От Филлипов до Коринфа

ХIX. АД ФІЛІПАЎ ДА КАРЫНТУ

Павал і Сіла прайшлі Амфіпаль і Апалёнію, але не засталіся з пропаведзью ў гэтых гарадах, хаця Амфіпаль быў галоўным горадам першай акругі Македоніі, якая, у той час, была падзелена на чатыры адміністратыўныя акругі. Чаму? Лука ня кажа пра гэта, але можна уявіць сабе, што калі Дух Сьвяты забараніў ім прапаведаваць у Азіі, дык чаму гэта не было тым жа дзеяньнем Сьвятога Духа? Прыбыцьцё ж Паўла і Сілы ў Тэсалоніку, галоўнага гораду другой акругі Македоніі - факт, на самой справе стратэгічны, бо адкрываў вялікія магчымасьці распаўсюджваньня Эвангельля ў бок Рыму. Справа ў тым, што галоўная вуліца Тэсалонікі зьяўлялася часткаю рымскага шляху, які
меў назву Эгнацыйскі. Гэты шлях цягнуўся ад Адрыятычнага мора на Блізкі Ўсход, што дадавала магчымасьці распаўсюджваньня хрысьціянству на Захад і Ўсход. Тэсалоніка - важны порт у глыбіні Фэрмэйскага заліву і цэнтар гандлю, які налічваў прыкладна 200000 жыхароў, сярод якіх было шмат і гебраяў. Тэсалоніка знаходзілася прыкладна ў 160 км. ад Філіпаў і менавіта тут знаходзілася рэзыдэнцыя губернатара Македоніі. Павал і Сіла прыйшлі ў Тэсалоніку, каб пачаць тут сваё служэньне.

Юдэй, якога клікалі на грэцкі манер Арыстархам, як і заўсёды ў суботу, прыйшоў у вялікую сынагогу гебрайскай абшчыны ў Тэсалоніках. Была сярэдзіна жніўня і ў гэты дзень старосты запрасілі падзяліцца словам невядомага юдэя-прапаведніка. Нягледзячы на сьпякоту Арыстарх сеў на сваё месца і пачаў слухаць. Ён ня мог прадугледзіць, што ён хутка пацерпіць за гэтага прапаведніка і што яму прыдзецца вандраваць разам з ім, а таксама і быць з ім у рымскай няволі. С першага погляду новы прапаведнік быў незвычайным. Ён падыйшоў да ўзвышэньня на крывых нагах, зрэдку ўздрыгваючы, як ад моцнай болі. Але ягоны твар вылучаў радасьць, а сяброўскі выраз твару станоўча ставіў да яго слухачоў. Навіслыя густыя бровы не псвалі гэтага выразу. Арыстарх заўважыў нейкае хваляваньне гэтага чалавека, але ён усё зразумеў, як толькі Павал пачаў сваю казань. Пропаведзь не была звычайнай, бо гэты прапаведнік, пачаўшы з вызначанага ў гэты дзень урыўка, паступова перайшоў да іншай тэмы. Ён пачаў казаць пра Мэсію, Якога чакаюць юдэі, пацьверджваючы гэта вытрымкамі з Пісаньня. І тут ён сказаў нешта новае. Мэсія ня будзе валадарыць у Ерусаліме, але, як кажа Пісаньне, Ён пацерпіць за людзей і памрэ, але потым уваскрэсьне.

Довады прапаведніка падаліся Арыстарху пераканаўчымі. І калі Павал пачаў казаць пра Ісуса, Якога ўкрыжавалі ў Ерусаліме і Які на трэці дзень уваскрос, Арыстарх паверыў яму так, як быццам бы і сам бачыў усю гэтую карціну. І вось, гэты дзіўны прапаведнік скончыў свой выступ словамі : «Гэты Ісус, Якога я прапаведую вам, і ёсьць Мэсія!» Арыстарх і некалькі іншых слухачоў праводзілі Паўла, а адзін з членаў абшчыны, на імя Язон, запрасіў прапаведнікаў да сябе пагасьцяваць. Павал і Сіла распавялі сваім новым сябрам пра тыя нягоды, якія адбыліся з імі ў Філіпах: «Але, раней нацярпеўшыся і будучы зьневажанымі, як ведаеце ў Філіпах, мы адважыліся ў Богу нашым гаварыць вам Эвангельле Божае з вялікім змаганьнем».

Арыстарха і іншых у доме Язона вельмі ўразіла сумленнасьць ды шчырасьць Паўла і Сілы. Словы іхнія не разыходзіліся са справамі, што было так непадобна на шматлікіх вандруючых «філосафаў і прарокаў», мэтай якіх было толькі выманьваньне грошай. Гэтыя ж не цікавіліся грашыма і рэчамі, бо сяброўскае і духоўнае набліжэньне да сябе было для іх вышэйшай узнагародай. Пропаведзь Паўла ўпэўнівала не таму, што ён так складна казаў, але вельмі вабіла сваёй праўдзівасьцю. Павал ніколі не павялічваў таго, што адбылося з Хрыстом, бо жыцьцё, сьмерць і уваскрасеньне Ісуса былі рэальнымі фактамі, а ня нейкай казкаю, у якую можна верыць і наадварот. Праўда мае вялікую пераконваючую сілу, а таму Арыстарх, Язон і значная яшчэ колькасьць іншых людзей прынялі Ісуса Хрыста, як свайго Госпада і Збаўцу.

Мужнасьць ды ўпэўненасьць Паўла і Сілы напаўнялі імі і іншых, якія, ў размовах з юдэямі і паганамі, пацьверджвалі тое, што Ісус і ёсьць доўгачаканы Мэсія. Яны пераадолелі нават і свае перадузятасьці адны перад другімі, бо Ісус - Збаўца ўсіх людзей. Так дом Язона, насуперак юдэйскім звычаям, стаўся цэнтрам хрысьціянскага руху, які распаўсюджваўся ў горадзе, як полымя. Прайшоў вельмі дзіўны тыдзень, бо маладая царква прыняла да сябе нашмат больш грэкаў, чым юдэяў. Значна было і жанчын, сярод якіх былі і заможныя асобы. Павал, зноў і зноў, вельмі шчыра адказваў на пытаньні розных людзей, кажучы пра іх ня вельмі прыемную праўду. Тыя ідалы, якім яны пакланяліся ў сваіх дамах - ўсё гэта безсэнсоўныя, мёртвыя і ілжывыя багі, а таму ён не прымае жыхароў Тэсалонікі ў сяброўстве з гэтымі багамі.

Тэсалонікі былі недалёка ад Філіпаў і посьпехі Паўла безумоўна хутка дасягнулі філіпянаў, якія добра ведалі сьціпласьць апостала і ягонае катэгарычнае нежаданьне жыць за кошт абшчыны. Але Павал быў прыемна зьдзіўлены і крануты, калі прыбыў пасыльны з Філіпаў і перадаў яму ахвяраваньне царквы. Яны памяталі Паўла і клапацілася пра яго тым больш, што там заставаліся Лідзія, Цімафей і Лука. Павал прыняў гэтыя невялікія грошы з падзякаю і нястомна маліўся за дарагую ягонаму сэрцу філіпійскую царкву. Ён стварыў царкву ў Тэсалоніках і таму, як падавалася, можно было ісьці далей на захад. Віа Эгнацыя - добры шлях, які вядзе ў Рым, але была яшчэ адна дарога, што вяла на поўдзень, дзе быў Алімп - легендарная гара ілжывых багоў, якіх Хрыстос прыйшоў выгнаць з гэтага сьвету. За Алімпам расьцілалася даліна Фэсалія, а далей - уся паўдзёная Грэцыя, - Ахая.

Але Паўлу не хацелася ісьці далей, бо ён аднойчы ўжо вырашыў, што можа ўрэшце крыху спыніцца і добра ўмацаваць толькі што заснаваную царкву. Тым больш, што і Філіпы былі непадалёк. Павал і Сіла жылі ў доме Язона, але адмовіліся бясплатна карыстацца дахам і ежай. Павал добра памятаў рамяство бацькоў, якому быў вывучаны з дзяцінства, а таму і пачаў гэтым займацца зноў. Гэтаму былі прычыны, бо першае падарожжа фінансаваў Барнаба, у якога былі прыбыткі з Кіпру, але зараз усё было ня так. Характар Паўла - гэта характар працаўніка і ў гэтым выпадку сябры дзённа працавалі, а ў вечары прапаведавалі слова Ісуса Хрыста да царквы Тэсалонікаў. Кожную суботу яны прапаведавалі, тлумачачы Пісаньне паказваючы, як яно споўнілася ў Хрысьце Ісусе, бяседуючы і спрачаючы з тымі, хто не пагаджаўся з гэтымі тлумачэньнямі. Кажучы пра чыстую і нязьменьлівую Божую любоў, Павал выкарыстоўваў новае хрысьціянскае, грэцкага паходжаньня, слова «агапэ» замест звычайнага «эрас», каб ня выклікаць у слухачоў асацыяцый са шматлікімі эратычнымі культамі, што квітнелі ў гарадах антычнага сьвету.

Любоў, у яе высокіх і нізкіх праявах, была і ёсьць вялікай праблемай сьвету. Павал умела кіраваў сваімі духоўнымі дзецьмі, калі казаў ім: «Бо вы ведаеце, якія мы далі вам загады ад Госпада Ісуса. Бо гэта ёсьць воля Божая - сьвятасьць вашая, каб вы высьцерагаліся распусты, каб кожны з вас умеў захоўваць сваё начынаньне ў сьвятасьці і годнасьці, а ня ў жарсьцях пажадлівасьці, як пагане, што ня ведаюць Бога; каб не вывышаліся і не ашуквалі ў справах брата свайго, таму што Госпад - мсьціўца за ўсё гэтае, як і раней мы гаварылі вам і сьведчылі». Павал і ягоныя сябры не імкнуліся стварыць млявае і марнае грамадзтва людзей, што бягуць ад жыцьця і яго патрабаваньняў. Зусім не, бо яны вярталі гэтых людзей да сапраўднага жыцьця, згуртаваўшы іх у высокадухоўную абшчыну, у якой здаровае сямейнае жыцьцё карысталася б усеагульнай павагаю і наступствы такога жыцьця адчуваліся б у-ва ўсім. Веруючыя прыносілі прысягу Ісусу Хрысту, як свайму Валадару, а з гэтага па гораду распаўсюдзілася плётка, што яны здраджваюць Кляўдыю.

Як і звычайна, Павал пачаў сваю дзейнасьць у мясцовай сынагозе. І з посьпехам, бо значная колькасьць юдэяў і празэлітаў адгукнулася на Добрую Вестку і паверыла ў Ісуса Хрыста. Але, як гэта было і раней, пэўную колькасьць юдэяў ахапіў гнеў ад адбывалага і яны зьвярнуліся да тых жа гнюсных метадаў, калі падбухторылі нягодных паганаў з плошчы, каб пасеяць смуту і зьнішчыць прапаведнікаў Эвангельля. Удар па місіянэрах планаваўся з двух бакоў. З аднога боку, як і ў Антыёхіі Пісідыдзскай, былі пагрозы і варожасьць юдэяў, а з другога, як і ў Філіпах, пагане выстаўлялі абвінавачваньне за парушэньне сваіх законаў і звычаяў, жадаючы абараніць сваё эканамічнае і палітычнае, а галоўнае звыклае становішча. У выніку ж атрымалася грамадзянскае бязладзьдзе, што ёсьць сітуацыя небясьпечная, бо натоўп, у такім выпадку, непрадказуемы і жорсткі. Ён і шукаў для расправы Паўла і Сілу ў доме Язона, які даў прытулак людзям, што не паважаюць ня толькі Закон Майсея, але і ганяць рымскія традыцыі.

Паўла і Сілу ў доме Язона не знайшлі і таму пацягнулі на суд да бурмістраў самога Язона, абвінавачваючы таго, што ён прыняў да сябе «сусьветных бунтаўнікоў», якія чыняць супраць пастановаў цэзара і называючы Валадаром нейкага Ісуса. Як мы ведаем, грунтоўным «вучэньнем» пра цэзара было тое, што валадар - ён і толькі ён. Былі розныя сутычкі, а нават і войны паміж прэтэндэнтамі на пасад, але гэтае «вучэньне» заставалася адзіным для таго, хто станавіўся, у той ці іншы гістарычны момант, цэзарам Рымскай імперыі. Дык каго лічылі Валадаром Павал і Сіла? Ісус ёсьць Валадар, а цэзар - не? Пагане ня ведалі словы Ісуса пра тое, што Валадарства Ягонае не ад гэтага сьвету і хаця гэта кажа пра тое, што крыніца Валадарства ня гэты сьвет, але ўсё ж Валадарства - для гэтага сьвету. Такім чынам, называючы Паўла і Сілу «сусьветнымі бунтаўнікамі», яны, у нейкім сэнсе, мелі рацыю, бо сапраўднае ўвасабленьне хрысьціянства ў жыцьцё павінна прывесьці да карэннай зьмены кожнага чалавека, і ўсяго чалавецтва. У выніку гэтай смуты бурмістры адпусьцілі Язона і тых хрысьціянаў, якіх схапілі разам з Язонам. Начальнікі Тэсалонікі сталіся больш разумнейшымі за начальнікаў у Філіпах, бо не паддаліся гневу натоўпу і ніяк не пакаралі веруючых у Хрыста. Павал жа і Сіла, памятаючы пра падзеі ў Філіпах, і каб не распаляць сітуацыю, выйшлі з горада і накіраваліся ў Бэрэю.

Павал і Сіла, прыйшоўшы ў Бэрэю, пачалі там дабравесьціць у мясцовай сынагозе. Да гэтага часу яны працавалі ў Тэсалоніках, дзе заснавалі царкву і дзе зьявіліся браты, якія былі здольныя працягнуць працу апосталаў. Апосталы ж зыйшлі з Тэсалонікаў, угледзеўшы прыказаньне Сьвятога Духа, прыпыніць сваю пропаведзь у гэтым месцы, каб пачаць яе ў іншым. Расчыняючы сэнс прыказаньня Ісуса Хрыста: «Калі ж будуць вас гнаць у адным горадзе, бяжыце ў іншы», уцёкі апосталаў з Тэсалонікаў азначала не жаданьне засьцерагчы сябе ад небясьпекі (бегчы ў іншы горад, каб схавацца там), але жаданьне працягнуць справу Госпада (бегчы ў іншы горад, каб прапаведаваць там). Так справа д’ябла спыніць Дабравесьце, апынулася яшчэ большым яго распаўсюджваньнем. Хрысьціяне ведалі пра сьмерць Стэфана і, як сьледства, расьсеяньне хрысьціянаў, а значыць і распаўсюджваньне Дабравесьця. Памяталі і навяртанье ганіцеля таго ж Стэфана Саўла, які неўзабаве стаўся вялікім служыцелем Ісуса Хрыста, каб прывесьці да Госпада многіх і многіх людзей, а ў асаблівасьці паганаў. Памятная і спрэчка Паўла з Барнабаю, якая разьвяла іх, але, тым ня меньш, дала магчымасьць умацаваньня хрысьціянства на Кіпры. Такое яшчэ будзе і далей, але зараз гісторыя паказвае на служэньне апосталаў у Бэрэі.

Бэрэя, дарэчы, знаходзілася ў 70 км. у паднёва-заходнім напрамку ад Тэсалонікі і, адпаведна, ад рымскага Эгнацыйскага шляху. Безумоўна тое, што Павал, у сэрцы сваім, паглядаў на гэты шлях, як цудоўную і хуткую магчымасьць апынуцца ў палітычнай сталіцы сьвету, але Сьвяты Дух разважаў ня так. Ён накіраваў Паўла праз Бэрэю у іншую сталіцу сьвету - інтэлектуальную. Рым яшчэ будзе, але зараз Павал павінен трымаць свой накірунак на Атэны. Зараз жа перад ім была Бэрэя - невялікі горад каля гары Алімп, вядомы прахалодным паветрам нават і ў сьпякотныя часы году. У Бэрыі, як казалі, знаходзілі прыбежышча выгнаньнікі з Тэсалонікаў, бо, калі абвінавачваньні не пацьверджваліся, яны мелі магчымасьць вярнуцца да дому. Шлях у Бэрыю заняў тры дні і Павал спадзяваўся ня толькі на пасьпяховае служэньне, але і на будучае вяртаньне ў Тэсалоніку. У Бэрыю прыйшоў і Цімафей, які пацешыў Паўла, калі распавёў пра тое, што, нягледзячы на пэўныя перасьледваньні, хрысьціяне захавалі моцнасьць у веры, а царква сваю ўзьдзеяннасьць на грамадзтва.

Бэрэйскія юдэі апынуліся больш высакароднымі за юдэяў з Тэсалонікаў, бо прынялі слова Паўла рупліва дасьледуючы Пісаньне, каб упэўніца ў сапраўднасьці пропаведзі Паўла. У выніку гэтай супольнай працы шмат юдэяў прынялі Хрыста у параўнаньні з Тэсалонікай, дзе навярнулася ня так шмат юдэяў. Слова, якое прапаведаваў Павал, выклікала ў горадзе такі інтарэс, што і вялікая колькасьць грэкаў паверыла ў Ісуса Хрыста, сярод якіх назіралася дастатковая колькасьць жанчын. Усё гэта сьвечыла пра пра прыцягальнасьць Эвангельля для людзей з узвышанымі імкненьнямі.

Д’ябал вельмі нярвова рэагуе на посьпех Эвангельля і таму, непазьбежна, зьяўляецца і нейкае зло. І вось, у Бэрэю прыходзяць «пакрыўджаныя» юдэі з Тэсалонікаў, каб завершыць пачатае ў сваім горадзе і пакараць Паўла. Над апосталам навісла рэальная небясьпека і таму, у суправаджэньні некалькіх бэрэйцаў, ён пайшоў да мора ў бок Атэнаў. Сіла і Цімафей засталіся ў Бэрэі, каб дзейсна дапамагчы нованавернутым хрысьціянам у стаўленьні царквы, а Павал, морам адплыў у бок Атэнаў. З карабля былі бачныя знакамітыя горы Грэцыі: далёкі, але ясна бачны Алімп, за ім праглядалася Осса і вялікія скалы, якія быццам бы намагаюцца ўзьняцца на суседні Пэліён, а далей і ў неба. Старажытныя міты, зьвязаныя з гэтымі горамі, мала цікавілі Паўла, бо ён ведаў, што Ісус дзеля таго і прыйшоў, каб вызваліць сьвет ад ілжывых багоў, нягледзячы на тое, што Ягоным служыцелям трэба было бегчы ад перасьледваньняў гэтага сьвету. На наступны дзень карабель увайшоў у вузкі і доўгі заліў паміж выспай Эўбэй і мацярыком. Неабходнасьці начной швартоўцы не было і ўжо зранку яны абміналі мыс Суніён, на якім узвышаўся вялічэзны мурмурны храм Пасейдона, якому маліліся і прыносілі ахвяры маракі. Карабель набліжаўся да Пэрэя, адкуль ужо былі бачныя Атэны.

Акропаль і Парфэнон ясна вызначаліся над горадам, падкрэсьліваючы сваю веліч мурмурнымі калонамі. Хрысьціяне з Бэрэі праводзілі Паўла па запружанай вазамі дарозе да Атэнаў і разьвіталіся з ім. Павал хутка знайшоў дах і ежу, але сэрца яго не было спакойным, бо што азначала быць аднаму ў гэтым незнаёмым і вялікім горадзе.

Інтэлектуальная і культурная сталіца сьвету была насычанай рознымі ідаламі. Як, дарэчы, і рознымі ідэямі. А таксама і разнастайнымі інтэлектуальнымі ды культурнымі навінамі. Лука, аднойчы іранічна заўважыць, што атэнцы ні чым іншым ня бавіліся, як гаварыць і слухаць нешта новае. Але «новае» у Атэнах, з антычных часоў, сур’ёзна не ўспрымалася. Пра гэта можна было гаварыць і слухаць, але ўсе, пры гэтым, ведалі, што «старое» лепш за «новае», бо «старое» - гэта набыткі вякоў і яго можна бачыць, уяўляць, а нават і памацаць. «Новае» ж можа быць эфемерным і няўстойлівым, бо сёньня яно ёсьць, а заўтра яго можа і ня быць. Так, апынуўшыся разам з Паўлам у Атэнах, нечакана можна стацца і крышачку філосафам ў сваіх разважаньнях.

Палітычная і культурная слава старажытнай Грэцыі, якая дасягнула сваіх вышыняў у 5-4 стагодзьдзях да Р. Х., пад час знаходжаньня апостала Паўла хілілася да закату. Гэта адчувалася нават і ў Атэнах, гордым цэнтры элінскій культуры. Але інтэлектуальнае жыцьцё ўсё яшчэ бурліла ў гэтым горадзе, які, дарэчы, быў знакаміты на ўвесь сьвет сваім універсітэтам. Шмат якія выдатныя будынкі, створаныя пад час кіраваньня Грэцыяй знакамітым Перыклам, які быў пры ўладзе з 461 па 429 год да Р. Х., вабілі сваёй прыгажосьцю ды непаўторнасьцю і ў першым стагодзьдзі ад Р. Х. Але Паўла гэтая пышнасьць не радавала. Ён узрушыўся духам, бачачы горад, апанаваны ідаламі, бо было бачна, што элінскае мастацтва адлюстроўвала характар богапакланеньня, якое было ўлацівае грэкам. Павал убачыў, што Бога, па сутнасьці, яны ня ведалі і пакланяліся ідалам, а інтэлектуальная сталіца сьвету як была, так і заставалася цэнтрам ідалапаклонства.
Месцаў, куды можна было пайсьці, і людзей, з якімі можна было пагаварыць, у Паўла было дастаткова. Ён, як заўсёды, пачаў з сынагогі, але рэакцыя юдэяў на пропаведзь Паўла была ніякай, можа таму, што гэта былі Атэны. Але Павал не абмежоўваўся гэтым. Ён вёў сваю духоўную барацьбу на два франты, бо акрамя сынагогі была яшчэ рынкавая плошча, дзе зьбіраліся прамоўцы і філосафы, каб абмяркоўваць тыя ці іншыя пытаньні. Рынкавая плошча (агора) была тым цэнтрам грамадзкага жыцьця Атэнаў, куды і выходзіў Павал, каб пагаварыць з тымі, з кім надарыцца. А пагаварыць было з кім, бо на агору выходзілі прадстаўнікі розных філасофскіх плыняў. Менавіта там Павал і сутыкнуўся са знакамітымі школамі таго часу: эпікурэйцамі і стоікамі. У чым жа была сутнасць гэтых тэорый?

Пасьлядоўнікі Эпікура, што жыў у 341-270 гадах да Р. Х. сьцьвярджалі, што чалавек жыве ў сьвеце дзеля шчасьця і задавальненьняў. Адпаведнага стану духа, казалі яны, можна дасягнуць, пазьбягаючы празьмернасьцяў і прызвычаіўшыся не баяцца сьмерці. Чалавек павінен імкнуцца да супакою, да пазбаўленьня болю і любіць усё чалавецтва. Эпікурэйцы казалі, што багі, калі яны ёсьць, ад людзей вельмі далёка і ў жыцьці чалавека ўдзелу не прымаюць, а таму трэба выціскаць з жыцьця ўсё па максімуму.

Стоікі жа прыналежалі да філасофскай школы Зэйёна, які жыў прыкладна ў 320-250 гадах да Р. Х. Сваю назву стоікаў яны атрымалі ад адной з галерэй (стоа) у Атэнах, дзе і зьбіраліся, каб паслухаць свайго настаўніка. Стоікі мелі сьветапогляд пантэістаў і верылі, што чалавечую гісторыю накіроўвае нейкая вялікая «Мэта». Прызначэньне ж чалавека ў тым, што ён заўсёды павінен падпарадкоўваць сябе гэтай мэце. І ня важна тое, у якім стане знаходзіцца чалавек: у горы ці ў радасьці. Відавочна, што такія погляды, нягледзячы на іхнюю пэўную высакароднасьць, не маглі не нараджаць гордасьці і адчуваньня падманлівай самадастатковасьці.
Эпікурэйцы і стоікі слухалі Паўла і, па ўсёй верагоднасьці, не разумеючы яго, спрачаліся з апосталам. Адсюль і пэўныя высновы гэтых спрэчак. Адны называлі Паўла баўбатуном, а іншыя казалі, што ён прапаведуе чужых багоў. Ці разумеў іх Павал? Добра разумеў, бо з вышыні Божай праўды ён бачыў гэтую духоўную цемру, у якой жывуць гэтыя людзі, падмацоўваючы сябе рознымі філасофскімі прыдумкамі. Філосафы ж глядзелі на Паўла, як на нейкага птаха, які дзяўбе насеньне ў розных месцах свайго знаходжаньня. Іншымі словамі яны ўяўлялі Паўла чалавекам, які нахапаўся дзе-нідзе ведаў, а зараз намагаецца выдаць іх за нешта сваё. Рэакцыя філосафаў прадказальная. Яны былі не ў стане асэнсаваць вучэньне Паўла пра Хрыста і Ягонае ўваскрасеньне, бо гэта было несумяшчальным з іх складам думак і ўяўленьнямі. Яны бачылі ў словах Паўла тое самае «новае» і таму яны запрасілі Паўла давесьці сваё вучэньне перад вялікай аудыторыяй Арэапагу.

Арэапаг - літаральна «гара Арэса» (бог вайны ў грэцкай міталёгіі) - гэта месца, дзе зьбіралася Рада, якая з даўніх часоў атрымала назву «Арэапаг». У старажытных Атэнах яна выконвала ролю вышэйшага судова-палітычнага трыбуналу. Зараз жа роля Арэапага спросьцілася да назіраньня за станам рэлігіі, выхаваньня грамадзянаў і адукацыі ў горадзе. Дык вось, Рада мела права патрабаваць у Паўла тлумачэньня таго, што гэта за новае вучэньне, якое ён прапаведуе і якое гучыць для грамадзянаў Атэнаў так дзіўна. Можна падкрэсьліць, што для жыхароў горада і чужынцаў не было занятку больш цікавага, як паслухаць нешта новае. А для Паўла адкрывалася цудоўная магчымасьць прапаведаваць Эвангельле перад вялікай колькасьцю людзей. Сітуацыя, між тым, няпростая і ў нечым небясьпечная, а таму Павал павінен выкарыстаць усе свае багаслоўскія і дэкламатарскія здольнасьці.

У Атэнах Павал убачыў ахвярнік невядомаму Богу. Гісторыя гэтага ў тым, што за шэсьць стагодзьдзяў да Паўла на Атэны напаў жудасны мор, які ніхто няздольны быў прыпыніць. Але вось паэт Эпімэнід з выспы Крыт прапанаваў наступнае. З Арэапагу на горад быў выпушчаны статак чорных і белых авечак. І дзе б яны ні клаліся, яны, ў той жа момант, прыносіліся ў ахвяру на ахвярніку ў бліжэйшым храме. Так было і каля ахвярніка невядомаму Богу. З гэтага, дарэчы, Павал і пачаў сваю прамову ў Арэапагу, як магчымасьць давесьці да жыхароў Атэнаў пра сапраўднага Бога. Уявім сабе адукаванага прапаведніка Паўла, які мог гаварыць слова даволі працяглы час. Мудра і тактоўна пачынае Павал сваю прамову, калі кажа пра «асаблівую пабожнасьць» жыхароў Атэнаў. Павал намагаецца гэтым завалодаць увагаю слухачоў, каб потым даць ім зразумець, што ён абвяшчае ім сапраўднага жывога Бога, Які стварыў неба і зямлю і Які ня мае патрэбы ў бажніцах, зробленых чалавекам. Бог самадастатковы і не патрабуе клопату пра Сябе ад рук чалавечых. Гэтая частка пропаведзі павінна была спадабацца эпікурэйцам, якія лічылі, што Бог, калі Ён ёсьць, вышэй за ўсе чалавечыя клопаты і справы. Але далей Павал кажа пра тое, што менавіта Бог дае кожнаму чалавеку жыцьцё і дыханьне. І гэтыя словы не маглі не знайсьці водгук ад стоікаў, якія казалі пра вялікую «Мэту» і неабходнасьць для людзей гэтаму адпавядаць. Стоікі былі згодныя і з цытаваньнем Паўла афінскага паэта Арата: «Бо мы і род Ягоны», бо бачылі ў гэтым філасофію стоікаў. Але Павал тлумачыць гэта на свой манер, бо, як юдэй, ведае, што Бог стварыў чалавека на Свой вобраз і Сваё падабенства. Павал, быццам бы, хоча сказаць ім наступнае: «Бог і сьвет - не адно і тое ж, але ў тым, што прымушае вас іх аб’ядноўваць, ёсьць і нешта сапраўднае. І калі вы больш грунтоўна падыдзеце да гэтага пытаньня, дык абавязкова знойдзеце Бога, Які, сапраўды, недалёка ад вас».

Павал кажа Арэапагу, што доўгацярплівы Бог пэўны час мірыўся з чалавечым невуцтвам, якое вылівалася ў стварэньне розных ідалаў і пакланеньне ім. Але ўвесь гэты час Ён дастаткова ясна сьведчыў пра Сябе ў Сваім стварэньні і, нягледзячы на тое, што людзі ня вызналі Яго праз сваё невуцтва, Бог прабачае іх. Калі раней на паганах ляжала адказнасьць за іх невуцтва па прычыне адкрыцьця Бога ў прыродзе, дык зараз жа усё гэта пагаршаецца з абвяшэньнем Эвангельля. А таму паганам трэба прыслухацца да Божага загаду ды паўсюдна навярнуцца. Такім чынам Павал пераходзіць ад думкі юдэйскай да думкі хрысьціянскай, хаця імя Хрыста ў прамове Паўла, непасрэдна і не вызначаецца. Павал кажа пра вызначанага Богам Мужа, Які уваскрос з мёртвых і Які прыйдзе судзіць сьвет. Жыцьцё - ня ёсьць шлях да абсалютнай пагібелі, як разважалі эпікурэйцы і ня шлях да зьліцьця з Богам, як гэта разумелі стоікі; жыцьцё ёсьць шлях да праведнага суду Божага, дзе Судзьдзя - Ісус Хрыстос.

Дык вось, Павал зноў абвесьціў пра ўваскрасеньне Ісуса Хрыста. Але сама ідэя ўваскрасеньня была несумяшчальнай з грэцкай філасофіяй, бо грэкі, якія верылі ў існаваньне пасьлясьмяротнага валадарства ценяў, не маглі сабе ўявіць, што яны пасьля сьмерці зноў увойдуць у свае целы. Што ж да суду, дык і гэта для іх было непрымальным. Мёртвы чалавек, які ўздымаецца з магілы, каб жыць вечна,- для Арэапага гэта гучала абсурдна і менавіта таму адны з іх насьмяхаліся над Паўлам, а іншыя ж казалі: «Паслухаем цябе пра гэта другім разам!» Трэба сказаць, што Павал не адчуваў ніякай небясьпекі, бо атэнскі лібералізм гарантаваў яму гэта. Выступ Паўла, ня што іншае як першая спроба прымірыць хрысьціянства з філасофіяй. Павал рабіў новыя спробы працаваць на ніве пропаведзі, але глеба была вельмі няўдзячнаю. Дух атэнянаў быў поўнай процілегласьцю таго пяшчотнага рэлігійнага пачуцьця, якое давала навяртаньне і прызначала людзей да хрысьціянства. Сапраўдныя грэкі не падыходзілі да вучэньня Ісуса Хрыста, бо напрыклад Плутарх, ня меў пра яго ніякага ўяўленьня нават ў першай палове другога стагодьдзя. Патрыятызм, прывязанасьць да ўсяго старога перашкаджалі грэкам зьвяртаць увагу да іншаземных рэлігійных культаў. «Элінізм» ператварыўся ў рэлігію, амаль што разумную і філасофскую. Багі Грэцыі як быццам бы імкнуліся стаць багамі ўсяго чалавецтва.

Ці можна лічыць служэньне Паўла ў Атэнах няўдалым? Сказаць цяжка. Павал не стварыў у Атэнах значнай царквы, але, усё ж, некалькі чалавек адгукнуліся на пропаведзь Паўла. Лука кажа пра нейкага Дыянісія (па ўсёй верагоднасьці чальца Арэапагу) і жанчыну па імяні Дамар. Пра астатніх жа ён кажа: «І іншыя». Не дачакаўшыся Цімафея, Павал выйшаў з Атэнаў. Наперадзе ў яго быў Карынт.