Асiнае кубло

Ёхан Леверда

Асінае кубло

Начаваў у Радашкавічах. Хата, печ. Высокія, пад самы дах, столі. Такі аб’ём, што адчуваеш сябе як у замку. Не ціснуць стандартныя у два семдзесят мэтра гарадской кватэры і шум за акном, нават апоўначы.
Цішыня. Толькі чуваць, як руды кот па цёплай падлозе туп ды туп да міскі з вадой. Пасля падыходзіць да цябе і асцярожна абнюхвае твар.
Вартаўнік майго сну.

А сон быў такі.
Сніліся даваенныя Радашкавічы. Нейкае свята на рынкавай плошчы. Поўна люду. Гандаль. Музыка. Танцы. Усе такія прыгожыя.
І раптам крык:
- Далоў Пілсудскага! - і сухі  стрэл.
Зноў крык:
-Жыве Савецкая Беларусь!
...
Радашкавіцкая хроніка атрымалася
...

Ён вярнуўся не як герой.
І не як вінаваты.
Ён вярнуўся як чалавек, пра якога ўжо забыліся.
У сельсавеце доўга гарталі паперы.
Прозвішча было.
Год нараджэння супадаў.
Даведка, аблезлая, з пячаткай.
-Жыць дзе будзеце?
-Дома.
Дом сустрэў шэрымі вокнамі, на здзіўленне зрабіўся меншым, чым адбіўся ў памяці.
Кроквы ўсе яшчэ пад дах, але сцены нібы сціснуліся.
Маладая суседка прынесла хлеб і спытала:
-Вы чый, пане, будзеце?
Ён не адразу зразумеў пытанне.

Радашкавічы жылі павольна.
Вечарамі моладзь уключала магнітафон. Хрыпеў Высоцкі: "поговори хоть ты со мной..."
Размаўлялі пра будатрады, пра Мінск, пра Маскву.
Пра Італію ніхто не казаў.
Пра Монтэ-Касіна тут ведалі толькі з чужых падручнікаў.
Ён аднойчы паспрабаваў распавесці.
Пра горы.
Пра манастыр.
Пра тое, як падымалі сцяг.
Хлопец з доўгімі валасамі ўсміхнуўся:
-Дык гэта ж буржуазнае  войска было.
Стары кіўнуў.
Ён ужо ведаў, што гісторыя залежыць ад таго, хто друкуе кнігі.
Вечарамі ён сядзеў на лаўцы каля хаты. Паліў цыгарэту.
Праходзілі людзі.
Новыя прозвішчы.
Новыя дзеці.
Ніхто не ведаў, што гэты сухі стары бачыў тры ўлады ў адным мястэчку.
Што ён быў вязнем польскага лагера.
Што ваяваў у Італіі.
Што сек лес у Сібіры.
Гісторыя змалола яго ў сваіх жорнах і пайшла далей.


Часам да яго прыходзіў школьны настаўнік, малады яшчэ чалавек у акулярах, з вечна заклапочаным тварам. Ён прыносіў свежыя газеты, якія стары амаль не чытаў.
- Распавядзіце пра даваенны час, шаноўны, - прасіў настаўнік, дастаючы блакнот,- для музэя трэба. Пра паноў, пра прыгнёт... Ну, Вы, разумееце. Каб дзецям было ясна, чаму мы так жывём.
Стары маўчаў, доўга размінаючы ў пальцах цыгарэту. Глядзеў не на настаўніка, а некуды па-над стрэхамі, дзе неба сустракалася з Богам.
-Пра паноў? - ціха перапытаў ён, - былі паны. Былі і падпанкі. Але больш было людзей. Ведаеш, у нядзелю на плошчы пахла свежым хлебам і конскім потам. Іцхак на скрыпцы граў так, што нават сабакі заціхалі. Мы тады не думалі, што мы "прыгнячоныя" . Мы проста жылі.
- Ну а польскі лагер? — настаўнік падаваўся наперад, бліснуўшы шклом акуляраў, -  Картуз-Бяроза! Гэта ж жах быў, фашызм у чыстым выглядзе!
Стары паглядзеў на свае сухія, вузлаватыя рукі.
- Жах... -згадзіўся ён.  Але там я хаця б ведаў, за што сяджу. За тое, што крыкнуў не ў той час. А потым, у Сібіры, я ўжо нічога не крычаў. Там лес валіш  і маўчыш. Бо калі крыкнеш, сіл на пілу не застанецца.
Настаўнік хутка нешта запісваў, але раптам спыніўся.
-А Італія? Пра Монтэ-Касіна ў нас ні слова ў праграме. Кажуць, там нашы таксама былі. З Заходняй Беларусі. Гэта праўда, што вы там сцяг бачылі?
Стары горка ўсміхнуўся. Перад вачыма паплылі белыя камяні манастыра, разбураныя сцены і макі, чырвоныя-чырвоныя, як кроў на снезе.
-Бачыў,  адказаў ён коратка. - Толькі сцяг той быў не той, пра які ты ў сваім музэі напішаш. Мы там паміралі не за сцягі. Мы паміралі, каб дадому вярнуцца. У Радашкавічы.
Настаўнік уздыхнуў і закрыў блакнот.
- Не разумею я вас. Столькі пабачылі, а маўчыце. Гэта ж гісторыя! Яе трэба зафіксаваць!
- Гісторыя, хлопча, -стары паглядзеў яму ў вочы, гэта калі ты жывы застаўся. А тое, што ты пішаш , гэта ўжо эпітафія.

Уначы, у кароткіх снах, ён бачыў чараду людзей.
Часам , сябе маладым.
Часам , камеру ў канцлагеры з крывавымі плямамі на сценах і падлозе.
Часам , безыменных палонных: рускіх, палякаў, яўрэяў, казахаў, што ідуць у нікуды.
Ён прачынаўся і доўга глядзеў у столь.
Руды кот даўно памёр.
Іншы кот, шэры, асцярожна кранаў лапай яго далонь.

У пачатку вясны яго не стала.
Ціха.
Суседзі знайшлі праз два дні.
Сельсавет аформіў паперы.
Пахавалі сціпла.
На могілках людцаў прыйшло не шмат.
Ніхто не казаў пра Монтэ-Касіна.
Ніхто не згадваў Картуз-Бярозу.
Ніхто не ведаў пра Сібір.
На магіле напісалі толькі імя.
Гісторыя заўсёды ў магільных камянях.

А плошча ў Радашкавічах жыла сваім жыццём.
Прадавалі яблыкі.
Гулялі дзеці. У буфеце мужыкі бралі па чарцы.
На Дзень Гліны гучала музыка. Спяваў Саша Саладуха. Пра вінаград.
І толькі вецер, шоргаючы лісцем па брукаванцы, якой ужо няма, нібы паўтараў забыты крык.

Радашкавічы. Забытае асінае кубло.

Там, дзе жыве мой брат.