В Риме

XII. У РЫМЕ

Ніколі Ісус ня бачыў такога вялікага гораду. Паміж сямі прыгоркаў гэтага гораду жылі больш за мільён вольных грамадзянаў і столькі ж рабоў. Вялікая колькасьць палацаў і паркаў уражвалі позірк прыезджага чалавека. Форум, пантэён ды іншыя знакавыя будынкі горада азначаліся манументальнасьцю, якая была паклікана дзеля таго, каб узьвялічыць уладу Рыма над усёй прасторай імпэрыі. Рым – гэта Рым, як цэнтр сьвету, які складаўся з паўднёвай Эўропы, Малой Азіі, Сірыі, Егіпту і паўночна-заходняй Афрыцы. Ерусалім таксама быў часткаю гэтага сьвету, а велічнае Міжземнае мора сталася ўнутраным морам імперыі. Ісус, тэарэтычна, ведаў гэтую геаграфію, але Ягоным вялікім жаданьнем было пабачыць гэтыя землі і пазнаёміцца з гэтай сукупнасьцю людзей, якія нараджаліся і жылі кожны у сваім месцы. Ён ужо пазнаёміўся з многімі людзьмі на шляху Сваёй вандроўцы, але такой колькасьці розных людзей з розных куткоў імперыі, ды і ня толькі, Ён бачыў упершыню. Наступіў ужо восеньскі час і да наступнай марской навігацыі, якая адкрывалася ў сакавіку, было шмат часу, а значыць для вывучэньня гэтага стракатага грамадзтва з іхнім жа сьветаадчуваньнем адчыняліся неблагія магчымасьці.

Ганод вызначыў для сябе даволі значную праграму дзеяньняў. Ён, маючы пісьменныя рэкамендацыі ад некалькіх князёў Індыі, сустрэўся з чынавенствам Рыма і, у выніку чаго, атрымаў дазвол на пастаўку і рэалізацыю розных індыйскіх тавараў у межах гэтага вялікага горада. Арганізацыйнай працы мелася быць шмат і Ганод вырашыў цалкам задзейнічаць у гэтым Ганіда, каб той адчуў усе дэталі гэтае справы, бо ў будучым павінен будзе кіраваць гэтым напрамкам іхняга сямейнага прадпрыемства. А Ісус, у сувязі з гэтым, атрымліваў шмат вольнага часу і права самастойна вызначыць напрамкі Сваёй асабістай дзейнасьці ў Рыме. Каб атрымаць агульнае ўяўленьне, Ён пачаў знаёміцца з гэтым двухмільённым горадам. На Свае ўласныя вочы Ён бачыў напышлівае багацьце і жаласную галечу. Велічныя будынкі дзялілі гэты горад з дрэнна спланаванымі беднымі кварталамі, дзе жылыя халупы суседнічалі з рознымі майстэрнямі, дзе стойка трымаліся розныя непрыемныя пахі ад гэтай прымітыўнай вытворчасьці. Выраб і афарбоўка тканін, вытварэньне скур ды вырабы з іх суседнічалі тут з кавальскім рамяством ды рознымі крамамі па продажы шмат якіх рэчаў і вырабаў.

Нямала часу Ісус праводзіў на Палацінскім прыгорку, дзе знаходзіўся палац цэзара, храм Апалона і, што самае галоўнае, грэцкая ды лацінская бібліятэкі. На правым беразе Тыбра знаходзіліся гебрайскія кварталы і, адпаведна, дзейнічалі адзінаццаць сынагогаў, куды, у адну з іх, і вырашыў наведацца праз два дні, у суботу, Ісус. А пакуль што Ён, з цікавасьцю, назіраў за дэбатамі прадстаўнікоў розных філасофскіх плыняў на форуме – цэнтры палітычнага, прававога і дзелавога жыцьця Рыма. Стоікі, скептыкі, эпікурэйцы ды эклектыкі даводзілі тут свае вучэньні па розным пытаньням грамадзкага жыцьця. Ісус быў вельмі ўражаны выступам стоіка Сэнэкі,- чалавека, прыкладна аднаго ўзросту з Ісусам, вядомага ўжо філосафа, які ўяўляў сьвет жывым арганізмам, што кіруецца боскім законам логасам і што сіла, якая кіруе сьветам увогуле,- Бог. Зацікаўлены Ісус не адмовіўся б пагутарыць з гэтым незвычайна адукаваным чалавкам, але, на пачатак, Ён павінен усьвядоміць існуючыя ў гэтым грамадзтве філасофскія плыні, каб асабіста вызначыць Свае адносіны, можа і крытычныя, да гэтых вучэньняў.

Ісус уваходзіў у сынагогу з кропляй хваляваньня, бо гэта не сынагога ў родным Назарэце ці ў Капернауме, а сынагога, якая аб’ядноўвае людзей на велізарнай адлегласьці ад Ерусаліма. Але хваляваньне прайшло адразу ж пасьля таго, як Ён пераступіў парог сынагогі. Ветлівыя позіркі прысутных супакоілі Яго, а самыя прысутныя былі вельмі рады таму, што, гледзячы па адзеньню, да іх завітаў суайчыньнік з Юдэі. Яны бачылі перад сабою рослага, станістага ды прыгожага маладога мужчыну, у вачах Якога бачылася цяплыня і любоў да іх. Ісуса правялі на пачэснае месца для гасьцей, каб, у вызначаны час, запрасіць для чытаньня сьвітка Пісаньняў. З радасьцю прыняўшы запрашэньне, Ісус узыйшоў на ўзвышэньне і пачаў чытаць з Ісаі: «Так кажа Госпад: “Неба трон Мой, а зямля – падножжа ног Маіх. Дзе ж набудзеце вы дом Мне і дзе месца супакою Майго? Бо ўсё гэта зрабіла рука Мая і ўсё гэта было. А вось, на каго Я пагляджу: на ўпакоранага і зламанага духам і на таго, хто трымціць перад словам Маім. А хто коле вала – тое самае, што і забівае чалавека; ахвяравальнікі ягняці – тое самае, што гіцаль; ахвяравальнік ежы – тое самае, што ахвяравальнік сьвіное крыві; кадзільнік фіміаму – тое самае, што мольбіт ідалу. І як яны выбралі свае шляхі, і душа іх знаходзіць асалоду ў мярзотах іхніх, так і Я ўжыву іхнюю панаду і навяду на іх жахлівае для іх. Бо Я клікаў – і не было адказніка, казаў – яны ня слухалі, а рабілі ліхое ў вачах маіх і выбіралі тое, што не да спадобы Мне”».

Ісус, паклаўшы сьвітак на стол, пасьля невялікай паўзы, зьвярнуўся да прысутных: «Што можа прапанаваць Творцу чалавек такога, што не прыналежала б Яму? Творца ёсьць Гаспадар сусьвету. Нябёсы ёсьць пасадам Яму, а зямля ёсьць падножжам ног Ягоных. Месцам Свайго знаходжаньня Ён выбраў сэрца чалавека пакорлівага ды скрышанага, які трапеча перад словам Бога. Людзі ж, якія не раскаяліся, толькі абражаюць Госпада сваімі рэлігійнымі абрадамі, бо бяз сьвятасьці гэтыя ахвяры ды прынашэньні ёсьць злачынства і агіднасьць перад Богам. Людзі могуць выбраць крывадушнасьць, але ня ім выбіраць наступства, бо гэта ёсьць справа Госпада. Людзі, якія адпрэчваюць Божы заклік да пакаяньня і ня маючыя жаданьня хадзіць Ягонымі шляхамі, спазнаюць гнеў Госпада».

Пасьля завяршэньня служэньня, працяглы яшчэ час, многія зацікаўленыя людзі не разыходзіліся, знаёмячыся з Ісусам ды задаючы розныя пытаньні. Іх цікавіў погляд гэтага Чалавека з Юдэі на асабістыя чалавечыя ўзаемаадносіны з Богам і дасягненьне праведнасьці не праз абрады ці ахвярных жывёлаў, але праз асабістае выкананьне Божых прыказаньняў ды спадзяваньнем на Госпада ў-ва ўсіх сфэрах свайго жыцьця. Яны запрашалі Ісуса да сябе ў сынагогу праз тыдзень, але Ён, шчыра падзякаваўшы Сваіх новых сяброў, паведаміў ім пра тое, што павінен наведаць астатнія сынагогі Рыма, каб данесьці Сваё слова і іншым сынам Сыёна. Ён вельмі рады гэтаму запрашэньню і таму, у сваю чаргу, запрашае кожнага ў дом, дзе Ён прыпыніўся, каб пагутарыць ды адказаць на кожнае, хвалюючае яго пытаньне.

Дома Яго сустрэў Ганід, які вызваліўся на сёньня раней, каб, разам з Ісусам, пасядзець на беразе Тыбра ды паразмаўляць з Ім пра тое, што непакоіла яго ў апошнія дні. Апошнія дні, будучы разам з бацькам, ён сустракаўся з рознымі людзьмі ў розных кутках Рыма. Ганід быў уражаны велізарным кантрастам паміж галечай і вялікім багацьцем у гэтым буйнейшым горадзе сьвету. А дзе знаходзіцца ён у гэтым параўнальным ланцугу багацьцяў? Ён удзельнічаў у наладжваньні гандлёвых ды дзелавых справах свайго бацькі і ня мог не заўважыць, што гаворка ідзе пра вельмі вялікія сродкі, якія ўкладаюцца ў гэтае мерапрыемства. Ганід пачынаў адчуваць адказнасьць за будучае гэтага праекта, у які яны ўкладаюць так шмат грошай. Ён адчуў таксама, што зьяўляецца спадкаемцам вялікага багацьця, за якое яму адказваць у будучым. Але, як яму ставіцца да багацьця і як бы да гэтага паставіўся б Ісус?

Уважліва выслухаўшы Свайго малодшага сябра, Ісус адказаў яму: «Калі б гэта было так, Я размяркаваў бы матэрыяльнае багацьце паляпшэньню Свайго жыцьця гэтак жа, як Я выкарыстаў бы веданьне, мудрасьць і духоўнае служэньне дзеля ўзбагачэньня інтэлектуальнага жыцьця, паляпшэньня грамадзкага жыцьця і разьвіцьця жыцьця духоўнага. Я распараджаўся б гэтым багацьцем, як мудры распарадчык сродкаў аднаго пакаленьня дзяля карысьці і паляпшэньня пакаленьняў наступных. Але паслухай яшчэ. Ні адзін чалавек не павінен ісьці да багацьця праз прыгнёт. Ніхто не павінен намагацца назапасіць багацьце, каб атрымаць у свае рукі ўладу. Таксама і той, хто мае ўладу, не павінен узбагачацца выкарыстоўваючы яе. Багацьце станецца маральным праклёнам і духоўнай пошасьцю, калі яно набываецца потам прыгнечанага чалавека. Тое ж багацьце, якое чалавек зарабіў асабістым розумам і фізічнай працай,- калі ягоная праца была шчырай і справядлівай, дык гэтае багацьце сапраўды прыналежыць яму. Ніхто ня можа адмаўляць ягонае права захаваць гэтае багацьце і карыстацца ім так, як ён палічыць патрэбным, калі толькі выкарыстоўваньне гэтага багацьця ня ідзе на шкоду іншым людзям». Ганід уважліва выслухаў Настаўніка, сказаўшы Таму, што, да гэтага часу, ён ня вельмі задумваўся над гэтым, але зараз ён вызнае, на колькі ж гэта ёсьць важным для пабудовы правільнага жыцьця чалавека.

Наступіў новы рымскі дзень, а за ім яшчэ і яшчэ. Ганід актыўна працаваў разам з бацькам над сваім новым праектам і сустракаўся з Ісусам у вечаровы час за выключэньнем дзён адпачынку, калі яны не раставаліся на ўвесь дзень. Час, праведзены з Ісусам, надаваў яму сілы і веданьня гэтага сьвету. Ён прагна ўспрымаў разважаньні Ісуса пра сустрэчы з рознымі людзьмі: беднымі і багатымі, філосафамі розных плыняў, вайскойцамі і чынавенствам. Ісус даводзіў да Свайго маладога сябра і пра Свае пропаведзі ў розных сынагогах Рыма, куды Ён наведваўся кожную суботу. Але гэта не было простымі аповядамі сустрэч Ісуса. Ганід убачыў, што ў кожнай сустрэчы з людзьмі Рыма Ісус намагаўся дасягнуць дваякай мэты: пазнаёміцца з іхнімі адносінамі да жыцьця ў гэтым сьвеце, а таксама паспрабаваць Сваім словам узбагаціць іхняе жыцьцё і ўзьняць яе каштоўнасьць. Асноўная думка Ягонай пропаведзі заставалася нязьменнай: факт любові Нябеснага Айца і праўда Ягонай міласэрнасьці, а таксама добрая вестка пра тое, што праз сваю веру чалавек становіцца сынам Бога любові.

Звычайна, каб усталяваць кантакт з чалавекам, Ісус задаваў яму пытаньні, а скончвалася гэта тым, што пытаньні атрымліваў Ісус. Ён жа майстэрскі вучыў як задаючы пытаньні, так і адказваючы на іх. Калі розныя людзі казалі Ісусу пра свае нягоды, Ён заўсёды мог прапанаваць ім практычныя парады на вырашэньне розных праблем разам са словамі суцяшэньня, якія супакойвалі чалавека. Ісус заўсёды казаў гэтым людзям пра Божую любоў, дадаючы да гэтага тое, што яны зьяўляюцца дзецьмі любячага іх Нябеснага Айца. Выслухваючы сьветапогляд суразмоўцаў, Ён ніколі не крытыкаваў іхнія памылкі і не кранаў слабых месцаў іхніх вучэньняў, але вызначаў найбольш праўдзівыя месцы, пачынаючы разважаць менавіта тут. І атрымлівалася нешта незвычайнае. Разважаньньні Ісуса дзіўным чынам ператваралі праўдзівае ў праўду, якая пасьпяхова выцясьняла памылкі, якія гуртаваліся каля праўдзівага.

Аднойчы, у адзін з вольных дзён, Ганід, слухаючы Ісуса пра размову з адным з кіраўнікоў рэлігійнай плыні імперыі – мітраізма, запытаўся у Ісуса пра тое, што яго даўно ўжо хвалявала. Ня толькі ў сябе на радзіме, але і тут, будучы з Ісусам у розных месцах, ён бачыў вельмі шмат розных рэлігійных і філасофскіх плыняў, якія сьвярджалі, што менавіта іхняя кропка погляду і ёсьць праўда. Тое ж і з людзьмі. Кожны стаіць на сваім, адстойваючы сваю пазыцыю, будучы ўпэўненым у тым, што стаіць за праўду. Як гэта зразумець? У кожнага праўда свая? Дык што ёсьць увогуле праўда? Ісус з задавальненьнем паглядзеў на сябра, вызначыўшы тое, што калі ў такім ўзросьце шукаюць такія адказы, дык гэта вельмі і вельмі добра. Яны прыселі на беразе Тыбра і Ісус сказаў: «Бачыш гэтую раку і яе плынь? Гэта ёсьць праўда. Паглядзі на гэтае цудоўнае неба і зямлю, ды ўсё, што ў іх. І гэта ёсьць праўда. Як праўда і тое, што ўсё гэта стварыў Бог Творца. У праўдзе і любові. Так што праўда толькі адна і яна ў Богу. Але мы сядзім з табою тут, сярод людзей, а таму вызначым месца Божай праўды сярод іх. Праўду немагчыма вызначыць словамі – яна вызначаецца толькі жыцьцём. Праўда заўсёды больш за веданьне.

Веданьне мае адносіны да назіраемых рэчаў, але праўда выходзіць за межы матэрыяльнага, бо яна сугучна мудрасьці і ахоплівае такія катэгорыі, як чалавечы вопыт і, таксама, духоўныя рэальнасьці. Веданьне бярэ пачатак у навуцы, мудрасьць – у сапраўднай філасофіі, а праўда – у рэлігійным вопыце духоўнага жыцьця. Веданьне мае справу з фактамі, мудрасьць – з адносінамі, праўда – з рэальнымі каштоўнасьцямі.

Што ж тычыцца чалавека, дык ён схільны спрошчваць навуку, фармалізаваць філасофію і скажаць праўду. Чаму? Таму што вызначаецца інтэлектуальнай лянотай да памкненьня жыцьця і адначасова панічна баіцца невядомага. Да таго ж чалавеку, па сваёй прыродзе, цяжка зьмяніць лад жыцьця ды стэрэатыпы мысьленьня. Знойдзеная чалавекам праўда ёсьць вышэйшай асалодай чалавечай душы, бо гэта ёсьць сумесны твор чалавечага розуму і духу. Гэта гарантуецца той смагай дабрадзейнасьці, якая вядзе да адзінства мэты – выканаць волю Айца і знайсьці Бога. Паміж сапраўдным веданьнем і праўдай ніколі не бывае супярэчнасьцяў. Яны могуць узьнікаць толькі пры наяўнасьці чалавечых забабонаў. Але праўда ніколі ня стане чалавечым набыткам бяз веры. І гэта так таму, што думкі, мудрасьць і ідэялы чалавека ніколі не ўзьнімуцца вышэй за веру, ягоную ўзвышаную надзею».

Арганізацыйная частка камерцыйнага праекта Ганода ў Рыме падыходзіла да свайго завяршэньня. Прыйшла першая партыя тавараў з Індыі і пачатак гандлю вызначыў станоўчы вынік гэтага мерапрыемства. Задаволены Ганод вырашыў працягнуць сваю вандроўку, пакінуўшы далейшую працу прадпрыемства на давераных асобаў. У вызначаны дзень, праз шэсьць месяцаў, вандроўнікі выехалі на Апіевы шлях, загрузіўшы воз набытымі рэчамі за гэты час у Рыме. Ісус жа выйшаў адсюль як і ўвайшоў. Галоўным Ягоным набыткам была памяць людзей, з якімі Ён сустракаўся і якіх вучыў. Пакідаючы Рым, Ісус ні з кім з Сваіх новых сяброў не разьвітваўся. Гэты незвычайны Настаўнік зьнік так, як і зьявіўся, пакінуўшы пасьля Сябе памяць сустрэч і жаданьне яшчэ і яшчэ разважаць на тыя словы, якія былі пачутыя ад Яго.

Апіевы шлях зноў сустрэў сяброў сваёй значнасьцю і раскошай. Багатыя асабнякі дзялілі прыдарожную прастору з небагатымі карчмамі, дзе соваўся просты люд. Фамільныя магілы ўздоўж дарогі ўражвалі сваёй архітэктурнай пышнасьцю. Грузавыя вазы і пасажырскія павозкі, ад простых да пышных, праходзілі ў розных накірунках. Праконсулы і рознае чынавенства па-ранейшаму сьпяшаліся да сваіх правінцыяў ці вярталіся ў сталіцу па справаздачах ды іншых дзяржаўных справах. Таксама ж легіёны і кагорты вайскоўцаў рухаліся ў розныя бакі, абганяемыя коннымі атрадамі вершнікаў. Па-ранейшаму жыцьцё кіпела на гэтай дарозе так, як нідзе ў сьвеце. Яны праехалі Тры Карчмы і гарадок Фарміе. І вось, нарэшце, здаля, паказаліся Путэолы і заблішчэла блакітнае мора. Вандроўнікі зьвярнулі ў бок Нэапаля, каб, прайшоўшы яго, дасягнуць усходняга берагу Італійскага боту, дзе знаходзіўся порт Таранта.

Бліскуча-блакітнае італійскае неба адлюстроўвалася ў шчыльна падагнаных, адзін да аднаго, камянёў Апіевага шляху. Абмінуўшы Нэапаль, дарога павяла падарожнікаў на ўсход, да гораду Бэнэвэнта. З правага боку іх сустракаў велічны Везувій, зялёныя схілы якога супакойвалі вока чалавека і ніхто дакладна ня ведаў, якія магуцьці знаходзяцца ўнутры гэтага волата. Прайшоўшы даліну дарога плыўна ўзыходзіла, каб прайсьці праз узгорак, месцамі ўгрызаючыся ў скалы, высечаным рукамі чалавека шляхам. Ісус бачыў перад сабою дзіўную карціну. Нібыта зьмяя дорога спускалася ў зялёную даліну, каб зноў плыўна ўзьняцца, хаваючыся сярод прыгоркаў. Квітнеючыя палеткі радавалі вока, аліўкавыя гаі запрашалі вандроўнікаў у сваю ценю да адпачынку. Ужо к вечару яны дасягнулі Бэнэвэнту, на ўскраіне якога знайшоўся і адпачынак у карчме пры дарозе. Раніцай сябры працягнулі свой шлях па дарозе Апія ў паўднёва - усходнім накірунку да гораду Таранта.

Таранта сустрэла сяброў клапатлівым гоманам порту, які накладаў сваё адценьне на жыцьцё усяго гораду. Таварныя склады, якія прымалі розныя тавары з Егіпту і краінаў Усходу, давалі працу многім гараджанам гораду. Загрузка і разгрузка караблёў, гарадзкі гандль, а таксама дастаўка тавараў да гарадоў і весак праз Апіевы шлях - усё гэта рабіла Таранту жывым і вясёлым горадам. Вандроўнікі хутка знайшлі карчму для адпачынку непадалёк ад порту і, уладкаваўшыся, выйшлі да мора. Заліў Таранта Іянічнага мора сустрэў іх срэбрам невялікіх хваляў, у якіх прысутнічалі і залатыя фарбы заходзячага сонца. Заціхала мора, заціхаў марскі порт, заціхаў і горад. Сябры сустрэлі адпачынак малітваю, падзякаваўшы Госпада за гэты цудоўны дзень, аддаўшы ў Ягоныя рукі дзень заўтрашні, які павінен павесьці іх далей.

Адрыятычнае мора ветліва сустрэла сяброў. Бяз усякіх перашкодаў знайшоўся і карабель, які праз некалькі гадзінаў адплываў з порту Таранты. Гандлёвы карабель, завяршыўшы фрахт у італійскім порце, вяртаўся з невялікім грузам у Грэцыю, дзе яго ўжо чакаў новы фрахт. Недагружаны карабель імкнуўся ўзяць на борт як мага болей пасажыраў, каб матэрыяльна апраўдаць свой пераход. Хутка яны выйшлі ў мора і Ісус, стоячы ля борту, глядзеў на аддаляючы італійскі бераг, з цяплынёю ўспамінаючы Сваіх рымскіх знаёмых. Ласкавы заходні вецер гнаў поўным курсам карабель у адкрытае мора, што давала цудоўную магчымасьць значна скараціць гэты пераход па часе. Усе складалася вельмі добра. 540 км., па шляху Апія, не стамілі вандроўнікаў і вось зараз, напоўненыя ветразі карабля нясуць іх, абганяючы марскія хвалі, да грэцкага берагу. Спадарожны заходні вецер спрыяў руху карабля і, ўжо на заўтра, яны ўбачылі танюсенькую нітку берагу. Гэта была Грэцыя.


Ад аўтара:
Тое, што Ісус пазнаёміўся з асноўнымі філасофскімі плынямі Рыма не выклікае сумненьняў. Дасканалы чалавек інакш і ня можа. Ці размаўляў Ісус з філосафам Сэнэкай у выніку Свайго дасьледваньня філасофскіх плыняў? Вельмі магчыма, бо менавіта Сэнэка, у будучым, будучы кіраўніком урада, пры разглядзе справы Паўла ў ягоных хрысьціянскіх поглядах, быў тым чалавекам, які ўбачыў падабенства ягоных поглядаў з Ісусам і таму наклаў сваю рэзалюцыю – «Не вінаваты». Але зараз мы павінны убачыць і адчуць тое, што безумоўна даведаўся Ісус у вечным горадзе.

Тагачасная ўлада Рыма распаўсюджвалася на вялікую прастору тагачаснага сьвету. Пад ягонае ўзьдзеяньне трапляюць і гарады старажытнай Грэцыі, а з гэтым і пранікненьне грэцкай культуры ды філасофіі. Такім чынам, прыблізна з II стагодзьдзя да Р.Х., у Рыме існуюць тры асноўныя філасофскія плыні: стаіцызм, эпікурызм і скептыцызм. Мы ж, у сваіх разважаньнях, абмяжуемся разглядам асноваў стаіцызма.

Стаіцызм атрымаў найбольшае распаўсюджваньне як у рэспубліканскім, так і пазьней у імператарскім Рыме. Філасофская школа стоікаў атрымала сваю назву ад «маляўнічай Стоі»- афінскага порціка, дзе ён размяшчаўся. Вучэньне стоікаў падзяляецца на тры часткі: логіку, фізіку і этыку. Вядомае параўнаньне філасофіі стоікаў з фруктовым садам: логіка адпавядае агарожы, якая абараняе; фізіка зьяўляецца дрэвам, якое расьце, а этыка – з пладамі гэтага саду. Але ўсё па парадку.

Логіка: Асноўная частка стаіцызма, якая павінна абгрунтаваць неабходныя і ўсеагульныя законы розуму як законы спазнаньня, быцьця і этычнага існаваньня.

Фізіка: Уяўленьне сьвету жывым арганізмам, які кіруецца боскім законам логасам. Чалавечы лёс зьяўляецца праекцыяй гэтага логаса, а таму ня мае сэнсу спрачацца з лёсам. Галоўнай перашкодай на шляху гармоніі са сваім лёсам – гэта запал. Галоўны жа ідэял стоікаў – мудрэц. Згодна гэму вучэньню, усё існуючае – матэрыяльнае, і розьніца толькі ў ступені грубасьці ці тонкасьці матэрыі. Сіла ня ёсьць нешта нематэрыяльнае, але вельмі тонкая матэрыя. Сіла, кіруючая сьветам увогуле,- Бог. Уся матэрыя – мадэфікацыя вечнай перамены боскай сілы, якая зноў і зноў раствараецца ў ёй. Усё паўтараецца пасьля кожнага перыядычнага ўзгараньня і ачышчэньня сусьвету.

Этыка: Разуменьне таго, што ўсе людзі – грамадзяне космаса як сусьветнай дзяржавы. Усякае маральнае дзеяньне ёсьць самазахаваньне і самасьцьвярджэньне таго, што павінна павялічваць усеагульнае дабро. Усе грахі і дрэнныя ўчынкі – гэта самаразбурэньне і, у выніку, страта асабістай чалавечай прыроды. Добрыя ўчынкі і справы, разам з правільнымі жаданьнямі і ўстрыманьнем – гарантыя чалавечага шчасьця. Дзеля гэтага трэба зьдзяйсьняць разьвіцьцё сваёй асобы ў процівагу ўсяму зьнешняму і не схіляцца перад любой сілай.

Цалкам магчыма, што падобную інфармацыю Ісус атрымаў непасрэдна ад Сэнэкі, бо менавіта ён яскрава вызначаўся з прадстаўнікой гэтай філасофскай плыні. Павінны былі запомніцца словы Сэнэкі пра тое, што філасофія – гэта ня хітрая задума для натоўпу, бо заключана ня ў словах, а ў справах і менавіта яна фармуе дух, упарадкоўвае жыцьцё, кіруе дзеяньнямі, паказваючы на тое, што трэба, а што ня трэба рабіць у жыцьці чалавека.

Мы ж працягнем вандроўку разам з Ісусам, паглядзеўшы на тое, як сустрэла Яго грэцкая зямля.