Шэфская дапамога

На другім годзе маёй працы ўчастковым тэрапеўтам наспела “вострая” неабходнасць аказання практычнай дапамогі падшэфнаму саўгасу. Якой канкрэтна працай будуць займацца медыкі, было невядома. Меркавана лекары павінны былі сартаваць гародніну ці грабці і складзіраваць сена.

На пяціхвілінцы кіраўнік Баранавіцкай гарадской паліклінікі нумар адзін абвясціў спіс “ахвяр”; у іх ліку апынулася і я. Мне даверылі падымаць сельскую гаспадарку ў нядзелю, у наша прафесійнае свята – Дзень медыцынскага работніка.

Спробы адмовіцца не ўвянчаліся поспехам. “Гэта распараджэнне гаркама партыі” – быў адказ кіраўніка.

Маладосць грашыць залішняй эмацыйнасцю – не была выключэннем і я. Мне здавалася, што свет абваліўся; я ж абяцала прыехаць да бацькоў на сваё прафесійнае свята ўжо ў якасці практыкуючага ўчастковага лекара. Увечары, не саромеючыся ў выразах, пазначыла мужу сваё стаўленне да адміністрацыі гарадской паліклінікі і нашай роднай Камуністычнай партыі. Паспачуваўшы, муж “суцешыў”:

– А ехаць усё-такі прыйдзецца!

 Групу медыкаў накіравалі ў агародніцкі саўгас для сартавання бульбы і морквы. Пачаўшы працу ў дзевяць гадзін, да адзінаццаці каманда выканала даручанае ёй заданне. Чакаючы транспарту для адвозу ў горад, мы бязмэтна блукалі каля сховішчаў для гародніны.

 Макарук Ганна Уладзіміраўна, участковая медыцынская сястра, нядоўга назірала за хаджэннямі:
 
– Пакуль не прыйшла машына, трэба перакусіць. А то невядома, калі мы будзем у горадзе, – прапанавала яна.

Калегі дасталі правізію і хутка накрылі паходна-палявы стол. У ініцыятара перакусу ў руках з’явілася ёмістая шкляная бутэлька. “Кампот”, – растлумачыла Ганна Ўладзіміраўна і прапанавала паспрабаваць.

У кампаніі не знайшлося асоб, якія не жадалі піць салодкі напой да ежы. Пасля спробы стала зразумела нязвыклая для трапезы чарговасць прыёму страў: “кампот” аказаўся выдатным малдаўскім віном.

Як высветлілася, муж участковай медсястры, ураджэнец Малдавіі, незадоўга да апісваных падзей наведваў сваякоў і прывёз з сонечнага краю дзівоснае віно хатняга прыгатавання.

Паходны стол цудоўным чынам ператварыўся ў святочны. Пачаліся размовы, медыцынскія байкі, анекдоты, успаміны. Стаяла цудоўнае летняе надвор’е, і ўжо ніхто не спяшаўся дадому.

У панядзелак дапытлівыя калегі з іроніяй, якая дрэнна хавалася, цікавіліся вынікамі паездкі. Папярэдне дамовіўшыся, удзельнікі працоўнага дэсанта адказвалі адно і тое ж:

– Выдатна! Папрацавалі да абеду, потым мясцовыя жыхары накрылі стол у сувязі з нашым прафесійным святам. А яшчэ кіраўніцтва саўгаса дазволіла набраць бульбы і морквы, але не больш аднаго мяшка на чалавека!

Пры папярэдняй змове самыя азартныя з нас прапаноўвалі яшчэ ўключыць у прэферэнцыі і падвоз транспартам саўгаса неіснуючых мяшкоў з гароднінай да месца пражывання кожнага часовага сельгасработніка. Разважныя ж калегі лічылі, што гэта – відавочны перабор. І мелі рацыю: ніхто з  супрацоўнікаў, якія цікавіліся вынікамі паездкі, не патэлефанаваў у падшэфны саўгас для ўдакладнення атрыманай інфармацыі. Значыць, усе паверылі нашай выдумцы.

Зрэшты, я не скідаю з рахункаў і артыстызм самадзейных акцёраў: сітуацыя абавязвала граць у поўную сілу. Так, каб Канстанцін Станіслаўскі, бачачы прадстаўленне самадзейнага тэатра, усклікнуў: “Веру!”

Наша адплата цікаўным калегам мела, перш за ўсё, эмацыйную афарбоўку. Бо ў накіраваных у саўгас былі свае планы на нядзелю, груба парушаныя адміністрацыяй. І вось, замест чаканага спачування – падбухторванне калег, якія ўхіліліся ад паездкі ў падшэфную гаспадарку.

У наступныя дваццаць гадов працы ў гарадской сістэме аховы здароўя ці то нас не запрашалі дапамагаць сельгаснікам, ці то не засталося такіх яркіх уражанняў ад паездак у падшэфныя гаспадаркі, за даўнасцю гадоў і не ўзгадаю.

***

У двухтысячным годзе я перайшла працаваць у сістэму аховы здароўя Баранавіцкага раёна. У агульных рысах унікнуўшы ў спецыфіку сельскай медыцыны, звярнула ўвагу, што прадпрыемствы сельскагаспадарчага комплексу і ўстановы аховы здароўя даволі цесна ўзаемадзейнічаюць. Перадрэйсавыя (у некаторых выпадках – паслярэйсавыя) агляды вадзіцеляў транспартных сродкаў і механізатараў; імунапрафілактыка; санітарны нагляд за станам рамонтных майстэрняў і іншых сельскагаспадарчых аб’ектаў, харчаваннем механізатараў падчас пасяўной і ўборачнай гарачай пары; кантроль сваечасовага папаўнення аптэчак для аказання экстранай дапамогі на траўманебяспечных вытворчых участках і г.д., і т.п.

Акрамя таго, сельскі медык кругласутачна павінен быць гатовым аказаць неадкладную дапамогу жыхару даручанай яму тэрыторыі ў сітуацыі, якая пагражае жыццю хворага.

У знак падзякі за “службу дні і ночы” старшыня калгаса (дыректар саўгаса) – “цар – Бог і воінскі начальнік” тэрыторыі, узнагароджваў медыцынскага работніка дзялянкай цукровых буракоў. Сотак гэтак дваццаць-трыццаць.

У пачатку двухтысячных гадоў яшчэ не былі наладжаны ўстойлівыя гандлёва-эканамічныя адносіны паміж Беларуссю і Кубай, у прыватнасці, па імпарце трысняговага цукру. Для забяспячэння насельніцтва цукрам у нашай краіне была праведзена рэструктурызацыя пасяўных плошчаў. Гэтыя веяння закранулі і Баранавіцкі раён; плошчы пад пасевы цукровых буракоў былі значна павялічаны.

 Для апрацоўкі бураковых палёў працоўных рук не хапала. Да работ на плантацыях на добраахвотна-прымусовых пачатках прыцягваліся супрацоўнікі ўстаноў сацыяльнай сферы і працаздольныя пенсіянеры.

Тэхналогія апрацоўкі цукровых буракоў у пачатку дваццаць першага стагоддзя ўключала першае ручное рыхленне глебы ў межраддзях і ў радках, а таксама суцэльнае рыхленне глебы пасля з’яўлення ўсходаў.

Вось гэтаму рыхленню і прысвячалі сельскія медыкі вольны ад працы час. Праўда, не ўсе; самыя свавольныя з іх адмаўляліся ад “шчодрай дзяляначнай узнагароды”.

Кіраўнікі гаспадарак па-рознаму рэагавалі на байкот “лянівых” непрафесіяналаў. Некаторыя заплюшчвалі вочы; іншыя спрабавалі паставіць іншадумца на месца і прымусіць займацца некваліфікаванай працай, якая сімвалічна аплачвалася.

Алгарытм уздзеяння на ўпартага медыка быў даволі просты. Спачатку – тэлефонны званок галіноваму кіраўніку; пры адсутнасці станоўчых вынікаў – намеснікам старшыні райвыканкама па сацыяльнай сферы і сельскай гаспадарцы. У крайніх выпадках (непераадольнае жаданне кіраўніка сельгаспрадпрыемства пацвердзіць свой “царскі” статус на даручанай тэрыторыі) ролю трацейскага суддзі выконваў старшыня раённага выканкама.
 
 Праўда, справа ніколі не даходзіла да трэцяга ўзроўню кіравання непакорлівымі.
 
Спробы гаспадарнікаў уздзейнічаць праз галоўнага ўрача на падначаленых не прыносілі жадаемых вынікаў. На падобныя званкі я суха адказвала, што кожны павінен займацца сваёй справай. Калі кіраўніку-сельгасніку такога адказу было недастаткова, пераходзіла на іншую тактыку. Ліслівым голасам цікавілася:

– А Вас, Іван Васільевіч, аднавяскоўцы часта выклікаюць уначы на купаванне гіпертанічнага крызу ці сардэчнага прыступа?

Трунная цішыня на іншым канцы тэлефоннага провада.

– А як Вы аказваеце першую медыцынскую дапамогу работнікам пры атрыманні імі вытворчых траўмаў ці атручваннях пры працы з гербіцыдамі? – працягвала я.
Маўчанне змяняецца пакашліваннем і неразборлівым мармытаннем. Суразмоўца ліхаманкава цяміць, зараз выклікаць псіхбрыгаду хуткай дапамогі галоўнаму доктару ці трохі пачакаць?

Выбраўшы другі варыянт дзеянняў, кіраўнік сельскагаспадарчага прадпрыемства асцярожна адказвае:

– Дык я ж не ведаю, як аказваць дапамогу і лячыць… Я ж вучыўся ў Горацкай сельскагаспадарчай акадэміі!

– Вось-вось, а Святлана Мікалаеўна, загадчык фельчарска-акушэрскага пункта, скончыла Баранавіцкае медыцынскае вучылішча па спецыяльнасці фельчар. Які ж з яе палявод, яшчэ буракі са сніткай ці пырнікам пераблытае! Ды “парыхліць” усе культурныя расліны! Хто тады будзе адказваць за патраву пасеваў? – з асалодай ёрнічала я.

 Кіраўнік калгаса (саўгаса) ужо ў думках адмяніў меркаваны выклік псіхіятрычнай брыгады да доктара, які выжыў з розуму, як яму здалося ў самым пачатку гутаркі. Але і пакідаць апошняе слова за медыкам яму таксама не хацелася:

– У нас такія плошчы засеяны, мы самі не справімся! Я буду зараз тэлефанаваць у райвыканкам, няхай там разбіраюцца!

– Так-так, калі ласка, Іван Васільевіч! – ветліва пагаджаюся я. І тым жа саладжава-медатачывым голасам дыктую нумары двух намеснікаў старшыні выканкама.

Прадумаўшы ўсе аргументы ў абарону работнікаў сельскай аховы здароўя ад замахаў “сельгаснікаў”, некалькі дзён чакала працягу медыка-паляводчага сюжэту.
Не здарылася…

Неўзабаве патэлефанаваў загадчык ФАПа, які звяртаўся да мяне за дапамогай і падзякаваў за станоўчае вырашэнне пытання; яго больш не абавязвалі браць дзялянкі буракоў. Ды і іншыя сельскія медыкі адчулі палёгку; у іх з’явілася альтэрнатыва – браць ці не браць соткі.

Сказаць, што ўсе медыцынскія работнікі скарысталіся правам выбара – трохі ўпрыгожыць рэчаіснасць; большасць з іх захавала за сабой права ўдзельнічаць у вытворчасці сельскагаспадарчай прадукцыі.

Такі выбар меў рацыю: на медыкаў, педагогаў і культработнікаў не распаўсюджваліся правы калгаснікаў. “Бюджэтнікам” не выдзяляліся з калгасных фондаў зямельныя надзелы з мэтай вырошчвання гародніны для пракорму сям’і і падсобнай гаспадаркі (жыццёвая неабходнасць ва ўмовах татальнага дэфіцыту прадуктаў). Акрамя таго, па выніках сельскагаспадарчага года члены калектыўных гаспадарак атрымлівалі збожжа і цукар; гэты прывілей не распаўсюджваўся на работнікаў бюджэтнай сферы. Такое становішча спраў было яшчэ адным важкім аргументам для працаўнікоў сацыяльнай сферы на карысць дабраахвотнага ўзяцця ў апрацоўку дзялянак. Павысіўшы такім чынам свой “нізкі” сацыяльны статус да ўзроўню калгасніка, яны атрымлівалі льготы, заслужаныя добрасумленнай  працай.
 
Прыкладна праз два гады ад апісаных падзей аднаму з сельгаспадарчых прадпрыемстваў раёна спатрэбілася дапамога работнікаў сацыяльнай сферы.
Кіраўнік калгаса засеяў ільном вялікія плошчы, папярэдне не разлічыўшы кадравы патэнцыял для яго ўборкі. Пасля паспявання культуры ён запрасіў дапамогі ў намесніка старшыні райвыканкама па сельскай гаспадарцы.
 
Чаго прасцей, вырашыў намеснік, так шмат працаўнікоў бюджэтнай сферы праседжваюць у кабінетах вырабы лёгкай прамысловасці, пара ім на свежае паветра!

Склад памочнікаў-льнаводаў штодня мяняўся. У канцы тыдня гора-планавік паскардзіўся на дрэнную працу педагогаў і медыцынскіх работнікаў намесніку старшыні па сельскай  гаспадарцы, які далажыў аб “гультаях” старшыні райвыканкама.

Старшыня выканкама Добыш Аляксей Фёдаравіч прыняў саламонава рашэнне:

– Заўтра накіраваць на ўборку льну ўдвая больш, чым звычайна, медыкаў і педагогаў. Пад кіраўніцтвам галоўнага ўрача і начальніка аддзела адукацыі!

 “Заўтра” была субота. У другой палове пятніцы супрацоўніца агульнага аддзела райвыканкама паведаміла кіраўніка ўпраўлення адукацыі і мяне аб суботняй “камандзіроўцы” на калгасныя льняныя палі.

 У засмучэнні я патэлефанавала ў аддзел адукацыі:

– Ніна Сцяпанаўна, а Вы ўмееце лён падымаць?

– Так, умею, даводзілася!

– А я не маю і найменшага прадстаўлення, як гэта робіцца, бо ў нашых краях лён не вырошчваюць!

– Нічога складанага ў гэтым няма, навучыцеся! – супакоіла мяне таварка.

– Так, і бярыце пальчаткі, лён колецца! За заўтра! – аптымістычна завяршыла размову Ніна Сцяпанаўна.

***

Аднесці мяне да беларучак не вырашацца нават нядобразычліўцы. Я навучана выконваць амаль усе віды сялянскай працы: даіць карову, грэбці і капніць сена, палоць і рыхліць міжраддзі, абганяць і капаць бульбу, даглядаць свойскіх жывёл…
Мае сумныя разважанні перапыніў стук у дзверы кабінета: прыйшоў кіроўца службовага аўтамабіля Хвалька Уладзімір. І адразу ж прыступіў да справы:

– Нэлі Гаўрылаўна, так мы заўтра працуем (мяне заўсёды ўраджвала  здольнасць шафёра даведвацца першым пра ўсё, што адбываецца)?

– Так, Валодзя, трэба будзе заўтра выйсці на працу. Гэта не парушыць Вашыя планы?

– Не, вядома, я ўжо і палачкі прыгатаваў!

– Якія палачкі?

– Звычайныя, драўляныя, лён падымаць!

– Вось прайдзісвет, і гэта ведае! – падумала я.
 
– Валодзя, а Вы ўмееце паднімаць лён? – асцярожна спытала вадзіцеля, думаючы аб ганьбе, якая мае быць заўтра.

– А што там умець: бяры ды звязвай!

 Гледзячы на мой заклапочаны твар, супакоіў:

– Гаўрылаўна, калі што, я буду побач, прыкрыю!

Раніцай, ледзь я села ў машыну, не звяртаючы ўвагі на мой прыгнечаны стан (хутка ўсе ўбачаць маю бязрукасць!), Валодзя бесклапотна прагаварыў:

– Нэлі Гаўрылаўна, у мяне такая канцэпцыя (любімае слова Уладзіміра Аляксеевіча). Мы там папрацуем, а на зваротным шляху заедзем у грыбы (кіроўца ведаў аб маім ціхім “вар’яцтве” на “ціхім паляванні”)!

– Валодзя, якія грыбы, такая суш! – засумнявалася я, забыўшыся аб сваіх перажываннях.

– Я ведаю адзін невялікі лясок паміж палёў, побач з дарогай, туды ніхто з мясцовых жыхароў не заходзіць. Там заўсёды ў гэтую пару ёсць грыбы!

– Добра, вызначымся на месцы, – пагадзілася я, вяртаючыся да сваіх нялёгкіх думак.

Збор лёну аказаўся справай нескладанай, і я даволі хутка навучылася гэтай няхітрай працэдуры. Ніхто не заўважыў маёй няўмеласці і “прыкрыццё” вадзіцеля не спатрэбілася.
 
Да абеду было прыбрана амаль усё адведзенае нам поле; часовыя працаўнікі групаваліся для сумеснай трапезы. Уладзімір Аляксеевіч нецярпліва хадзіў каля накрываемай “паляны” і, не вытрымаўшы, падышоў да мяне:

– Нэлі Гаўрылаўна, а як жа грыбы? – расчаравана спытаў ён.

– Памятаю-памятаю, Валодзя!

Хуценька перакусіўшы, я папрасіла прабачэння перад сатрапезнікамі і, спаслаўшыся на неадкладныя справы, пакінула кампанію, якая толькі ўвайшла ў смак пасядзелак. 

– Калі трэба, едзьце, колькі тут засталося, мы самі скончым! – запэўніла мяне Ніна Сцяпанаўна. 

 “Неадкладныя справы” – змешаны невялікі лясок размяшчаўся ў двух кіламетрах ад ільнянога поля. У пераважна асінавым лесе сустракаліся рэдкія бярозы і хвоі. Шчыльны пласт пацямнелага асінавага лісця добра ўтрымліваў вільгаць у глебе. Камфортна ў такіх цяплічных умовах адчувалі сябе  чырвонагаловікі і лісічкі з тоўстай ножкай.
 
 За кароткі час мы з вадзіцелям набралі па поўным пакеце адборных грыбоў, убачыўшы якія, муж здзівіўся:

– Дык ты ж ездзіла лён падымаць?!

Я не стала тлумачыць мужу сапраўднае становішча спраў – менш ведаеш лепш спіш.

На апаратнай нарадзе ў панядзелак старшыня райвыканкама заўважыў, ні да каго канкрэтна ў аўдыторыі не звяртаючыся:

– Усё ж такі, удзел кіраўніка ў сумесных з падпарадкаванымі праектах значна павялічвае прадукцыйнасць працы, нават некваліфікаванай. І дае вельмі добрыя вынікі!

Ведаючы, у чый агарод каменьчык, мы з Нінай Сцяпанаўнай пераглянуліся.

Я ў думках усміхнулася, успомніўшы свае “вельмі добрыя вынікі” грыбнога палявання.