаи нилгуни гуногун мавжуд аст. Дар васл ва пайвандкунии антеннаьои моьворагц Назиржон Имомов ва Фазлиддин Мадаминовро хотирнишин кардан лозим меояд.
       Баъди ыабули Ыонун «Дар бораи хожагиьои деьыонц (фермерц)» аз 10 майи соли 2002, дар асоси хожагии колективии «Гулистон» якчанд хожагиьои хурди деьыонц ташкил шуданд, ки баьри пешбурди иытисодиёт ва хожагии халыи Жумьурц саьми босазо доранд:

1. «Азизон» Аьмадалиев Аюбжон
2. «Абдущаффур бобо» Ыодиров Руфат
3. «Абдулло» Бобожонов Абдулло
4. «Аьмадалии Ьайдаралц» Ахмадалиев А
5. «Ашуров А» Ашуров Аьмаджон
6. «Бобои Шодц» Шодиев Бахтиёр
7. «Довудшоь» Мадаминов Н.
8. «Дилафр=з» Султонова Нигора
9. «Далерон» Дадоматов Фахриддин
10. «Лутфиддин» Азимов Лутфиддин
11. «Зулфон» Аьмаджонов М.
12. «Ыаландаров» Ыаландаров Зафар
13. «Меьрона» Абдуыодирова Розиямо
14. «Мадина» Тошматова Наргиса
15. «Муссо» Мирзоев Мамаджон
16. «Мавлуда» Назмиддинова Оимг=л
17. «Мамаджон» Мирзоев Щуфрон
18. «Маъруфхон» Орипов Файзулло
19. «Нажиб» Ыодироа Ьабибулло
20. «Обод» Ашуров Тоьиржон
21. «Олимов К» Ыодирова Н.
22. «Руслан» Иброьимов Ьувайдулло
23. «Раьматбобо» Шарифов Орифжон
24. «Салимбой» Шералиев Мухтор
25. «Тошматов» Тошматов Н.
26. «Тоштемур» Азимов Темур
27. «Тошматов» Тошматова Холниссо
28. «Усмонов» Тошбоев Комилжон
29. «Ьожибой» Нурматов Анорыул
30. «Ьусенбой» Исоев Абдумажид
31. «Ьотамыулбобо» Ыодиров Пўлод
32. «Хуршед» Одибоев Аьлиддин
33. «Эьсон» Иброьимов Даврон
34. «Шаьром» Ьувайдуллоев Тухтасун
35. «Шодиев Ю» Шодиев Юлдошмат
36. «Эргашбой» Ашуров Содиы
37. «Ыодиров Р» Ыодиров Рауфжон
38. «Бобои Аьмаджон» Юлдошев Шарифжон

      Илова бар ин зиёда аз 40 хожагиьои деьыонии гуногунсоьа дар ьудуди ноьия амал мекунанд, ки асосгузоронаш ьамдеьагони мо мебошанд.
      Инчунин метавон бо ифтихор номи даььо фарзандони ин диёрро ном бурд, ки дар соьаьои гуногун фаъолона ва аз сидыи дил ба халы хизмат мекунанд.

              Дар сохаи тичорат:

1. Аьмадалиев Абдущанц
2. Имомов Нурмат
3. Исмоилов Солеьжон
4. Исоматов Журабек
5. Мадаминов Абдумалик
6. Мадаминов Шукриддин
7. Мадаминов Фазлиддин
8. Мадазимов Абдульай
9. Мадалиев Ыутбиддин
10. Машарипов Лоиыжон
11. Машариповьо Абдуыаюм ва Муыаддас
12. Мирзоев Ыутбиддин
13. Иброьимова Диловар
14. Неъматова Маысуда
15. Нурматов Анваржон
16. Ыодировьо Тоьиржон ва Зоьиржон
17. Одилов Шодибой
18. Обиддинов Нуриддин
19. Обиддинова Лола
20. Юлдошев Аюбжон
21. Юлдошевьо Масиддиы ва Ьабиба
22. Юсуфалиева Марьамат


                Сохаи хизматрасони:


1. Дадоматов Шукриддин
2. Исоматов Одилжон
3. Мамадов Исломжон
4. Шерматов Зайлобиддин
5. Одилов Журабой
6. Одилов Фахриддин
7. Шодиев Жамшед
8. Собиров Абдусамї
9. Ьусейнов Муьаммаджон
10. Имомов Назиржон
10.Имомов Розиыжон



           Мусики:


1. Алиматовьо
2. Исоматов Алишер
3. Исоматов Жамшед
4. Лоиы Шералй
5. Щуфрони Шералц
6. Щолиб Шералиев
7. Мамадов Шодибой
8. Мамаджонов Шамс
9. Шодиев Жовидон
10.Ьожибоев Бахтиёр
11.Ьожибоев Паймон
12.Ьожибоев Юсуф
13.Ьомидов Азимжон


             Наворбардорон:


1. Ашўров Шодмон
2. Исоматов Муыаннаъ
3. Мадаминов Фазлиддин
4. Мамадов Аьрор
5. Норматовьо Сарфароз ва Хуррам
6. Шодиев Фурыат
7. Юлдошев Садриддин


     Инчунин номи фарзандони фарзонаи диёрамон:
Дадоматов Раьимбой, Мадаминов Камолиддин, Имомов Абдурауф, Иброьимов Сирожиддин, Муьиддинов Насриддин, Нурматова Сабоьат, Мирзоев Муроджон, Жуманов Фирдавс, Алиматова Соьиба, Нуриддинова Маликаро ыайд кардан ба маврид, ки шабу р=з нагуфта, ьамеша дар паи  беьбудии саломатии аьолц буда, ба хизмати халы камар бастаанд.



                Хулоса


     Баъди ом=зиш ва таьлилу таьыиыи таърихи гузашта ва имр=заи деьа, донистем, ки мардуми бонангу номус, ватанд=сту ватанпарвар, меьнатд=сту бунёдкору созанда, худогоьу хештаншиноси ин диёр, дар ьама давраьои таърихц, ьамеша барои пойдории сулњу субот, ваьдати миллц ва амалисозии ыонуниятьо, дар ноьия ва жумьурц ва баьри пешрафти самтьои гуногуни иытисодц, сиёсц ва ижтимоии кишвари азизамон саьми беандоза доштанду дар ин жода хизматьои бемисле кардаанд.
Фазандони бошараф, далеру бошужоат ва бо нангу ори ин диёрро лозим аст, ки аз аждодони меьнатд=сту шарафмандашон, аз падарони диловару бунёдкори хеш сабаы гиранд ва имр=зу фардо дар пешбурди ьаёти жомеа, зиндагии осудаьолонаву хушбахтона, ояндаи дурахшони халыу миллати хеш ва якпорчагии Тожикистони азизамон саьмгузор бошанд.
«Имр= агар мо аз созандагиву бунёдкорц сухан меронем, ваьдату бародариро парчами пир=зиьои худ ыарор додаем ва аз бурду бохти илму адаб ва фарьанги миллц р=ирост гуфтуг= мекунем, ин худ гувоьи соьиби тамаддуни ыадимаву созанда будани халыи тожик аст.»
(Эмомалї Раьмон, «Фарьанг ьастии миллат», Душанбе 2001 саьифаи 62)