Черрерхи, ахIерси

ХIуша адамти-ургар хIердирулрая.
Гьарил хIушала баркьуди, гьарил хIушала кьас
адамтачи къячбилкуси саби.
Хъуммартидая, хIушаб дигусилара
асубирусилара ургаб дазу лебниличила.
Аргъайчил ахтардибирена, хIушала баркьудили адамтас зарал
лебхулил, илис децIигахъулил, ил васйси агиличи виркахъулил.

В. А. Сухомлинский

Цаибил бекI

Мунира Амирбековна селичирил разили урус мезла кабинетлизи рухIнарухъун.
– ДелхIунраяв, дурхIни! – пишбяхълизир илала царугти, мукьарлаван цIубти цулби лямцIдухъун.
Учительницала тIама, классла лацуртазиб зайбухъи, бишун.
– Кайирая, – някъ гьакIбариб илини, дурхIнани жаваб хIегниличи тамашарирули. – Дежурныйли класслизиб агартала список кабухили дигахъира. Нушани биалли «Поэзияла анкъи» бикIуси ихтилат-дарс даимбирехIе. Дила пикри хIясибли, ишбархIира дарс гIяхIил бетурхар: хъардарибти назмурти уркIиличир делчIи, хIядурли дииша? ХIядурлирав?
Класс лехIкахъилри.
– Хъули хъардарибти хIянчурби-ургаб хIергъибси се-биалра калуну?
БучIантазибад жаваб лугуси чилра ахIехъиб.
– Набзи суалти леру? – тикрарбариб учительницани.
ДурхIни шипIбяргIиб.
– Чис-биалра вайдеш-секIал бетаурлив? – уркIкарухъун Мунира Амирбековна, гьачамалра хIебиубси лехIдешличи челис-че тамашарирули.
ДурхIнала дяхIличиб пишбяхъ багьарбиуб. Учительницани ряхIятдешла гьигь абатур.
– Нушала ишбархIила дарсла эпиграф, дурхIни, ишгъуна саби:

Дурхъали саби наб халаси ванза,
СенкIун ну сайхIели урши сунела.
Хьул саби Сунечил варх ацIес гIурра,
ХIурхъла ахъанайти ахъес лерилра…

Гьанбикахъая, чила сарил ишди дугьби ва бурая, сен-сен иргъулрал хIушани илдала мягIна.
Класслизиб гIянцIси лехIдешри.
«Лерил назмурти ва поэмаби уркIиличир далулив, гъари, Мунира Амирбековнали? – пикририкIулри Зубари.  – Чиди дарс биаллира, бучIантала хIулбази хIеррикIули, гьайбатси тIамаличил, уркIила рухIна карицIусиван, гъайрикIаргу ил. Тамаша: цацабехIти учительтазирад нуша урузкIулра, цабехIтазирад – урухкIулра. Мунира Амирбековначил биалли нуша мурталра юлдашличил кьяйда ихтилатдикIулра. Юх, ишбархIиличи бикайчи ихтилатдикIутири… Гьанна лебилра лехIкахъилигу…
ГIясирирар кьалли ил нушачи…  Жяв-жявли дарс таманалра биаллири», – учительницала хIулбала хIерлиу хIерикес къайгънариркьули, хIулби гIяшкадуциб рурсили.
– ДурхIни, сен лехIкахъибтира хIуша? Чиди произведениелизирад сари нуни гьандушибти дугьби?
«Марлира, цалилра дубхIейхъув?» – хIяйранни алав хIерризур Зубари.
Класс шипIбяргIилри.
– Се бетаурли хIушаб? Мез хъумартурлирав? – дугьаризур учительница, дурхIни лехIкахънила сабабличи шакрикIули.
Алав гIяжаибси лехIдешри.
«Се-дигара биаб, арилзас ва бурис!» – гьакIрухъун Зубари. Амма гIелабси парталичи кабиибтани ил уталичи гъяжрариб. Рурсила кьаркьала гIяжаибли зугьабиуб, чили-биалра утализи цIацIали ригьунсиван, парталичи гIяшкариуб. – «Юх, вягIда барибсикIун ну ахIенри. Айзурли, Рашидли гьар секIайчила бураб, увяхIси бурдиб мухIли!»
– Устаев, се бурида «За далью даль» поэмаличила?
Камил, хIунтIениубли, къухIкайзур.
– Джамалов Рашид, бура, се балада «За далью даль» поэмаличила?
Рашид хIейгу-хIейгули айзур, хъуцIруми гъунчIдариб, амма дубхIехъиб. Класслизир гIяш-гIяшти дукелцIи гурдухъун.
Учительница гьалаксаур. Гьалаб хIебиубси анцIбукьличи, сунечирад гьалар хIулби черхIейсути ученикуначи тамашарирули, рет-садрулхъесрииб. ХъуцIрумачи чебушибси чурмар кIана дубаначибад зузбирули, Рашидла гьалар тIашризур:
– Жамав, сегъуна саби А. Твардовскийла поэмала идея?
Ученикли, уркIиличи някъра чебуцили, икрамбариб.
ДукелцIи ахъдиуб.
– ДурхIни, се саби хIушани бируси? Се хIязани сарив хIушала дурсрала замана? – сягIятличира хIеррикIули, учительница тамай рачарархиб.  – Ягъари, хIязанас чула мера заманара лебсигу. Сен хIуша лехIкахъилра?
Рашидли «Черрехи» викIусиван, бекI гIяшбуциб.
– Кайи, – гIяжаибли чеб-чебудесбииб учительницала тIама. – Китайла халкьла бурала лебси саби: «Гьар бархIи чехIедирцIути багьудлуми гьарил бархIиличил деткайхъути сари» ибси. – Мунирали тIулби кьурчI-или дучIахъулри, тIама руржулри. – ДурхIни, дахъ гьалакли ардашутигу адамла дусми. Кьанмайрудая, тилади саби, хIушала баркьудлумачила пикридухъес: кьанни лябкьуси гIякьлу кьутIкьути нургъбачил башусину. ГIямрулизиб кайцIуси гьарил ганз духули кайцIеная, гIур тIулбачи кьацIхIедашесли… – сабурличил ученикуначи хIеррилзули, уталичи зугьали гIяшкариуб учительница.
Ученикунас класслизибси бетуц гIядаббилзулри. ГIела кабиибти гьала кабиибтачи къиббашулри, гилдибикIулри, гьарилра цархIилли дубахъайчи хIерлири.
Чула шилизи вякьи, нтернатлизив агарси Камил, гьалмагъуни селичила вягIдалабиублил хIергъули, кьакьавакIилри.
Хапли ил, тяп хъяшаван, хIулукIиб: илис чула тавханализиб буцибси, пирхикIунала тIакьализи кабатурси мирхъиличила гьанбикиб. Урши хъярхъли сумкализи кавхъун, пирхикIунала тIакьа абхьиб – бахъхIи азаддешличи дурабухъес хIебикибси мирхъи ученикунала чедиб ласбикIесбииб. ТIакьализиб бахъхIи калунси, ученикунани гьар шайчибад гьабирхъуси мирхъи, хIялагарбиуб.
Мунира Амирбековнали улкьай гьаргбариб, класслизи зярхIси, бара гьардакIибти вава-кьарли тIембикIуси, тяхIудеш тIинтIбиресбииб. Гьаргси улкьайличибяхI арцес дигуси, бамсурли хIелбитIунси, мирхъи Алжанатла хъуцIарличи чегиб.
– Агь, хIу дягIли арбух! Ну вава ахIенра кьалли, пинцIукь, сен набчи кабирулри? – някъба гьакIрикIесрииб жибинти-хIунзазирад мурталра урухкIуси рурси.
– Гьурра! Алжанатли саби Лайка уммайбируси! Алжанатли! – класс дурхIнала тIама-гьамали ва дукелцIили бучIесаиб.
Мунира Амирбековнани, гьанна бикайчи дурхIни дарсличиб сен лехIкахъибтирил, аргъес рирули ахIенри.

***

Интернатлизиб хIербирути ученикуни школализи аркьухIели, илдас мурталраван кецIа шадиб аркуси Мария Ивановна цугрикилри. ГIяхIцадла халакабаибси кецIа дурхIнас жагабилзусири, иличил хIязтабиркьутири, къулдумегIбикIахъули, гIела кьяшмачиб булхъхъусири.
Шуркьла кьадубачи сунтIбикIуси, хъябличи бигьунси гьаяличил хIязтабиркьуси кецIала хIязли ишбархIира Зубари лергIер хIулрукIахъиб.
– ХIела рузис бат, ца ихичигу… ХIябилра жагасира лебригу, уммайбаресцада хIяздулхъулигу… Лайка, Лайка!
– ВяхI, Зубари, хIуни уммайрикIесра балусив? – гъинчIизур Рашид.
– ХIуни гьаннара иличила хIергъили левалрив? – гIясириуб рурси.
– Ну уммайхIейрурав? – линкIдариб гьалмагъунас Рашидли.
Зубари хапли уршила мякьлар рагьарриуб, пIяцIли илала вяхIлизи бикахъиб, дяхIличи хъябшрикес гьакIрухъун, амма ил, Алжанатли руцили, шайчи ритIакIиб.
– Угъраш! ХIела нуни дяхI хъябшхIедарили датасли, хIерикIен ца, бурдиб мухIли!  – зантси Алжанатла някъбазирад ратрухъес, Рашидличи черетаэс Зубари къайгънариркьулри. Амма юлдаш рурсили ил раткайули ахIенри.
– Гьаригу, Алжанат, ретахъи хIулбала гьаларад! – сунела рай-алав делсунти уртахъ рурсила някъбачи пяхърикIесрииб назикси Зубари.
Рашид, гьалмагъунала къакъла гIелавад хIинцIирикIесвииб:
– Вай-гьарай, хIярамти хури-булан уммайдарес рирухIели, ну уммайварес асухIебирусив, нукIун хIярамси ахIенра.
– Рашид, я Аллагь, мухIли беръаб хIела!
– Ягъари, Рашид, лехIкахъигу, андадичиб гIурра жижкIа бакIили хIейгалли, – идала гъайлис ургаухъун Камил, Зубари сабурлизирад рулхъниличи шакиркули.
– Гьу, гIяхIси. ГIур дубхIейхъисра, – Рашид уди-уди Зубаричи хIеризур. Вацачи житаван сунечи черухъес, никубачил дяхI хъябшкаэс хIядурси рурсилис гъинчIизур, гIур илини тIамадариб.
– ЛехIдизирая, гьари, лерилра! ЛехIдизирая! Иш минутла гIергъи чили дубахъаллира, илини саби их, бусурмантани хIярамсилизи хIясиббируси, урус кецIа уммайбируси! Аргъираяв?
– БашустIа!
– Ца, кIел, хIябал! Гьу-гьупI!
Школьникуни, лезмуни кьяртIаибтиван, лехIкахъиб. Дарсличиб-бархли, сецад Мунира Амирбековна къайгънази рикалра, ученикуназибад жаваб аргъес хIериуб.

***

– Алжанат! ДуцIрухъен гьанна Лайка уммайбарес! – дукаркIесбииб дурхIни.
– Алжанат! Мурисив Лайка? – хIинцIиръала дахъдикIесдииб класслизир.
Алжанат, бамсурси, ученикунала бургала чедиб жургъбикIуси, мирхъи гьаргси улкьайлабад дурабухъахъес дигули, жузличил гьакIикIесрииб. Камил биалли, мирхъи гIурра пирхикIунала тIакьализи ил чарбарес дигули, илис гIелавадкайкиб. Ахирра Алжанатли берцахъибси мирхъи гьаргси улкьайлабад дура арцур.
Учительнини улкьай кьяпIбариб, класслизиб лехIеш чебихьун. Мунира Амирбековнала гъузгъадидешра рангагардиубти дяхIра чедаибхIели, ученикунала букIри гIяшдиуб.
– ДурхIни, се бетаурси хIушаб? Янила гьанкIлизибад бара чебаргъибси, гьунарагарси, хIушабван азаддеш дигуси мирхъи гIязаббуркIуси, сегъунти инсанти саррая хIуша? Чинара хIушала уркIби?
Класс лехIкахъилри.
– Камил, хIу дарсличиврив, кьакьализиврив?
– Ну ахIенти агарав ишаб?
– БусягIят хIези сарра гъайрикIуси, сенахIенну хIелацада гIяла-гъажа, я дуцI аги цалалра. ГIур цархIилтазира хьарбиис.
– Дила шайчи имцIали хIулби дулкIули диэсгу хIела…
– ЖалмайкIуд. Дарсличи мирхъи абухибси хIу сайрину.
– Нуни хIела дарсличиб батаэс хибси ахIенри.
– Илисрив дарс букьбуунси?
– Нуницун ахIенригу дарс букьбуунси.
– ГIур чини дехIдихьиба ишди хIяз-хIуз?
Школьникуни, цаличи ца хIербилзули, лехIкахъилри. Лебилра класс чедибяхъили, учительницали хIер сунечиб тIашбизурхIели, Камил вачавархиб:
– Нуни хI****ас. Се дигулри набзибад?
 Мунира Амирбековна сягIятличи хIерризур: «Гьарил секIал ургIерлигу ишбархIи… ДурхIнала хIяз-хIузличи шакрикибмадан, дарсла башри барсбарес гIягIнилири. Гьанна суалтазибад гIяхIдеш агара. Селра сагаси аргъахъес имкан агарли дарс арбякьун».
– Ягъари, Камил, авцIали минут хIушачи дугьарлизули ардякьи хьалли, цалилра антхIеира кьалли…
– ХIебиалли лерилра гIяйибти набчи душкес гIяшIнилив? – чирхьизур урши.
– Устаев! – бекI гьакIбариб учительницани. – ХIу гьимукIахъес дигули ахIенра. Амма иш класслизи хIу вакIибла, дурхIни барсбиубли саби, дурсрацичир гIяла-гъажа имцIадикIули сари…
– Ишди гIяхIти ученикунани вайси набзибад сен гIибрат кайсусил, нунира иргъули ахIенра.
– Камил, хIукIун, дубурланти бикIуливан, виштIаси урши ахIенри, супел бакIибси жагьил сайри…
– Ил хIела къуллукъ ахIен! – вявбяхъиб уршили, класслизибти уршбазибад сунени муцIур бялгIунхIели, зилантала масхурти-дукелцIи гьандикили.
– Камил, хIукIун терсси урши ахIенри, – учительница сабурлизирад хIерухъес къайгънариркьули, илини сунела бухъяна цIудара чурила дуб цаагили тIулбачи ласбирули, баткайулри. – Се бетаурси хIед?
– ХIед дила се аварав? – насихIятуни детIили диъни иргъахъули, кайиб урши.
– Нуни хIед кайахъес пурбан хIегирагу, Камил…
– Наб хIела пурбан гIягIнили ахIен.
– Устаев, дуравхъен класслизивад, ну хIези гъайрикIес рамсурлирану!
– ХIелхъас!
– Дуравхъен, ира, хъярхъли! – дулгъа буцили, урши зузвариб учительницани.
Камилли Мунира Амирбековнала някълизи бяхъиб, дургъа батбухъахъун.
– Халатала бурала лебси саби: «Урехи агарихIир урезира хIедирар» ибси…
– Дила урезиличила пикримарикIудну, хIела адабличила пикририкIен, – пурхурухъун урши.
Чи сайрил гIела парталичивси дукаругиб.
– Се? Се ири?
Переменаличи зянкъла тIама чехиб. ДурхIни тIутIукабиуб.

КIиибил бекI

Дурсри тамандиубли гIергъи хъули арякьунси Камил, дудешла жаназа дурасили гIергъи бацIкабухъунси тавханализив цаагили ганзикIулри. Чина-биалра гьалаксиван, ганз бягIубикIахъулри, сунечи сай гIясиикIулри:
– Агь, хIяжар! Адамдешла ца кIантIалра кали хIебиэс набзиб! Се саби нуни бируси? Се саби нуни учительницачила балуси? Хъяшаван вирхауррагу ну Мухтаратла гъайличи.
Хапли урши тIашизур, кIила касибси бархIи гьанбикиб. «Нуни кIила касибси бархIира ишбархIиван набчи ну гIясилири, гъуцли бяхъибси уркIила сурат бирули, парталичи кайилри. Мякьла гъамриубси Мухтаратлис ну Мунира Амирбековначи гIясили сай, гъуцли бяхъибси уркIи учительницала саби или гьанбикилри. суратлизибсикIун дила уркIи сабри. Дила мякьлабси уталичи гугриили, ил шивкIиврикIесрииб:
– Селра хIебирар, Камил, дебали шишиммайкIуд: Мунира Амирбековна рахъхIи нушала школализир кахIевлан.
– Се? Се рикIулри хIу?
– ХIу набчи илцада вявмайкIуд, – ута гIелабяхI битIакIиб Мухтаратли.
– ХIуни чинад балуси ил «рахъхIи нушала школализир кахIевлни»?
Мухтаратли ута гьалабяхI битIакIиб, шивкIиврикIесрииб:
– Бурисну, лехIизи. Мунира Амирбековна сегъуна сарил лебтанилра балуси саби.
– Се саби хIуни иличила балуси?
– Багьес дигадли, дила гъай къябмайид. Набра ил гьала-гьала дебали гIяхIризурсири: малхIямси, уркIи гьаргси, жагаси. ГIур, иличила дурути хабурти аргъили гIергъи, Мунира Амирбековначи дила гьимидулхъули сари.
– Сен или рикIуда?
– СенахIенну ил… ургъахъули дудешра, рисахъули нешра, сунес талихI булгути тухумтачира тудяхъили, гьарритIунсила гIердарили, ца гIянтIикIа шагьарлайс шери аррякьякьунси сари. Шагьарлай цархIил раргибхIели, ил абдалрирули хIилхIи калунси сари…
– ХIу разведчик хIериадли, илди баянти хIуни чинад касибти? – илала дурути къябаисири нуни.
– Лебилра иличила гъайбикIулигу.
– Чинаб се аргъадлира, ишаб шутIбарес хIед селис гIягIниси? Шутни-къунби дучес ахIи, гIур бареси агарсив хIела?
– Камил, – хIулба кьяпI-кьяпIрикIесрииб Мухтарат. – ХIуни ну чизи руйгIулра? Илгъуна учительницани нушаб сегъуна багьуди ва бяркъ гес рируси? Илини хIед сабригу кIила кабатурси, наб ахIенрину. ХIед гIяхIдешлис рикIулра ну: «Мунира Амирбековна рахъхIи нушала школализир кахIевлан» или.
– ГIягIнили ахIен наб илгъуна гIяхIдеш! ГIягIнили ахIен! Иргъулрив? ГIур учительницачила «бикIи-хIебикIи» или дубалра ахъадли, балахъас хIези нуни, хIу сегъуна саррил.
– ХIугъунас гIяхIдеш бараб – хялис дабри дараб, декIардеш лебси ахIен. ХIед гIяхIси бурухIели, дигхIейгулрину, кIилаби ахIи чемадааби хIуни! – гьимрукIиб Мухтарат.
– ПяхIли ретахъи хIулбала гьаларад!
Мухтарат аррякьи гIергъи, наб гьанбикиб: «ЦIа агарли, гав дирути ахIен, чеди хIеръили, хивла бухIнала сегъуна сабил багьес вируси ахIен. Мухтарат рархьли риэсра асубирар». Илала гъайличи тамай вирхаурра.
ХIера, се бетаурал дарсла замана: пикрилра хIевхъи, учительницас децIагахъира. Абдал! Даим къалмакъарлизи виркули, учительтачил варсирхъули или директорли ну колониялизи вархьес кьасбарибхIели, Мунира Амирбековна ахIенрив ну гIевуцибси? Баркаллала мерличиб нуни илис децIагести гъай дурира. Абдал! Дила такьсиртачил чуйна ну баришкайрусира?
ВиштIахIейчивад, хъябшкаибти сагъхIедиубли лерай, сагати къалмакъарлизир детаурти дяхъурбачил хъули вашира. Дила дяхъибтира дигьи, неш набчил абикибтачил, илдала бегIтачил рургъес дуцIрикIи.
«Хъяшнала хIяз-хIузлизи гъудурмарикIуд» или дудеш илис махикIи, амма неш иличи лехIхIерилзи.
Къалмакъарлизи хIейкили, школализибра бархIи архIебаши.
Операция гьархIебизурли, убкIухIели, дудешли дила бекIличибад някъ чедиберкIили, ибсири: «Дила урши, духули вяшикIен. Се анцIбукьлизи викадра, адамдеш дихIен».
– Дудеш, се сари адамдеш? – кьакьавакIиб Камил. – ВиштIахIели гьанбиркусири: «Адамдеш чизивадалра уруххIекIнилизир, удихIеркнилизир сари» или. Ну хатIаиркулрав, дудеш? Булъулрав нуни хIела аманат? – нургъба дицIибти хIулбачил дудешла халабарибси, мургьи-ранг рамкализи буцибси суратличи хIеризур урши. – Суратлизивад хIу набчи хIерикIулри, дудеш, гъайикIесра вируси виадри, дилакIун хIези хьардаэсти дахъал секIал лер. Дудеш, бурагу, се сари адамдеш? ЦархIилти адамтала хIурматбирнилизир сарив? Яра шилтахъ-такьсир хIебирнилизир сарив?
 Камилли нургъба дицIибти хIулби душкиб, дудешла суратличи ил сагадан хIеризур.
– Дудеш, къалмакъарли виркьни багьандан, хъумартурсиван, «Къарчигъа» ибси чеу ахIи, цалилра дила у айхъули ахIен. Уршбани буэс, рурсбанира-бархли. Илди рурсбала гьалаб вайси гъай хIеэс, гIяла-гъажали хIеркьес къайгънази гьатIи виркулра. Рурсби саби или хIурматбареси цалра агара: я Мухтарат, я Алжанат, я…
Юх-юх, Зубарили гьачамалра «Къарчигъа» или хIеиб. Илала асубирар хIурматбарес. Мунира Амирбековначилти терсдешличила ил се рикIули вара? ГьимихIедулхъуну илала набчи? Учительница черрерхалра, илкIун набчирад черхIерурхар. Набчила вайнукьяличилаван Зубари пикрихIерикIаллири, гIяхIсири, – дяхIимцIайзи хIерикIули, халаси гьигьбушиб Камилли.
– ДяхIлизир жижкIни имцIадиубли сари. ГIинидируцад илди дахъдикIули сари. Сен-сен биалра илди урдизахъес, дяхIла кам жагабиахъес гIягIнили саби…

ХIябъибил бекI

«Лерил гIяйибти Мухтаратличир сари. Илини Мунира Амирбековначила декIти хабурти тIинтIхIедарибси риалри, Камилли учительницас децIхIейгахъи, – пикририкIулри Зубари, шайчирад шайчи ласрирхъули, амма русаэс хIерирули. – АлхIят бархIи, интернатлизиб хIербирути уршби-рурсби чула вегI-вегIла шимази арбякьи, нура Алжанатра калунхIели, нуни дила уртахъ рурсилизи тиладибарибсири: «Рашигу, Алжанат, Мунира Амирбековначи аркьехIе, «ГIямрула мягIна» бикIуси сочинение белкIес кумекбарахъес.
Алжанат кьабулхIерикиб. Нуцун учительницачи рукьес чебуркъуб.  ИлхIели илала унзала мегь далиули, ухъна адам хъутурикIулри:
– Агь, Мунира, Мунира, дила МяхIяммадлис шери ракIибси риадри, хIу ишгъуна даражаличи риркусирив. ДугIрухъливан хIела кьисмат хIуни уунри кьалли.
ХIянчи тамнаили, уста арякьунхIели, нуни Мунира Амирбековнази хьарбаира, сен их ухъна адам хъутурикIусил.
Учительница дила гъайлис пишряхъиб. ГIур, сабаб бархьаначи бурили гIяхIсил яра гъай цархIил шайчи шурдаталли гIяхIсил белгибирусиван, рахъхIи лехIкахъиб.
– Их ухъна адам дудешла узикьар сай. Дила дудешлис ну илала уршилис шери редес дигусири. Нуни биалли ХIясаутдин чеввикIира. Иличила аргъибхIели, дудешла узикьар викIусири: «Дурашаб белшун хъали – лутIи кьяшмас изала, вегIла шаб баргиб талихI – изуси бекIлис дарман».
Гьанна ХIясаутдинра нура декIардикибхIели, ши батурли, дурашар хIеррирухIели, илала набчи уркIецIидулхъули диэс. Дила биалли нуни чеббикIибси кьисматличи пашмандеш агара. Наб Аллагьли белкIунси кьадар илгъуна бииши.
– Мунира Амирбековна, сен… хIела хъалицIа дехъубти?
– ХI****ас, Зубари, нунира иргъули ахIенра. ХъариубхIели, ну рахъ талихIчерлири, дила игъбарличи рирхаэс рирули ахIенри. СихIрула хабуртазиртиван, гIямру дахъ жагадилзулри.
Се иша? ХIясаутдинра нура илала бегIтала юртлизир хIердирулри. Нушачи, лугьниван къумбикIули, цакурсланти «нушала» хъули цалабирки, агурби дяхъили, хIулбуркIи.  Студентуни яра тухумти набчи гьаббакIили, арбукьялри, хъубеш неш хъутуррикIи: «Юрт кьакьабаибхIели, гIяхIлира бахъбикIули саби. ВегIла тяниш хьураваресалра мер агара».
ХIясаутдин нешлизи ургъес хIейгули, яхIлизи ирки: гьамадси ахIенгу вегIла бегIтачил жалвяхъес. Сунела неш хъутурхIерикIахъес, цакурслан студентуни «нушала» хъули цалахIебиркахъес дигули, ХIясаутдин илдачи арваши. Хъулир нуцун калунхIели, хъубеш неш сеналра зигаррикIи: «Тавлуми-ургар акIубси дугIрухъ, сунени асибси, бегIтала хъулибад хибси селра агаркъи, пачала рурсиван сари хIеррирни хIебаили, юртла хужаим ретаэс дигулигу, дила хъулиб сунела тухумти цIерхьбарес дигулигу».
Хъубеш неш хъутуррикIуси замана ХIясаутдин мякьлав къаршиикалри, нешличил жалирхъи, ну биалли – ванзала уди карерхеси хIяйчи риркаси.
Хъубеш нешлизирад декIарли хIердирес, юрт асес гIягIнилири. ХIясаутдин, белчIуди бархьбатурли, Лангепаслизи арякьун, ну биалли – белчIуди даимбарес дигули, ишар калунра.
– Заочноли учIес вирусигу, Мунира Амирбековна. Илгъуна имкан агив гьатIи?
– Лебри. Амма итхIели наб гьанбиркусири, заочноли учIули, очноли учIухIеливан, мурхьти багьудлуми касес хIейрар или. ХIясаутдиннис биалли учительла санигIят иткьира гIяхIбилзули ахIенри. Духъянти арц дучес ил арякьун, ну биалли, хIябкьяйличиб дугIба бирхъуси биризван, ХIясаутдинхъа хъулир калунра. 
ДуцIрумла замана Лангепаслизи рякьи, ХIясаутдинна рархкья чераибхIели, уркIили гьанхIедурцу или гьанбикиб. Я уркIи пIякьхIебикиб, я ну пашхIерехъубра. ХIярамси секIайчирадван, ХIясаутдинничирад гьарахърикира – нушала кьисматунира, дугIдерхурти жайранталаван, декIардикиб.
Дудешлизивад сай мяхIрумварни багьандан, цунни халаваъни багьандан дила урши Мурадли уркъбяхъесгу или урухкIулра. Биаллира гьачам гьимидухъунси адамличил хIерриэс хIерирни нуни аргъира.
Бурули бирар: «Гьарил бячунси пигьала басесра хIейрар, басунсира абзурсиличи мешухIебиркур» или. ХIясаутдинна рархкья Эмилияла талихI буи хьалли, дила хъали-цIа сагахIедирни аргъирану, шилизи чарриубра, – сунесра хабарагарли ляжикад батбихьибси нергъ гьалакли бушкиб учительницани. – ТалихI, Зубари, сунечила хабар бурахъес, сунела разидеш цархIилтачил бутIахъес уркIилизи буйрухъбикIар, децI биалли – саби дигIянбарахъес тиладибикIар. Черрерхи… – рахъхIи лехIкахъиб Мунира Амирбековна».
Учительницачила пикририкIули, шайчирад шайчи ласрирхъуси Зубари русаэс хIерирули ахIенри: «Мунира Амирбековнала сегъуна-биалра децI лебси саби или гIямрулис гьанхIебирки. ШколализиркIун ил разили, пишрирхъули ахIи чехIераира. Утренникуначир, вечертачир илкIун, нуша дамсурхIелира, дукелцIи тIашаэс хIерирули, гIяк-гIякрикIар, масхурта ругьар. Амма ит нушани децIагахъибси бархIиличибад илала хIулбазибси лямцI бишунсигъуна саби. Гьаларван ил пишрирхъули риалра, хIулби марайтиван кавлули сари.
ГIяжаибси, аргъес къиянси хасият саби Мухтаратла. ГIяхIдеш барес хьулрухъалли, вас-васхIерикIули, чис-дигири ламус биру, чис-дигара кумекбиру. Рахли гъайрикIес рехIрихьалли, берцуди биахъаб сунела мухIлилизибад: чи-дигара чяртлизи каркахъу…
ХI****ас, сен ил гьарилла хасиятлизиб нукьсандеш баргес умцIусил, сен цалра адамличи ил хIерирхусил.
Чумал адам цалабикили, ихтилатбикIули чебаалли, илдачи ибкьли лехIрилзан. Сунес чини-биалра гIяйиб баралли, ил цIудара душмайзи халиру, сунечила гапла ахIи гъай аргъес хIейгахъу, сунела мякьлавсиличила чини-биалра гIяхIси дев буралли, илла гъай уббирхъу.
Мунира Амирбековнаван малхIямси, уркIигьаргси адам чеибси ахIен нуни. Сунес кадатурти кьиматуначи гIясириубли, учительницачила шутни-къунби тIинтIдарибси илини, гIур се хIебиру?

Авъибил бекI

Литературала сагаси дарсла замана класслизиб дигеси лехIдеш сабри. ДурхIнала хIерани партабала гьаларад гьайбатли къунзрикIуси, ВатIа ЧеряхIти дургъбала манзиллизи аррякьунсиван, бургъанти-поэтуначила гъайрикIуси Мунира Амирбековначир сарри. Дургъбала поэзияли, пластинкабачи делкIунти бургъантала далуйтани дурхIни шипIбяргIяхъилри. Учительницани поэтунала кьисматуначила бурухIели, илдала назмурти дучIухIели, чарх зер-зербулхъулри, биркIанти диргIулри.

Ну далайикIира хIебла аргълизив,
Ну далайикIира ВатIа дергълизив,
Гьанна бегI гIергъиси… далай бучIулра,
Ну каршуси барда… чебиукъира…
(Муса Джалиль)

Зубарила лебил хамха зимбухъун: «Жявлил жан къябдердибти поэтуначила, писательтачила, сунела гъамтачилаван, гъайрикIаргу Мунира Амирбековна. Сен-сен дагьес вируси илдалачила лерил баянти? Секьяйда уркIиличир дяркъес вируси илдала произведениеби? Риишара нуни илиницада назмурти уркIиличир дагьес?
Илиницада назмурти уркIиличир дагьес хIериаслира, Мунира Амирбековнани таманаибси институтлизи ну сеннира карурхус».
Хапли дарс къябиути зянкъла тIама гIеб-гIебагьур:
– ЦIа дикили сари! ЦIа! Къалабали кумекличи даширая!
ЖаняхIкад дуцIбикIутала гудуръала, чиларил гъузгъалдити тIама-гьама чедихесдииб.
Мунира Амирбековна цIубрухъун, дарс къябаиб, улкьайларад хIерризур:
– Гьуя! ДурхIни, унраличибси юртлизи цIа дикили сари! Даширая гьалакли кумекличи! Складла гIяйнирад бадирабира дарх касая, цIа дилшахъути баллонтира!

***

Школаличибад гьарахъли ахIенси кIидерхIла юртличибад гавла цIудара гъагул ахъбирулри. ЦIа дилшахъули, унра-хунра сабемцIурлири, къяй барили цализирад цализи бадираби лугули, илди шинни чябхъбикIулри.
Верала гулумти ахъдикIулри ва тIинтIдикIулри, гьигьикIес къиянбулхъахъулри. Унра-хунрали дурайсути мурали ва балчали азбар ва кьакьа дицIилри.
«Вай, пякьир Майсарат, иш балагьрив, хIечи хIебакIили калунси?» – гIяжаибли зимбухъун учительницала уркIи. Илала някъбазирти шинна бадираби Камилли сасиб ва цIаличи чертIиб, сай биалли гIинзи гьалакиуб.
Шинна бадирабира сарира къапуларад дуцIли рухIнарухъунси Зубари хапли Камилличи гачряхъиб – чябхъдухъунти шинни урши вемхIехъур.  Зубарила хIевара шинкIабиуб.
– Чинаб се бетаалра, ишди рурсбира гъудурхIебиэс гIямалагарси биэс, – вявбяхъиб уршили. – ХIу-алра сен кьяшмала уди рирхусири?
– Чевверхи, Камил, гIелабад дуцIбикIутани гьалакрарира… – урузриубли, пишряхъиб Зубари.
Мурализирад рабхдикIути цIаличи калунтигъунти шинра чертIили, рурсили гьигьбатур. Чш-ш-ш-шла тIамаличил мурала гIеба гIяшкабиуб, ил-алав диштIати, гавли дерхьурти хIуркIби кадухъун.
Неглизи дикибти цIа Алжанатли дишахъун. Азбарлаб гIур ухуси селра аги. Чедир, кIиибил дерхIличир, цIара гавра ахъдикIулри.
– Шин умути диалри, селра ахIенри, дила сагати палтар нясдариб дугIрухъли, – чехиб Зубаричи хъутурикIули леваси Камилла тIама.
Рурси, пурхбушили, дукарругиб.
– Камил, гьуя, дила узи, сегъуна балагь-кьадар чедуркъуба хIечи? – гIяк-гIякбяхъиб Алжанатли, – дагъаван вемхIурлиригу. Чини вазибсири хIу янила чиллализив?
Камилли, жибинтала хIенкь дугIиухIеливан, някъ гьакIбариб:
– ЛехIкахъи, ретIилрину!
Шайчи ласяхъили, палтар умудируси Камилличи дадкаризурси Зубаричи хIерризурхIели, Алжанатли лерил секIал аргъиб ва илала дукелцIи сагали гурдухъун.
– Камил, ва дила узи, мяхIкамли уэн хIеирав хIези нуни? ХIукIун Зубарили базарличи укили, вирцури. Я, Аллагь, дила узи, ил хъумартеси бархIи мабикIаб хIед! – дукелцIилизи гIеларикибси Алжанатли Камил зузвариб. – Гьари, дила узи, сецад-дигара хъутурикIен, амма цIа дилшахъутас диргаламалхъад! – Алжанатли гьести гIямрула хьунул адамлизирад гъумла бадираби сасиб ва кIиибил дерхIличи черяхIахъиб. Зубари шичи дуцIрухъун.
Кьакьалаб цIаличи вякькабизурли, чумал хъяша тIашлири. Халатала вяшатIайчи, цIала цIилцIилагуначи тамашабиубли, биштIати хIяйранни алав хIербикIулри. Илдачирад тяйдили, гьуйчи  тIашкаризурли, бисали хIулби хIунтIендиахъубси рурси декIаррулхъулри:
– Дийя … дийя шинка ччали игул.
Забарила рурсиличи уркIецIидухъун, ил ахъруцили, михъирличи гъяжрариб:
– Вай рузис рат, адамтала кьяшмау риркудгу хIу, раши унрубачи аркурину, – дяхI-някъ хьанцIкадиубси, бугIярдешли чирхьризахъурси хъа регIла риштIаси рурси ляврариб Зубарили. – Вай гIязиз, иш бугIярси бархIилизир ца хIеваличилригу хIу, – Зубарили, чеббатурли сунела жакет рурси рергур. – Раши. 
Амма Мадина гIурра рисесрииб:
– Ну чиналла хIякьяш, – някъбазирад ратрухъес дигули, дямризур рурси.
– Сен?
– Дийя … дийя шинка ччали игул.
– Чинаба хIела синка?
– ИкIаб! – цIа алкунси кIиибил дерхIличи тIул бяхIчиаиб  Мадинали. – Дила шинка ччали игу-у-у-ул!
– Ишаб хIед бугIярлигу, рузила, унрубала хъулри ванали дургар, раши, – палтарли бегIбиубти биштIатира Мадинара арбукес кьасбариб Зубарили.
– Ну чиналла хIякьяш!  Вай дила шинка-а-а-а!
– ХIебиалли, бусягIят лебхис, дила гIязиз. Вари, марисуд.
Зубари унрубала юртлизиряхI арцур. ЦIа дилшахъули бузути адамтала ургарад рикили, рурси кIиибил дерхIличи арацIиб.
Зумаси, цIябси гавлизиб селра чебиули ахIенри. Верали хIулби рурцIахъулри, гьигь кьацIбурцулри.
Кьакьарлизи кьацIбашуси гавли рурси хъехIрикIесаиб, цIала буцIардешли ил майализи рикахъиб. БемхIурси кIанала дубли къянкъубира мухIлира кIапIдарили, начи баргес дигули, ил жяняхIлизи ретацIиб, чIябарличир хахамрикIесрииб. ЧIябарличиб селра хIебургули, рурси рачарирхесрииб: «Марлира, хIерирусу Мадинала синка баргес?»
ХахамрикIуси ил хапли унабурхIличи гачряхъиб. Ил бацIси, сагали белшунси хъали сабри. Илаб вера камлири, цIала буцIардешра жаняхIлизибван, кьацIбашули ахIенри, чIябарличир биалли дахъал хIязла ваяхI чедиулри. Зубарили махмурлизибад барибси синкара, дибгIян-хъяш начурбира хапдарили, дура, жаняхIлизиряхI ратрихьиб.
Лебил жаняхI цIали алкири. Гьачам итар, гьачам ишар ахъдирути тIякьярла тIамали, дигубли уряхIдиркути уркьлала кIухли Зубарила уркIи кахбиахъуб. ЦIали алкунти мераначи ганз кахIецIес гIямал аги, амма ганзухъуначи ретацIес гIягIнилири.
Хапли ил чилирил гьараряхI сунсли ритIакIиб – рурси къаркъала ганзухъуначир рагьарриахъуб.
– ХIу мехIур-мага риублирив цIала дайлизи ретицIес? Ламили хIед-декIар ламус биру гьанбиркулирив? – зярбухъун Зубарила лихIбала чедиб чиларил чурхси тIама. Зантси дубурлай илала алгъай някъ цIацIабарилри.
– ХIеръа икIа: хIу дурасибмад чIябар убяхIикибгу! Ахмах хIериадли, хIу риштIаси рурси хIериадли, цIализи сен ретицIусири? Мякьлав чилра къаршихIейкибси виалри, хIед се бетарусирил балулрив? ХIукIун уркьлачил рарх уряхIриркади, – чIярикIуси валхIелуси мурул адамли илала някъ лебгIеб тIямхъярбирулри.
Урухра урузра риубси Зубарили, валхIелуси мурул адамлизи сунела някъ хIилхIи баткаахъиб, Мадиначи гьалакриуб.
Чедир гIурра кIухла тIама адердиб. Зантси дубурлан, биубсичила хъумартурсиван, дуцIбикIутазирад бадираби сайсули, цIаличи шин чябхъдирули, вархилири:
– Шин! Шин дихая!
«Баркалла биаб хIед, ну рерцахъибси», – сари маймайрарили хьалли, малхIямли хIерризур ил чурхси тIамала вегIличи.
– Шин иша дихая!
– Ита чIянкIа чебушая!
– Гъум дихая иша! – алавчарти тIама-гьамали Зубари сунени барибсиличила пикрирухъахъун: «Марлира, ахмах риииша ну, цIала дайлизи ретацIибси. Ну цIали ригасрикIун гIяйиб набчиб сабри. – Зубари хъа бегIтала рурси раргес къяйцIрухъун. Ил жявил унрубани чула хъули аррукилри.  – Гьу, биур, гьанна наб ну гIяйибта риркьес.  Биубси биуб. Гьанна ну иша дадкаризурли хьалли, гIяхIдеш агара. Мадина набчи хIерли рургар».
Синкаличи разириубси Мадиналара, Начурбачи хIулбукIибти унрубала дурхIналара разидешли Зубари циила паргъатриахъуб. Рурсили ряхIятли гьигьбатур. Амма биштIати Зубаричи тамашабиуб.
– ХIу хъярчиличи мешуриублиригу, цIудардиубти дяхIра хIура, – дукаркIесбииб илди.
Зубари дяхIимцIайзи хIерризур: гъезби цIали цIухдарилри, дяхI-някъ гавли дерхьурлири, палтар гавли гягIдикIулри. Зубарили дяхI-някъ дирциб, палтар суркдариб, улкьайларад дура хIерризур. КIиибил дерхI гъятIкабиилри. Чинаралра цIала кьялтуби ва верала гулумти чедиули ахIенри. ЦIа дишахъири. Райхъу цIухкариубси хъа регI руржулири.
– ХIуша гIямрули делкъ, дила узби-рузби, ихгъуна бетарар или чис хабарри? ХутIла гьимирлизиб пIякьбик лебни чини балулри? ХIедемхIехъес или ца-камти мурара негра удибси дерхIлизи кадихьибтири. ХIера, се бетаурал… ХIуша гIямрули делкъ, дила узби-рузби, цIали дигубти ваяхI селра ахIен, дила дурхIни ара-сагъли кали гIергъи…
Я, Аллагь, азир мурад дааб хIушала, нушаб кумекличи дакIибти… – хъа регIли сари-сарил гердикIути нургъби бигубси кIанала дубли хIяршдирули, алав хIеррикIулри.  – Я, Аллагь, някъби-кьяшми арадараб хIушала!
Вай, дила Аллагь, Арслан вебкIили гIергъи, ца бархIи разили кариэс хIебикиб кьалли…
– КьакьамарикIуд, Майсарат, игъбар асес вируси ахIен, зарал бицес вируси ахIен. Балагь-кьадарлизирад рерцаби! Иш хъумартеси бархIи мабакIаб хIед! Нушани диубсигъуна кумек гIурра бирехIе. БиштIатачи хIерризи, – маслигIятбикIулри илизи алав цалабикибти адамти.
Зубарили гьаргбарибси улкьайлизибад биштIати хIербикIесбииб, Мадина нешличи дуцIрухъун. Илис гIергъи зубарира дурарухъун.
– ХIелъа, аба! ХIелъа, иш шинкачи! Иш лужини ччалижибад белчахъибши шинкачи хIелъа, – нешличи хъябруцриркуси Мадинала разидешла ахир аги.
Майсаратли Зубари кIапIруциб:
– Вай, дила гIязиз, начи багьандан цIала дайлизи хIерукьядри, гъари. ХIед се-биалра биубси биалри, секьяйда хIеррилзусири ну хIела нешла хIулбази? Я, Аллагь, гьатIира Сунени хIу гIерруцаби!
– ХIелъа, аба, иш шинкала кьяш ччали бигубли шаби… – нешла гъайлис ургарерхур Мадина.
– Селра хIебирар, дила гIязиз, нушани илис сагаси кьяш бирехIе. ГIяхIна?
– Аба, ишис кьяш балес больниччалижи алкехIев?
– ГIе, больницализира аркехIе, илис сагаси кьяшра бирехIе.
 
Шуибил бекI

– Мунира Амирбековна, дурхIнала анхълизибад зянкъбикIули лебри: «Мурад гьардукIличивад увяхIикили, висули сай, бикIар. «Нешличи дигулра» или къайхIеркули сай, бикIарну, уршиличи гьарракIи, – гIяхIдеш барес дигусилаван хIулби рурхIесдииб Сабриятла МяхIяммадовнала.
Михъирлизи кахIебурцусиван, зугьали кьутIбикIуси уркIиличи някъра чебурцули, Мунира кьакьаракIиб. Илала кIунтIуби, хъяйхъяй руржесдииб, ляжубикад нургъбала халати кIунтIри гердикIесдииб.
«РисухIелира, рахъ жагаси руилигу иш. Тамашала кагибдеш хIебиалли илала чарх-бекIла, ряхIла сипатла…  Сен гьалар къаршихIерикибара иш дила гIямрулизир, – Мунирачи хIяйранни хIеризур ГIиса Разакьович. – Асубирар, гьаннара кьанни хIебиэс… Агь, Мунира, Мунира, хIябилра халахIераибсигъуна лерри кьалли: дибгIян-хъяш секIайсра кIантIирикIуси, разихIели – арцес хIядурси. ХIугъуна хабчаб риалри, сецад гIяхIси бири?»
ГIур ил сунела хабчаб Сабриятличи хIеризур: «Чум бархIи хьуна гьимиличилти хъутуръайс яхIбируси? Итра «хIебарири», ишра «хIебарири». «Кьалтинти умудара». «ЖибхIни дахен». Илди хIянчи сунези дарахъес ахIену, ну сунечи хъайчикайибси? ИшбархIи лерил сари рикIути дарасли, жягIял «хинкIи дара», «кьули дирза» хIерикIару? ХIяй байтарман Сабрият, гьачам бекIличирад черриркахъури хIу нуни…»
Руржути кIунтIуби-хъяйхъяйкад, ляжубикад гердикIути нургъбала кIунтIри ушкули, Мунира Амирбековна сунела ваяхI дурчесрииб.
– Вай дила ашна, уршилис селра биубли ахIен, кьакьамарикIуд. ИшбархIила расписание хIясибли, дила гIур дурсри агара. ХIела дурсри нуни кадирхьис. Рукьен, урши паргъатвара. Вари, кьакьамарикIуд, – малхIямли хIерризур Сабрият ралликьяначи.
– ГIе, аркьясра, – учительницани сумкализибад бабза тетрадь бакIахъиб. – ВецIъибти «Б» ва «В» классуназир литературала дурсри сари. ХIера ишди дурсрала плантира… Баркалла хIед, Сабрият МяхIяммадовна, – хъуцIрумачи чебушили кIанара, дягIли архуси кIапIиван, Мунира учительскаялизирад дурарухъун.
Сабрият илис гIеларад хIеррикIули, пишряхъиб: «Сегъунав гьанна? Чичи-биалра гIягIнихIериркусиван, хамли гъайрикIуд кьалли: «Сабрият, МяхIяммадовна, хIуни дарсла башрила кьяйдурти дулъулри. ЛукIнилизир ва ирнилизир хатIаби дирулри. Гьарил дибгIян-хъяш секIал багьандан дурхIни вявбирес, илдас рургъес асубируси ахIен. Гьарил ганзлизив вегI дурхIнас гIибратли виэс гIягIниси сай», – рикIуси хIу ахIенрив?
Даг институт таманбарили ракIибси хIу лерилра гIямру школалилир дуркIуси ну ряркъес алавракIиригу. ХIед гьанбиркули бургар, дурхIни маймайхIебарили, чус дигута биркьахъули, бяркъес вируси сай или. ТIашризи: Мурадра халавиур, хIура гIяхIцадхIи школализир рузуд. ГIур чебиид, секьяйда руркъутил дурхIни.
ИшбархIи нуни хIела дурсри кадирхьис. ГIур дила хIянчиличила дубахъадли, хIед нуни хIела дарсличир детаурти тIама-гьама гьандиркахъис. Сен-сен гьандиркахъисал, чебиид. Библиотекализирад чарриубли, жаняхIкад ратрихьибхIеликIун, урус мезла кабинетлизирти тIама-гьамали школала бурх чебису или гьанбикиб», – бучIуси агаркъи, жузличи вякькаризурси Сабрият дарсличи дяхъибти зянкъли тирхьрухъахъун.

***

ДурхIнала анхълизи рухIнарулхъухIели, Мунирали хIязтабиркьути дурхIнала разити дукелцIира, илдала вичIиръалара иргъесрииб. ДукелцIи-ургаб висес вамсурси, амма, биштIатала гIядатлисван, къайикес хIейгуси Мурадла тIама чехиб.
Майсаратли, дуклав Мурад гьакIвирули, илис лайла бучIулри. Мякьла тIашбизурти биштIатани Мурад ляввирулри.
Гьалаксаурси Мунирали Майсаратлис чурхли саламра бедили, илала дуклавад хапварили, урши ахъуциб, кIелра ляжиличи байрикун.
– Се биуба хIед, гIязизси, чинад кайкири?
– Бур-бур-бурасли, ну хIе-е-ечил ва-а-а-арх аркурав?
– Аркури, гIязизси, – Мурадлайчи сунела анда къячаиб Мунирали. Уршила ляжуби, анда ламдикIулри, дяхI демдурлири.
Воспитательница Мурадла нешличи уруз-хIяцIли хIерризур:
– БиштIати гъумлизиб хIязтабиркьули лебтири. Мурад мурт кIунвацIибал, шакхIерикира.
– ШакхIерикира? ДурхIначи хIеррикIахъес ахIенрив хIу иш хIянчиличи каратурси?
– ХIела гIязизти бат, хIела урши, баралра сунечирад хIулби черасасли, шинна кIантIван велгъан. ИшбархIи ил халатала гьашдукIличив гьакIикIули, чеира. Балликьянабази биругIеб гьарщдукI къужбирахъули, кIелра шайчивяхI урцулри. Ну чераибхIели, илини мякьлабтази гьакIбикIуси ваяхI  тIашиахъес лишанбариб – ил гьаршдукIличивад ил увяхIикиб, – гIяйиблизи рикибхIеливан, лехIкахъиб Майсарат.
«Ишила мерличир риасри, нуни се барес рирусири? МурадкIун хъуливра паргъатли хIевъар», – хабарагарли дагьардиубти терсдеш багьандан цIахбизурли, Мунира Майсаратлис гъинчIризур.
– Селра хIебирар, дила унра. БиштIати кахIебиркулира, дяхъибти-хъябшкаибти агарлира халабиути ахIен. Хаслира уршби. ИшкIун нушала багьадур сай, – уршила ляжи зузбариб нешли.
– Нула каликила, амма лишули ахIенна, – гъамриуб халатала дурутачи лехIризурси Мадина. – Улшби бишути ахIен, Мулад.
– Вай, дила мукьара, хIура карикирив, марли? – Мунирали Майсаратла рурси дукларуциб. ГIур кIелра биштIати кьукьубачи кабалтули, ил скамейкаличи гугрииб.
– Мулад, чебиуллив, дила тIул бигьи? Ил бяхъили хьалли, ну лишули ахIенна, – сунечи сунени пахру бирули, гъинчIризур рурси. – Кьяш ччали бигубли хьалли, дила шинкала бишули ахIен. Чебиуллив, Мулад?
«Зубарили цIализибад берцахъибси начи иш биэс… –  панбархатлизибад сагали барибси «шинкала» кьяшличи тамашариуб Мунира. – Сагаси начи асес ишдала арцра хIедургар. МайсаратлакIун бара гьалабван юрт цIали бигубсири. Янила бугIярси бархIи итгъуна балагь чебакIибси хьунул адамличи селра агар шайчир: «ДурхIначи хIеррикIахъес ахIенрив хIу иш хIянчиличи каратурси?» или вяврухъунрагу ну. Дила хасият барсбирулив, марли?»
ЦIа дикибси бархIи гьанбикили, Мунира лехIкахъиб, урши михъирличи гъяжвариб: «Тамаша… Майсаратла юртлизи дикибти цIа дишахъес гъазализи каберхуртира, ца бархIи дила дарс букьбуунтира цабехI дурхIни биъниличи рирхаэс къиянни саби. Марлира, дурхIналара уркIби хIергъулрав нуни?»
Пикрумазирси унрачи Майсарат ванали хIерризур:
– Вай, дила Мунира, хъа вегI агарли, хIябилра къияннигу биштIати халабаахъес. ХIябал дурхIя ца дила някъбачи хъарбикили саби. Арслан, дила дурхIнала дудеш, унрубала сяхIбатличив тамай кепкайубли, хъули вакIибсири. Чиналра дурахIевхъахъес тиладирикIуси набчил къалмагъарра дарили, КАМАЗ-личив дуравхъунсири – авариялизи викиб, – кIантIиракIиб Майсарат. – Агь, дила унра, сецад ужаллира, яхIбираси, къалмакъарра чекайсаси, гьачам гьатIи ил сунела дурхIнала мякьла чарулхъуси виалри…
Сенрил итис се-биалра вайси бетарар, нушачивад жявли шалгIевулхъан или гьанхIебирки: ил вахъ араси, зантси вири. Гьар се-секIайчи чеветаибси вири. Арслан мицIирли левси виалри, токла гьимирти палакатли далтив? Юртлизи цIа диркив? – нургъба хIяршрикIесрииб Майсарат.
Воспитательница сен рисусил хIергъули, анхълизибти биштIати иличи уркIецIиличил хIербикIули, лехIкахъиб.
ХIярличи абицIути итилти биштIати чебаили, Майсарат харчризур, ургиван хъярхъли дурхIнала мякьлар рагьарриуб. Сабукили гIяйиблизи бикибтира сарира, ил къалабали чарриуб.
– Мунира Амирбековна, хIези буреси лебну, циила тIашризи, – бисутира лявбарили, къалмакъарлизи бикибтала начурбира чула бегIтази чардарили, Майсарат унрачи чарриуб.
– Мунира Амирбековна, дила уркIила кьакьадешли хIези буресиличила хъумуртули хIилхIи калунра…
«Се бурес дигули вара набзи ишини?» – тамашариуб учительница.
– Се бурес дигулри?
– ХIу… гьимруркIуд или, бурес гIелумрилзусири… Амма…
– ХIечи гьимрукIибси манзил биубсив дила? Сен гIелумрилзулри?
– Юх, хIебиуб. Амма сен-сен рехIрирхьусирал, балули ахIенра…
– Гьу, бура, – гIяжаибли хамха зимбяргIиб Мунирала.
– ГьиммаруркIуд, гъари, хIези уркIила бархьдеш бурули или.
«Бурили таманалра баралри», – лихIишкIуни тIякьярдикIесдииб учительницала.
– Мунира Амрбековна, дила кьариган ГIиса вахъ ванали хIерикIаргу хIечи. ХIясибхIеририв?
– Чиди ГIиса? – аъкаряхъиб Мунира.
– Мунира Амирбековна, дила кьаригайс, ГIиса Разакьовичлис, хIу дигахъулри.
– Се рикIулри хIу? – гIяк-гIякбяхъиб учительницани, – набкIун гьанбикиб гIурра сегъуна-биалра децIличила аргъес чевкъар или.
– ДукармакIуд, хIу гIямрули релкъ. ГIиса дахъал секIал чекасес чебуркъубси адам сай…
– ЛехIкахъи, Майсарат, абдулта маругьудну.
– Ну хIед гIяхIдешлис рикIулра. ГIисали чуйнара-сера тиладибарибсири, иличила хIези хьарбаахъес. Дилаван хIела бахъал биштIати агара, ца Мурад сай левси. Илра ГIисас сецад дигахъулил, балулрив хIуни? Рахли Мурад чучи гьаввакIалли, лебилра алавти дукаркIахъули, иличил хIязтаиркьур, хъулиб лебси илис ахIерхIебиру.
«Илису Мурад мурталра унрубачи гьавулхъуси?  «Неш, мурталра муридеш букадли, хIела цулби изесдирхIур, рикIулри. ГIиса-азини биалли наб шоколадуни лугули сай», викIуси? ГIур илдачи укьяхъес хIелтас», – пикририкIулри учительница.
Мунира пикрумазирхIели, Майсарат разириуб.
– РикIулрагу, хIу гIямрули релкъ, ГIиса вялхъя адам сай. Сунела игъбарагардешли хъалицIала духIнар къалмакъар детарули хьалли, ил гIяхIси инсан сай. ХIу кьабулрикадли, хIушала гIяхIси хъалибарг бетарар.
– Ягъари, Майсарат, илалакIун хьунул лерси сари. Сабрият МяхIяммадовначила хIуни сен хъумуртулри?
– ХIу гIямрули релкъ, Мунира Амирбековна, хIези халал рузизиливан бурулра, дила кьаригайс Сабрият МяхIяммадовначил декIарикес дигули сай. Илдала дурхIни ахIекIуб. ГIиса Разакьович дурхIначи мяштIли сай…
– Ягъари, Майсарат, хIела кьариган вацI мургьила ургар. Амма наб чилра гIягIнили ахIен. Дила уркIили чилра кьабулирули ахIен.
Майсарат, унра бегIгьалар чериусиван, вякькаризур, гIур гIяшли шивкIиврикIесрииб:
– Ит ХIясаутдин бикIуси шаддукьлис вайбаркьлисра, хIу талихIчерли риэс гIягIниси саби. ГIяхIил пикрирухъен.
– Юх, Майсарат, иш дила лебси талихIра биур, кьисматра биур. Мурад ара-сагъли халаваалли, гIур наб селра гIягIниси ахIен. Шанти бикIуливан, шилизив «гьалмагъ» ватурли, дурашайс шерри рякьунра. Шилизивси «гьалмагъла» гъай-мезлира, дурашанна ахмахдешлира релкъахъира, – раб-рабдикIесдииб учительницала хIулбазир нургъби. – Биур. Ишаралра паргъатли хIерриэс дигулра.
– Пашманрируд кьалли, дила Мунира. ГIиса гъунти адамти гIямрулизиб камли къаршибиркур. Цунни каладли, гъай-мез камдирар или гьанбиркулирив? – цаагили унрала лихIбази шивкIиврикIулри Майсарат. – Циила риасра, ну хIечир халасира. ЛехIризи набчи. Ишаб хIела тухумти агара, уркIи изеси адам агара. ГIиса биалли хIед къакъбяхъеси адам ветарар.
– Дила никIа Мурадличив къакъбяхъеси адам хIелас нуни, – гьанбикунани кьакьаракIахъибси илала кIунтIуби руржесдииб: «Селис гIягIнисири Майсаратлизи дила челукьути дурес? ХIера, бусягIят селичи ретаибал: «ХIу кьабулрикадли, хIушала гIяхIси хъалибарг бетарар».  ГIе, гъари, рирхаурра бусягIят: «ГIиса наб къакъбяхъеси адам ветарар».
– ГIяхIил пикрирухъен, хIу гIямрули релкъ, дила Мунира. ХIед гIяхIдеш биубли дигухIели, рикIусира. ХIу жагьлири, гьанналис жагали лералри…
– Датигу илди хIед хIяжатагарти гъай, – харчризур учительница. Илини пальтола хъапIни детелгIун, кIана балбариб. – Хъумарти даимлис ишар детаурти гъайличила.
Майсарат шипIряргIиб: «Буррагу ГIисази Мунира набчи гьимруркIар» или. Наб селис гIягIнисири ургакьяна риэс? Жагьти исбагьибачил къунзикIес бахъ дигахъуну, сунени Мунирази хьарбаалри. Унра хариририс, кьариганра дугI къяйцIикIахъули хIелтас, или гьанбикибсири. ХIера, се бетаурал…»
– Абжи, хIу ишал хIелууллив? – гъяжрикиб Мунирачи Майсаратла рурси.
– Гьалаклира, гIязизси.
– Абжи, Жубали шен хIелашули нушачи? Нушаб лужи лиэш илиш хIейгулив?
– Зубарила дахъал дучIути лер, гIязизси.
– Илкьяйда набзира хьаррикIар… – унра даршуриахъес дигусиван, рурсила гъай гIердуциб Майсаратли. – Вай саби гIямрули белкъ, ит цIадикибси бархIи хIела ученикунала сакIубдеш.  Зубарила бегIтала гьалар бара калунра ряхI цIударрирули…
– Мурад, ваши, гIязизси, хъули аркьехIену, – серил хьарбаэс дигули, аъкаряхъибси Майсаратличи хIерризес дигхIейгули, Мунира хъулиряхI гьайриуб.

Урег-ибил бекI

Сунела кроватьлизив ускаунси Мурадличи хIеррикIули, мякьлабси дивайчи Мунира гугрииб: «Къянкъ бемдурли саби, хъяйхъяйра хъябшкаили саби: кайкибхIели, хIи дакIиб диэс», – уршила ляжиличибси нергъ бушкиб нешли.
Учительницала бекI изулри, Майсаратла гъайли илала уркIиличи вайси асар барилри. УркIилизи Камилли дарсличир дурибти дугьбира къиздикIулри: «Дила урезиличила пикрихIерикIули, хIела адабличила пикририкIен!»
Мунирали изуси бекIличи шинкIабарибси явлухъ чебихьиб: «Камил, сен хIу набзи «…ХIела адабличила пикририкIен!» – викIусири? НукIун хIечи рирхусири. Марли, хIезиб ил барскъа хасият барсбарес пикри агарсирив? – учительница кIелра някъли лихIишкIуни суркдиресрииб. – Иргъули ахIенра, сели сагадарибтил хIезир терсдеш, сен варскайубсирил гьанна хIу. Иргъули ахIенра, сен хIу викIусирилра: «ХIебиалли лерилра гIяйибти набчи душкес гIягIнилив?», «Ишди гIяхIти ученикунани вайси набзибад сен гIибрат кайсуси?»
«Камил, нуникIун хIу гьачамалра мучлаагархIерири, хIечил уркIи гьаргли гъайрикIира. Яра багьана набзибу? ХIуни дила баркь-бацлизиб се-биалра вайси чебаирив? Яра, шакра хIерикили, хатIарикирав? Къиянсигу гьачам сунечи уркIи цIударбиубси адамличи лехIизес, илала бурусиличил, бирусиличил кьабулиркес.
Юх, Камил, ну хIчи хIерирхес асухIебирар: адамкIун ца хIяйчив кавлуси ахIен. ДурхIназиб гIяхIси девличи, гIяхIти баркьудлумачи гъира калахъес гIягIниси саби. Халатала илдачи бирхауди биэс гIягIниси саби. ДурхIядешра гIулухъадешра паргъатти, хIяз-хIуз агарти дирути ахIен».
Мунирали сунени сари паргъатрарес кьасбариб: «Сен ну ишцада дурхIнала вяшатIайчила пикририкIусира? РяхIятли, къиян кахIебихьили, бетаруси се хIянчи лебси? Ученикунани ну, Сабрият МяхIяммадовнаван, бячунси ута кабихьили, карикахъили хIерииша. Яра илисван, унза гьаргдирухIели, унабурхIлис удяхъибтиван, тIашдатурти швабраби бекIличи чегахъили хIебиэс. ХIяз-хIузлизи ахъибти ученикуначи гIясирикIес асухIебирар.
Гьар-се секIал дила хIясибли детаурли дигулра. Сепайда, лерил секIал дила хIясибли детарули ахIен. Асубирар, цархIил учительли бучIанти хIяз-хIузлизи ахъили чебаибхIели, дарс букьхIебуэси тяхIяр баргес вииши. Дила биалли опыт камли саби. ХIязлис ахIен нушала халати нушази бикIути: «ГIямру кадерхайчи, гьарил кайцIуси ганзличи, гьарил буруси девличи, гьарил бируси баркьудиличи чекайзес чебиркур» или. 
Агь, дурхIни, дурхIни, наб бахъ дигули, чеббикIибсиригу нуни учительла санигIят. ХIушанилра разихIебиридаяв дила уркIи? Се ташмишъала сарив ишбархIи дила? Наб бахъ дигуси учительла санигIятли сен разихIебируси дила уркIи? ХIябилра биру. Дила уркIилискIун хIянчиличи рашухIели, бахъ гIяхIил саби, кам-гьамти къияндешуни дяхIяэс риасли».
Пикрумани рамсахъурси Мунирали бекI ахъбуциб. Чарх ряхIятбиубсиван бизур. Илини сунес сунени маслигIятбариб: «Мурталра аязли, чемъурли, аргъра кавлуси ахIен. ГIямрула къукъу-рямкьра дяхIиэс балес гIягIниси саби. Ца дарс букьбуъни хIясибхIебарасли, дурхIнала суалдикIути хIулбала хIерли, се-биалра сагаси багьурхIели, илдала пишбирхънили, масхара бурибхIели, илдала гIяк-гIякли чуйнара уркIи разибариб дила. Отпускла замана, илди агарихIиб се-биалра камсиван билзангу, сен ну учительла санигIят чеббикIниличи ташмишрикIусира? ХIерирус!
Ириъла выпускникунала кагъуртазирти дигили дицIибти дугьбаникIун дила уркIиличирти шишимти кIундицIахъули дирар. Дила ахIерти, мурадличи даабая хIуша! Асубирар, хIушала гIурра кагъурти почтала ящиклизир хIерли диэс. БахъхIи ящиклизи хIеръили ахIенра».
Мунирали дяргIибти шинничил гьалакли дяхI дирциб, дуцIли хъулирад дурарухъун, къапуличи баршибси почтала ящик абхьиб. Газетаби-журналти ургабад хIусбухъи, кьяшмачи кагъар кабикиб. АхъбуцибхIели, тяништи хатIличилси мухчали кьаркьала зер-зербухъахъун: «Дудешла кагъар? Ну студентка рирухIели, нешливан ахIи, дудешли кагъурти камли лукIи. Гьанна се лукIули илини шилизибад шилизи?»
Учительница къалабали хъули чарриуб, гьалаксаурли, мухчала дуб гъярбердиб, Руржути някъбачил декIар-декIарти хIябал кIапIи дурасиб. Чедибси кIапIиличир кьуръа алипуначи мешути, делсунти хIурпрачилти дудешла хатI сарри.
«РелхIунрив, игъбарагар дудешла талихIагар Мунира! Сена арадеш? Мурад халавиулив? Хала дудешличи шадив вакIес хьулхIейкIулив?
Дудешла кьапIа дурхъали бихIес хIериубси, дила цайли цаси рурси, нуни хIечи дила кагъарра ХIясаутдин бикIуси шаддукьла жавабра дурхьулра. ДелчIен илди ва гIяхIил пикрирухъен илдачила.
Агь, дудешла байтарман, халараили хьалли, духухIериубри кьалли. Нуни гъай бедибти тухумти набчибад гьарахъбикахъили хьалли, я талихI хIебаргири. Шилизиб хIянчи лебли хьалли, я ша чархIериубри. Дурашар хIеррирули, нушаб, хIела неш-дудешлис, анцIкьи имцIадарири. БелкIен дудешличи, сен гьаннара дугIли далтулрил бегIтала къайгъни. БелкIен, се усалси лебсирил хIела кьариган МяхIяммадла, се гIяхIдеш баргирил ХIясаутдин бикIуси шаддукьличил. НуникIун я илала хасиятлизиб, я илала чарх-бекIлизиб селра жагаси чехIебаира, чурхси ва усалси ахIенси.
РирххIерадли, белчIен илала жаваб.
Дудеш».
БухъутIбиубси кIиибил кагъарличирра дудешла хатI сарри, диштIати хIурпрачил, учениклагъуна къайгъиличил делкIи диалра.
«Ассаламу гIялайукум, Гуяв!
Духъулив хIела гIяббасуни? ДирцIулив кисми? Ягъари, итцадра дигахъули, гьарритIунси Мунирас къиянхIедикахъес раргибси ургуд хIуни къакъба Эмилия? Баркалла биаб хIед дила рурсиличила илцад къайгъи дакIубарнилис.
Чарухъен, къучакъ, Мунирачи, урши Мурадличи. Эмилияла кумек агарлира, Мунирали хъали-цIа хIердарес рирар. Узес дигадли, хIянчи камли ахIен Дагъистайзирра.
Хъубеш дудеш».
ДяхIиван цIуба хIябъибил кагъарличир ХIясаутдинна хатI сарри.
«Салам, хъубеш дудеш!
ХIуни лукIесра балусив? ГIяжаибси кагъар бархьири кьалли.
Дила бегIти хIушачи сукни бакIибхIеликIун, хIу хъярхълири: «Рурси ураркьибси сари. Сегъунтилра дигайличила аргъес дигули ахIенра, я аргъес вирхIейрус! Дукьеная хIуша дакIибси мерличидяхI, ара-сагъли кали дигалли». Гьанна лайикьли сабира дубурлайс, илцадра хIу набзи тиладиикIес?
ГIямру дархибти, дарсдикIути диъни гьанна саби нуни аргъибси. Дунъяличиб се-дигара бетарули саби, итцада хамси хIу набзи тиладиикIули гIергъи.
ГIурра бурулра: наб хIела рурси ригра ригахъули, сари рурсира кьабулхIели, хъайчи кадиибтири. Ну хIела рурсилизивад декIарикес пикри лебси ахIенри. Чиди миллатла риалра, ца иличилцун талихIчевли вирус или гьанбирки. ГIур се бариша – декIардикес кьадарбиуб.
ЛукIес гIядабли саби, амма хIела хатир бирули, лукIулра: чевверхи бетаурсиличивад.
ХIуни хI****уси гьанна селра агара. Ну ахIенталара ишаб бигнабира леб, шадибра башули саби, бужра бужули саби. Ца илбагьандан кьисмат булъусив? Мурул адамличи чехIевкъуси секIал бирару? Нура идбагла дурхIя ахIенрагу. Ну дила хатIабачи мукIурлира, гьанна гъайлизибад се гIяхIдешаа?
Гьарли-марси мурул адам хьунул адамла гьалав кьукьмусхIеркур. Ну биалли – кьукьмусикира. Се хIяжатсири наб илгъуна усалси хIянчи барес? МукIурси дила вяхIлизи пIяцIасахъили хIела рурсили хъат бяхъиб. АкIубли ил бархIиличи бикайчи дила вяхIлизи чилилра бяхъибси ахIен.
«Дила хIязла уюнти багьандан черрерхи» викIни хIебаибсирив хIела рурсилис?
«Ветахъи хIулбала гьалавад!» или чIяррикIуси хьунул адамличи гьанна ну секьяйда чарухъес вирусира? ХIелацад хIебиалра, уркIи лебсигу дилара.
Ца Мунирачибцун тIашси ахIен дунъяра. Гьалабван улукьули, хIела рурсиличи гьими кали ахIен. Ил аррякьунхIелицун аргъира, сецадла наб сари ахIерлирил. Амма сецадла наб Мунира дурхъали риаллира, ну иличи чарухъес хIейрус. ХIейрус илала гьалав кьукьмусиркес. Гьачам чекасибси цIахдешра биур.
Асубирар, нуни Эмилия хъумартиши, хъули чарухъиши, Мунира набчи хIерли хIеруиб, бяргIяхъиб илини нушала анкъи. Вирхаи, я Эмилияла, я дила дарх хIердиэс пикри лебси ахIенри. Цунси гамъа хьунул адамлис дурхIя гIягIнилири. Ну, шакра хIейкили, илала арилиу викира. Гьанна нушала кIел рурси леб. Илди биштIатира тIутIукабарили, ну дигахъуси Эмилияла талихI пашбехъахъубли, Мунирала гьимили иртути хIулбала гьала вакIес хIейрус. Гьанна бикайчи ЗАГС бехъес пикри аги. Бара гьалабван ил бехъес кьабуликира. ГIр се бирув? Мунирас набчил кьацI буртIес кьадарли биалри, нушала юртлизирад ил гьархIерулхъи.
Уршилис кумекбирис, алиментуни кадирхьис, Мурадлис квартира савгъатбирис. ГIур се дигулри набзибад?
ХIясаутдин».
Кагъурти делчIи, Мунирали изуси бекIличибад някъ чедиберкIиб: «ГIурра гIяйибла регI ну ретаурра… Чяртлизи кайкибсира умули кавлули уилигу… Чяртли тIутIуикIусира умусира декIарбарес хIериэс мехIур ахIенрагу ну», – буцIарси андаличи бяргIибси шинкIаси явлухъ чебихьили, ил цаагили гердикIути нургъби ушкесрииб.
– Дудеш, се барри хIуни? Сен ит бекIбяхъличи кагъурти лукIули, хIела хIуни багьа булъусири? Агь, дудеш, илгъуна убяхIдешра чекасахъирагу нуни хIези. Сен ишцада урхIмешуси ахIенси ретаурсирара ну хIела? Чевверхи, дила гIязизси дудеш, хIечи мешуси, адамдеш ахъси рурси саррагу ну хIела…»

ВерхIъибил бекI

Мунирали уршила гьаргдиубти някъби юргъайу дигIяндариб, гIянала балаиб. ХункIли къянкъра суркбирули, Мурадли хIулби абхьиб, алав хIеризур.
– ВелхIунрив, дила бацра берхIира!
Уршини, селра хIеили, хIулби кьяпIдариб. Неш ружери бакIахъибти ниъ ванадарес кухнялизи ретацIиб. ЧарриубхIели, Мурад гIурра усаи варгиб. Уршиличи хIеррикIуси неш, бареси хI****ули, дивайчи гугрииб. ХIулбала гьала сунела дурхIядеш лагдизур.
Ранг-рагла вавначил рурхIуси ургубализир риштIаси рурси, къача бахес или, кьарли удулри.
ГIяхIцадла кьар цаладяхъибхIели, илди гавлаглизи къуждарес дигули кьукьмусрикили, ил алав хIерризур. Ургубализирти хьанцIаби, духъутIаби, шала-хIунтIенаби вавни, илис дургъутиван, лавшардикIесдииб:
– Гьей, чедиванзалан инсан, сегъуна вайси рурси сарри хIу? Нушара хIуван хIердиэс, дунъяла шалаличи хIулдуркIес дигухIели, сен хIуни нушала дузби къябдарири? Сен хIуни илди цIябси гавлаглизи къуждирусири? ИларкIун нушала дузби дубкIар. Агь, уркIецIиагарси, вайси чедиванзалан лерри кьалли…
Рурси уркIкарухъун: «Ишди вавни Ханичабала хабуртазирван гъайдикIулигу».
– Ну вайси ахIенрагу, вавни, нуни Ханичабас кумекбирусира. Илини сунела къача дуки букес рируси ахIен. Къача биалли гушли саби. Нуни ил къача кьарли балхусира. Ханичаба наб «ГIяхIси рурси сари» рикIар.
ХалакараибхIели, нуни лебтасалра гIяхIдешуни дирусира. Нушала шанти хIубумсахъес нуни шилизи шин леркусира, илди хьурали хIебашахъес машинти леркусира. Ну вайси рурси ахIенра, вавни. ХIуша набчи гьиммадуркIудая».
– Неш, наб шин диги! – тIамадариб муэрлизивси Мурадли. Нешли дуцIли шинна кружка сабухиб. Мурад гIурра паргъатли усули варгиб.
ХIулбала гьала ца гьигьла манзиллисван лагдизурти сунела дурхIядешлис Мунира гъинчIризур: «Агь, дуклумар дурхIядеш – гIямрула савли! ХIушачиб жагаси, аваданси, хьулани дахъалси, «гьунар» халаси манзил бирар вара адамла гIямрулизиб?»
Мунира усаунси уршиличи сагадан хIерризур:
– Нешла мургьи, дилагъуна бетмааб хIела кьисмат.
АлхIят бархIи биалра, Мунирас гьанкI аги: пикрумани ил жявли чераргъахъилири, дягIли ита-иша бирхъуси кIапIиван паргъатагаррирулри: «Тамаша, риштIахIейчирад вава-кьарлисалра зарал барес хIерируси, лебтасалра гIяхIдеш барес хьулрикIуси дила уркIи бячес тIентIлизилра бирули ахIенгу цацабехI адамтани. Сен илдани дила уркIи хIергъуси вара?
РучIес рашухIеликIун гьанбирки, набчив талихIчевси адам дунъяичив хIергар или. Манавша салубар хIеваличил, цIуба гьалайхъанничил, хIунтIена галстукличил дурсрачи рашухIели, пионерская дружиналис бекIдеш дирухIели, гьанбиркусири: дила гIямрулизиб сегъуналра вайдеш хIебирар или.
Набчив талихIчевси адам дунъяичив хIергар или, студенткахIелира пикририкIусири. Агь, хIябилра дигахъира кьалли Тарки-таула вацIализи шадир рашес. Вавнала хала бурчулра или, цакурслантазирад декIаррикили, зумати кьадубази дигIянриркес.
«Мунира вацIализир черралкIи сари» или, бахъхIи цакурсланти къяйцIбикIалра, хIяздулхъигу ит вайверх ХIясаутдин сецадхIи умцIервашарал, хIял багьес. ХIяздулхъи ил вамсурли, жиикIули тIама буунхIели, хала нешли дурути сихIрула хабуртазибти хIурулгIинтиван, дакIурулхъес, хумарси ХIясаутдин хапли уркIулхъахъес, ну дакIурахъниличи ил хIулуркIахъес, илала разити хIулбази хIеррикIес.
Сецад гьалакли ардякьуна итди ну талихIчерти манзилти? Марлира, даршдус арбякьунсигъунагу. ГIе, кIундацIиб, жагати муэртиван, гIур чархIедирар илди.
Агь, ХIясаутдин, ХIясаутдин, гIур гьачамалра дуцIхIерулхъас ну хIечи. ЖихIейкIахъури набзи хIура, паргъатдеш хIебулъас нуни хIела ралликьяналара. Лангепасла арцра, дудеш викIуливан, «къакъбунира» лебхIели, нура Мурадра гIягIнили хIейиша хIед.
Агь, ХIясаутдин, деркунри кьалли хIуни дила уркIи. Дила гьар бархIила кагъуртас, дила бусравти-бисалис ца жаваб сабригу хIуни бархьибси.
Агь, ХIясаутдин, сукъурван, хIечи рирхаруси, даим хIечи хъарихъес хьулрикIуси дила, гьар-чуйна хIуни днлкIунти дугьби гьандикалра, чарх зер-зербулхъулигу, илди уркIилизи къиздикIулигу:
«Салам, Мунира!
Сен дебали кьакьаракIилри хIу набчи? Бурирагу хIези, ну вакIес хIейрус или. Илаб, Дагъистайзиб, лайикьси хIянчи агара. Машинара асили, хъулри асес арц цаладикибхIели, чарирус. БусягIят арцлашал хIярхIлира. Чараагарли арц гIягIнили диалли, ца-камти дурхьис. Мурт чарухъес бетарарал бурес къиянни саби. Кьисматли се лебхул, хI****ас.
ХIясаутдин»
«Ца-камти арц дурхьис». Держлисра, «къакъбунасра» ахIедиути арц секьяйда дархьес вируда хIуни? – кьакьабакIиб Мунирала уркIи. – Нуни жявлил университет таманаилра, хIябал дус рузулра. ХIуни арц дархьхIеили хьалли, гIямал баресра рирулра, – хIулбала гIямзурбази тIашкайзурти нургъби душкиб учительницани. – СтуденткахIели, сецад урезила цIали игули риаслира, сецад хIела хIулбала хIерлиур регъеси хIяйчи риркули риаслира, хIела ахъси чархлира, жагати дяхI-сипатлира уркIи битIикIигу хIечи. ХIела мякьла чиди-биалра къуймур гъамриубхIели, итхIели сабурбарес хIерирули риасра, гьанна «къакъбуни» бахъбикIули хьалли, яхIра бирулра. ХIу багьандан нуни «вархькатурси» кьариганра даршувиахъубра. Амма гьачамалра набчи кьяркьли хIерхIейзурси дудеш чевверхахъес рирули ахIенра…»
Мунирала пикруми ддудешличи чардухъун: «Агь, дила ахIерси дудеш, дура шайс рурси шери редалли, бегIтас уркъбирхъуси гIядат шиа халкьла лебни нуникIун балусири. Амма хIу кIелгъуна рарскъа рурси саррагу ну хIела. ХIясаутдинхъа тухумти сукни бакIибхIели, хIу варсяхъири, дудеш: «Се дигай дирути илдала? Нуни илди дагьурти ахIен, хъалибарг абикьес къайгъи се заманалра камхIебиуб биалра. Се хъали-цIа дирути дарганнара кIарахъаннара? Чихъали бетарути илдала дурхIни: дарганти яра кIарахъанти?
Юх-юх, хIурматла гIяхIли, хIуша гьиммадуркIудая, дила цайли цаси рурси дурашайс шери редес хIейрус. Илала дурабадра, Мунира дила тухумлис ураркьибси сари. ГIярмиялизивад ил чарухъунмад, мекъ барес пикри саби.
Чардиирая, хIурматла гIяхIли, хIуша дакIибси мерличи, хъумартирая нушала юртлизи бихуси гьуни.
– Ягъари, рурсилис хибти савгъатуниалра дедахъес пурбанбарагу…
– Урасая хIушала мургьира арцра, илди агарлира Мунирала гIямал бетарар: лебсиличи кьабулли халараибси рурси сари дила».
ХIу викIуливан, дудеш, ну хIела цайли цаси рурси сархIели рургус ишцада хамли ва рарскъали халараибси: «ВегIла талихI вегIли саби бургуси» или, экзаментала гIергъи ХIясаутдинничил ЗАГС-лизи рукьес кьабулрикира. Духуси хIерииши итхIели ну: цакурслантачил кафелизиб сяхIбатра барили, ХIясаутдинхъа юртлизи арацIес кьабулрикибси.
«ГьарритIунси сари» или, хIу баришкайубри дудеш. Амма «ГьарритIунси ахIен, рурсилис хIейгули риаллири, ил чилилра гьархIерилтIи» бикIутала гъай багьандан, хIуни наб хIела юрт хIярамбатурри, дудеш.
ГIур чина аркьусири ну? ХIуни наб хIела юрт хIярамбатурхIели, университетла направление хIясибли иш дубурла шилизи ракIес чебуркъуб. ГIе, дудеш, хIела гъай наб мурхьли децIагиб.
Шагьарлизир лерай, хIерейс ХIясаутдинхъа юртлизирти хIянчизи рархили, дугели, гьанкI агарли экзаментачи хIядуррикIули, шаладикайчи хъули чархIелхъуси ХIясаутдинничи кьакьарикIухIели, авал жумягI гьалав Мурад акIуб.
«Шери ракIили, гехIел базра дикили ахIен, гьаннаял урши варкьили сари. ЦIаххIериэс багьандан, ЗАГС барахъибси сари» или ХIясаутдинна нешли хабурти тIинтIдариб, дудеш. Илди гъайла аргъибхIели, кахIерушили ХIясаутдинна неш хIералтас или гьанбикибсири. Нешлис гIяйиб хIебарили, набчил жаликIухIели, буцIар-буцIарли мура вяхIлизи бяхъира, амма бяхъили хьалли, се гIяхIдеша?».
Шутри зукьидилзули, Мунира дяхIимцIайзи хIерризур – кьацIкарикунти кIунтIубазирад хIи дашулри.
– Итцада децI бержили, баргибси талихI, чинабри хIу гьанна? – кIунтIубазирад дашути хIи душкуб Мунирали. ХIяшдарили хIулбира ил уршиличи грипплизи викибси уршиличи хIерризур.
– Неш, хIу рисулрив? – хIулби абхьиб Мурадли.
– АхIенра, дила ахIерси. Сена хIела бекI? Изулив?
– У-у.
– Кьакьурти изулив?
– АхIен.
– Укес дигив?
– ГIе, ну гушлира, неш.
– ХIебиалли, дяхI-някъра дирца, циила пловра беркен, дила ахIерси, ниъра держа. БархIехъличибад селра хIеберкунрину хIуни.
Мунирали урши вахун. ГIурра уситаахъес ралризур: ученикунала тетрадуни хIясибдарес гIягIнилири.
– Неш, хIура набчил русенгу, – тиладиухъун Мурад.
– ХIела кроватьлизи ну кахIерурцусгу, ахIерси.
– ХIебиалли нуша хIела кроватьлизир дусехIе. Наб хIечи хъябруцикили, усес дигулра.
Мунирали урши сунела кроватьличи каркьиб, юргъан чебушиб. Ил усаахъес дигули, сарира хъаррихьун. Хъябруцикибси уршила ванадешли илала кьаркьала ряхIятбиахъуб.
«Мурад акIубхIели, тухтурти хьарбикIутири: «Вахъ назикси лев кьалли хIела урши, сен-сен халавиахъида ил? ХIу студентка хIериадри, селра ахIенри. РучIра ручIули, уршира ара-сагъли халаваахъес рируду?»
Илдази гьанна Мурад чеахъес дигахъира, сегъуна сакIубси, викьурси урши ветаурлил. Ца гIяхIдеш иш урши дила левни», – малхIямли хIерризур ил хъяшачи.
«Элелей, сецад дахъал талихIчерти хъалибаргуни лера декIар-декIарти миллатунала вакилти цалабикили акIубти. Дила сен бехъубси вара? Нуни сабур хIебарирав? Яра ХIясаутдин усал гъабзали увухъуну? ХI****ас, дила игъбарагри сабил, яра Аллагьла кьадар илгъуна сабил.
ХIясаутдин Лангепаслизи раши или тиладиикIухIели, кьабулхIерикира: «Ит бугIярси мер саби, нушала урши ара-сагъли халаваахъес гIягIнили саби» или. Амма урухкIулри, гьалавван, шадив вашули, хъули чархIелхъули, юлдашуначил дацIдирути держла шишнира чедаэс чебиркур или. ХIясаутдинна наб вайбаркьлис дурибти гъайличира уркIи бяргIили лебалри. ГIур се бирув, хъалибарг калахъес нуни бажарди хIебарира рииша. Гьанна нуша декIардикили гIергъи, иличила шишимрикIнилизибад се гIяхIдеша?
ХIу гуш буцIали вергла ХIясаутдин, хъалибарг дигуси адам виадри, хIунира ил хIербарес къайгъибиради. ХIед Камалул Башир сайра или гьанбиркули вииши, гьаннара шадив вашули левалри. ХIугъуна держдукьличил гIямру деркIниличиб цунни гIямру деркIни гьалаб саби. КIундацIахъа лерилра дардани, – сунес сунени маслигIятбариб Мунирали. – Селис гIягIнити мякьлаб агарти адамти гьанбиркахъес, хъалибарг пашбехъниличила пикририкIес? ХIясаутдинничил хIеррирухIели, илала бархкьябас гIяхIти хурегуни кадирхьес къайгънази риркухIели, арц диули ахIенри. Гьанна гIяхIси букули, гIяхIси челгьули, наб дигусиван хIерриэс лебхIели, ну сен шишимрикIусира? Адамтазирад урузкIеси селра хIебарира, чилалра уркIиличиб улукьеси гъай хIебурира. Ил баибсигу адам паргъатли хIериэс багьандан».
Усаунси Мурад чевхIергъахъес или, Мунира бальлали аризур, ученикунала тетрадуни ахтардидиресрииб.

ГехIъибил бекI

Мартла гъану цара ибил бархIи берхIили къадурбази нур чахьдирулри. Янила дугIби хъумартахъесван, ванаси цIуэри дяхIличиб гилдибикIулри, дурхIнала гъезбазиб хIязтабиркьулри. Бара гьардакIибти вава-кьарла, шумерла, низбала тIемли гьава кункбирахъулри, мурхьли гьигьикIахъес иштяхIдулхъахъулри.
Дубурла катругуни, дяхIила пуслаливан, нешагар вавнани вахдаршилри. Тяп ниъла кIунтIриван цIубти, духIнарад хьанцIа тугъани царугли делкIунти илдани гьарилла уркIи хIяйранбирахъулри.
«Адамти, нушаван хIушара карцIдиираягу гIямруличи. ДугIаая анцIкьи-шишимти. Нешагар цIуръаби диахIеллира, нушара разилирану иш шаласи дунъяличи. Пишдирхъенаягу, адамти, нушаб чилалра дяхI дамкьурли дигхIейгулрану. ХIушаб хIебла харидеш хили, нуша гьардакIибтирану, шаддиираягу, гьей, адамти!» дикIутиван нешагар вавни лавшардикIулри.
Шумерла тIемли, хIеркIла дубаникад дакIибти хIяка кIапIрар вавнани Мунира Амирбековна хIулрукIахъилри. Ил урга-ургади ванзаличи гIяшрирулри, гьардакIибти вава-кьарла тIемли сунтIрикIулри. Вавначи кьяш кахIецIес багьандан, мяхIкамли рашулри. Вавни къябдарес, илдала хала барес хIеб дакIнила бикьруми мяштIдирулри, илдала чедибад мяхIкамли някъ чедибуркIулри.
Камил Мунира Амирбековначи тамашавиубли хIерикIесвииб: «Мурталра жагали регIрируси, гьанна халатчерхIели, ранг дуунси косынкаличил сархIели, учительница сунечи сари мешули ахIен. Селичила сарил дебали пикририкIули риэс. Ил сари чинар сарил хъумартурсигъуна сари».
Хапли учительница алав хIерризур. Чедирти классунала дурхIни хIянчилизи ахъили чебаибхIели, ил, риштIаси рурсиван, урузриуб: гIебшнила хъябхъяли заядарибти гьундурала дубани делшес къаркъуби дучес гIягIнилири, сари биалли бара гьардакIибти хIебла хIебла вава-кьарличи аъкаряхъилри. Дучили хIеркIла дубличирти къаркъара, Мунира Амирбековна грузовикличи хъярхърикиб. Назикси, ахъ-ахъси кьаркьа регI илизи декIти секIал ахъдуцахъес хIейгули, ученикунани илала някъбазирад къаркъуби керасиб:
– Ягъари, Мунира Амирбековна, сен гIянжи-къаркъализир риркьусири хIу? Някъби нясхIедиахъубли гIямал бетарулигу итди ахтардиличи бакIибти хIякимталара. Кариили руэнгу хIу. Машина къаркъали бицIес багьандан нуша лерра. ИшабкIун нушани хIебагьеси яра хIебареси селра агара.
– Ва дила ахIерти, рузасли, дила уркIилис гIяхIил саби. Мякьлабти бузухIели, кариили руэс хIерирус кьалли ну. УзусилакIун арадеш чIумабируси саби. 
Школьникунани журугдиубти хIеркIла къаркъубани машина бицIиб. Ил арбякьунхIели, дурхIни, мява барили, тапла хIязли биркьесбииб. Уршбани сумсли арцахъурси тап рурсбани гIягIнисиван чарбарес бирули ахIенри, тап дугI арбашулри. Уршби гIясибикIулри.
Школьникунала хIязличи хIеррикIуси Мунира Амирбековнали гьанхIедуциб:
– Рурсби, сен хIуша тапла хIязли вайтIа диркьулрая? ХIянчилизир яра белчIудилизир хIушакIун уршбас гIеладулхъули ахIенра. Гьари, бихая набзи тап.
– ХIуни тапла хIязли риркьес балусив?
– Агь, хIябилра дигахъирагу наб школализир ва университетлизир ручIухIели, волейболла хIязли риркьес. Акьуси гьар минутра, тапла хIязли риркьули, спортзаллизиб яра общежитиела азбарлизиб буркIира. Вузани-ургарти абзаназиб чисалра тап хIебиркахъули, очкиби сархира.
ХIябилра гьалакли аркьулигу гIямру: гIергъити чумал дус някълизи тап касили ахIенра. Гьаригу ишбархIи жагьдеш гьандиркахъисра, – учительница, вузани-ургарти абзаназиб команда удихIебикахъес къайгъназирхIеливан, гьарил сунечибяхI сунсли лябкьуси тап бехI тIулбачил закибяхI урцахъули, уршбачи бархьиули, хIярхIли лябкьуси тап рурсбази кайсахъули, хIязлизи ахъиб.
– Вари,  Зубари, хъатли таплис мабирхъид, бехI тIулбачил закибяхI ахъбуца!
Учительницала диштIати чIукьати някъбазиб кьуват хIебиалра, тап сен кахIебиркусил, сен ил гьарахъ урцусил хIергъули, рурсби тамашабиуб.
– Гьари,  Мухтарат, таплизирад урухмакIуд, ил гIяшли лябкьухIели, хункIазибад «Ф» хIярп бетаахъа, тап ахъбуца!
Мухтарат, Мунира Амирбековнали гIеббурибсиван, някъби кадуцес ралкьхIеур – тап, дянгбухъи, хIеркIла ругертачибяхI арцур.
«Гьанна абуха!» викIусиван, Мухтаратличи гIясили хIеризурли, Манап хIеркIла дубкад дуцIикIесииб, амма хIурхъла катругуначирад хIусдухъунти, дубурла биштIаси хIеркIли сунела рамчаначил хъусдяхъибти миъла бутIни чедиули, шиннизи ветацIес урухиуб. 
ДуцIикIукад чердатурли палтарра, Камил хIеркIлизи ветацIиб, миъла бутIни-ургаб куртIбикIуси тап буциб, хIеркIла дубличи ил лайбакIиб. Ил лайбакIес гьакIухъунхIели, уршила бекI хIеркIлизибад гьаббакIибси зурба къаркъаличи чегиб. Иза зумадешли къагъдеш чедакIахъибси урши тап кьяйда хIеркIли хъусяхъиб. Ил хIеркIли архули чеибхIели, учительница хъярхъли хIеркIлизи тIяхIрухъун, хъямрики Камилла някъ буциб, ил дубличи ваахъес дигули, зузрикIесрииб. Лебилра уршби-рурсби илдас кумекличи музабухъун.
ХьанцIиубси Камилра Мунира Амирбековнара ванати палтуртачил кIапIбариб, илдас термослизирад дакIахъили дуцIарти чяйла стаканти гьадуциб.
Камил уруз-хIяцIли учительницачи хIерикIесииб:
– Мунира Амирбековна, нуни хIед дарсличиб децIагахъниличирад черрерхи. Нуни гIур гIямрулис илгъуна хIебурис.
Учительницани Камил кIапIуциб:
– Нуни жявлил иличила хъумартурлира.
ХIеркIла къаркъубачи гIурра машина гъамбиуб, школьникуни шофёрличи дуцIбухъун:
Иш яргалис хIеркIлизиб бяргIибти Мунира Амирбековнара Камилра, кабинализи кабатурли, нушала медпуктлизи баахъа, нушани биалли, хIу гIурра вакIайчи къаркъуби дучили, бекIа бирехIе.


Рецензии