Про реформацию

ПРА РЭФАРМАЦЫЮ,
ЦІ АПРАЎДАНЬНЕ ТОЛЬКІ ВЕРАЙ.


Пасьля цемры – сьвятло
«Post tenebras lux» (пасьля цемры – сьвятло) – лацінскія словы выбітыя на камяні мемарыяла ў памяць пра пратэстанскую Рэфармацыю XVI веку. Гэты мемарыял знаходзіцца ў старажытным горадзе Жэневе, што ў Швайцарыі, побач з універсітэтам, каля царквы, дзе прапаведваў і вучыў Жан Кальвін і ўшаноўвае вялікіх рэфарматараў гэтага веку.

Гэтыя словы адлюстроўваюць рух Рэфармацыі. Цемра – гэта забыцьцё Дабравесьця на прыканцы сярэднявечча. Цемра забыцьця набліжалася і распаўсюджвалася паступова, калі нарэшце сьвятло новазапаветнага вучэньня пра апраўданьне верай амаль што згасла.

Рух Рэфармацыі пачаўся з-за самай складанай праблемы ў гісторыі царквы, праблемы даволі жорсткага абмяркаваньня пытаньня пра апраўданьне. Ніводнае рэлігійнае абмяркаваньне ня мела дагэтуль такіх доўгатэрміновых наступстваў, як пытаньне пра апраўданьне. Нагадаем, што ў мінулым, царкве прыходзілася сутыкацца з вельмі сур’ёзнымі крызісамі, асабліва ў IV і V вяках, калі былі спрэчкі з-за прыроды Хрыста. Погляды Арыя ў IV веку мусіла вызначыць Нікейскі сымбал веры імператарам Канстанцінам, які зрабіў хрысьціянства дзяржаўнай рэлігіей. Ня дзіва таму, што вельмі многія падначаленыя Канстанціна, прачнуліся назаўтра, пасьля гэтага абвяшчэньня, «шчырымі хрысьціянамі». У V стагодзі царква змагалася з монафізітамі і нэстарыйцамі, што прывяло да Халкідонскага збору і абвяшчэньню на ім чалавечай і Божай прыроды Хрыста. З тых часоў, часоў Нікеі і Халкідону, вучэньне пра Тройцу і адзінства Божай ды чалавечай прыроды Хрыста, разглядалася амаль што ўсімі, як неад’емныя патрабаваньні хрысьціянскае веры.
 
На працягу гісторыі царквы, кожныя пакаленьні веруючых распачыналі спрэчкі наконт вучэньняў Дабравесьця. Розныя герэтычныя думкі турзалі царкву, выклікалі іншадумства і нават прыводзілі да расколаў. Але спрэчкі пра апраўданьне выклікалі самы вялікі раскол у хрысьціянскім асяродьдзі і драбленьне царквы на вялікую колькасьць асобных дэнамінацый. Але, як спрэчка пра апраўданьне здолела выклікаць столькі разнагалосьсяў і варожасьці?

Мы ведаем, як Марцін Лютар ставіўся да гэтых супярэчнасьцяў. Ён казаў, што апраўданьне толькі верай – «пытаньне, на якім царква будзе стаяць ці ўпадзе» (artikulus stantis et cadentis ecclesiae). Гэтае рашучае выказваньне Лютара пра надзвычайную важнасьць апраўданьня зьвязанае з тым, што ён атаясамляў (sola fide) апраўданьне толькі верай непасрэдна з Эвангельлем, бо пытаньне пра тое, як апраўданьне і збаўленьне прымаюцца чалавекам, стала асноўным момантам спрэчак. Дабравесьце Новага Запавету дае нам ня толькі разуменьне пра асобу Хрыста і Ягоных дзеях дзеля нас, але і разуменьне пра тое, як ласка Хрыстова прыходзіць да веруючых і выкарыстоўваецца імі. Пытаньне пра тое, як апраўданьне і збаўленьне прымаюцца людзьмі і ёсьць асноўны момант спрэчак.

Марцін Лютэр лічыў, што апраўданьне верай – сутнасьць Эвангельля ў пытаньнях збаўленьня і якое наогул зьмяшчае ўсю сутнасьць хрысьціянства, што гэтае вучэньне – ня меньш важнае, чым вучэньне пра Тройцу ці дзьве прыроды Хрыста.
Логіку разважаньняў Рэфармацыйнага руху можна сфармуляваць так: «Апраўданьне толькі верай – сутнасьць Эвангельля, якое неабходнае для хрысьціянства і для збаўленьня, якое неабходнае для таго, каб царква была сапраўднай». Адсюль вынікае, што не прымаць апраўданьне толькі верай – гэта значыць не прымаць Эвангельле і разбураць царкву.

Рух Рэфармацыі быў пакліканы Госпадам, каб разагнаць усе тыя хмары, што зацямнілі сьвятло Эвангельля і каб гэтае сьвятло зноў зазьзяла над зямлёй, бо калі сонца не закрытае хмарамі, дык яно ня толькі сьвеціць, але і грэе, каб падтрымаць ці даць жыцьцё Божым стварэньням. Эвангельле дае нам жыцьцё ў Ісусе Хрысьце, дае нам веру ў Ісуса Хрыста, праведнасьцю Якога мы апраўданыя перад Айцом, дае нам Духа Сьвятога, каб жыць па Божых запаведзях і імкнуцца да праведнасьці Хрыстовай.
Хмары, якія зацямнілі сонца Эвангельля – гэта паступовы адыход Рымска-каталіцкай царквы ад апостальскага прапаведваньня Новага Запавету. Апостал Павал перасьцерагаў галатаў супраць прапаведнікаў якога б ні было Эвангельля, акрамя апостальскага. Ён казаў, што кожны, нават анёл нябесны, які прапаведвае іншае Эвангельле, будзе асуджаны: «Дзіўлюся, што вы гэтак хутка перакінуліся ад Таго, Які паклікаў вас да ласкі Хрыста, да іншага дабравесьця, якое ня ёсьць іншае, а толькі ёсьць некаторыя, якія вас трывожаць і хочуць перамяніць Эвангельле Хрыстовае. Але калі нават мы ці анёл з неба будзе дабравесьціць вам насуперак таму, што мы дабравесьцілі вам, няхай будзе адлучаны!» (Гал 1:6-8). Павал дадае, што вучэньне, якое ён распавядае ня ёсьць чалавечае, але Хрыста: «Паведамляю ж вам, браты, што Эвангельле, якое я дабравесьціў, ня ёсьць ад чалавека; бо я не праз чалавека прыняў яго і быў навучаны, але праз адкрыцьцё Ісуса Хрыста» (Гал. 1:11-12). Мы бачым, што апостал Павал прызнаваў толькі адно Эвангельле і гэтае апостальскае Эвангельле зьмяшчае ў сабе «sola fide», як абавязковы элемент. На жаль царква цалкам сказіла Эвангельле, бо замест Божай міласьці прапаведваліся чалавечыя заслугі, замест веры – рэлігійныя абрады, замест Слова Божага – чалавечая імпрэза збаўленьня. Гэтыя хмары сталі яшчэ больш чарнейшымі, калі тагачасная царква выдумала вучэньне пра індульгенцыі, вучэньне пра тое, што святары могуць вымольваць прабачэньне грахоў за пэўныя грошы. З гэтае нагоды Марцін Лютар прамовіў: «Яны прапаведваюць чалавечае вар’яцтва і прыкідваюцца, што, калі зьвіняць грошы ў посудзе, душа вызваляецца з пекла».

Госпад убачыў, што Ягонае Эвангельле, даведзенае да нас апосталамі, усё больш і больш зяцямняецца хмарамі скажоных вучэньняў. Госпад паклікаў чалавека, даў яму розум і дабраславіў Рэфармацыю.

Гефсіманія Лютара, альбо шлях да «sola fide»
Зьявы, якія прывялі да кульмінацыі расколу, былі разнастайнымі і шматлікімі. Рух рэфармацыі, як вялікая рака, якая зрабілася моцнай і бурнай ад упадзеньне ў яе многіх палітычных, эканамічных, духоўных і багаслоўскіх патокаў.

Марцін Лютар ня быў радыкальным рэфарматарам. Роланд Бэйнтан, біёграф Лютара, тлумачыць наступнае: «Лютар быў падобны чалавеку, які ў цемры паўзе па вінтавой лесьвіцы на звоньніцу старажытнага збору. У цемры ён працягвае наперад руку і намацвае вяроўку. Пацягнуўшы за яе, ён чуе гук звону».

У раньнія гады манашскага жыцьця Лютар не адчуваў ня ўпэўненасьці, ні супакою. У 1505 годзе ён вырашыў стаць манахам пасьля таго, як маланкай быў скінуты з каня. У жаху ён прамовіў: «Сьвятая Ганна, дапамажы мне! Я буду манахам!» Пяць гадоў пасьля Лютар вытрымлівае духоўны ўдар пад час сваёй пілігрымкі ў Рым. Яго вельмі непрыемна ўразіла разбэшчанасьць духоўных служыцелей. Кажуць, што ён падняўшыся на каленях па лесвіцы “Scala Sancta” прашаптаў: «Хто ведае, ці праўда ўсё гэта?»
Шэсьць гадоў пасьля гэтае вандроўкі ён займаецца Новым Запаветам і чытае лекцыі па біблійнай літаратуры. Падрыхтоўка да гэтых лекцыяў і фармавала ягонае ўяўленьне пра апраўданьне. Вось як Бэйнтан апісвае знакамітае «галоўнае хваляваньне» Лютэра: «Я вельмі жадаў зразумець Пасланьне Паўла да рымлянаў, і нішто не перашкаджала мне, акрамя словаў пра Божую справядлівасьць – гэта справядлівае пакараньне грэшнікаў. Хоць я быў бездакорным манахам, я стаяў перад Богам як грэшнік з неспакойным сумленьнем, і я ня быў упэўнены, што мае заслугі будуць дастатковымі для Яго. Таму я не любіў справядлівага і гнеўнага Бога, але хутчэй ненавідзеў Яго і ўздымаўся супраць Яго. Але я чытаў пасланьні дарагога Паўла, імкнучыся зразумець іхні сэнс.

Дзень і ноч разважаў я, пакуль ня ўбачыў сувязі паміж Божай справядлівасьцю і словамі пра тое, што «праведны вераю жывы будзе». Тады я зразумеў, што Божая справядлівасьць – гэта тая праведнасьць, якой ў ласцы і чыстай міласьці Бог апраўдвае нас праз веру. Таму я адчуў сябе народжаным звыш і ведаў, што для мяне адчыненыя дзьверы раю. Усё Пісаньне набыло для мяне новы сэнс, і калі раней «Божая справядлівасьць» напаўняла мяне нянавісьцю, дык зараз яна напаўняла мяне невыразнай салодкасьцю любові. Гэты урывак з Паўла стаў для мяне варотамі нябеснымі…».

Бэйнтан дадае, што штуршком для гэтага абуджэньня, хутчэй за ўсё, было прачытаньне каментара Аўгустына, дзе ён кажа, што Божая праведнасьць, пра якую кажа Павал, - гэта не праведнасьць Самога праведнага Бога, але праведнасьць, якую Бог дае нам у веры.

Духоўнае абуджэньне Лютара здарылася ў 1517 годзе, калі поўным ходам прапаведвалася вучэньне пра індульгенцыі. Праблема індульгенцый была зьвязаная з апраўданьнем дабрадзейнасьцю і яе сувязам з таямніцай пакаяньня. Рым лічыў гэтую таямніцу другой магчымасьцю атрымаць апраўданьне для тых, чыі душы атрымалі паразу, бо пакаяньне адраджае душу.

Таямніца пакаяньня складаецца з трох асноўных частак: пакаяньне, споведзь і збаўленьне. Індульгенцыя была перш за ўсё пацьверджаньнем трэцяй часткі – збаўленьня. Гардон Рапп на пачатку XX cтагодьдзя азначае:

У 1300 годзе Баніфацы VIII выпусьціў «Юбілейную індульгенцыю» для ўсіх, хто наведваў магілы апосталаў на працягу пятнаццаці дзён. Першапачаткова паміж юбілеямі праходзіў тэрмін у сто гадоў, але, па меры таго як фінансавыя цяжкасьці павялічваліся, яны сталі праводзіцца ўсё часьцей. Тэарэтычна гэтая практыка стаяла на падмурку вучэньня пра «скарб заслугаў Хрыста і сьвятых», які быў выкладзены Аляксандрам з Гельса і пацьверджаным у бульле “Unigenitus” Клімента IV, 1343 года, дзе ў прыватнасьці было сказана пра тое, што Хрыстос «набыў скарб для ваяўнічай Царквы». У 1476 годзе папа Сікст IV распаўсюдзіў дзейнасьць індульгенцый на душы пекла. На пачатак XVI стагодьдзя індульгенцыі сталі настолькі складаным сьвяшчэнным бізьнэсам (sacrum negotium), што за іхнім распаўсюджваньнем назіраў Банкаўскі дом Фуггера.

Індульгенцыі, якія забясьпечвалі поўнае адпушчэньне грахоў, былі ўведзеныя папай Юліем II для набыцьця сродкаў для будоўлі базылікі Сьвятога Пятра. Гардон Рапп дадае:

«Нарэшце было вырашана, што індульгенцыі будуць распаўсюджвацца дзеля будоўлі Сьвятога Пятра ў Рыме, а палова прыбыткаў, па прыватнай дамоўленасьці, пойдзе Альберту (епіскапу Майнца) і банку Фуггера. Набываючы такую індульгенцыю, чалавек атрымліваў чатыры прывілея: “Па-першае, поўнае адпушчэньне ўсіх грахоў; па-другое, канфесійны ліст дазваляў выбіраць сабе спаведніка; па-трэцяе, удзельнічаць у заслугах сьвятых; у чацьвертых, для душаў у пекле”. Асабістыя ўказаньні Альберта да яго памагатых, шчыльна сфармуляваныя і маюць у сабе словы “corde contritus et ore confessus”, прадугледжваюць раскаяньне і споведзь».
Афіцыйна, плата за індульгенцыі раўнялася да міласьціны, традыцыйна добрай справе, якая часткова выконвала патрабаваньні таямніцы пакаяньня. Пакаяньне і споведзь працягвалі лічыцца абавязковымі ўмовамі таямніцы.

З пытаньнем індульгенцый зьвязаная праблема рэліквій. У адной толькі Саксоніі было сабрана амаль 18000 рэліквій, ад галінкі Майсейва палаючага куста да сьлязы, пралітай Ісусам, калі Ён аплакваў Ерусалім. Пілігрымы прыходзілі здалёк, таму што, адпаведным чынам памаліўшыся і зрабіўшы «ахвяраваньні» за індульгенцыі, чалавек мог на 1902202 года скараціць сваё знаходжаньне ў пекле.

Ёган Тэтцэль – прапаведнік вучэньня пра індульгенцыі і першы рэальны супраціўнік Лютара. Ён вельмі старанна даносіў гэтае вучэньне да народу кажучы: «Вы павінныя ведаць: “Кожны, хто пакаецца, пакладзе ахвяраваньне і пагаворыць са спаведнікам, атрымае поўнае дараваньне грахоў… Дык што ж вы стаяце? Бяжыця, усе вы, за збаўленьнем вашых душаў… Ці вы ня чуеце галасы нябожчыкаў бацькоў і іншых людзей, якія заклікаюць да вас: “Злітуйся, злітуйся да мяне… Мы пакутваем ад жорсткіх мукаў, ад якіх ты можаш збавіць нас”». Менавіта ў адказ на гэтае безсаромнае распаўсюджаньне індульгенцый Лютэр напісаў свае “Дзевяноста пяць тэзісаў”.
У тэзісах Лютар даводзіў тое, што лічыў злоўжываньнямі і скажэньнямі вучэньня пра індульгенцыі. Як заўважае Харальд Грымм: «Дзевяноста пяць тэзісаў паказваюць, што Лютар з павагай адносіўся да таямніцаў і пасадаў у царкве. Ён абараняе папу, аўтарытэту якога пагражалі грабежныя адносіны прапаведнікаў індульгенцый. Магчыма, у цэлым Лютар крытыкаваў злоўжываньні Тэтцэля, але на самой справе ён узьняў сур’ёзныя пытаньні, зьвязаныя з праблемай індульгенцый цалкам. Ён зацьверджваў неабходнасьць сапраўднага пакаяньня і сьцьвярджаў, што дзейнасьць індульгенцый распаўсюджваецца на гэты сьвет, але не на душы пекла».
Тэтцэль адказаў. Ягоны ордэн склаў фармальнае абвінавачваньне супраць Лютара і даслаў яго ў Рым. Гэта быў сьнежань 1518 года, пачатак кульмінацыі расколу ў Вормсе.

У той гістарычны дзень, 17 красавіка 1521 году, манах-аўгусьцінец Марцін Лютар, які ўжо прымаў удзел у спрэчках і быў асуджаны папскай бульлёй “Exsurge Domine”, стаў перад Вормскім райхстагам.

Лютар прыехаў у Вормс, дрыжачы ад жаху. Ён быў сьмелым чалавекам, але гэтая сьмеласьць была патрэбная яму, каб перамагчы страх, які разьдзіраў яго. Гардон Рапп распавядае:

«Гэта была кульмінацыя доўгіх месяцаў унутранай барацьбы. Бо Лютар ня быў тоўстакожым фанатыкам. Крытыка ворагаў выклікала ў яго балючыя сумненьні. Як часта ягонае дрыжачае сэрца казала яму: “Ты што, разумнейшы за ўсіх? Няўжо ўсе астатнія памыляюцца? Няўжо столькі вякоў людзі жылі ў цемры? Што, калі гэта ты робіш памылку і цягнеш разам з сабой ў памылковасьць столькі людзей, што яны будуць асуджаныя на вечную пагібель?”»

Лютар не хаваў сваёй ўнутранай барацьбы і ад сяброў кажучы: «Я прыеду ў Вормс пад кіраўніцтвам Госпада майго, Хрыста, нягледзячы на вароты пекла».
Вечарам таго гістарычнага дня, пасьля няўпэўненай прамовы Лютара і атрымаўшы адтэрміноўку канчатковага адказу на заўтра, Лютар выліў сваю занепакоянасьць у шчырай малітве. Ягоная малітва сьведчыць пра тое, што гэты чалавек у жаху схіляўся да ног Бога, у адчаі просячы пра падтрымку і мужнасьць, каб зрабіць правільна. Гэта была асабістая ГЭФСІМАНІЯ Лютара:

«О Ўсемагутны і вечны Бог! Які жахлівы гэты сьвет. Глядзі, ён разяўляе вусны, каб праглынуць мяне, а ў мяне так мала веры. Якое слабое маё цела і які магутны д’ябал. Калі я павінен спадзявацца толькі на сілу гэтага сьвету, усё скончана. Прыйшла мая апошняя гадзіна, прысуд прамоўлены.

О Божа! О Божа! О Божа! Дапамажы мне змагацца супраць усёй мудрасьці гэтага сьвету. Зрабі гэта. Ты павінен гэта зрабіць. Толькі Ты, бо гэта не мая справа, але Твая! Мне нечага рабіць тут, мне ні пра што спрачацца з вялікімі гэтага сьвету. Я жадаў бы, каб дні мае праходзілі мірна і шчасліва. Але гэта Твая справа, і гэта праведная і вечная справа, о Госпадзе! Дапамажы мне! Верны і нязьменны Бог! Я не магу спадзявацца на людзей. Гэта было б дарэмна – усе людзі не надзейныя, усё, што зыходзіць ад чалавека, ня добрае.

О Божа! Божа мой, ці чуеш Ты мяне? Божа мой, няўжо Ты мёртвы? Не! Не, Ты ня можаш памерці! Ты проста захаваўся. Ты выбраў мяне дзеля Сваёй справы. Добра ведаю гэта. Але тады дзейнічай, о Божа, устань на маім баку, дзеля Твайго ўлюбёнага Сына, Ісуса Хрыста, Які ёсьць мая абарона, мой шчыт, мая крэпасьць.

Госпадзе, дзе Ты? О Божа мой, дзе Ты? Прыйдзі, прыйдзі. Я гатовы аддаць жыцьцё за Тваю праўду, упакораны, як ягня. Бо гэта справядлівая справа – Твая справа! О, я ніколі ня кіну Цябе, ні зараз, ні ў вечнасьці. І няхай сьвет запалонены нечысьцю, няхай цела маё, справа рук Тваіх, будзе забітае, будзе кінутае ніц, разрэзанае на кавалкі, абернутае ў пыл, - душа мая прыналежыць Табе! Яна вечна будзе з Табой. Амэн.

О Божа! Дапамажы мне! Амэн”».

На наступны дзень Лютар даў свой гістарычны адказ. Дух сьвяты прамаўляў ягонымі вуснамі:

«Так як вашая вялікасьць і лорды запытваюць простага адказу, я дам просты адказ без размалёвак. Калі я ўпэўнены ў чым-небудзь дзякуючы Пісаньню ці здароваму сэнсу (таму, што я ня веру папам і зборам, якія часта памыляліся і проціпастаўлялі самі сабе), калі я ўпэўнены ў чым небудзь, я зьвязаны тэкстамі Бібліі, мой розум падпарадкованы Слову Божаму, і я не магу і ня буду адмаўляцца ні ад чаго, таму што няправільна і небясьпечна ісьці супраць сумленьня. Хай дапаможа мне Бог. Амэн».

Настаў ключавы момант хрысьціянскай гісторыі. Сьвятло Эвангельля выходзіла з-за хмараў памылковых вучэньняў і адным з самых яскравых праменяў гэтага сьвятла было вучэньне пра апраўданьне толькі верай (sola fide).

Апраўданьне і вера
Пасьля перамогі ў Вормсе, спрэчкі паміж Рымам і пратэстантамі абвострыліся, бо наперад выйшла галоўнае пытаньне – апраўданьне толькі верай (sola fide), якое зацяніла першапрычыну спрэчкі – праблему індульгенцый. Згодна старажытнага разьмежаваньня Арыстоцеля паміж формай і матэрыяй, фармальнай прычынай Рэфармацыі было пытаньне пра аўтарытэт Сьвятога Пісаньня (sola Scriptura), а матэр’яльнай прычынай – пытаньне пра апраўданьне (sola fide).

Марцін Лютар прыйшоў да высновы, што галоўным пытаньнем было пытаньне sola fide – тое на чым стаіць царква і без чаго яна ўпадзе. Ён кажа пра апраўданьне: «Пытаньне пра апраўданьне – гаспадар і князь, валадар і судьдзя над усімі вучэньнямі. Яно захоўвае царкву і кіруе ёю, яно ўзвышае наш розум перад Богам, бяз гэтага пытаньня сьвет – толькі сьмерць і цемра». Лютар дадае: «Калі згубіць вучэньне пра апраўданьне, мы згубім у той жа час усё хрысьціянскае вучэньне». Лютар ня быў у адзіноце, калі надаваў такое значэньне пытаньню пра апраўданьне толькі верай. Жан Кальвін таксама лічыў яго асноўным: «Вучэньне пра апраўданьне – галоўная апора рэлігіі, таму яно патрабуе вялікага клопату і ўвагі. Калі вы не разумееце перш за ўсё свайго становішча перад Богам і як Ён судзіць вас, у вас няма падмурку, на які абапіраецца вашае збаўленьне і на якім выхоўваецца пабожнасьць».

І Лютар, і Кальвін лічылі гэтае вучэньне асновай веры, разумеючы тое, што слова «аснова» адносіцца да прарокаў, апосталаў і Ісуса Хрыста, як краевугольнаму камяню, але яны выкарыстоўваюць гэтае слова ў сувязі з галоўным значэньнем Дабравесьця, як мадмурку рэлігійнага жыцьця і пабожнасьці. Канфлікт паміж Рымам і Рэфармацыяй мае сістэмны характар, бо спрэчкі пра ролю таямніцаў, пра Марыю, пра літургію, пекла ці аўтарытэт папы можна адзяляць ад вучэньня пра апраўданьне, але яны зьвязаныя паміж сабой ў адзіную сістэму і ў цэнтры канфлікту сістэм знаходзіцца пытаньне «sola fide».

Вучэньне пра апраўданьне зьвязанае з нашым становішчам перад праведным Божым судом. Кожны чалавек, у выніку, будзе адказваць перад Богам і Ягоны суд будзе праведным судом праведнага Бога. Апостал Павал кажа пра ўсеагульнасьць грэху: «Дык што? Ці мы лепшыя? Зусім не! Бо мы ўжо давялі, што і Юдэі, і Грэкі, — усе пад грэхам, як напісана: “Няма праведнага аніводнага”.; А мы ведаем, што Закон усё, што гаворыць, гаворыць да тых, якія пад Законам, каб усе вусны былі загароджаныя і ўвесь сьвет стаўся вінаватым перад Богам, бо справамі Закону не апраўдаецца перад Ім ніякае цела; бо праз Закон пазнаецца грэх» (Рым. 3:9-10; 19-20).

Вось нашыя сумненьні. Суд будзе, праведны суд. Мы грэшнікі і не апраўдаецца перад Ім ніякае цела. Але магчымасьць апраўданьня існуе, бо калі б яго не было, дык усе спрэчкі пра апраўданьне былі б ніякімі. Калі апраўданьня няма, дык няма і Дабравесьця. Але Дабравесьце ёсьць, як ёсьць і надзея перад абліччам праведнага Божага закон. І менавіта Дабравесьце ператварае гэтую надзею ў рэальнасьць: «А цяпер, незалежна ад Закону, зьяўлена праведнасьць Божая, засьведчаная праз Закон і Прарокаў, праведнасьць Божая праз веру ў Ісуса Хрыста для ўсіх і на ўсіх тых, якія вераць; бо няма розьніцы, бо ўсе зграшылі і пазбаўлены славы Божае, атрымліваючы апраўданьне дарма ласкай Ягонай праз адкупленьне ў Хрысьце Ісусе, Якога Бог пастанавіў быць ахвярай перамольнай у крыві Ягонай праз веру, дзеля выяўленьня праведнасьці Сваёй праз дараваньне грахоў, учыненых раней, у час цярплівасьці Божае, дзеля выяўленьня праведнасьці Сваёй у цяперашні час, каб быў Ён праведны і апраўдваў таго, хто верыць у Ісуса» (Рым. 3:21-26).

Павал абвяшчае апраўданьне, якое адрозьніваецца ад апраўданьня справамі закону. Але гэтае апраўданьне даецца тым, хто верыць. Яно грунтуецца на праведнасьці Бога і даецца Богам дарам, дзякуючы збаўляльным дзеям Хрыста. Такое апраўданьне паказвае, што Бог справядлівы, але ў той жа час Ён апраўдвае нас.
Вучэньне Рэфармацыі пра апраўданьне толькі верай азначае апраўданьне толькі Хрыстом і Ягонай праведнасьцю. «Sola fide» кажа, што адзіная аснова апраўданьня – гэта праведнасьць Хрыста, праведнасьць, якая звонку нас, якая не зьяўляецца нашай часткай і якая існавала да нашае веры. Лютар піша пра гэта:
«Хрысьціянін зьяўляецца праведным і сьвятым іншай, чужой сьвятасьцю – я называю яе так, каб было больш зразумела, - што ён праведны міласьцю і ласкай Божай. Гэтыя міласьць і ласка – не чалавечыя. Гэта не якая-небудзь рыса характара ці сардэчная якасьць. Гэта Божае дабраславеньне, дадзенае нам праз сапраўднае веданьне Эвангельля, калі мы пазнаем ці пачынаем верыць, што наш грэх дараваны нам праз ласку і заслугу Хрыста. Гэта дар Бога, які выказвае нам міласьць і дабраславеньне дзеля Хрыста»

Вучэньне «sola fide» гаворыць пра апраўданьне, якое даецца дзякуючы толькі веры. Вера, як сродак, прычына апраўданьня. Тагачасная думка карысталася катэгорыямі Арэстоцеля, які разглядаў пяць асноўных прычынаў стварэньня чаго-небудзь: матэр’яльная, фармальная, мэтавая, дзейная і інструмантальная. Для прыкладу разглядзім стварэньне якой-небудзь рэчы і як у гэтым працэсе ўдзельнічаюць розныя катэгорыі прычынаў. Уявім сабе, як гаршэчнік стварае свой прадукт – нейкі посуд. Матэр’яльнай прычынай посуда можа быць гліна, з якой ён ствараецца. Фармальная прычына – гэта ідэя, разуменьне таго, што майстра хоча ўбачыць у выніку сваёй працы. Мэтавая прычына – гэта прызначэньне посуду, дзе і як ён будзе выкарыстоўвацца. Дзейная прычына – той, хто вырабляе гэты посуд, сам гаршэчнік. І нарэшце інструмантальная прычына – той сродак, які выкарыстоўваецца для стварэньня посуда. У нашым выпадку, гэта невялікая прылада – гаршэчны круг, пры дапамозе якога майстра і стварае свой посуд.

У часы Рэфармацыі вяліся спрэчкі адносна менавіта інструмантальнай прычыны апраўданьня. Рым лічыў, што існуюць дзьве інструмантальныя прычыны апраўданьня: таямніца хросту і таямніца пакаяньня і якія зьяўляюцца сродкам для атрыманьня ласкі апраўданьня. Фармулёўка Рэфармацыі: «Апраўданьне даецца толькі верай»,- кажа, што толькі вера, а не таемствы,- інструмантальная прычына апраўданьня. Вера – гэта той інструмант, дзякуючы якому мы становімся зьвязанымі з Хрыстом і атрымліваем ласку Божага апраўданьня.

Але, калі вера – інструмантальная прычына і абавязковая умова апраўданьня, дык што неабходна для яе і з чаго складаецца збаўляльная вера?
Абавязковыя складаючыя збаўляльнай веры - гэта: «notitia»; «assensus»; «fiducia». Кожны з гэтых элементаў лічыўся абавязковым для збаўляльнай веры і ні водны з гэтых элементаў, па асобку, ня быў дастатковай умовай, але ўсе гэтыя элементы абязковыя для веры.

Элемент «notitia» зьвязаны з веданьнем і адносіцца да зьместу веры, фактам ці інфармацыі, якую трэба прыняць, зразумець і засвоіць. У веры ёсьць зразумелая і разумная мэта. Зьмест нашай веры зьвязаны з вечнымі наступствамі і для таго каб збавіцца, чалавек павінен паверыць у асноўную і неабходную інфармацыю. Гэта можа быць самы мінімум, але ўсё роўна нешта павінна быць. Каб збавіцца, нам не абавязкова мець вычарпальныя веды пра Бога, бо ніхто ня мае такіх ведаў, але мы павінныя нешта ведаць пра Бога, і гэтае веданьне павіннае быць правільным. Калі мы лічым, што Бог – гэта безасобная касьмічная сіла, дык гэтае неправільнае веданьне пра Бога не прывядзе нас да апраўданьня. Наадварот, яно зробіць нас ідалапаклоньнікамі.

Задача Дабравесьця зьмяшчае ў сабе распаўсюджваньне інфармацыі, бо гэта абавязковая яе частка: несьці добрую Вестку. Дабравесьце патрабуе станоўчага тлумачэньня зьместу Эвангельля, бо хрысьціянства абавязкова і непарыўна зьвязанае з вучэньнем. Правільная вера ў правільнае вучэньне – абавязковая ўмова апраўданьня і, адпаведна, збаўленьня. Правільнае вучэньне абараняе веруючага ад ілжы і забабонаў, улада якіх вялікая, бо гэта заўсёдная небясьпека для душы. Лютар казаў, што «забабоны – вялікі імператар, які кіруе сьветам вякамі, і людзі сьвету з радасьцю прымаюць ягонае кіраваньне».

Лацінскае слова «assensus», якое указвае нам на другі элемент збаўляльнае веры, азначае інтэлектуальную згоду – упэўненасьць у тым, што нейкая з’ява сапраўдная. Калі мы кажам, што верым: напрыклад, што Вялікае Княства Літоўскае існавала ў гісторыі, - мы маем на ўвазе, што згодныя з гэтае з’явай. Гэта не рэлігійная вера, але частка сьветапогляду чалавека, ягонае ўяўленьне існуючага сьвету. На гэтым узроўні вера – не пытаньне намаганьня волі. Але калі мы дзейнічаем, спадзяючыся на сапраўднасьць чаго-небудзь, але ня ўпэўпеныя цалкам, дык наўрад ці мы зможам прымусіць сваю волю сказаць: «Я безумоўна веру ў гэта». Наадварот – нашая воля скажа: «Я не магу прыняць гэта на веру, бо ў мяне няма ўпэўненасьці ў гэтым». Згода веры не вызначаецца волей.

Збаўляльная вера мае на ўвазе згоду з сапраўдным, але не з ілжывым, бо як можна ўпэніваць сьляпога, што ён бачыць, калі ён ня бачыць. Няма дабрачыннасьці ў тым, каб абвяшчаць ілжывае сапраўдным.

Але што, калі нейкая з’ява, пра якую мы гаворым, на самой справе сапраўдная? Напрыклад тое, што сьмерць Ісуса Хрыста на крыжы – ахвярная сьмерць за збавеньне грахоў, што гэтая з’ява ня толькі сапраўдная, але мае істотныя доказы. Але ўсё роўна хто-небудзь можа і не паверыць у гэта. Ён можа ня ведаць пра доказы, а можа нехта ўпэўніў яго, што гэта міт і ён моцна сумняваецца. Такі чалавек можа «паспрабаваць» паверыць намаганьнем волі, але такое рашэньне ня здольнае выклікаць веру.

Чалавек можа паводзіць сябе па рознаму. Ён можа зацікавіцца гэтым, лепей вывучыць гэтую тэму і высьветліць сьведчаньні, і калі ён будзе працаваць у гэтым напрамку, ён можа дайсьці да таго месца, у якім ягоны розум пагадзіцца з сапраўднасьцю заявы. Гэта тое, што Аўгустын называе папярэдняй верай. Чалавек, прадпрымае крокі, якія апярэджваюць веру, ён усё яшчэ сумняваецца, але гэтыя крокі на самой справе прыводзяць яго да яснасьці, упэўненасьці і ў выніку – да веры.

Інтэлектуальная згода ці асабістая ўпэўненасьць у сапраўднасьці сьцьвярджэньня можа быць праяўленая па рознаму. Гэта не суб’ектыўная рэч, але яна зьвязаная з суб’ектыўным становішчам розума веруючага. Упэўненасьць можа быць большай ці меньшай, яна можа расьці ці зьмяньшацца, гэта значыць мы можам быць «больш ці меньш» упэўненыя ў сапраўднасьці нашых сьцвярджэньняў.

Пра важнасьць упэўненасьці ў сапраўднай веры казаў Лютар, хаця ён адрозьніваў моцную і слабую веру. Ён пісаў: «Вера ёсьць і павінна быць упартасьцю (ein Standfest) сэрца, якое не хістаецца, хвалюецца, дрыжыць ці сумняваецца, але застаецца цьвёрдым і ўпэўненым у сваёй справе. Калі Слова пранікае ў сэрца з сапраўднай верай, сэрца становіцца цьвёрдым, упэўненым і моцным, так што яно не хістаецца, упарціцца і стаіць перад тварам усякага спакушэньня, д’ябла, сьмерці і чаго заўгодна, сьмела і горда пагарджаючы і сьмяючыся над усім, што паказвае сумненьне, жах, зло і гнеў. Бо яно ведае, што Слова Божае ня схлусіць».
Лютар праводзіў мяжу паміж слабай і моцнай верай: «Так, праўда, што мы з вамі не трымаемся за збаўляльную веру і ня верым так цьвёрда, як сьвяты Пётр. Але мы маем той жа скарб. Два чалавекі могуць трымаць у руках келіхі зь віном: у аднога рука дрыжыць, у другога – не. У дзьвух людзей ёсьць кашалькі поўныя грошай: у аднога рука моцная, у другога - слабая. Моцная рука ці слабая, слава Богу, Ён не памяньшае і не павялічвае зьмесьціва кашалька. Так што адзіная розьніца паміж мною і сьвятым Пятром – тое, што ён мацней трымае скарб».

Ёсьць таксама розьніца паміж слабай верай і ілжывай верай. Лютар на гэты конт сьцьвярджаў: «На самой справе, у гэту праўду трэба верыць: што Хрыстос ёсьць Бог, што Ён ёсьць Чалавек і што Ён стаў Чалавекам дзеля нас, як вучыць апостальскі сымбаль веры - зачаты Святым Духам. Калі адзін пункт гэтага сымбаля веры адсутнічае, дык упадзе ўсё. Вера павінная быць поўнай і ўсеахопнай. І хоць яна можа быць слабай, хоць яна і дрыжыць перад выпрабаваньнямі, яна ў любым выпадку павінная быць поўнай (ganz) і не ілжывай. Быць слабым у веры ня шкодна, але быць няправым – гэта вечная пагуба». Апостальскі сымбаль веры зусім ня кажа пра тое, што Хрыстос ёсьць Бог і ў гэтым, як падаецца, і ёсьць адна з галоўных памылкаў Рэфармацыі, пры ўсёй яе рэфарматыўнасьці Але, няхай кожны сам разважыць пра гэта.
Першыя два элементы збаўляльнай веры, «notitia» і «assensus»,- пытаньні сьвядомасьці, гэта значыць яны зьвязаныя з веданьнем, якое прадугледжвае валоданьне інфармацыяй і інтэлектуальнай згоды з праўдай, якая ў гэтай інфармацыі зьмястуецца. Адсутнасьць

«notitia» азначае невуцтва ці неправільнае разуменьне. Адсутнасьць
“assensus” азначае недахоп сьцьвярджэньня праўды з любоўю. Збаўляльная вера патрабуе, па меньшай меры, хоць самых малых ведаў пра праўду і ўпэўненасьці ў тым, што гэта сапраўды праўда.

Трэці элемент збаўляльнай веры, «fiducia»,- гэта сьхільнасьць душы ці розуму да аб’екта і нясе ў сабе вельмі сур’ёзныя зьмяненьні ў сістэме каштоўнасьцяў. Як гэта працуе ў якасьці абавязковай ўмовы збаўляльнае веры можна разгледзець на некалькіх прыкладах. Давайце разглядзім адносіны д’ябла да Хрыста. Д’ябал не дурны. Ён вельмі добра разумее, - хто такі Хрыстос. У д’ябла ёсьць «notitia». Ён таксама добра ўсьведамляе сапраўднасьць асобы Хрыста. У д’ябла ёсьць «assensus».
Але ў д’ябла няма асабістай «fiducia» ці веры ў Хрыста. Ён ня любіць Хрыста. Ягоная бязьмежная нянавісьць праяўляецца ў варожасьці да Хрыста. Настрой д’ябальскага «сэрца» – негатыў, таму можна сказаць, што ён ня мае веры ў Хрыста. Праблема д’ябла - у ягонай ўнутранай разбэшчанасьці і заганасьці «сэрца». Ягоная праблема, па сваёй сутнасьці, інтэлектуальная. Ён ня бачыць прыгажосьці Хрыста і ня любіць Яго, таму што Хрыстос – гэта перашкода д’яблу рабіць злыя справы. Д’ябал можа распазнаваць добрае і ведае, што Ісус добры. Але будучы сам злом, ён ненавідзіць добрае і таму ня мае, ды і ня можа мець «feducia».

Збаўляльная «feducia» – гэта адозва на салодкасьць і дабрыню Хрыста, адозва, выкліканая ў розуме і душах грэшных людзей адраджаючай сілай Сьвятога Духа. Ісус сказаў Нікадыму, што чалавек, ня можа ўбачыць Валадарства Божага, а тым больш увайсьці ў яго, калі, па-перш, не народзіцца звыш ад Сьвятога Духа. Цела і цялесная сьвядомась – ворагі Бога, а цела д’ябла – ніжэйшая кропка падзеньня. З аднога боку, у Сьвятым Пісаньні, д’ябал паказаны як вельмі разумная істота, бо ён разумны і хітры, але з іншага боку можна сказаць, што ён неверагодна дурны – ён нічога не зразумеў, бо ня бачыць каштоўнасьці праўды Хрыста.

Каштоўнасьць – гэта разуменьне, зьвязанае з успрыманьнем важнасьці чаго-небудзь. Разглядзім прыклад з эканамічнага жыцьця. Успрыманьне важнасьці – гэта першая прадумова суб’ектыўнай тэорыі каштоўнасьці ў эканамічнай навукі. Рынкавыя адносіны існуюць таму, што розныя людзі ацэньваюць розныя рэчы па рознаму - адну больш за другую. Возьмем таго ж гаршэчніка, які вырабляе посуд, шмат посуду і які ідзе да каваля і зьменьвае свае вырабы на вырабы з мэталю. Гэта старыя бартэрныя адносіны. Гаршэчніку, у гэтым выпадку, вырабы з мэталю больш каштоўныя чым свае, таму што яны яму больш патрэбныя, бо такіх вырабаў у яго няма ці не дастаткова. Што тычыцца каваля, дык ён таксама з задавальненьнем зьмяняў свае вырабы на вырабы гаршэчніка, бо меў патрэбу ў гэтых вырабах і лічыў посуд гаршэчніка большай каштоўнасьцю для сябе, чым свае вырабы. Кожны атрымаў тое, што ў існуючых абставінах было для іх больш каштоўным.

У сістэме каштоўнасьцяў нашага жыцьця пачынаецца вэрхал, калі мы пачынаем каштаваць тое, што дрэнна. Ісус кажа пра гэтую праблему, калі задае пытаньне: «Бо што за карысьць чалавеку, калі ён здабудзе ўвесь сьвет, але душы сваёй пашкодзіць?» (Мар 8:36). Ісус кажа ў гэтым месцы пра сваеасаблівы тып бартэру. Чалавек абменьвае сваю душу на сьвет, бо лічыць усе прывабы гэтага сьвету больш каштоўнымі для сябе і вельмі ўпэўнены, што зрабіў выгодную справу. Але на самой справе, ягоны бартэр вельмі грахоўны. Таму што ён парушыў закон Божы і вельмі неразумны, таму што ён у канчатковым выніку загіне.

Калі д’ябал адкідвае Хрыста, ён абапіраецца на сваю сістэму каштоўнасьцяў. Ён любіць зло і ненавідзіць добрае, любіць цемру і ненавідзіць сьвятло. Ён выбірае тое, што каштуе, і адкідвае тое, што не каштуе. У яго сур’ёзныя праблемы з успрыяцьцем каштоўнасьцяў.

Чалавек знаходзіцца ў такім жа грахоўным стане, бо мы, па сваёй прыродзе, – дзеці д’ябла, якія намагаюцца паходзіць на яго і пераймаць ягоную сістэму каштоўнасьцяў. Пра чалавека сказана, што ён, як і д’ябал, любіць цемру больш, чым сьвятло. Чаму? Таму, што нашыя справы злыя.

Элемент «feducia» нясе ў сабе вялікія зьмяненьні ў сістэме каштоўнасьцяў. Для таго, каб вера была збаўляльнай, у чалавеку павінны адбыцца істотныя зьмяненьні і падмурак гэтых зьмяненьняў – новае ўспрыяцьце чалавекам Хрыста. Сьвяты Дух абуджае нас і адчыняе нам тое, чаго мы раней не адчувалі. Мы адчулі і ўбачылі Хрыста і гэта радыкальнае зьмяненьне ў нас і ў нашым успрыманьні каштоўнасьцяў. Раней мы варожа адносіліся да Хрыста ці былі да Яго абыякавыя (што ёсьць схаваная форма варожасьці), дык зараз мы ўспрымаем Яго як Найвялікшую Каштоўнасьць і якую мы павінныя набыць за любы кошт. Мы выбіраем Хрыста, мы абдымаем Хрыста, мы радасна вітаем Хрыста, мы імкнемся да Хрыста. Рэфармацыя настойвае на тым, што адраджэньне, якое зьмяняе сэрца грэшніка, павіннае быць папярэднікам веры.
Тры элементы збаўляльнай веры – «notitia», «assensus», і «feducia» – па асобку недастатковыя як умовы збаўленьня, але ўсе разам яны складаюць сутнасьць збаўляльнае веры, зьяўляюцца дастатковай ўмовай для апраўданьня і зьяўляюцца інструмантальнай прычынай нашага апраўданьня.

Залічаная праведнасьць
«Выключна дзякуючы ўмяшальніцтву Хрыстовай праведнасьці, мы набываем апраўданьне перад Богам. Можна сказаць, што чалавек ня праведны сам па сабе, але праведнасьць Хрыстовая залічваецца яму, у той час як ён заслугоўвае толькі пакараньня» (Жан Кальвін).

У сярэдзіне спрэчак паміж рымскім каталіцкім багаслоўем і багаслоўем Рэфармацыі стаіць пытаньне пра прыроду самога апраўданьня. Каталіцкае багаслоўе кажа, што вера ў Хрыста не апраўдвае чалавека, але зьяўляецца падмуркам апраўданьня і калі дадаць сюды добрыя справы, дык, у рэшце рэшт, веруючы атрымае апраўданьне перад Богам. Рэфармацыя ж кажа, што вера ў Ісуса Хрыста дае нам праведнасьць і што добрыя справы – гэта вынік праведнасьці, залічанай нам Богам праведнасьцю Ісуса Хрыста.

У каталіцкім вучэньні справы – гэта абавязковая папярэдняя ўмова апраўданьня: вера + справы = апраўданьне.

У вучэньні Рэфармацыі справы – гэта абавязковы вынік апраўданьня: вера = апраўданьне + справы.

Багаслоўе Рэфармацыі кажа, што вучэньне пра апраўданьне мае судзебны характар, што гэта судзебнае пытаньне вышэйшага кшталту. Гэта тое самае пытаньне, дзякуючы якому грэшнік выжыве ці загіне, бо ён зьвязаны з становішчам чалавека, які стане перад судом Госпада. Суд Божы справядлівы, як справядлівы і Сам Судьдзя. Ён ведае ўсе нашыя думкі, усе нашыя дзеі, усе нашыя словы і калі ацэньваць іх па законах праведнасьці, дык мы ў адчаі можам усклікнуць разам з псальмапеўцам: «Калі Ты, Госпадзе, будзеш заўважаць беззаконьні, - Госпадзе! Хто ўстоіць?» (Пс. 129:3).
Адказ на гэтае пытаньне дае нам апостал Павал: «Няма праведнага аніводнага» (Рым. 3:10).

Госпад загадвае нам быць сьвятымі і наш абавязак перад абліччам Божым (coram Deo) – жыць дасканала. Але наш грэх не дае нам выканаць гэты абавязак і мы застаемся безабароннымі перад Божым судом. Калі чалавек зграшыў хоць бы адзін раз, ён не дасканалы. Нашыя грахі могуць быць дараваныя, але дараваньне не адмяняе грэху; наступствы грэху можна выправіць, але сам грэх адмяніць немагчыма. У збаўляльным прабачэньні Бог не залічвае нашыя грахі для абвінавачваньня, бо калі б Ён залічыў іх, дык ніхто (акрамя Ісуса) не пазьбег бы Ягонага справядлівага гневу, ніхто акрамя Ісуса ня ўстоіў бы перад судом Божым. Госпад можа зрабіць нас дасканалымі ў будучым, Ён сапраўды перамяняе Сваіх выбраных, але нават дасканалыя сьвятыя ў нябёсах калісьці былі грэшнікамі і ведаюць, што калі б ня Божая ласка апраўданьня, дык быць ім у пекле. Такім чынам, гэта тычыцца такіх сьмяротных стварэньняў як мы, бо кожны, хто быў некалі недасканалым, недасканалым і застанецца. Фама Аквінскі казаў, што апраўданьне заўсёды даецца грэшнікам, бо праведным яно не патрэбнае, як не патрэбны здароваму доктар.

У Бібліі вобразна гаворыцца пра абмыцьцё, ачышчэньне, ацаленьне і выдаленьне граху. Грэх можа быць выкінуты ў мора забыцьця ці ачышчаны з дапамогай ісопу, але гэтыя вобразы адносяцца да Божага прабачэньня за нашыя грахі. Памяць пра нашыя дзеі не мяняецца, але мы больш ня лічымся вінаватымі. Апостал Павал кажа: «Шчасьлівы чалавек, якому Госпад не залічыць грэху» (Рым. 4:8). Калі Рэфармацыя кажа пра судзебнае апраўданьне, яна мае на ўвазе юрыдычную аб’яву Бога, бо апраўданьне – гэта юрыдычны тэрмін, які выкарыстоўваецца ў Пісаньні дзеля вызначэньня прыняцьця чалавека Богам, як праведнага ў Ягоных вачах.

Жан Кальвін, як і Марцін Лютар, казаў пра тое, што апраўданьне ёсьць важнейшая складаючая хрысьціянскае веры: «Вучэньне пра апраўданьне зараз шырока абмяркоўваецца, і абмяркоўваецца з упэўненасьцю, што яно – важнейшы падмурак, на якім стаіць рэлігія, таму заслугоўвае вялікай ўвагі і клопатаў. Бо, калі вы не разумееце, якое вашае становішча перад Богам і які Ягоны суд над вамі, дык у вас няма падмурку, на які б абапіралася вашае збаўленьне і на якім магла б узрастаць дабрачыннасьць у адносінах да Бога». Ён лічыў, што Бог можа аб’явіць чалавека праведным, толькі калі чалавек мае праведнасьць. Але пытаньне: «Адкуль яна ў чалавека? Ці ён мае яе па сваёй сутнасьці, ці яна яму залічваецца?»

Кальвін кажа пра апраўданьне верай: «Чалавек будзе апраўданы верай, калі, ня маючы праведнасьці справаў, ён верай абапіраецца на праведнасьць Хрыстову і апранаецца ў яе, зьяўляючыся ў вачах Бога ня як грэшнік, але як праведнік. Такім чынам, мы разумеем апраўданьне проста як прыняцьце нас Богам у міласьці Ягонай, быццам мы праведныя; і мы кажам, што гэтае апраўданьне, ёсьць дараваньне грахоў і залічэньне нам праведнасьці Хрыста».

Ў біблійных вобразах грэшнік малюецца як «голы і пасаромлены», альбо як апрануты ў «брудныя анучы». Калі Адам і Ева зграшылі, яны адразу ж усьвядомілі, што яны голыя. Яны схаваліся, бо ім стала сорамна. Бог пашкадаваў іх, калі даў ім Сваю выбаўляльную ласку – Ён апрануў іх. У Захарыі д’ябал склаў абвінавачваньне супраць сьвятара за ягоную брудную вопратку, але Бог апраўдаў сьвятара даўшы яму ўрачыстае адзеньне: «І паказаў ён мне Ісуса, вялікага іярэя, які стаяў перад анёлам Госпадавым, і д’ябла, які стаяў праваруч яго, каб процідзейнічаць яму. І сказаў Госпад д’яблу: “Госпад хай забароніць табе, д’ябал, хай забароніць табе Госпад, Які выбраў Ерусалім! Ці не галавешка ён, выцягнутая з агню?” А Ісус быў апрануты ў заплямленую вопратку і стаяў перад анёлам, які адказваў і сказаў тым, што стаялі перад ім, так: здымеце з яго заплямленую вопратку. А яму самаму сказаў: “Глядзі. Я зьняў з цябе віну тваю, і апранаю цябе ў адзеньне ўрачыстае”. І сказаў: “Ускладзіце на галаву яго чысты кідар”. І ўсклалі чысты кідар на галаву яго і апранулі яго ў адзеньне, а анёл Госпадаў стаяў. І засьведчыў анёл Госпадаў і сказаў Ісусу: “Так кажа Госпад Саваоф: “Калі ты будзеш хадзіць Маімі шляхамі і калі будзеш на варце Маёй, дык будзеш судьдзіць дом Мой і наглядаць за дварамі Маімі. Я дам табе хадзіць паміж гэтымі, што стаяць тут”» (Зах 3:1-7). У Новым Запавеце мы бачым пра «апрананьне ў Хрыста»: «Але апраніцеся ў Госпада Ісуса Хрыста» (Рым 13-14) і пра тое, што Ісус Хрыстос – нашая праведнасьць.
Бог залічваючы нам, грэшнікам, праведнасьць Ісуса Хрыста пачынае лічыць нас праведнымі. Лютар пісаў пра гэта: «Мы адначасова праведнікі і грэшнікі. Мы становімся праведнымі дзякуючы залічэньню, і, хоць грэх у нас застаецца, ён намі больш не кіруе». Кальвін працягвае: «Такім чынам, апраўдаць значыць ня што іншае, як зьняць абвінавачваньне, як быццам невінаватасьць даказаная. Дык вось, апраўдваючы нас праз хадайніцтва Хрыста, Бог апраўдвае нас не на падмурку доказаў нашай невінаватасьці, але шляхам залічэньня праведнасьці, так што, неправедныя самі па сабе, мы лічымся праведнымі ў Хрысьце».

Тыя, хто мае збаўляльную веру, абавязкова і непазьбежна пачынаюць дэманстраваць плады веры – справы пакорлівасьці. Але падмурак апраўданьня чалавека – гэта толькі і выключна залічаная праведнасьць Хрыста. Ягонай праведнасьцю і толькі ею грэшнік абвяшчаецца праведным і сапраўды становіцца праведным у Ім.
Франсіс Цюррэтан, прапаведнік XVII стагодзя, крочыць шляхам Кальвіна і піша пра гэта так: «Эвангельле вучыць: “Тое, што мы не маглі б знайсьці ў сабе і вымушаныя шукаць звонку сябе, можна знайсьці толькі ў Хрысьце, Які ўзяў на Сябе абавязак найбольш поўна задаволіць Божую справядлівасьць Сваёй дасканалай пакорлівасьцю, такім чынам прынесячы нам вечную праведнасьць, якой адзінай мы можам быць апраўданыя перад Богам. Каб прыкрытыя і апранутыя гэтай адзёжай, як быццам яна прыналежала нашаму першанароджанаму (падобна Якубу), мы набылі ў ім вечнае дабраславеньне нашага Нябеснага Айца”». Цюррэтан кажа пра тое, што Хрыстос цалкам задаволіў справядлівасьць Божую ў сваёй дасканалай пакорлівасьці. Хрыстос прымае на Сябе, шляхам залічэньня, гнеў Божага пакараньня, які заслугоўваюць нашыя грахі. Ён прымае на Сябе наступствы нашых злачынстваў, нашай неправеднасьці, Ён прымае суд за нашую віну.

Збаўляючая ахвяра зьяўляецца замяшчальнай, таму што ўсё здараецца праз залічэньне. Хрыстос бярэ на Сябе грэх Свайго народу, бо Ён – «Agnus Dei» (Ягня Божае), Які бярэ на Сябе (збаўляе) нашыя грахі і задавальняе патрабаваньні Божай справядлівасьці.

Збаўленьне мае судзебны характар. Бог абвяшчае Хрыста «вінаватым» у грэху, калі Сын сьвядома прымае на Сябе грахі людзей, якія залічваюцца Яму. Тут адбываецца залічэньне помсты – Божай помсты. Гэты судзебны акт залічэньня пакараньня – ёсьць сутнасьць новазапаветнага пасланьня.

Але Крыж, сам па сабе, не апраўдвае нас. Мы апраўданыя ня толькі сьмерцю Хрыста, але і жыцьцём Хрыста, бо каб збавіць нас, Ён павінен быў пражыць дасканалае і праведнае жыцьцё. Ягоная дасканалая пакорлівасьць была неабходная дзеля Ягонага і нашага збаўленьня. Ён мае заслугу дасканалай праведнасьці, дзеля тых, каго Ён збаўляе. Ісус Хрыстос выканаў усе патрабаваньні закону і заслужыў Сваёй пакорлівасьцю ўсе дабраславеньні, абяцаныя ў Старым Запавеце.

Мы лічымся праведнымі пакорлівасьцю Хрыста, якая залічваецца нам верай. У Новым Запавеце праводзіцца параўнаньне паміж Адамам і Хрыстом, «новым» ці «апошнім» Адамам. Цюррэтан так камэнтуе гэта: «Як грахом аднога (правінаю) ўсе людзі сталі асуджаныя, так і праведнасьцю аднога (служэньнем дабраславеньня) ўсе людзі апраўданыя да жыцьця. Учынак аднога ня можа стаць учынкам многіх, акрамя як шляхам залічэньня».

Вера, справы і апраўданьне.
Рэфармацыя сцьвярджае, што збаўляльная вера абавязковая, непазьбежная і непасрэдна прыводзіць да плоду справаў. Марцін Лютар сцьвярджаў, што вера апраўданьня – гэта жывая і жыватворчая вера, якая прыносіць плады справаў. Апраўданьне даецца толькі верай, але вера не адна і за ёй крочуць справы.
Джон Гэрстнэр выкарыстоўвае дзьве формулы для ўяўленьня розьніцы паміж двумя поглядамі. Тры тэрміны – вера, справы і апраўданьне прысутнічаюць у гэтых формулах, але ў розным парадку. У рымска-каталіцкай формуле - вера + справы = апраўданьне, дзе справы – абавязковая ўмова апраўданьня. У пратэстанскай жа формуле - вера = апраўданьне + справы, дзе вера – абавязковая ўмова апраўданьня, але справы – плод, абавязковы плод апраўданьня.

Жан Кальвін, адказваючы на крытыку каталіцкай царквы кажа: «Аўгустын коратка вучыць, па якому праву ці ў якім сэнсе добрыя справы, якія зьдзяйсьняе ў нас Дух Хрыстоў, называюцца нашымі, праводзячы аналогію з Госпадавай малітвай. Мы называем хлеб, пра які просім, «нашым» толькі на той падставе, што ён даецца нам. І як вучыць у іншым месцы той жа аўтар, ні водны чалавек ня можа зьмясьціць дары Хрыстовыя, калі не запамятае пра асабістыя заслугі. Ён прыводзіць прычыну: таму што тое, што называецца заслугай, - ня што іншае, як бясплатны дар Бога».
Нашыя добрыя справы, якія зыходзяць з апраўданьня, недастаткова добрыя, каб задаволіць дасканалыя патрабаваньні Божага закону. Нашыя, няхай самыя лепшыя справы, сапсаваныя рэшткамі грэху, бо нашыя сэрцы ніколі не бываюць па сапраўднаму чыстымі. Нашая дабрачыннасьць застаецца, як кажа Аўгустын, цудоўнай заганаю. Лютар кажа так пра нашыя добрыя справы: «З-за абмяжованнага ўзьдзеяньня нашай прыроднай разбэшчанасьці мы нават свае добрыя справы зьдзяйсьняем ня з правільных пачуцьцяў і не з чысьцінёй, якая адпавядала б патрабаваньням закону, ня бачым, што мы робім іх не сваімі сіламі, але толькі сілай Духа, Які змагаецца супраць цела. Вось чаму мы грашым, нават калі робім дабро, калі б Бог праз Хрыста, не дараваў гэтую нашую недасканаласьць, але залічваў яго нам. Вось так грэх добрых справаў становіцца дараваным дзякуючы Божай міласьці. Вось так мы верым і ўздыхаем над сваёй недасканаласьцю, празнанай ў Хрысьце, Бог не залічвае нам грэху.

Гэта значыць, вельмі неразумны той чалавек, які сам сабе думае, што праведны асабістымі справамі, у той час як перад Божым судом яны грахоўныя і прызнаюцца такімі».

Рэфармацыя лічыла, што справы, якія зыходзяць з апраўданьня, заплямленыя грэхам, але яна ўсё ж называла іх «добрымі», таму што яны, ў нейкай ступені, адпавядаюць запаведзям Хрыста. Кальвін кажа: «Мы не ўяўляем сабе веры бяз добрых справаў, і апраўданьня, якое можа існаваць бяз іх. Адзіная розьніца ў тым, што, прызнаючы абавязковую сувязь паміж верай і справамі, мы грунтуем апраўданьне на веры, але не на справах. Бо верай мы ўспрымаем праведнасьць Хрыста, якая адзіная мірыць нас з Богам. Але гэтую веру вы ня можаце ўспрыняць, не ўспрыняўшы адначасова асьвячэньня. Хрыстос, такім чынам, ня можа апраўдаць чалавека, не асьвяціўшы яго».

Кальвін настойвае на тым, што існуе сувязь паміж верай і справамі, і паміж апраўданьнем ды асьвячэньнем. Іх трэба адрозьніваць адзін ад аднога, але ня трэба разьядноўваць. Сувязь паміж імі павінная быць абавязковая. Бог іх злучыў, і чалавек не павінен іх разьядноўваць, бо вера без справаў – дарэмная мара. Яна немагчымая з духоўнай кропкі погляду і гэта трэба добра зразумець, каб зразумець апраўданьне толькі верай. Кальвін, як і Павал, грунтуе апраўданьне на веры, але не на справах, менавіта таму, што мы апраўданыя справамі Хрыста, але не асабістымі.

Збаўляльная вера прадугледжвае прыняцьце Хрыста як Збаўцу і Госпада і што сапраўдная вера непазьбежна, і зараз жа, праяўляецца ў пладах павінавеньня. Працэс асьвячэньня, дзякуючы якому мы становімся больш падобныя на Хрыста, пачынаецца непасрэдна пасьля нашага апраўданьня. Працэс асьвячэньня не дасягае дасканаласьці ў гэтым жыцьці і ніяк не зьяўляецца асновай нашага апраўданьня. Нашае апраўданьне грунтуецца выключна на праведнасьці Хрыста і залічваецца нам толькі верай. Апраўданы чалавек істотна перамяняецца, ён адраджаецца, бо ў ім знаходзіцца Сьвяты Дух. Ён прызнае Хрыста, прымае Яго і з радасьцю падпарадкоўваецца Яму.

Пакаяньне і вера.
«Агульная ідэя Эвангельля недарма заключаецца ў пакаяньні і дараваньні грахоў. Такім чынам, калі апусьціць гэтыя два моманты, любыя разважаньні пра веру будуць слабымі і неэфектыўнымі, амаль што дарэмнымі» – гэтыя словы прыналежаць Кальвіну. Апраўданы чалавек – гэта той, хто адраджаецца, перамяняецца і каецца. Пакаяньне – ёсьць неад’емная частка збаўляльнае веры. Жан Кальвін адрозьнівае пакаяньне і веру сьцьвярджаючы, што вера не спараджаецца пакаяньнем, але ён не падзяляе пакаяньне і веру.Ён кажа: «Пакаяньне ня толькі заўсёды ідзе за верай, але нараджаецца ёю, і гэта не супярэчнасьць. Несумненна, што ні водны чалавек ня можа прыняць ласку Эвангельля, не шкадуючы пра памылкі колішняга жыцьця, не жадаючы выйсьці на шлях праўды і не пакаяўшыся».

Кальвін, які адрозьніваў веру і пакаяньне, не падзяляючы іх пісаў вельмі ясна: «Ці можа сапраўднае пакаяньне, існаваць бяз веры? Ніякім чынам. Але, хоць іх нельга падзяліць, іх трэба адрозьніваць. Няма веры без надзеі, але вера і надзея – розныя рэчы. Так і пакаяньне з вераю, заўсёды зьвязаныя і адзіныя, ня трэба путаць адное з адным. Я бачу, што пад словам пакаяньне разумеюць увесь працэс зьвяртаньня да Бога, немалаважнай часткай якога зьяўляецца вера». Кальвін не дапускае пакаяньня бяз веры, але ён не дапускае і веры без пакаяньня. Ён выступае супраць таго, каб таемства пакаяньня лічылі абавязковым патрабаваньнем ці ўмовай збаўленьня, але гэта не азначае, што ён не лічыў пакаяньне абавязковым для збаўленьня.

Жан Кальвін разглядае пакаяньне такім жа чынам, як і справы. Справы не зьяўляюцца асновай нашага апраўданьня, але без іх няма збаўленьня. Чалавек ня можа мець сапраўдную веру, калі не праявіць яе ў справах і ён ня можа знайсьці сапраўдную веру, калі зараз жа не пакаецца. Пакаяньне абавязковае для збаўленьня. Калі няма пакаяньня, дык няма зносін з Богам і як вынік, няма збаўленьня, бо атсутнасьць пакаяньня паказвае, што нашая вера не сапраўдная.

Таемства пакаяньня патрабуе ад чалавека зьдзяйсьненьня добрых справаў, якія неабходныя дзеля дасягненьня мэты збаўленьня. Пакаяньне без сапраўднага пакаяньня і адплаты за свае грахі - не сапраўднае, бо напрыклад, калі чалавек каго-небудзь крыўдзіць ці абражвае і потым каецца за гэтае, дык ён ня можа сказаць: «Госпад дараваў мой грэх, таму мне ня трэба прасіць прабачэньня». Гатоўнасьць да адплаты за свае грахі – ёсьць неабходны плод шчырага пакаяньня. Адплата за грахі – гэта выкананьне Божых запаведзяў аддаваць свае пазыкі людзям, але не аснова нашага апраўданьня перад Богам, бо толькі дзеі Хрыста, якія зробленыя дзеля нас, могуць быць асновай нашага апраўданьня.

Адзінае Эвангельле.
Спрэчкі ў часы Рэфармацыі вяліся ў рэзкай палеміцы і месцамі прыводзілі да розных сутыкненьняў, у тым ліку і да фізычных. Трэба адзначыць, што і каталіцтва, і Рэфармацыя пацьверджвалі значную частку кафалічнага вучэньня і экуменістычныя сымбалі веры, бо яны пагаджаліся, ў прыватнасьці, з тым, што прызнаньне Боскасьці Хрыста абавязковае для хрысьціянства. І тыя і другія згаджаліся з тым, што Эвангельле – аснова хрысьціянства і што адмаўленьне Эвангельля хоць па аднаму пытаньню – ёсьць адступніцтва. Як раней ў XVI стагодьдзі, так і ў нашыя часы спрэчка вядзецца па пытаньню «sola fide», як асноўнай часткі Эвангельля. Рэфармацыя, у сваёй большасьці, кажа катэгарычна «так», каталіцтва – катэгарычна «не». Рым абвяшчаў вучэньне «sola fide» герэтычным і адступніцкім, але трэба разумець, што каталіцызм, як дарэчы і праваслаўе, абараняе шэраг тых памылак, якія склаліся людзямі – тагачаснымі багасловамі за шматвякавую гісторыю існаваньня Царквы, якія ўзьвяліся ў чын канонаў і якія, згодна нашых пачуцьцяў цела, абараняюцца, як «чысьціня» Эвангельля. У каталіцкім багаслоўі, грахі падзяляюцца на сьвядомыя і несьвядомыя, чым хаваецца мноства грахоў, бо калі мы, ня ведаючы праўды, скажаем Эвангельле, мы, у рэшце рэшт, можам спаслацца на невуцтва і даказваць, што наш грэх – несьвядомы. Але, як на гэта паглядзіць Бог?
Спробы адыходу ад Эвангельля, ці намаганьні своеасаблівага Ягонага тлумачэньня, былі заўсёды, увесь час існаваньня хрысьціянства. І хоць гістарычныя падзеі, і нават праблемы, могуць зьмяняцца на працягу вякоў – Эвангельле застаецца нязьменным. Мы можам паспрабаваць зьмяніць яго, паспрабаваць перагледзець яго, але гэта будзе ўжо не Эвангельле. На жаль герэтычныя думкі і адступніцтвы ад Эвангельля не абмінулі і Рэфармацыйны рух ад пачатку яго ўзьнікненьня і да сёньняшніх часоў.

Яскравы прыклад адступніцтва ад Эвангельля ў тым жа XVI стагодьдзі паказвае нам разьвіцьцё пратэстанскай царквы ў межах Вялікага Княства Літоўскага. Дарэчы, робячы гэты экскурс у гісторыю, трэба паказаць пачатак і разьвіцьцё Рэфармацыі на старажытный беларускай зямлі.

Першы подых Рэфармацыі адчула Вялікае Княства ў 1413 годзе, калі ў Вільне, а потым у Віцебску прапаведваў чэшскі вальнадумец, паплечнік Яна Гуса, Геранім Пражскі, які быў ветліва прыняты пры двары Вітаўта Вялікага. Геранім Пражскі ў сваіх пропаведзях заклікаў магнатаў, шляхту і гараджан да новага ўспрыманьня Святога Пісаньня. Наступны рэфармацыйны крок быў зроблены ў 1539 годзе, калі ў Вільню прыехаў Абрам Кульва і, пры падтрымцы каралевы Боны Сфорцы, заснаваў лютаранскую школу, дзе выкладалася багаслоўе заснаванае на ідэях Лютара.

Прыхільнікамі лютаранства зьяўляліся на той час і буйныя магнаты, як Ян Радзівіл і Станіслаў Кіжгайла. На пачатак 50-х гадоў XVI стагодьдзя буйнейшыя князёўскія і шляхецкія роды зямлі беларускай – Радзівілаў, Сапегаў, Пацаў, Тышкевічаў і шмат якіх іншых – далучыліся да пратэстанцтва і найперш да кальвінізму. У гэты ж час распачынае сваю асьветніцкую дзейнасьць і Сымон Будны.

Найвялікшы ўдзел у справе разьвіцьця Рэфармацыі прымае віленскі ваявода і канцлер Мікалай Радзівіл Чорны, які ўжо ў 1553 годзе заснаваў Берасьцейскую друкарню, дзе на ягоныя сродкі былі выдадзены тры пратэстанскія творы: «Катэхізіс», «Зборнік дзесяці запаведзяў Божых» і «Некаторыя спосабы і звычаі».

Але ўжо ў 1558 годзе адбываецца падзел вернікаў – пратэстантаў на глебе розных падыходаў да таямніцы Ламаньня Хлеба. Адны казалі, што «хлеб і віно» – гэта сапраўдныя «Цела і Кроў» Хрыста, якія ўвасобіліся ў гэтыя рэчы неспазнаным шляхам і наадварот другія лічылі «хлеб і віно» сымбалем, напамінам пра «Цела і Кроў Хрыста». Першае сцьвярджэньне паўтарала ў нечым Лютарава вучэньне, другое Кальвінава. Так гэтыя две плыні падзялілі вернікаў на «лютаранаў» і «кальвінаў». Пасьля працяглай спрэчкі большасьць сябраў Віленскага пратэстанскага Збору, у тым ліку і Сымон Будны, схілілася да погляду «кальвінаў», што «хлеб і віно» – ёсьць напамін пра «Цела і Кроў Хрыста». Наступіла нядоўгае зацішша, але хмары расколу і адступніцтва ўжо набліжаліся.

У вёсну 1560 года, па прыезьде ў Вільню медыка і тэолага Джорджа Бландаранты, адбыўся сенсацыйна хуткі пераварот у поглядзе на асновы хрысьціянскай веры. Пасьля выступу Бландаранты з ягонымі антытрынітарнымі заклікамі, дыскусіі паміж вернікамі аднавіліся. Прамовы Бландаранты, ягоныя аргумэнты і разважаньні зрабілі нечакана моцнае ўзьдзеяньне на прысутных. У выніку Мікалай Радзівіл Чорны, іншыя магнаты, прапаведнік Марцін Чаховіц, а з імі і шэраговыя браты Віленскага Збору неўзабаве адмовіліся ад Тройцы і пачалі вызнаваць адзінага Бога. Арыянскі погляд IV стагодьдзя атрымала жыцьцё на абшарах Вялікага Княства Літоўскага ў XVI стагодьдзі, бо ўжо ўвосень 1560 года адбыўся цалкам арыянскі сінод. Вялікакняскі суперінтэндант Сымон Зак, які, напярэдні, у сваім праграмным творы «Рэгулы» абараніў кальвінскі погляд на таямніцу Ламаньня Хлеба, ня змог пераканаць былых аднадумцаў і, пасьля няўдалых спробаў вярнуць іх да вучэньня Кальвіна, мусіў назаўсёды зьехаць з Вялікага Княства. Сымон Будны не адразу прыняў вучэньне Арыя. Мікалай Радзівіл Чорны настойліва патрабаваў ад кожнага казнадзея выказацца наконт «новай навукі», але толькі ў сярэдзіне 1563 года пад уплывам польскіх арыянаў тэалагічныя погляды Буднага радыкальна зьмяніліся. Ён пачаў вызнаваць адзінага Бога, адмовіўшыся ад дагмата Тройцы і да канца свайго жыцьця ён заставаўся лідарам беларускіх арыянаў.

Праз дваццаць адзін год ад пачатку Рэфармацыі пратэстанскі рух Вялікага Княства, у сваёй большасьці, саступіў на першапачатковы шлях разьвіцьця хрысьціянства і тым самым самаізаляваўся ад братоў пратэстантаў заходніх краінаў. Зносіны з заходнімі пратэстанскімі тэолагамі былі ў асноўным палемічнымі і грунтаваліся, з аднаго боку, на доказах сапраўднасьці свайго арыянскага шляху і, з другога боку, на крытыцы гэтых доказаў. Напрыклад, хрысталагічныя ідэі Буднага, выказаныя ў творы «Кароткі доказ таго, што Хрыстос не зьяўляецца такім жа Богам, як Бог Айцец» (1574 год), раскрытыкаваў заходні апанент беларускага асьветніка Ян Віганд у кнізе «Туман арыянскай герэзіі» (1575 год). Сьветапогляд Буднага, як «антытрынітарны» адлюстраваўся ўжо ў польскамоўным выданьні «Катэхізіса» (1564 год), дзе ён зьмясьціў асобны разьдел з крытыкай «трайчакоў” і аргумэнты супраць іхняй дактрыны Абсалюта (Бога).

Арыянаў, у асобе Сымона Буднага, крытыкывылі амаль ўсе хрысьціянскія дэнамінацыі. Пасьля выхаду ў сьвет польскамоўнага «Катэхізісу», праваслаўныя і каталіцкія сьвятары абвінавацілі Буднага нават у сувязях са «старазапаветнікамі», вучэньне якіх зарадзілася ў Вялікім Княстве на прыканцы XV стагодьдзя і ўяўляла сабой мадэфікацыю Юдаізму. На вялікі жаль пратэстанскі рух Вялікага Княства Літоўскага перакрэсьліў сваю будучыню ў той самы момант, калі выракся вынікаў Нікейскага і Канстанцінопальскіх собораў і пераняў ідэі Арыя, як аснову веравызнаньня. З гэтай нагоды становіцца зразумелым наступ на пратэстанскі рух з усіх бакоў і, як следства, ягонае поўнае зьнішчэньне ў межах Вялікага Княства.

У любым веку адыход ад біблейнай артадаксіі (няхай і штучнай) можа наступіць вельмі хутка і без папярэджаньня. Калі што-небудзь рухаецца хутка, дык рухаецца лёгка. Так было і з пратэстанскім рухам на беларускай зямлі, бо ўмовы для ягонага разьвіцьця былі вельмі спрыяльнымі і вяртаньне да Паўлавых, данікейскіх вучэньняў, быў даволі хуткім. У свой час Лютар, разважаючы пра Вітэнбергскую царкву казаў: «Але, які-небудзь фанатык можа пасьпешна прыпыніць дабраславёнае распасюджваньне Эвангельля і ў адно імгненьне разбурыць усё, што мы будавалі многія гады. Так здарылася з Паўлам, выбранай зброяй Хрыста. Вялікай працай і цяжкасьцю ён заваяваў цэркві Галятыі, але хутка пасьля ягонага ад’езду, ілжэапосталы ўсё разбурылі, пра што сьведчыць гэты і іншыя ягоныя лісты. Такое слабае і няшчаснае нашае жыцьцё, такія вялікія хітрыкі д’ябла, што адзін фанатык можа зьнішчыць і загубіць за кароткі час тое, што верныя служыцелі стваралі, працуючы шмат гадоў, дзень і ноч. Сёньня мы даведаліся пра гэта на горкім вопыце, але нічога (пакуль што) ня можам з гэтым зрабіць».

Заўвага Лютара гаворыць пра тое, што вынікі цяжкае працы можна лёгка зьнішчыць. Таму ён дадае: «Таму што царква такая крохкая, пяшчотная і яе так легка паваліць, трэба заўсёды асьцерагацца гэтых фанатыкаў. Бо, праслухаўшы дзьве пропаведзі ці прачытаўшы некалькі старонак Сьвятога Пісаньня, яны аднойчы становяцца галоўнымі над усімі вучнямі і настаўнікамі, насуперак аўтарытэта іншых. Фактычна нават многія з тых, хто думае, што разумее вучэньне пра веру і вытрымаў выпрабаваньне, дазваляюць ім зьбіць сябе з сапраўднага шляху».

Тое, што Павал адчуў у I стагодьдзі, а Лютар – у XVI, мы перажываем у наш час і гэта не одно і тое ж, асабліва гледзячы з нашага XXI стагодьдзя на дзеі эвангельскіх хрысьціянаў Літоўскага Княства XVI стагодьдзя.
Мы жывем не ў XVI стагодьдзі. Ён у мінулым. Узьнікла новая рэчаіснасьць, якая стаіць на няцьвёрдым падмурку філасофскага плюралізму. Дарэчы, адзінства эвангельскіх хрысьціянаў апынулася пад пагрозай ў XIX стагодьдзі, калі зьявілася ліберальнае багаслоўе – асобная школа думкі, якая процідзейнічала гістарычнаму хрысьціянству. У нашыя часы існуе пытаньне пра даставернасьць і аўтарытэтнасьць Бібліі і гэта значыць, што адна з апораў гістарычнага адзінства сур’ёзна пахіснулася. І ў гэтым таксама ёсьць праўда, бо ўжо агульнавядома тое, што тэксты Пісаньня падганяліся пад дагмат Тройцы і гэта ніяк не дадае сумленьню служыцелей хрысьціянскай Царквы. На прыканцы XX стагодьдзя пачаўся наступ на апошні аплот адзінства эвангельскіх хрысьціянаў – вучэньне пра апраўданьне верай, бо ставіцца пад сумненьне гістарычнае сьцьвярджэньне, што збаўляльная вера абавязкова і непазьбежна вядзе да справаў павінавеньня. На жаль, сучасныя эвангельскія хрысьціяне ўжо ня так цьвёрда абараняюць «sola fide», бо шмат якія з іх лічаць, што «sola fide» – важная частка Эвангельля, але не неабходная частка Дабравесьця і не зьяўляецца хрысьціянскай праўдай.

Вучэньне «sola fide» неабходнае для Эвангельля, як Эвангельле – для збаўленьня. Чыстае Эвангельле. Пабачым, што кажа пра гэта апостал Павал у сваім Пасланьні да галятаў: «Дзіўлюся, што вы гэтак хутка перакінуліся ад Таго, Які паклікаў вас да ласкі Хрыста, да іншага дабравесьця, якое ня ёсьць іншае, а толькі ёсьць некаторыя, якія вас трывожаць і хочуць перамяніць Эвангельле Хрыстовае.  Але калі нават мы ці анёл з неба будзе дабравесьціць вам насуперак таму, што мы дабравесьцілі вам, няхай будзе адлучаны! Як раней мы сказалі, і цяпер ізноў кажу: калі хто дабравесьціць вам насуперак таму, што вы прынялі, няхай будзе адлучаны! Бо ці ж я на людзей спадзяюся, ці на Бога? Ці шукаю, каб спадабацца людзям? Бо калі б я яшчэ людзям дагаджаў, дык ня быў бы слугою Хрыста. Паведамляю ж вам, браты, што Эвангельле, якое я дабравесьціў, ня ёсьць ад чалавека; бо я не праз чалавека прыняў яго і быў навучаны, але праз адкрыцьцё Ісуса Хрыста» (Гал. 6-12).
Наогул, творы Паўла прасякнутыя цярплівасьцю, але, калі гаворка ідзе пра асновы хрысьціянскае веры, ён вельмі рашуча адстойвае чысьціню Эвангельля, таму што бачыць вялікую небясьпеку лёсу Дабравесьця. Жан Кальвін кажа пра гэта наступнае: «Ён абвінавачвае галятаў у адыходзе не ад ягонага асабістага вучэньня, але ад Хрыста, разумеючы, што толькі Ён збаўляе нас ад няволі закону. Дык вось, яны адыйшлі ад Хрыста, ня цалкам адкінуўшы хрысьціянства, але так сказілі яго, што ім застаўся толькі несапраўдны Хрыстос». Павал зьдзіўлены, што галяты сталі адступнікамі, што яны адыйшлі ад Эвангельля Хрыстова і што яны зрабілі гэта так хутка. Павал кажа пра тых, хто «зводзіць» галятаў і «пераварочвае» Эвангельле, гэта значыць выклікае духоўны раскол і зацямняе ўяўленьне пра веру.

Лютар клапоціцца пра тое ж, што і Павал. Ён клапоціцца пра народ Божы, калі кажа: «Тым часам няшчасныя простыя людзі блытаюцца. Яны хістаюцца туды-сюды, сумняваюцца, ня ведаючы, чый бок прыняць і за кім ісьці». Але праблема яшчэ і ў тым, што ілжэнастаўнікі, і былі і ёсьць, людзі здольныя і кампетэнтныя. Лютар на гэты конт дадае: «Бо, калі б ілжэапосталы ня мелі выдатных здольнасьцяў, вялікага аўтарытэту і выгляда сьвятасьці і калі б яны не называлі сябе служыцелямі Хрыста, вучнямі апосталаў і шчырымі прапаведнікамі Эвангельля, дык ім было б нялёгка падарваць аўтарытэт Паўла і стварыць уражаньне на галятаў».

Павал вельмі рашуча асуджае ілжэнастаўнікаў за тое, што яны пераварочваюць Эвангельле, бо перавернутае Эвангельле забівае сапраўднае Дабравесьце. Жан Кальвін піша: «Ён абвінавачвае іх у другім злачынстве - жаданьні зьнішчыць Эвангельле Хрыста. Гэта жахлівае злачынства, бо зьнішчэньне яшчэ хужэй чым перавяртаньне. І ён не выпадкова іх абвінавачвае. Калі слава апраўданьня чалавека прыпісваецца іншаму, калі хто-небудзь ловіць сьвядомасьць людзей ў сілкі, Збаўца больш не стаіць на цьвёрдым падмурку, вучэньне Эвангельля гіне. Мы заўсёды павінныя клапаціцца пра асноўныя палажэньні Эвангельля. Той, хто нападае на іх, разбурае Дабравесьце». Павал дасылае адлучэньне на любога, хто паспрабуе пераварочваць зьвеставаньне Хрыстова, бо нават анёла з неба ня трэба слухаць, калі ён прапаведвае «іншае» Эвангельле. Дарэчы Павал добра разумеў, што адзіны анёл, які здольны перавярнуць Эвангельле, прыйдзе з пекла, але не з нябёсаў. Ён наўмысна перабольшвае, але думка Паўла зразумелая: «Хто б то ня быў». Вось у чым пытаньне.

Апостал Павал – перш за ўсё чалавек, які хоча быць усім для ўсіх, але ён ня здольны жыць мірна з тымі, хто пераварочвае Эвангельле. Ён апынуўся ў становішчы, калі ня мог адначасова верна служыць Хрысту, і ўгаджаць людзям. Лютар адзначае: «Я заяўляю, што прапаведнікамі становяцца ня справамі, але толькі ласкай Божай і верай ў Хрыста. І так як я прапаведваю гэта, людзі жорстка мяне ненавідзяць. Таму, хто спрабуе ўгадзіць Богу, людзі будуць зьлейшымі ворагамі». Кальвін дадае: «Калі нашымі сэрцамі кіруе жаданьне так фармуляваць нашыя прамовы, каб яны былі прыемныя людзям, мы ня зможам шчыра вучыць. Тыя, хто шукае ў сапраўдным вучэньні выкананьне сваіх асабістых мэтаў, ні якім чынам ня будуць задаволеныя». Заўважым, што кожны служыцель, які прынцыпова адстойваў Эвангельле і адмаўляўся ад кампрамісаў, заўсёды адчуваў на сабе зьдзекі апанентаў і нават сяброў. Так было з Паўлам, Лютарам, Кальвінам, Сьперджанам і ўсімі іншымі служыцелямі Хрыста, якія захоўвалі вернасьць Хрысту і Ягонаму Эвангельлю. Нягледзячы на спрэчныя пастановы імператара Канстанціна, якія ёсьць палітычнымі, як спроба аб’яднаць хрысьціянства з паганствам, дзеля палітычнага дабрадзенства імперыі. Дастаткова прыгадаць тое, што з 1800 хрысьціянскіх епіскапаў вялікай імперыі на зборы прысутнічала каля 300, выбраных Канстанцінам, епіскапаў. Можа адсюль і вынік, як будучыя сур’ёзныя ганеньні супраць нязгодных з гэтым? Хто ня з намі, той супраць нас. Прыгадаем, што Ісус казаў Сваім вучням: «Памятайце словы, якія Я сказаў вам: “Слуга ня большы за гаспадара свайго”. Калі Мяне перасьледавалі, і вас будуць перасьледаваць; калі Маё слова захавалі, і вашае захаваюць» (Ян 15:20).

Упартае нежаданьне прызнаваць свае памылкі – гэта грэх, але нежаданьне саступаць праўду Эвангельля – дабрачыннасьць і як раз гэта патрабуецца ад усіх служыцеляў Ісуса Хрыста. Такім і быў Сымон Будны, калі ўсьвядоміў тое, што Хрыстос ёсьць Сынам Божым. Павал безкампрамісна вучыць Эвангельлю не таму, што гэта ягонае Эвангельле ці ягоная асабістая думка. Ён не жадае ісьці на кампраміс, таму што Дабравесьце, якое ён абараняе, - гэта Дабравесьце Хрыста. Гэта ня проста
Эвангельле пра Хрыста, але гэта Эвангельле ад Хрыста, Які ёсьць Сынам Божым.
Жан Кальвін падводзіць вынікі разгляданьня гэтага разьдзела Пасланьня да галятаў словамі, якімі і мы завершым нашыя разважаньні: «Давайце ж таму трымацца выключна сьцьвярджэньня, што мы апраўданыя ня інакш як вераю, ці, што тое ж самае, што мы апраўданыя верай адзінай».

SOLA GRATIA
SOLA FIDE
SOLI DEO GLORIA