Шанавыл пелен гармоньчат эн тале

Т;выра пеледыш
«Шанавыл» пелен гармоньчат эн тале
Эрик Петров

Мемнан «Ончыко» журнал редакцийышкына тиде чулым марий Йошкар-Олаш толмыж годым кажне ганат пурен лекташ огеш мондо. Адакше, манмыла, яра кидан огеш пуро, могай-гынат йокмам да эше шуко-шуко уверым конда. Теве кодшо ганат мардежла толын лекте, кок кленча кевыт пурам котомкаж гыч луктын шындыш да эре гаяк вашкен кутыраш тыршен кушто коштмыжо, могай мероприятийлаште лиймыже, концертым ончыктымыжо, тудым адак могай чапкагаз дене палемдыме нерген писын-писын каласкалаш пиже. Кє тудо манын ом йод, шукынжо, мутат уке, палышда. Конешне, тиде – Куракмарий кундемын шочшыжо, Россий да Марий Эл культурын заслуженный пашае‰же Арсений Арсеньевич Яйцов.
– Кодшо гана мый Моско областьысе Истра олаште лийынам, – адакат ала-кушко пеш вашкышыла ойла Арсений Арсеньевич. – Тушто «Палестина глазами российских и зарубежных художников» выставкым почмаште лийынам да с;ретче-влаклан изирак концертым пуэнам. Ты выставкыш Россий да йот элла гыч л;ман, кумдан палыме ятыр художник-влак шке пашаштым конденыт ыле. Адакше ончаш толшо калыкшат моткоч шукын лийыныт. Мый нунылан Российын гимнже дене т;‰алын, курыкмарий да марий сем-влакым шоктенам, сылне Марий Эл Республикына, у вуйлатышына Юрий Викторович Зайцев нерген каласкаленам. Ончаш толшо калыклан, йот элла гыч уна-влаклан марий сем моткоч келшен, икмыняржым уэшат шоктен ончыкташ йодыныт. Мероприятийым сєрастараш полшымемлан мыйымат художник-влак дене пырля Истра олан мэржын Таумутшо дене палемденыт.
Тылеч ончычшо Арсений Яйцов кушто гына концерт дене лийын огыл?
Благотворительный манме порылык концерт дене йочасад гыч т;;алын руспубликынан р;долаштыже верланыше кугу завод-влак йотке шуын. Эсогыл теве август мучаште республикысе УФСИН системыш пурышо чыла колонийлаште порылык концертым ончыктен.
Теве кок тылзе ончыч гына, август кыдалне, Сочи олаште «Играй, гармонь любимая!» предачым войзымашке миен коштын. Тудын пеш чаплын, моло деч поснак ойыртемын гармоньым шоктымыжым октябрь т;;алтыште телевиденийын икымше каналыштыже ончыктеныт. Ынде мынярымше гана ты передачыш тудым Анастасия ден Захар Заволокинмыт ;жыт!
– Тыгай ;жмашым мый эре куанен вашлиям, – уло кумылын чонжым почеш тале гармончо. – Августысо съёмкыш пел Россий гыч фольклор коллектив, артист, тале гармоньчо-влак чумыргеныт ыле. Чылаже ты гана 51 регион гыч толыныт манын ойлышт. Тушто мый Индийыште шындыме «Танцор диско» фильм гыч семым да шочмо курыкмарий калыкемын ч;чкен-ло;ын куштымо семжым шоктенам.
Окса ч;дылыклан к;ра Арсений Арсеньевич Сочиште кужу жапак лийын кертын огыл. Йодмыж почеш тудым икымше кечынак войзеныт да эрлашыжым м;;геш тарванен веле. Но Сочиш миен толмыжо, Шем те;ызыште й;штыл лекмыже тудлан кугу куаным конден да ятыр жаплан ушешыже шы;даралт кодын. Адакше поезд дене кайыме-толмо годымат пассажир-влакым гармонь семже дене куандарен, тылеч посна кажне станцийыште поездын шогалмыж годым уремыш лектын, т;рл; семым йо;галтарен, калыкын кумылжым н;лтен.
– «Шанавыл» калык фольклор ансамбль дене концертмейстер семын коштам гынат, т;выра п;ртын штатыштыже ом шого, пашадарымат нигуштат налмашем уке, – каласкала Россий да Марий Эл культурын заслуженный пашае‰же Арсений Яйцов. – Шийвундо лектышыже лачак пенсий деч гына, адакше тудыжат пеш томам. Кодшо ;мырем тошто п;ртешемак эртараш логалеш ала-мо? Марий Эл Республикын, В.М. Зотин гыч т;;алын А.А. Ефстифеев марте, кажне вуйлатышыже дене вашлийынам, тошто п;ртем нергенат каласкаленам. Чыланат полшаш с;реныт, но иктыжат полыш кидым шуялтен шуктен огыл. Ынде теве Республикнан у вуйлатышыже Юрий Викторович Зайцев дене вашлияш шонем, ала лач тудо пачерым налаш полша…
Эре весела койыш-шоктышан, калыклан порым гына ышташ тыршыше, пеш моторын т;рл;-т;рл; сем дене куандарыше артист, Россий культурын заслуженный пашае;же неле условийыште улеш, чот тоштемше п;ртышт; шкет илен толаша манын, мый гын й;ршешат пален омыл. Адакше тудын эреак шыргыжал мутланымыжым ужын, тыгай нерген шоналташ иктынат ушешыже огеш воч. Шкеже тудо эре благотворительный концерт-влакым ончыктен коштеш гынат, полышыжо шканжат чотак к;леш улмаш…
– Арсений Арсеньевич, «Шанавыл» фольклор ансамбль нерген мутым лукна гын, ала тудын дене мемнам утларак палдарет ыле? – тоштын-тоштдеак шомакем вес могырыш савыральым.
– «Шанавыл» калык фольклор ансамбль дене тений шошым Татарстаныште, Чуваш республикыште концерт дене коштынна, Цивильскыште, Козьмодемьянскыште лийынна, эсогыл Казань оласе т;выра институтыштат да эше ятыр моло вере концертым ончыктенна, – ойла Арсений Арсеньевич. – Ондакше ала-куштат лийме, чылажым ынде шарнен шукташат огеш лий. ™маште теве Крым Республикысе Судак олаште эртаралтше «Свадебный хоровод – 2021» Россий кумдык к;кшытан фестивальыште тошто годсо курыкмарий с;аным, тошто марла куштымашым ончыктымо дене лауреат л;мым се‰ен налме. 
Чынак, «Шанавыл» калык фольклор ансамбльын могай гына чапл;мжє уке! Эн ончычак 1984 ийыште республик к;кшытан «Бабушкин сундук» конкурсышто лауреат л;мым се‰ен налын. Тидын дене шулдыра‰ын, вес 1985 ийынак СССР к;кшытан художественный самодеятельность смотрышто адакат лауреат л;мым сула. 1987 ийыште Россий к;кшытан любительский киностудий фестивальыште дипломант лиеш. Калык ончылно ятыр концертым ончыктымашыжым, республикысе веле огыл, тыгак Россий да СССР кумдыкышто чапланымыжым шотыш налын, 1990 ийыште «Шанавыл» фольклор ансамбльлан «калык ансамбль» почётан л;мым пуат. 1991 ийыште калык фольклор ансамбль икымше гана Свердловский область, Коми ден Мордва АССР-ла мучко гастроль дене коштын савырна. Тудо ийынак ансамбль икымше гана финн-угор калык-влакын т;нямбаль фестивальыштышт шке вийжым терга. Вараже шуко гана да шуко вере тыгай фестивальлаште лиеда, а гастрольжо дене ятыр область ден республиклаш, эсогыл йотэлышкат миен коштыт. 2006 ийыште республик к;кшытыштє фольклор да фольклор-этнографий ансамбль-влак коклаште эртаралтше «Еш пиал» смотр-конкурсышто «Шанавыл» калык фольклор ансамбль гран-прим се‰ен налеш. Тачысе кече йотке ты ансамбль эше ятыр гана лауреат л;м денат, гран-при денат палемдалтеш. Такше ынде ты коллективын ийготшат изижак огыл, кум тылзе гыч «Шанавыллын» 40 ий темеш.
– 1983 ий 26 январьыште «Шанавыл» фольклор ансамбльым Курыкмарий район Сарапай ялысе клуб пелен ты кундемысак 21 ияш качымарий Станислав Лукиянов чумырен, – каласкала тиде коллективыште тудо ийынак аккомпаниаторлан да концертмейстрерлан ышташ т;;алше Арсений Яйцов. – Тунам мый пошкудо П;ртныр селасе школышто музыко предметым туныктенам да клубышто музыкантлан пашам ыштенам, санденак мыйым Станислав тале гармончо семын паленат, ик эн ончыч ансамбльыш ;жын. Мутат уке, ансамбльыште тыршымылан ик ырымат т;лен огытыл, оксалан верч огыл вет тунам художественный самодеятельность ышталтын. Тачысе кечылан тиде калык фольклор коллективыште Сарапай да пошкудо Эм;н, Пальтик;н;нг;р, Ш;рг;й;л да эше икмыняр ялласе ятыр е‰ шке вийжым, моштымашыжым терген ончен. Нылле ий наре жапыште фольклор коллективыш чумыржо кокш;д; утла е; коштын. Тидлан кєрат т;рлє марий вургем коллекций ятыр чумырген да таче йоткеат нуно концертлаште, фольклор сценкылаште, калык пайрем ден марий й;лам модын ончыктымаште кумдан кучылталтыт. Ансамбльын репертуарыштыже ш;дє утла тошто марий муро ден моткоч шуко да т;рл;-т;рл; куштымаш, койдарымаш, модын ончыктымаш уло. Тидыже чынжымак курыкмарий, чыла марий калыкын аклен мошташ лийдыме т;выра поянлыкше огыл мо вара?
Ты поянлыкым нуно шылтен огыт кийыкте, шке велныштат, республикысе моло районлаштат, Йошкар-Олаштат, ;рдыж кундемлаштат ч;чкыдын ончыкташак тыршат. Теве тений Козьмодемьянск олаште эртаралтше «;;рня ;д;р – 2022» творческий конкурсышто шке вийышытым тергеныт да се;ыше радамыш лектыныт. Вараже апрель тылзыште Казань олаште «Этномириада» калык художественный творчестве да традиционный культур т;нямбал конкурс-фестивальыште адак эн уста коллектив семын палемдалтыныт. 2022 ийым Россий Президент Владимир Путинын Указше почеш «Калык сымыктыш да материальный огыл т;выра поянлык идалык» манын увертарыме. Тидын дене кылдалтынат фольклор коллектив ятыр мероприятийлаште шке вийжым терген, т;выра куатшым, моштымашыжым калыклан ончыктен. Теве, мутлан, Марий талешке кече вашеш «Марий с;ан й;ла» этнографий материал-влак сборникын презентацийже лийын, тушто «Шанавыл» калык фольклор ансамбль курыкмарий с;ан фрагментым пеш чеслын ончыктен да Марий шанче институтын чапкагазше дене палемдалтын. Тыгакак «С;ан толеш, с;ан толеш» творческий мастерскойын презентацийыштыже шке вийжым терген.
Ке;ежым эше  «Шанавыл» калык фольклор ансамбль Козьмодемьянск олан в;д капкашкыже – пристаньыш – турист-влакым вашлияш коштын да нуным шке мастарлыкше дене ;рыктарен-куандарен веле огыл, районысо этнографий музейын театрализованный прграммыжымат с;растарен кумда;даш пеш кугун полшен. Ансамбльын репертуарже тачысе кечылан моткоч поян, тудын программыштыже муро ден куштымаш гына огыл, тыгак калык й;ла, мыскара, койдарчык, калык усталык поэзий, шке шотан калык творчестве лы;ак уло. Тидлан к;рак фольклор ансамбль негызеш курыкмарий калыкын этнографийже дене икмыняр научно-практический конференцийымат эртареныт. «Калык ансамбль» л;мым нумалше коллектив тачысе кечылан т;рл; республик, регион кокласе да т;нямбал к;кшытан фестиваль ден моло т;выра акцийлаште участвоватлымыже дене шке к;кш; л;мжым т;рыснек сулен.