Кир иннетли Къобан улу Махмутха джууаб

Къобан улу Махмут деген газетчи,  къынгыр-къыйыкъ тили бла,  кесин онглу джазыучугъа,  назмучугъа санаб, «Къарачайны да барды кёгю кесини» - деген бир китабны, кеси башына,  кишиге да кёргюзтмей,  издательствону ачхасына чыгъарыб, ичинде  да  Къарачай бла Малкъарны белгили джазыучуларына, журналистлерине айталгъан аманын айтханды.

Издательствода бютеу билимли, фахмулу къарачай адамны  тил бла ишден джаллатыб, аны итликлерине,  сандыракъларына "огъай" дер  адам  табылмай, издательствогъа джыйылгъан,  кесине ушашла бла аман иннетде къошбаш болуб, уста джазыучуланы бирине рецензиягъа китабны да  иймей, ташатын,  Хапча улу Мамметни эски, 2011 джыл джазгъан  джазыуун да китабыны аллына  салыб, Къобан улу деген чириген кёллю,  къаралау китабын  таушсуз басмалатыб, сентябрь айдан бери сатыб, адам тёзмез ётюрюклерин миллетге джайгъанды.

Аллах фахму бермеген, къарачай тилни артын аллына бура джазыучу  бу адам,  киши тёзмезча, кесини   къолайсыз болумун  ортагъа чыгъаргъан айтыула  бла, Къарачайны, Малкъарны онглуларына  тийгенди.
 
 Бу  къараламаларын  газетде чыгъарыргъа да боллукъ эди,  алай  эрлай эслениб къалса,  халкъ ёрге турур  деб  къоркъгъан болур,  алай  бла,  китабда болса  чабышыб хар ким да окъумазлыгъын билиб,  сандыракълары бла,  сюдлюк боллукъ къаралауларын  ишексиз  ёмюрлюкге китабны ичинде сакъларгъа умут этгенди.

 Сатлыкъла алай болуучандыла, «хахай, халкъым ючюн джан береме» - дерле,  кеслери уа, ол халкъны беш шайгъа сатыб кетерле.  Аллайладанды  бу Махмут деген,  кесини сёзю бла айтылса,   «графоман».

Мунга ушаш  бир къаракёл  сатлыкъ, 36-37   джыллада  нелляй тил  этгенин, ненча онглубуз хатасызлай джан  бергенин,   халкъ ариу биледи.   Къобан улу   да    ол итни   орунбасары   болуб   ортагъа чыкъды.

Къарачай бла Малкъарны алда тургъан адамларын барын да къаралаб,  джау айтмазлыкъны айтыб,  кеси миллетин  –  алими, билимчиси, джаратыучусу, болумлу  адамлары болмагъан бир   мангырамаз халкъча   кёргюзтгеннге,   не дерге боллукъду   сатлыкъ демей?

Онглу джазыучулагъа, журналистлеге   -  «предатель», «провокатор», «халкъны ёлтюртюрге излеген»,  «фахмусуз», «ишин билмез»  д.  б. кирни джакъгъан,  халкъын сюйген,   аны дараджасын  кёлтюрюрге  излеген адаммыды,  огъесе халкъны  батыуулгъа атаргъа излеген асылсызмыды?

Мени сартын,  бу мыйысызгъа  аркъа болуб айланнган ибилис иннетлиле, кимле эселе да,  муну телини бошлагъанча бошлаб, башын сылаб,  Къарачайны  къаралатыб,  джетген кюн – «сиз кимсиз, несиз?» - деб,   кеслерин алгъа салыр ючюн,   быллай затла этдириб  айлана болурламы? -   дерчады  хал.

Ала сатлыкъланы эртделеден хайырландыра биледиле,   кеслери да ол  хыйлагъа тууушдан  устадыла.  Къарачайны джерлерине кёз  къаратыб,  кесин къаралаб, культурасын урлаб кюрешген   къауумла бардыла,  ишексиз,   бу къагъыт къаралаучу да аланы ишбирликчиси болуб, быллай  бетсизликни  андан этген болур – деген  оюм башха келмей  къалмайды.

Семенланы Исмаилны,  Лайпан улу Билялны,  Бегий улу Абдуллахны юсюнден, тилчилиги  бла  бютеу  джазыучу джамагъатха баям болуб тургъан  Къобан улу,    ала – «провокаторладыла», «предателледиле» , «халкъны сатханладыла»  деб, адам чыдамаз затланы джазгъанды.

Фахмусуну  къытлыгъына кёре,   адабиятны   эшик артында орун алыргъа тыйыншлы   бу  джазар-чизер,  мыйысын алысын тутуб къоймагъан эсе,  айтхан  сёзлери  сюд бла бегиген шагъатлыкъла  излегенлерин  билмеймиди?

Халкъны аллына,  сюд бла бегитилген  шагъатлыкъла  салалмаса,   къараланнган джазыучуланы  джуукълары да,  халкъ  да,  кърал да аны джуабха тартарыкъларын билмеймиди?

Бюгюн Къобан улу къуру  джазыучулагъа тиймегенди.   Биле – биле, эм баш тийгени – Къарачай-Малкъар  миллетибизни сыйыды. 
Халкъны онглу адамларын  къаралаб,  миллетни  джаратыучусу, билимчиси, санатчысы, культурасы   болмагъан,  бир  къарангы джыйымдыкъча   кёргюзтюр ючюн джазылгъан  затха   ушайды   китабы.

Бу къагъыт къаралаучуну билдиргенине кёре, аны джан – шохлары,  хар заман бютеу ишлеринде аркъа болгъанла,  Къарачай бла  Малкъарда тамам фахмулу адамла  джангыз быладыла:  Гочияланы Борис  (хар заман анга барыб  хапар айтыб,  оноу этдириб тургъанын,  андан джакълыкъ,  болушлукъ  табханын  джазады),   Мамчуланы Дина,  Ёзден улу Якъуб,  Хапча улу Маммет,  эм да кеси -  «къарачайны кёгю»,   халкъгъа  эм кереклиле болгъанларын   ачыкъ  билдиреди.

Ауушхан  джан-татахларыны  башында уа,  Семен улу Исмаилны юсюнден  шагъатлыгъы болмагъан  ётюрюклени джазгъан,  Аллах фахму да, адамлыкъ да бермеген, бетсиз тилчи,  ол дуниясы да кёлю кибик боллукъ,  Лайпан улу Сеит келеди.
Адабиятда маштакъ болгъан болуму бла  Махмут, аны 90-лада Семен улу Исмаилны юсюнден джазгъан къаралауун  махдаб, анда болгъан кирни  джангыдан чыгъарыб джазыб,  «джеталмагъан джер тырнар» - дегенлей этгенди.

Бу хауаннга, эм да муну джандашларына бир айтырым барды:
1.ИСМАИЛНЫ 50 ДЖЫЛ ЧЫГЪАРМАЙ ТУРГЪАНЛАРЫНЫ СЕБЕБИ – ДИНЧИЛИГИ ЭДИ!

2.ИСМАИЛ  НЕМЦАЛАГЪА ДЖЫР ЭТГЕНДИ ДЕГЕН КЛЯУЗА,  МАХМУТНУ ЧИРИГЕН МЫЙЫСЫ  КИБИК МЫЙЫЛАДАН ЧЫКЪГЪАН ЗАР СЁЗДЮ!

3. КГБ СССР ЁМЮРДЕ ДА  АТАМА АЛЛАЙ БИР  ТЕРСЛИК САЛМАГЪАНДЫ,
Джамбулда юч айгъа  тюрмеге тюшгени да,  «эчкиге гакгы табдыргъан, тауукъгъа бышлакъ сыкъдыргъан, къойлагъа оноу тутдургъан, Сталинибиз джашасын!» деген чамы ючюн болгъанды.  Ол 3 айны да тутуллукъ болмаз эди, аны да  къайсы «махмут» эсе да джетдириб, кёчкюнчюлюкде огъуна къызылджагъалагъа бермесе.

4.Бу болмагъан хапарны кёрюклеб, атамы юсюне кир джюклеб айланнган  итлеге ахыр айтырым:  сюдге тюшюб, ёмюрюгюзде   тёлеялмаз тазирле тёлеригиз   келмей эсе,  бу шагъатлыкъсыз юрюулеригизни  тыйыгъыз!
Мундан ары сизге кечмеклик, къарачайчылыкъ боллукъ тюлдю! Атама тийгеннге  хатерсиз тиерикме!

Халкъын сатхан сатлыкъ – Махмутду, анга шагъатлыкъ этген да – чыгъаргъан китабыды!
Мени атам Махмутча, Къарачайгъа чалдыу салыб кюрешгенле бла ишбирликчи болуб, кеси халкъыны адамын къараламагъанды, хатасыз адамланы, тил бла, ишден чыгъартмагъанды, кишини ётмеги бла ойнамагъанды, аман къатынча сёз джюрютюб, не – тиширыу, не – эркиши демей, тамгъа салыб  айланмагъанды!

Бу кирли адам кесине шох  этиб джазгъан адамла да, болумгъа джитирек къараргъа керек болурла.  Анга шох болгъанлары – кеслери  билмей эселе да, аны къара ишлерине ортакъ болгъанча кёрюнеди. Сёз ючюн:  Къарачай-Черкес джумхуриетни  Джазыучула Бирлигини тамадасы,  Хубий улу Исламны да,  бир шохуча кёргюзтюб,  аны бла бирге,   Боюнсузланы Розаны  ишден чыгъартыр ючюн,  министрге баргъанларын  джазады.  Ол зат да Хубий улу Исламны   табсыз халда суратлайды. Сёзню, тилни тыйыб,  сезиулери хар не затха да аслам  къайнай тургъан   джаратыучу адамланы арасында  джуаш  хауа  джаратыр  орнуна,  джазыучула  бирлигини  тамадасы,   ким да таныгъан  тилчиге   къошулуб,  биреуню артындан,  джашыртын  уру къазыб,   ишден чыгъартыу бла нек  кюрешеди,  быллай  атлам  джаратыучу джамагъатны башына аталгъан бир къуллукъчугъа джарашамыды? –  деген соруу ортагъа чыгъады.

Керти адам, терслиги болгъанны   артындан  шыбырт-джыбырт этиб айланмай,   бир арагъа келиб, терслигин бетине айтыргъа керекди.   Адамны хапары болмагъанлай,  бетинден ариу сёлеше,   артындан уру къазыу – Аллах  адамлыкъдан  юлюш  бермей  къойганланы  ишиди!

Къобан улу аны да ангылаялмай,  биз барыб аны ишден къысдатдыкъ, сюдлюк, джоллукъ да этдик,  деб махданады.  Адамлыкъ дараджасы  джер бла тенг болгъанын да,  алай бла кеси шагъатлайды.

Быллай  «адамлыкъ»  болмаз болсун!- дегенден башха не айтхын?!
 
Исмаил айтханлай: бусагъатда  «эчки-гакгы таба, тауукъ-бышлакъ сыгъа» тургъан бир заман болуб,  къайары "махмутла"  андан керпеслениб айланадыла. Алай "тюзню хакъы тюзже къалмаз", къаралаучу  этгенин  алыр.

Бу  башда айтылгъан  адамладан  къалгъанла,   кими – поэт тюл,  кими – предатель, кими – билимсиз, болумсуз,   кими –  уголовный статьялагъа тюшген,   кими – ишден джукъ ангыламагъан,   кими –   болумсузлугъуна а къарамай,   джан аурутуб , керекли джерлеге сёз джетдириб  кеси ишге салгдыргъан… 
Уа, Аллах!  Не айтылады, не джазылады!..  Ол китаб алайына бир  нас ийис этген  чёблюкдю!

Гуду "хахай гудуну тутугъуз!" – деб хар кимден уллу къычыргъанча, онглулагъа "сатлыкъ" деб, кесини сатлыкъ болгъанын джашырыргъа кюрешгенди ишексиз. Алай болмаса, быллай халкъны къаралагъан кир китаб да джазалмаз эди.

Болса да,  китаб тиражына кёре саналыб, табылыб, джокъ этилирге,  анга джойулгъан   халкъны ачхасы да   ызына,   издательствогъа къайтарылыргъа керекди.

Сатлыкъны кесине  халкъ айтырын  айтыр, сыйына багъа берир,    алай меня а, къара тил джетген Семен улу Исмаилны къызы болуб,   Лайпан улу Билялны 3-де тургъан  эгечи болуб, Бегий улу Абдуллахны  джаратыучу  усталыгъыны,  хазнасыны  сыйын билген,  сыйлагъан  бир окъуучу   болуб,  Тотуркъулланы Къазий – Мухамматны  джазыучу дараджасына, фахмусуна  сый берген бир къарачай адам болуб, Къобан улуна  ирият этеме.

Бусагъатда республиканы тамадасы,   Темрез улу Борипийни джашы Рашидге  билдириу берилгенди, аны джуабына кёре этеригибиз белгиленникди.

Бу къаратил тийген, ёлген сау джазыучуланы джуугъу-тенги, бу адамны ишден хаман къысдалмасы, ётюрюк толу китабы да джыйылыб джокъ этилмеси,  «халкъ поэт» деген сыйлы атны да юсюнден алынмасы, джазыучула эм да журналистле бирликлеринден чыгъарылмасы ючюн,  къралда болгъан законланы юсю бла, хар къурумгъа баш урлукъду, сюдге  джолгъа да кирликди.

Аллах айтса, кеслерин эслетир  ючюн  бу «пилге юрюучю маскелени» Къарачай – Малкъар халкъыбыз, къралыбыз да  орунларына салыр.




Софи Трам-Семен
Режиссер, драматург,
писатель, переводчик,
чл. СТД СССР/РФ.