халарче саги синаала Мустафа Багаудин Ганижев

 
                ГАНИЖЕВ  МУСТАФА (БАГАУДИН)
















                ХАЛАРЧЕ –

                САГА СИНААЛА
                /СОСТОЯНИЕ –  ДУХ ЧЕЛОВЕКА/
                /шоллаг1а дола жай философех/

































         

                ЧУДОАЛАДАР
                /введение/

      «Халарче» хилар ба шерра ма1ан долаш г1алг1ай къаман наь- ха философи долаш сакхетама. Из яхилга фуд аьлча? Халларчеца торо хилар долаш: сага саг хила; даь-наьна во1 хила; къаман г1а-г1т1ахо (защитник) хила; эздел долаш хила; визза к1ант (къонах) хила; хьашт (потреб-сть) хила, диа (дуне) даа, дийнал (жизнь) ло- рае; сакхетам хинна 1илмаш довза; гонахьарча наха нийсса ваха-лела;
        Лакхе 1одийцар лорадеш, саго шийха махбарца, саг хила дез-аш дог дарца. Цу тайпара дунегар (мировоззрение), ший  дидовза, боккха лерх1ам хиннаб вайнаьха сага: г1алг1ачо, нахчочо, аьккхе-  чо, маьлхечо. Цул совг1а из наьха фурт1ах (фунах) саг хьаваьнна-вале, ший овла бовзаш вайнахалах хилар дийзад: туш-бацо, турке е 1арбе хинна вайнаьха саг хилар д1адовц. К1еззига диса а, белга-лгаляла, «халарче» (состояние) хул цунга.
        Шерра наьха дух д1ахьаш боаг1а овла, шира замашкар денца, ужаш протонахаш хилара, царех хуррити аггахе (цивил-ция) шер- ра яьржа  хилар: З1амаг1а Азии, Юххера  Азии, Шинахина Юкъе (Месопотами), Кавказ д1алаьцца хинна нахаш, хьабаьнна, баьха а моттигаш йолаш.
       Цу даькъа гойтам ба, г1алг1ай къаман истории а, цох беррига нахски этнос овла хьагойташ болх ба. Цигар халларче хиналга да, нахаш хьабена никъ, гучадоалача историс, метто хоамаш ма дара, тохкамо гойт хьалха замашка цу наьха каялар е ка ца ялар.
        Цу хьалхарча хана тротонахи кайоалаш а, ца йоалаш а вахар хиннад кхыча къаман викалий мо. Х1аьта цу замашка хиннар ис-торига  г1олла тохкам а беш довзийта доаг1а, цига гучадяьннача халарчен (состояние) лерх1амболаш махоттабе доаг1а.
       Г1алг1ашта, нохчашта даима духьаллаьттад, шоай овлаш ца1-аш хилара, хаттараш дувлаш: молаш да вай? мичара да вай – оал-аш? Цу тайпара хаттараш массадолча къамашта хьалхиша а латт.
Х1анза нахашца (г1алг1ай, нохчи кхы а) къоргга бувзам аьтта до-ккха къам да эрссий дар.
      Ха-замано д1адийссаяь «халарче» (состо-яние) я из, х1аьта цу ийдама (отношение) хоадам болаш гучадаьнна доаг1ача тайпара яьздаь истории дац, далее а дерригаш бесса-беса хьехамаш хилар доацар, махбе йишйолаш.
       Нестор, оалаш эрссий летопись яьздаь дина игумен хинна ва-ле а, тахан маьхен ваьнна Геродот вац, Нестору яьздаьр корадаьд-ац, х1аьта а из ваьха ха села гаьнара ца хилара, цол хьалха яьздаь белхаш хиннад дуккха а. Массала Хьалче Жай /Книга Бытие/ яьз-даь ха дуккха хьалхаг1а хиннай.

                - 1 –





      Нестор яьздаьр д1адоадаьд оалаш, яьздаь нийссалу, Маномаха ло1амца игумен Сильвестарас. Цу т1а нийссадала мегар нахский къамашца ийдам (отнош-ие) хилар а. Из эрссий хетара бола бух а овла хилар гуш хила мегар, х1анза гипотетически хьехам бе а ца безаш.
       Иштта, историца дукха хетараш а, моттараш хул, цудухьа до-аг1а ларх1а истори хетара кертера букъ т1аьхкашта, дулх д1ат1а а дехкаш дег1 хьадеш моттигаш я. Массала Библи яьзъю жугти ис- тори д1анийссалуш а болх бац, израильски архиологиаш баьчох, дукха хана денна, цига г1алай лар кхоряг1ац Дауде, Сулейме хана
хиннай яхараш.
       Нагахьа цу эрссий исторен торо нийссалоре, вайнаьха истори а цхьацца моттигаш гуш хила мегар. Х1анза г1алг1ай истори, ми-фологи, мотт тахкар толашха хала доаг1ар. Цудухьа, хаттараш ув-таде доаг1а тротонахи истори хьагучадаккха. Из истори хьадола-далар хурриташ хилар протонахаш хьагойташ.
       1илманхоша ма яхха протонахаш хурриташ хиналга, гучадув-лаш цхьацца хинна факташ я. Цула совг1а, цу даькъа гучадоалаш нахски мотт къаьнаг1ачарел къаьна болга, цу метто хьабелгалдар цхьанна къамай доацар метта, цунца сакхетамо хьадахьа аламетт (философи), вайнаьха дидовзар гуш. Из нахский метто хьадена да истории, философи, мифологи.
      Меттах дар гойташ, массала, «х1ама» яхаш г1алг1ай меттацар дош да. Цу деша торонаш я кхыдола дешма1анаш (термины) хьа-халийта, 1илмашта эшаш дола.
       Духхьал мотт бувца аьттача эрссий меттал хьакхувла дезаш хул дешма1анаш. Цудухьа «х1ама» яхилга эрссий меттал «вещь» яхилга хулаш эквивалентах. Х1аьта, цунга хьажача, г1алг1ай ме-тта эша дешма1анаш хьаде доаг1аш.
      Цу цхьана дешо «х1ама» оалачо, кхоачам бу эшаш дола деш-ма1анаш хьаде. Уж дешма1анаш хьа ца дахара г1алг1ай метта то-ронаш янна д1аяьнна х1ама мо, метта пайдабеш  яц. Цудухьа, из «х1ама» яхача дешах хьадедеза эшашдола дешма1анаш.
      Из да, г1алг1ай мотт шерра наьха вахаре юкъе ца балар, вахар-ца нийссалац бувцабеза г1алг1ай мотт. Массала, «х1ама» яха деш-аг1а хьадоал эрссий меттаца нийссалу эвиваленташ: х1амче – ма-терия, х1амчера – материальный, х1амилда – предмет, х1амал – материальность, х1ама шийна – вещь себе, х1ама вайна – вещь для нас.
        Цхьан дешах ялх дешма1ан даьлар. Из ца1 мара мичад дош а, х1ара г1алг1ай метта дешах, иштта дег1аба йишйолаш. Мела г1а-
лг1ай метта 1унал де торо хургъяр 1илмашта.
       Д1ахо, г1алг1ай метта торо белгалъеш, эшача керда ма1анаш а доахаш, цхьана хана И. Канта нимци метта даьхача мо. Иштта мифологица д1адолалуш х1анзар вахарга кхоачаш, 1илмашта нов-

                2




къостала, «аламетт» (философи) хьадийнадеш  г1алг1ай меттаца хургдолаш, сага уйлае, кхыдола  1илмаш  г1алг1ай  меттага дига.
       Къаман мотт дийнабалара г1ойле хургъяр, г1алг1ай метта ал-аметт (философи) даларе. Цудухьа, метта торонаш я, къаман сакх-етаман йола торонаш, довзартега (к познанию) кхача.
      Цудухь, керда дешма1ан доаккха вай: Халарче, оалаш. Из ях- илга да Хьалхилар, Торохилар, эрссий меттал оалаш хилча –  сос-тояние. Хьалхилар, аьнна 1е йиш яр, Хьал яха дош 1арбий деца-ре. Д1ахо аламетта (философи) дале а, философех аламет ца оал-аш философи ала доаг1а, из къамашта юкъара дешма1ан (термин) доладаь.
         Дош хьахула  деша овла болаш  Хала е Халар, цуна чаккхе т1акхетарца Халарче.  Цуна ма1ан  хулаш, лакхе ма алар – саги, къаман, паччахьалкхен  торонаш  хилар, низ  кхачар уйла е, ваха-лела магара, рузкъага кхача ка ялар, говзал хилар, наьха  къаман барт хилар, паччапхь волаш гармони оттар, 1илмаш довзар, сага ший истории хар, дин хилар, бусалба саго Аллах1а кхераш г1ул-акх дар, из деррига белгалдеш. Из  я  Халарче – Наьха Синаала, эрссий меттал (состояние духа и тела), из хьехам ба Халарчизм.
       Цох ала доаг1а г1алг1ай меттал Аламетт, дезаш ала, доаг1ача ала дош, грекаш оалаш хиннача тайпара (фило + софи = любовь к мудрости).
       Из аламетт хиларо протонахи духь хьадоладалчахьа белгалде доаг1а нахски сакхетам, Халарчех торонаш хилар доаг1аш х1ара сага: ваха, саг хила, шийна доаг1ар хьадаккха, цох махбеш, нахс-ки аггахе (цевелизация) дег1аяргахьа хьажжа.
       Х1аьта а истории моттигаш готтаяь хиннай тротонахи вахар дег1адара, цхьацца халарчен торонаш таплхара. Дукха къиза бар-бархой (варвары) т1аахара: ассирхой, персянаш, жалти (греки), туркой иштта кхы а.
     Юххера протонахаш хилар да х1анзарча вайнаьха къамий овла из хилар, цох къаман дагалоацаме уйла (национальная идея) ху-лаш сатувса довзаргахьа г1алг1ай, нохчи цхьа фурт хилар совг1а, довза шоай истории, кхыч къамашта духьале хинна д1а ца отташ.
       Халарче (состояние) хиннай нахски къамай торонаш гуш, ме-ла протонахи, иштта х1анзарча г1алг1ай, нохчи бахар хьал белга-лдеш, цу наьха хинна ийдам (отношение) кхыча маьхкашца, низ, сийле хилара махбеш.
       Халарче, г1алг1ай къаман сакхетама бух ба, шоай «аламетт» (философи) довза, цигарча торонех вайнаьха торо хулаш къаман дагалоацаме уйла дийнаяь д1агойта. Цунца да г1алг1ай бусалба динаг1а хилар а. Аллах1о т1ехье беркате хайла цар!
       Ханаш массихана цхьатарра хьаихаяц, ше ше ханаш белгаля-ла хулаш, дукхаг1ачох баьде ханаш хиннай оалаш, уж хьалха д1а-яхараш…       

                3







                ХЬАЛХАРА  КОРТА

                САКХЕТАМАН ОВЛА

        Г1алг1ай меттал философи хуларе махбаь вала йишйоацаш башха з1ыагар хургдар, дунегар (мировоззрение) гучадоалаш, из  къаман дидовзар, торонаш хилар белгалдаларца.
     Дукха хаттараш доалаш болх-моттигаш (случаи) нийссалургъ-яр г1алг1ай вахарах, сакхетамца философи хьагойташ. Цу тайпар никъ д1абахьа хьажача тохкамхочо. Къаман сакхетам бовзар сов-г1а, цуна хьашташ лорадеш, уж довзара, дукха ира моттигаш лох-аш вахарах, исторех, психологех, мифологех халарче торонаш а гойташ, цох къаман философи дийналуш.
      Къаман истори цунца сакхетам ца хилача далац, х1аьта г1ал-г1ай къаман из д1аяьзде лостамбеш белхаш де дезаш латт. Исто-рех хаьдда эзар, шиъ эзар шу хьалха хинначо дила сурташ дац, цу ханар замаш йовзийташ г1алг1айлла е нохчелла – хиннад ала.
      Жалти (греки) къама тарра, цар ца дайзийтар довза торо к1ез-зига йолаш. Цо оал жалти (греческий) фурт яьха хилар толамаш а доахаш, ший истории долаш д1аяьздаь. Цар шоай (элинни) хьад-аьд, цох кхыча къамашта г1о хиннад истории довзийта. Цул сов-г1а дунен д1аяйзийтай шоай культура, искусства, цунаг1а лерх1-ам байташ.
       Цудухьа цхьацца йолачап моттигашка довзар дезаш хул ист-ори кхыча къамашта из жалти далее а. Маллаг1ча къаман тохкам-хо мара ца хилара цу ханар истори, философи, фу яьздаьд ха хьо-жаш хул.
       Истории тохкаш хилча къаьстта г1алг1ай тохкамхочо хьажа доаг1а фу аьннад ший хана: Геродота, Старбона, Филона, Солона,
Иосиф Флавии иштта кхычар а.
      Г1алг1а хилар да историк хулаш хаттар увтаде, в1алла йисте цавоалаш, цхьаккха моттиг ца юташ теркам ца беш:   мичара да тхо, оалаш? Жоп дала хьажача, из бокъонца дола жоп доацаш ху-ле а, хьана аьлча хетараш дукха хилара, бе-бе ма1ан хилара къов-самашца.
      Иштта эттача хьала вайнаьха, шоаш протонахаш хилара атта-г1а да кхыча къамичул. Из аьттув ба нахски мотт хилара г1алг1-аша лелабер. Х1аьта нахски метташ дашхар дир совг1а, нийсса жопаш даьха дукха моттигаш нийссалу истори тохкачар. Тхьовра шира замашкахьа хиннача вахар белгалонаш гуш, ма1анаш а до-ахаш.
       Г1алг1ай шоай къаман мотт хилар бахьан хинна, цуна г1онца
истории, философи дег1адоаладе торонаш я. Толамаш гойта къа-хьегараш, 1илмаш къоаргаг1а ховш тохкамхой беза къаман хала-
рче торонаш дег1айоалае.

                4               




      Массала дика хургдар тахкача Хуррити, Метании, Хетти, Ас-сирии, Урарту, Атрапотена, Кавказа Албанира дзурдзуки хинна, ханаш  д1аяларца  цигар протонахах йисса халарче  хьагойташ белхаш хилча. Тохкамбе  торо  хургъяр – Иосиф Флавии, Фелон, Гессениус мочар яьздаьр тахкача.
        Шоай истори довза торонаш йоккха хилац, мела доккха мара ца  хилара  къам. Массала, эрссий  истори кегаданна моттигаш я, овла лохаш хилча, уж хьабалар хетара хулаш, цудухьа дукха хье-хамаш да юкъеяьнна ший хана: словяьнех, египетах, шведах, ски-фах. Цу хьехамех к1ай къамаьлаш хулаш, ше-ше моттигашка ба-къдар долаш шоай истори.
       Цу сурто гой мела г1ийла торо я кегийча къами, хьалха акха барбараш (варвары) баьхача мехкашка. Хьалха денна бухе уллаш истории, философи, культура яларе эллини мо. Цар тороно кхоа-чамбеш 1илма довзийта. вахар хиннадаь дохкар-эцар леладеш на-хски къамашца, тукхамашца, уж хиннаб скифаш, хазараш, перс- янаш, египтянаш иштта кхы а.
      Цунах хов эллини йоазув, культура, форда т1а лелар, филосо-фски дешалеш (школы) хилар ц1и йоаккхаш: Ионий, Пифагори, Элетти, Софисти, Метари, Кирени, Циничи дешалеш. Цар х1ара-не, шоаш къаьстта махбеш хьабаьхкаб философигахьа: Гераклит, Эмпедокл, Левкипп, Демокрит, Анаксагор, Сократ, Платон, Арес-тотель.., цар халарче (состояние) тоалуш,
     Таханарча дийнахьа шира жалтий заманга хьажар доацаш къа-май торонаш гучаювл историна цига махбеш, из яхилга да къам-аш т1ехь-т1ехьа г1овташ гучадийннад, шоаш долга д1адовзийта.
Х1аьта уж къамаш г1овтар бе-бе хиннад, нахски къами хиннаяц цу тайпара торонаш, царгар да д1адаккха мара боаг1ашхиннабац царцига т1алатархой (захватчики).
       Цу белха нахаш субстарташ хилара д1аима к1алотташ е баха-чар д1абпаха безаш нийссалу. Иштта протонахи шира аггахе (ци-вилизация) хиннаяле а цига нахи де1адар доацаш, бахача д1ач1оа-г1а ца луш хьабаьхкаб. Т1аухача низаш уж юкъе д1а-х1а тетташ, из ч1оаг1а лард ца хилара.
       Цудухьа хурриташ, урарташ, албанаш барта ца хилара халар-че (состояние) талхаш, аггахе (цивилизация) йоахаш, Кавказ лоа-машка кхаччалца хинна аггахе йохаш моттигаш хиннай.
       Х1аьта тахан дунен болх-1омбарга (оаыту) кхаьчача хьожаш: эллинаш, египтянаш, хетташ, жугаташ, персаш 1арбаш, гуржаш,  эрмалош шоаш баьхалга хьадайзийтад. Хаьта уж, хурриташ е про-тонахаш хилар гучадоалаш 1илмахошта гучадаьнначох, цо йоах нахски овла тахкар башхал йолаш хилар.
       Х1аьта нахи (г1алг1ай, нохчи) аьттув хул цхьацц долача даь-къа, Даьла къахетама. Цу нахски меттай торонаш хилар да: исто-
ри, философи мо 1илмаш хилар  маьхалдоаккхаш  шоай синошка, 

                5





сакхетам лакхбе, вахар тоаде.
       Вайнаьха  яьздаь философи деце а эллини мо, х1аьта  догдоа-хилга йолаш  моттигаш  гучаяьнний. Шоай философи довза торо
йолаш, шоай синошкахьа в1алла нач1ал дола саг уйлангахьа, цига метта торонца никъ лохаш, б1аьдеча бийссана к1ерам согаш мо.
        Нахский (г1алг1ай) мотт торо йолаш хилара кхыча метташта юххе, 1илмашта  дешма1анаш (терминологеш) юкъедаха, в1алла эллини, латини метташ деце а, эрссий меттаца эквиваленташ а до-ахаш дешма1анашта. Из еце т1аккха йоккха торо, халарче тоалуш.
     Хьалха философи 1илмай нанилг я оалаш ма хиннади. Филосо-фи (аламетт) довзаргахьа гучадоал сакхетам сагагахьа халар кхоа-чамбеш. Из эшаш хилар тохкамхочо нач1ал, ший зиркал долаш цу ма1анга д1акхача, ма1андаккхар (вывод) деш.
        Из да б1арчча ма1ан далар дег1агахьа, 1аламгахьа даьнна ца 1еш синаала хилар гу-чадоалаш, метафизика белха сина кхоачам-беш, уйла тоалуш Дал-ла гаргаваха, дина торонаш дег1айоалаеш. Цу хьале т1ехье т1ехье хулаш адамашта, хознех йола ганза кхоач-аш санаьхка (личность) кхетамехилар дезаш.
        1овхье (явление) а, г1улакхдар (деяние) а хулаш гучадаьнна х1амилдаца (предметом) хулаш цхьа исторех вахар гуш. Цу хьале цхьана тайпар доалаш дух (суть) долаш чулоацамах е оттамах (со-ставом) юкъедолхац  харц-бакъ  караг1доалараш (поступки)  сан-аьхк (личность) хала е индивидуальни оамал хила, зиракал (мудр-ость) гойта.
      Иштта, цига юкъедаьнначунга хьажжа караг1даьннараш лоар-х1аш махбе е боаг1а бехкбе, луш дикача г1улакха доаг1а совг1ат, из да сагага гучадалар толам болаш хьаькъал гойта, б1арчча кхол-ламан сазал (субъект) гуш уйлангахьа, априори наькъа т1а.
       Ца1 1аьдал (традиции) хулаш хоза беркат лораде ц1енача ий-лаца, из лордешйолча, цхьа бера-нанна тара хинна, цига дезал хи- лар гучадоалаш. Цу тайпара дар лорадеш, кходедезар кходеш, из к1еззига-к1еззига т1ехьлен в1ашаг1дехкаш, т1айоаг1ача т1ехьен-на.
      Из къаман сакхетам даима латаргболга гуш, д1ахо истори хи-лар дезаш  мела хувцамаш  хургдар аьнна ца кхераш  доладаннар (движение) хилара. Цох саги  вахарцар  дийнал (жизнь) латандаь, цхьа ерргига Хозаче (Вселенная) йолаяларца, цу вай дувцача до-ладаларца.
      Иштта йолача торонех хов вайна дийна хилар да философи а хъаьддадар (категория)  хулаш  садоалача х1амай, хинна ца 1еш цхьана мотте, сурте, беса, чама, агакепа (форма). Уж  хувцамаш хулилга долаш доладаларца мецамотт (с движением бесконечно-го пространства) Хозаче мела йоккха яле а, цхьа  кхетам бала то-ро йоацаш. Статуя я, – оалаш мо, холадама бахьанаш ца доалаш,
уйлангахьа, 1илмангахьа, ший экзистенци йолаш.

                6





       Цигар чулоацам 1аьдалах (традицием) боацаш, хьахинна хул
даима  хинна белгало йолаш, хаьддадар (категория) долаш,  ший оамал хилара. Цун айдала йишйоацаш дег1аг1а маьже яла ца мог-аш мо.
     Цун халар да дина вахара, цхьа деррига синаалах (дух), в1алла соца йишйоацаш цун доладаларца. Цунах гучадоалар да хьашт-те- ркош (интересы) хилар, бувзам отташ синаала (духу) лаарца, цига доладаннар (движение) шийна хетача д1адерзаде.
      Иштта кхел д1айолало ханачохьа, цхьа хана дакъа долаш, даь-ха е лоаца хинна хала бокъонца долаш, цигарча ханага хьажж му-къамотт (пространство) болаш доладалар кхоачашхала хангахьа, долалуш мукъамоттагахьа.
      Доладаларо (движение) гойт х1амче (матери) халар, цхьатар-ра гойташ дийнал (жизнь) дийна халар. Из яхалга да из «дийнал» таралуш товг1олла саг д1авахара хала когаш боагабеш. Саги вах-ар цунцар дийнал (жизнь) таралуш ц1ераг1а йисса «тов» (уголки).
      Сага вахар хул аттонга догдохаш, тов т1а г1олла саг ваха вод-аш, к1еззига ваха хало 1овшаш, цхьа наггахьа болх-моттиг (случ-ай) йоацача.
       Сага дег1, гонахьар буни (1алам) деррига цхьана х1амчех (из материи) латт, х1аьта из хилар да бокъонца духьоттар (принцып), цуна белгало я кхетамгахьа шерра яьржа. Из я х1ама (вещь), ший-гахьа даьржа духьоттар доацаш.
     Х1амче духьоттар да дег1ал (телесность) хилар, шийгахьа ше-ко йоацаш, иштта шоллаг1а духьоттар (принцып) да дийнача х1а-ман къаьстта са (душа) хулилга.
     Сакхетамгахьа санаьхк (личность) халар гуш дайза гучадоалар да х1амчеца дег1ал хилара, мела дийна х1ама еце а (кхера, дахчан г1анд…). Дийнача х1аман дийнал (жизнь) хул ханчухьа яхаш, из цхьана юхьагар, кхыча духьага кхоачаш яхаш хилара. Циг белгал- галдоалар да дег1ал (телесность) гуш хилар.
      Х1аьта кхыча оаг1уврахьа кхетаде доаг1а Са хилар х1ара дий-на хулача х1аман. Са да аьнна, юхьсибат (образ) е сурт хилац цу- на. Дийна дахаш хилар совг1а з1амига хинна а сакхетам хилар цу-на кертера белгало. Цох т1ехьардар къайленца хул, цох оал, Даьла къайле.
     Духхьал цхьа белгало хул са чухилара, саг дийна х1амче (мате- рия) йолалга гуш, ший белалол, амал (особенность, свойство) ху-лаш дийнал (жизнь) сакхетамца.
      Х1амчеца дег1ал (телесность) хилар да, са хилар х1амчегахьа, цуна яла духьале яц къовсаме хала. Цунгар халарче (состояние) я Дала данначох кхетам хилар, сага ваха, шийтайпара дийнал гойта.
      Вахара къовсамаш дувл, из саг хилар долаш, цхьацца халонаш а гучаювлаш, 1аткъар (влияние) доалаш дег1а (телу) е син (душе).
Халонаш хиларо гойт товг1олла саг водаш хилара, цуна дийнал а

                7





толхаеш болх бала мегаш.
      С ага дингахьа дар нийссалуш хул, цо юча уйлангахьа, цхьа-цца з1ыагар (процесс) доалаш ма1андоккхар (вывод) долаш. Цу къовсамга хьажача гучадоал дег1е (тело), сае (душа) къасташдол- га, шоай ханнача торонашца.
      Дег1ах дола диа (мир) хул цхьацца хозне е ирчал йолаш сакхе-таме сага. Дино хьалхадоккх хоздар а, ийрчадар а къоастаде, Дала сага сакхетам балара. Цудухьа  сагагар д1адехар хул Дино, Даьла раьзахургвар. Далла дзар да барт хилар наьха шоашта юкъе, ишт-та наьха гонахьар бонеца (природой).
    Цунах хов дино дахьар да барт хилар гармоница. Нагахьа наха Дин ца довзаш хилча лаьтта т1а, из Дин дагадеха а нахага кхоача-де дезаш.
      Иштта сакхетам хиларца, хов сага х1амче (материя) хиларца дийналах (жизнью) е дийнал йоацаш. Дала юча кхела белхага кха-чалехь, априорни дар эмпиризмага доадаш халарче отара.
      Деррига Даьла кхела доладалар (движении) долаш, къоастам-бе доаг1а халадоаг1ачох (что закономерно) Даьла ло1амца. Цуду-хьа кхетаде доаг1а саги синауйла (мышление) сина торо я, цох ме-тафизика кхелах х1амче (материя) хулаш, ший моттиг д1алоацаш.
      Цунах дар тохкаш шерра д1агойт къайлено дагалоацам (цель) гучахьа беце а. Из къайлен диа (тайна мира) хилар шеко йоацаш, сакхетам сагага хилара. Цудухьа къайлен болх, е хургдолчан болх Даьлага ба, цунах къаьстта корта а баь дашхар дац, адами низ ца хилара, къайленга кхача.
      Сага ха дезар да Дала яннача дийнала цхьа ха йолаш, 1илмай торонашца тахкадезаш вахар, х1аьта валар тахка ца дезар да саг ший ха йолаш вахилга дунедуаш.
     Сакхетам торо дег1айоаш болх хиннаб саг динага кхоачаш ми-
фологи новкъосталца философи цох хулаш, цудухьа ала хул, хьа-лхара сакхетам мифологица хотталуш ба. Цунга хьажжа дина тор-онаш хьагучайоалаш. Саго шийгахьа лелабаь оамал хиннай, к1ал-висача кхайкаш (цхьа низага), цо цхьацца Даьлий бе дагадохаш.
      Иштта саги кхетамгахьа хьалха гуш хиннаб кегар (абсурд), из хиннад хьалхар мифологица адамашта дайзар. Диа (дуне) д1адол-адалар, х1аьта метта ма1андар (значение) дешай этимологица да-шхар хулаш, шерра е даьха маллаг1ача цхьан х1амах.
      Из кхетам бенаб саг вахаш д1алеларца баьсса мукъамотт (про-странство) д1алоацаш сакхетам дег1абоаг1аш. Кхетам метте кегар хилара баьсса мукъамотт хьалбузаш х1амчех, цуна агакеп (форма) йоацаш. Нийссаг1а аьлча, лаьтта доацаш маллаг1а абстракцех, ци-га х1агучаяла х1ама йоацаш, цхьа цйла мара, из да хала доаг1ар а маллаг1чох уйла хулаш яхар, цхьа х1амче (материя) хьалохаш.
      Юххера белгалдар да, уйла в1ашийхоттар хоттарч ше-ша хул-
аш (соединение). Цу кхетамчех (понятие) хоттадалар долаш фило-

                8





софигахьа корадергда мифологи хилар белгалде.
     Д1ахо дух (суть) тохкача мифологи ма яхха гучайоалар хиннай ехь (начало), из меттахьа ца доалаш лаьтта доладалар (движение). Ехь йолаш кхетам баларца – доладалари дух да укха тайпар: хьал-
хар, Къовла – из яхилга да йолаянна х1амче лаца, цуна низ боадо (темница) я, цо х1ама (вещь) д1алоац, цох цхьаккх х1ама хьацаху-ландаь, х1аман ца1 г1о доацаш; цу хьалхар хьале х1аманца «къай-ле» хулаш «боадонца»;  д1ахо, из боадо йолаш бийсаг1а, боадох а д1адерзар хул доладалар, мукъамотт хилара; эггар аттаг1адар хул доладаларах (в движении) ма дола з1ыагараш (процессы), лохехь  чудахар, лаьттар ураэтта 1одижар.
    Цу з1ыагарах (процесс) хьадоалар хиннад оаро (эфир) е фо (во-здух), цунца т1аккха сердал е босбалар хулаш, цигар бов (боадо) 1аьржа хилара духь (начало) доала дохк (туман) г1еллуш мо, д1а-айлуш, сердал отташ. Цига боадох лаьттар къайлайоалаш. иштта Лаьтта сердал хьож дувцар хул мифологица.
      Са атта доладаларах д1акъаста г1ерте а цхьацца бахьанаш ко-радоаг1а из белгалдаккха. Цунах Платона махбеш яьздаьд ший «Суфиста» чухьа ма1андоаккхаш дашарца. Цо яьхачох: «Нагахьа довзар долга ховш хилча ардамбе (действовать) дезалга хар да, из х1амилда (предмет) довзара хала, д1адехарца да бала хьегар е ха-ло 1овшар.
      Цун к1ийле халара х1алче (бытие) довзашдар довзарца мамог-га довзарте (познание) хила, цунга хьажжа долаш доладалар (дви-жение) хало1овшара, цун ший га да, уйлахочунца хала йишйоаца белгалонаш хилара, яхаш хьехам ба (Чужеземец) ц1ерах беш.
      Д1ахо цига дувцар да: «Даьла духьа, воашта тешийта вай доа-г1ий, - оалаш атта, из доладалар, са е хьаькъал юхедоацилга ба-шхе йолача хьалчен (бытию), х1аьта, из хьалче хилар долаш: ва-харе, уйлаяре абстракцех доацаш, цунга хьажжа айянна, ц1ена йолаш Хьалче, кхетам цуна беце а, из шийгадар (доладалар) доац-аш 1еш халарап»
       Иштта цу ларх1а кхетам боалабеш яьзду Платона «Суфиста» чухьа. Цига дашхар дича философски ма1ан доккхаш, хаттараш дувл – дувле а Платона хьаькъал торонца де дезар белгалдаьд 1и-лмо х1анза, дукха духьале е йишйоацаш..
        Мифологи торонаш хилар философи ма1андаккхар (вывод) т1ера да, цудухьа зиракал (мудрость) философаш дийцад бухе ул-лар долаш. Х1анза философигахьа беш мах ба, сага диах (дунен-ах) лаьца, цхьа товг1олар (халонашкар) вахар (дийнал–жизнь) хи-
лар белгалдеш, цох 1илма далалехьа хинна товг1ол (халонаш) юв-цаш кегарах (абсурд), цхьа низмах даьнна дунегар (мировозз-ние) доацаш, хьалхара кхуврча хьалхишкар чурлоттам (структура) бол-аш мукъамотт а, ха а, хетара, тембеш хилара, динаг1а тешара мах-беш.
               
                9




       Цу уйлан наькъа т1а уйла яра Эдмунд Гуссерла лаьрх1ад сага йолаш, ший къаьстта йола дийнала диа (жизненный мир), шийга-хьа торо хилар долаш довзартена (познанию), бакъдар кхетадеш,  шийца озала шемадарра (объек-ая реалн-сть) доацаш, х1аьта цига дар сазала мах (субъек-ая оценка) хьабеш, саги торо махбайна хи-лара, акхал сагах далар хиннад из.
      Дийнала диаца (жизненный мир) яхилга да сага акхал д1а ца далар, цунгахьар довзарах къайле хинна, априорни уйланца мара кхел е кхетам боацаш, 1илманга ца валара. Х1аьта а цудинала ди-ана йола ехь (начало) сазала, аморфни яле а, цунаг1а дар, из саг хиларо догдохаш, цхьацца д1адехаш эшар карадерзаде, кхоачамб-оцараш д1адаха 1илманга кхоачаш.
     Цу товг1алех (халонех) дийнали диана торо я Э. Гуссерлас ях-ачо дийна кхетамца земуйла е (созерцать), таханарча 1илмашца дух (суть) тахка, цхьа з1амига кхетамче (понятие) йолаш довзарт-ен (познанию) юхе диста хьажача водаш кхаьча 1илман бокъонех латта логически сакхетамга, гуш халарче (состояние) х1анзарча сага вахар наькъа т1а.
     Х1анз ала г1ертар да, из хьалха хинна лохера сакхетам, ца хил-ча ца доалаш таханар 1илман торонашцар дидовзар, дунегар (мир-овоззрение) хилара г1алг1ай (нахский) сакхетам дег1аболбу фил-ософи хилар ший къаман метта. Метта торо хургъяц сакхетам ла-ртт1а дег1аболбе.
     Духхьал, из къаман торонаш яйза мара (истори, мифологи, оа- мал, 1адат тахкар совг1а, 1илмаш ший къаман метта ца доале, ци- га кертера д1оаг1а философига а долаш, къаман сакхетам лоха ху-ргба, дунегар (мировоз-ие) нийссалургъяц вахарца, къам хилар лохлуш болх хургба, цунга хьажжа культура хургъяц.
        Хаьдда г1алг1ай мотт, иштта г1алг1ай къам да д1ахо дувца доаг1ар 1илман торонашца махбеш сакхетакма, культура, социа-льни вахара а. Цудухьа белгалбу вай д1ахо, г1алг1ай къаман ов- ла махулла шераг1а махбеш, цун хьадалар овлага кхача хъьожаш.
Къаман овла бухе улар дезаш, ша-ший замангахьа белгал ц1араш а йоахаш из истории хилара, протонахаш хиналга ховш.
      Иштта, ала дезача лоамарой, кисти, оалой, дзурдзукаш, цанар-аш,г1аргарой, ганахи, хьалди долаш Урартер е Метанера ц1араш а йоахаш, замаш царца хиналга гушщ. Нахи, хилар да г1алг1ай хи -лар эггара хьалха, цу чу болаш беррига вайнах а болаш, тайп-тай- пара, цхьана аггахех (цивилизация) хилар кхетадеш.
     Тахан ширача ханар хинначох дисар гуш да, халарчес хагойта-чох, массала гу вайна: Китай, Индии, Египит, Греции, Рим антига (античный) ханар. Х1аьта цу аггахех (цивилиз-ия) юхе дусташ хи- лча хуррити, хьалди аггахе (цивилизация) хинна хьал к1езиг гуш да, х1ана аьлча царех юхедисса къам вайнах мара доацаш.
      Торонаш хиннаяц хьади (протонахи), шоай бокъо д1ач1оаг1ае

                10




паччахькхе ч1оаг1айолаш баха цу шира замашкахьа. Цу халарче-но (состояние) ший торонех кхоачам хиннабац шоай вахар, пачча-хьалкхенаш лорае. Цунга хьажжа мегадац дукхача протонахашта  лораде шоай:1адат,1аьдал, эздел, метташ, шоаш субстарт (к1алхь-ара) къамаш хиларца. Т1адаьхкача къамаш шоай ло1ам д1абоарж-абеш в1ашаг1увш ассемиляци хилара.
      Протонахех тахан бисараш ба: аьккхи, бацой, г1алг1ай, мелхи, нохчи. Урарту ехачул т1ехьаг1а хьалди (нахи) баха хьожаш шоай кхуврч болаш маьлха к1ала моттигаш хиннай, цох хиннар г1ийла торонаш хиннай, вайнаьха дай бекъабанна бахар мара кхы х1ама доацаш, моастаг1аш тийшаболх лелабеш. 
      Моастаг1ашта аттаг1а хулаш нахи вахар кегаде. Къаьстта бел- галдолаш, сакхетам лоха хилара, нах ша-ше ваьннар волаш, т1аот-тар к1езига хилара. Массала, уж г1алаш а яь, цуча баьхача боалш мо, из ший к1ур, дезал лорабича кхоачам болаш мо, шоашта пач-чахь, аьла ца хоржаш лийнаб г1алг1ай къаьстта.
      Х1анз цу яхача заманчухьа села гуш да сакхетамах, г1алг1аш хьаденар, шоай аггахе (цевелизация) хилар нохчашца д1а ца кхе- таш. Тахан г1алг1ай оамалга хьажача,1адато д1анийссаяь сакхет-ам ба ала, дукха дикаш хул белгалде, х1аьта эзар е шиъ эзар шу хьалха хиннар д1аяьздаь моттиг яц, цхьа хетар-моттар мара.
      Эггара котаболш дар да г1алг1ай Лоаме хилар, из лоаме д1а-яьлча г1алг1ашта лорабала хала хургдолаш. Г1алг1аш шоай оама-лта (нравственность) лорадар да кертера, цул ч1оаг1а да г1алг1ай мотт дийна латтар, мотт д1аболе фурт (фу) д1айовр хургда.
       Г1алг1ай къаман бокъо ца хилар белгала долаш хьадоаг1а ук-ха эзар шера, цул хьалха хиннар довзаш дац.
      Истори хилар дезаш протонахаш баьха замаш тахка, Шинхин Юкъе (Поле Синар е Месопотамии) хуррити вахар цигар доаг1аш истори хоамаш даьд, шоай Метании оалаш хинача паччахьалкхе бахар кхоачалуш. Цу фунаг1а хинна нах Кавказе кхаччалца хинн-алга да тахан г1алг1ай, нохчи Кавказе бахар.
     Философски ма1андаккхар (вывод) дича, истории а, нахски ме-тто ма яххар да логически синауйлах (мышление) махбеш, ца1 аг-гахе (цивилиз-ия) хилар, таханар России регионаш йолаш мо в1а-шийнийссадар (сравн-ие) дича.
      Иштта, да аьнна хетте а тахан тротонахи ц1араш д1аейна латт, шоай замангахь уж ц1араш яьхаяле а. Адстартах т1адаьхкача къа-маша кхотало йоаккхаш. Оалаш, ма дий г1алг1аша кица доаккха:
«т1абенача дахко к1алхьар дахка эккхабаьб». Иштта г1алг1ай ов-лаг1ар нах лелхабеш таханарча денга Кавказе бахаш ба..
       Д1ахо хетара философи уйлаца ха доаг1а протонахаш е хьал-ди оале а уж шоай аггахе (цивилизация) лелаеш баха г1ирталга, цар дукха ц1араш хиннай, шоаш нах хилар д1адовзийташ. Цар оамалаш, метто бу хоамо хьагойт г1алг1ай дай хинналга к1оргга

                11




гаьнар овла болаш, цар аьлий дегашца сакхетам лелабара. Из эз-дел, оамалаш, г1улакхаш цхьана денна леладара доацаш.
      Цу гаьнар ханаца хьадар кортамукъале езар, аьлий дегаш хил-ар дезара, цуна лакха махбеш. Иштта къонахчун дог чудолар вай-наьха ва оалаш. Кий тулаш вар Кийтава (вай саг ва) оалаш. Г1ул-акх доаца саг лай лоархьаш. К1алвисачо г1о ца дер харцахьа лоар-х1аш, мелла гаьнар вале а. Сонтал, куррал къонах сага ца могаеш.
Наьха юкъе лерх1ам болаш, воккхавар хьалха волаш, з1амаг1 т1е- хьа волаш, кхы дикха хиннад уж къаман куцаш.
      Гаьнар хьайоаг1ача ханаденна, аьлий аьлий дегаш хилар лоар-х1аш, саго ше аьла ца лоарх1аш, из ц1и ца езара. Цу г1алг1ай дай мела торо йовра, дега ца вохаш, мала к1алвисара 1уналде ца вод-аш, саг1а ца дехаш, шоаш Дала шоашта баь аьлий болаш. Царна чулатташ кхыча фуртах адамаш хиннад, шоай мукъа болаш, низа- г1а лай ца лелабеш.
       Шира геттар хьалха замах, лакхе ма ала, т1абаьхкача низаш г1аалг1ай дай меттахьабоахаш хилара, цар ма могга духьале лела-яьй, б1арчча къовсам цох хулаш, юхъхера лоамшка биса хилара, кхы бах моттиг ца хилара. Дукха халонаш лелаяьй г1алг1аш, шаь-рача бахача нахах хьогаш.
    Лоамар вахар хиннад оамалт (нрав-ть) ч1оаг1аеш, цхьацца тай-паш хилее цхьог1она. Царгар ха таралуш цхьа дорхочо (раненый).
Лоамарой дог дилла лийннаб массайолача хана, бовра ца кхераш.
Цу хала хана, алий дегаш хиннараш г1алг1ай дай болаш. 1уй ца хила лергволаш г1алг1а, махбеш хиннаб цар, из сакхетам боацар-аш 1уй лоарх1аш..
     Саги д1алеларца гуш хул, саги оамал, из ше д1алелар (поведе-ние) хилара оамал хьагойтар, д1алеларца лоарх1аш хиннаб саго лебо мотт а, цуна велавала е эг1азвахар. Протонахаш леладаь ва-хар, цунцар белгалолаш (особенности) хьагойташ хиннай метто.
      Яхача хана хьалди хиналга ховш г1алг1ай саго ший фух йола фурт хьаярца ший 1адаташ, оамалаш, эзделаш, г1улакхаш д1ахь-аш. Из хьалха лийза когаш хилара, шоай лараш йолаш. Цох дар а кертачу чудила, метто вахар е яха замаш белгалйийнадаь, истори 1овчеш (события) бувзам боалаш т1ехьа дагайохийташ. Массала,
меттаца оалаш хиннад, къаьна хинна х1ама б1аргаейча: «Мичара енай хьона из къаьна хуррилг».
   Ужаш мо массалаш дукха да, х1анзарчо цхьанех кхоачам бу вай,
ужаш г1алг1ай меттаца дуккха да. Яха ханар вахар гойташ, цу за-машка шерра аггахе (цивилизации) хилара, кертера сийдола аьла а волаш хьалди (протонахаш) бахара Метании, Урарту е Кавказера Албани.
     Хьалди наьха аьлий хиналга ховш синаало (дух) яхар деш, хар-
цонна духьале еш, нийссаг1адолчо т1ехьа хулаш, к1ависача сага г1одеш, хиннад пролтонахашкар хьадена г1алг1ай эздел а, г1ул-

                12





акх а.
       Х1аьта цунах дола дашхар т1ехьа ший метте де доаг1а. Ханза хьалди аьлий наьха сакхетам цхьана боарамах мишта лаьттаб хьо- жаргда вай. Къоалам болаш йоазув цунца 1илма хилар башхала ер я аьнна г1аьххьа лар йисаеце а, цхьацца торонех философски уйл-анца махбеш тахка хьажар декхар да, цунца дагалоацам хулаш ше г1алг1ай къаман волга ховш.
      Протонахашта юхе баьхача тайп-тайпара къамаш хилар: грек-аш, жугти, римлянаш, беш хинна хоамех гуш цар хинна ийдам а (отношение) гуш. Цар йоазунаш хьоабой гуш, белгаляккха цу хан-ар цар торонаш, боалаш е ца боалаш боалаш хьагой. Греки, жугти, римляни историс гойтар мара вай историца кортабе молттигашщ йоацаш.
      Бакъда цхьацца долча къамай халарче (состояние) эсалаха хи-най: дешар, хозне кхоллар (творчество), 1илма, дин леладар к1ез-ига зембе торонаш йоацаш. Г1алг1ай (вайнаьха) цхьацца гепоте-тически махбар доаг1аш: метта торонаш къаьстта хоам байташ, в1алла дагайоацача хана.
      Цу тайпара хьал доаг1аш хилара махбеш логика-симантика тохкам бе хьажача, метта торонаш мела хьаювла ховш, керда де-шаш хьагучадаха, кхыча метти дешашца эквиваленташ лаха. Из болх ца бара г1алг1ай метта торонаш таъаш, мотт къелуш, кхы-дола метташ д1аьхий хилара.
       Иштта г1алг1ашт юкъе зиракал л1адовш. Цу хьале хиннача къами  метта торонаш талхаш хулар Китае, Индие къаьстта шиъ-кхоъ эзар  шу хьалха. Из хиннад торонаш д1айовш метта, культу-ра  цхьана сурте  хулаш  болх-моттигапх (случаем)  капитализма  хьат1аеча Европе.
         Цу халонашка хинна ца 1еш, халаг1а денош вахар дукхаг1а даькъа талхаш нахски (г1алг1ай) къаманга. Уш халонаш тайп-тай-пара хилара, наьха вахар а хиннад царга хьажжа. Къаьстта халдо-наш кхоачаш хиннай  кхыдола къакми 1аьдал т1адеш, цхъьацц ко-талонашщ  а яьха. К1алхьар  къамаш  д1акегадешщ  болх лийнаб, х1аьта а дукхадолчох  к1алдиса  къамаш дийна диса хьожаш хин-над, из царгар синаала (дух) ч1оаг1а хилара
       Геттар к1алйисса торонаш хиннай к1аллаьттача къами, б1ар-чча е моттигашка асмимилячци хулаш. Иштта колхи оалаш хинна хьалди кхъыча къамех д1аувжа хилара, царех лар йисаяц: цхьаба-раш эрмалой, гуржи е византийцаш хала мегаш.
      Цигар к1алхьар-вьннар шоай хьалди наьха таьптар д1адапхьа хьожаш. Керда мет-игашка д1ач1оаг1луш, дуне лохаш. Царна би-цлуш хинабац шоаш молаш ба, лоабеш кортмукъален сакхетам
      Лакхе хьоабаьча китайцашкар е вой протонахашкар пайда ий-цаб г1алг1ай вахара, къаьстта сакхетама, уж кхыдола къамаш Ду-нен синаала (Мировой Дух) гойтара, джоацар царца нийссаде хьо-

                13





жашщ.
     Ха доаг1а низбола къамаш хиннад массаза мела къамаш е кег-ий къамаш бедохка, 1азап т1аоттадеш дукхаг1ачох, езараш йохк-аш е чуоттаеш. Дунен синаалан (мирового духа) хиннаб белгало-нех ший бух улилга кхетадеш карадерзаде шоай карахьа керда ва-хар, къаьстта г1алг1ашта протонахашкар дисса.
     Цунна аттабола оаг1ув бовза Дунен синаалан кхетамче (поня-тие) йовза, х1ана аьлча цунга хатта мара а хиннадац деррига адамий вахар, торо йовза, г1улакх дара.
      Адамий сакхетам сомабала цига г1улакх далара, белгало хьа-гойташ хиннаб Дунен синаала дика каралаца, хьалххе даь хьисап, дикан уйла хилара. Кхоачама коталон никъ баккха, торонаш сов-г1а ювргйолаш бокъонца хьабаьхка протонахаш хилара, цар т1е-хьенга, царна когаметта г1алг1ай хулаш.
      Т1аенача аггахе (цивилизация) баь болх ба х1анза г1алг1ашка а, иштта кхыдола къамашка а хьакхаьчар, хьалххе д1адахачо ма-1андоккхаш мо, х1анзар адамашта шоай вахар тоаде. Хаьдда хат-тар далача, уж хьалххе хинараш молаш ба ховш, г1алг1ашта, нох-чашта, шоай протонахш хулаш.
    Х1анзар халарче (состояние) гуш, цунца вахар д1а-х1а нийсса-деш, вахарол хьадехар хьадеш, х1аьта ийшача, ийшача ца дуташ, юхач1оаг1алуш моттигаш хиннай. Низболчарна карадолхаш хан-аш ихаяле а, хьал тоадеш дукха моттигаш хиннай.  Цхьа дагадоа-цача тайпара г1атте д1ахайташ хиннад гонахьарча къамашта шо-аш болилга, иштта даьр ца дуташ, шоай ц1а йоаккхийташ хиннай г1алг1аш, нохчаш.
       Из хиннад цар овла хьабеналга хурриташкар хьалди хиларца, ша-шоай замашка йоахаш ц1араш а йолаш, тахан г1алг1ай оалаш мо, цул хьала лоамар вахар долача хана лоамарой, оалаш мо.
      Истори белгалйоахаш дукха ц1араш хиннай протонахех: хьа-лди, наьрт оарстхой е оалой оалаш мо – хурриташ, хьалди, гана-хаш, колхаш, халибаш, цанараш, дзурдзукаш иштта кхы а царех оалаш.
       Нувхьа пайхамар хьаден зират хиннад нахски къамех шоаш г1алг1ай болаш, хьабаьхкаб хьалхар г1алг1ай хинна дай, шоай моттиг хилар дезаш маьлха к1ала. Цар шоашкахьа леладаьд шоай дин, оамал, 1адат, эхь-эздел, г1улакх-сабар, къонахчул гойташ, кхыча къамаш г1алг1ай дай лоарх1аш, к1еззига мара ужаш хина-беце а.
     Иштта г1алг1а хинавац т1ехьишкахьа хила эздела,сабара, дена-ла, г1улакха, сий лорадара. Цар лоалахой къамашта гойтад, масал доалаш г1алг1аех, уж цхьа аьлий фунах болаш мо, мела уж хина-беце а, шоаш охлой (простые) бола вахарца.
      Хьалди аьли дегаш хиннад, Нувхьа пайхамар ханар, цар хьада-хьаш, нахски къам хилар белгалдайташ, эздий кхетам д1алуш шо-

                14




ай т1ехьенашта, мела хала зама т1акхачара боха ца бохаш. Хьех-ам луш т1ехьенна, маллаг1а дас, оалаш хиннад: «сага эхь да шоай даьш лелаяь сийле, дика оамалаш, къонахчул, эхь-эздел, г1улакх ца леладар; геттар харц да сийле йоаеш, ший керахь аьла воацил-га хетадалар, цунца вахар бебашха доацаш лелар, эсалал гойташ саго…»
       Иштта, хьехамаш хиннад массийхана хозаш, къаьстта боккх-аг1а хинначачаргар. Цу даькъа, из хинад к1ерам хьалотабар, з1а-маг1ий синаала (дух) керахь чубужабеш. Цу синаалано д1адугаш хиннад къонахий, к1антий вахар къовсам лоттабе моастаг1ашца, кхыметтел саго ша-шийца а, из дике, вое къоастаде.
       Цунца х1ара г1алг1ачо бовзаш хиннаб ший хьаваьнна овла, ворхх1е, барайтте да хьавувцаш, из шоай таьптар довзийта эшача, деррига дунен хьалхишка д1акхадергдолаш.
       Дукха даькъа г1алг1ачунга котало кхоачаш хинна еце а, цуна вахар хиннад, цу коталон хьожадаь. Уж 1одийца  цхьацца  хинна оамали  куцаш мара дац, цхьа кхоачам  хила х1амилда (предмет), цох махбе. Цунах хов мела низ луш хиннаб сингахьа, сакхетам ма безза халийта.
      Уж сина торона хина кхоачамаш, саго шийгахьа кхы совг1ада-ха уйлайолаш дагалоацам (цель) лелабаьб. Г1алг1ай бахар торон-аш дукха хинаяц, х1аьта г1алг1а догдила лийнавац е лела йишйо-лаш а хиннавац.
      Х1ара дас хьаджаьр гуш хиннад т1ехьенна, толамаш доккхий хинадеце а, цхьаккха во1 хинавац ший даь мела моттиг б1аргаго е цуна из дийза а дац. Нийсса аьлча, х1ара да хинначун хинар г1ер-та вахар хиннад, дгдила шийха, ший вахара т1ехьен вахара кхоач-амбе, эхь-эздел, къонахчул ца дохапдеш.
      Цох ховш да, х1ара къаман викало хьаденар эза вахар хиналга ше саг волалга, санаьхк (личность) долилга д1агойташ. 1илма до-взаш ма1андаккхар (вывод) хулаш, цу вахаре хозне кхолла (твор-чество) моттигаш хиннай культура.
       Г1алг1ай вахарца хьадоаг1аш хиннад вахар тоадар моттиг ло-арх1аш, ц1енюкъе е коа т1а ц1ено йолаш, лоастам лелабеш, айлан юкъе а наьха цхьоаг1о йолаш, нах баха моттиг хозае, тоае. Наха шоайла новкъосталдеш хиннад, эшача гаргар нах е айлан хьагула-луш белхашка.
       Цу вахара т1ехьа дисса, кхыча къамашта масал хулаш моттиг-аш ухаш хиннай, цхьаццабараш цецбоалаш, цхьане караг1адаьнн-ачох, дика гойтара. Иштта, кхетам совг1абоалаш хьабенаб г1алг1-ай сакхетам.
       Цу тайпара т1ехьале гуш, дараш к1еззига хиннад г1алг1ашта дисса д1аяхача замашкар. Из да нахаш (г1алг1аш, нохчаш) даима духьале лелаяьй кортамукъале езара. Из хьаденад прлотонахашк-ар, мела цар аггахе (цивилизация) йоахаеш хиннаяле а кхыча низ-

                15





аш. Цар аггахе ч1оаг1аялалца уж ца биталга хов г1аьрхоша, шоай
йоазув, 1илма, культура йовза торонаш в1ашаг1айохка.
       Х1анза шоай истории довза торонаш хилац, шоай д1адахача вахара махбе, массала антични Греции мо, уж ца хуле а историки декхар да, кхыча къами вахарца нийссаде хьожаш, шоашкар арти-факташ хуле, метто хьабахьа хоамаш (информации) хуле цар тем-бе.
      Т1ехьа т1аяьхкача аггахеш (цивилизация) даьча йоазувнех, 1и-лмо белгал ца даьр хилац тахан довза из протонахи хиннар. 1илм-ангахьа кхыча къами хьагойта ца могар, нахски метташ хьагучад-оахаш болх хиннаб. Царех масалаш дукха да, метта торо йоккха ганза йолаш. Нахски мотт эггара къаьнаг1ачар хиналга хов, цу ме-ттаца дукха дашхар а даь ма1андаккха (сделать вывод) моттигаш нийссаянна хиндаь 1илмахошта. Из да торо ялар меттага г1олла истори дийнаде, довза. Нахски меташца аналоги а еш хилча бел-галонаш йийнах, истори да ала цу хана моттигашка г1алг1ай е но-хчи истории да ала.
     Ха-замаш хувцалуш, т1аенача аггахес (цивилизация) беш болх хиннаб, хьалха д1адахачох ма1андаккха дезаш, цох шоай вахар а тоадеш, шоайла хьаха хиннараш, молаш хиннаб ховш. Х1аьта ий-шача, шоайдар дуташ хиннадац ма хула, юхач1оагдалар даьга са-тувсаш. Цига торо хиначарна караг1даьндале хьал хилар, т1ехьа-шка бувла бийзача наьха (г1алг1ай дай), шоай хьалди Нувхьа ха- ханар болалга гуш, миштта бесса шоай ц1и йоаккхийташ хьабаьх-караш.
      Говзал 1илманца мара йоаг1аш хиннаяц. Из да 1илманца торо-наш совг1айоалаш, зиракал (мудрость) хала махбеш шоай вахар аттаг1аде. Иштта, хьалха д1аяха ха-замаш тоахкаш наьха (г1алг1-ай) истори дика довза, кхы цхьаькха хул ха доаг1аш, тахан г1алг-1ай историкаш истори тохкаш хуле, цох пайда цар рефлекси еш, юха т1ахьожаш мо.
     Г1алг1ай истори торонаш з1амаг1чарех я, г1алг1ашца балабоа-цаш кхыча къами историкаш яьздаьр теркамбе доаг1аш. Цар ма1-ан нийссадаьккхад е даьккхадац хьожаш ревизи ер нийсса да. Ме-
ла хоамаш хьадовла мег нахаш (г1алг1ай, нохчи) ца хьоабаьча, из цхьанне яьздер ший дагалоацамах, тахан г1алг1ай историкаш хьа-тоадича. Цох цу къами истори дика дашхар а хул, х1аьта нахски истори довзар гуча а доал.
      Из кхыча къами истории тахкар да 1илма дег1адар, иштта ший къаман истори оаг1внаш хьагойташ. Ер истори болх бац, ер г1алг-1ай философи торонаш, мотт цу философица дийнабе лаьрх1а бо-лхах болх ба. В1алла ший къаман истории довза пайда ца болале, мела 1илма пайда хул цох. Наха саго товра даьча, саго шийна дик-ан декхаре оттаву кхывола саг, цунца барт товр а хул.
      Х1ара къаман овла хьабоаг1а гаьнара, дукха къамаш д1адайна

                16




моттигаш а хиннай, протонахех хьахинна къамаш а д1адолаш мо-ттигаш хила мег, г1алг1ай, нохчи бусаш мо ца бусаш, цу тайп-та-йпара меттигашка цар фурт (семя) д1ахадара, цхьацца бахьанаш-ца (т1емаш, лазараш е ассимиляции хинна), из Даьла кхел йолаш.
      Лаьтта т1а адамаш хьадоаг1а шийна болча аьттувна нийссача наькъа т1а нийссадала хьожаш. Цу г1улакха говзалца, эзделца, те-шамца махбеш, мела харцонаш хинаяле а вахаро хьагойташ, из аг-гахе (цивилизация) хилара, лерх1амбеш, сатувсаш дикача х1аман-га. Адамаш е наьхаюкъарлено (общество) ший хьашташ (потреб-ности) леладаьд, цхьацца хьашти-теркош (интересы) хилара.
     Сага шоай вахар никъ хестабаьб, цунах эггара дикаг1а эздий а, догдена (благородный) а дар хиннад, саго лерх1амбар, ший моча
дийнала (жизнь), санаьхка (личность), из индивидуум хулалга а ховш. Из х1ара дийнал е санаьхк цуна мо фурт йолаш хилара, Да-ла банна сакхетам а болаш.
      Адами х1ара аггахе (цивилизация) ч1оаг1аяла хул, ший мо аг-гахешца ийдам (отношение) хилара, цу бувзамах торонаш дег1ай-оаг1аш, цхьацца дохкар-эцар леладара е цхьацца болх-1омбар (оп-ыт), говзал хьа1омаяра. Эггар кертерадар хиннад адамашта барт- товш дахар.
       Барттар хиннад кертера ма1ан наьхаюкъарленаш дег1аяр. Цу тайпара халарче (состояние) хилар хиннаб боккха болх, аггахье (цивилизация) дег1аяргахьа, къамай шоай дин, йоазув, философи,
хилар гучайоалаш.
     Наьха гуммани болхг1улакх (деятельность) хул хозане кхоллар
(творчество), цунца дувзаданна да наьхаюкъарлен вахар а, цигара къаман торонаш а, цхьа аггахе (цивилизации) хилара. Цига дери-га дикаш гуш, 1илмаш хиларц: истори, философи, мифологи, иш-тта кхы а. Х1ара сага ло1ам болаш т1айоаг1а т1ехье дика, эздий кхее…

      Философи цхьацца дола г1алг1ай метта дешма1анаш (термины), эрсси метта эквиваленташ.
/ кхетамче – понятие; ма1ан- сущность; чулоацам – содержание; чудоала-дер – введение; уйла халар – намерение; синаала – дух; синауйла – мышле-ние; болх-г1улакх – деятельность; ардам – действие; хьалче – бытие; саз- ал – субъект; сазали – субъективный; озал – объект; озали – объективный;
бакъдар – истина; дух – суть; ехь – начало философское; кхетадалар – вос-приятие; доготтар –побуждение; дегодехар – желание; духьоттар – принц-ип; хозане кхоллар – творчество; хадемогар – способность; бехкам – услов-ность, условие; санаьхк – личность; х1амче – материя; х1амилда – предм-ет; х1амчера – материальный; джаухар – субстанция , сущность; агрерий – произведение; аггахе – цивилизация…



                17







                ШОЛЛАГ1А КОРТА

                САГ ХИЛАР

           Саг хьакхелчахьа хьадоаг1а цо ше лаьттан букъа т1а валар
бакъдеш, из сагах санаьхк (личность) хулаш ший торонаш лелаяр.
Цига хулача далоацамца хьашти-терко (интерес) йолаш духьоттар (принцип) далара. Иштта гучадоалаш цунна ше саг хилар. 
   Цу сагага хьажжа, цхьана замангахьа торонаш ший бесса хулаш,
х1ара цу сагага кхоачаш ший тайпара. Х1аьта хано наха белгалон-аш йовзийташ махбе, бакъдар-харцдар довза, цуна доаг1а г1улакх
деш.Наха юкъе зуламхой ниссалуш хул, харцо къайлакхохьаш ха д1акхохьаш, царна хьал хулаш лаьттан букъ т1а мукъмотт (прост-ранство) балара.
     Иштта хьал хилар да дикана е вона хулаш, саги торо хилар гой-таш, саго, ший хьашт-терко (интерес) дагалоацамах кхоачашеш. Цига хувцамаш хулаш вахаргахьа дикан е вона, из да сагаца дийн-ал (жизнь) хилар, мела цо товг1ола тара хулийте а из
     Цудухьа оалаш лоама баьхача г1алг1аша хьалха заман:«Товг1-ол ийца вода хьанаьхк». Из яхилга хиннад, ший дийна хилар (дий-нал - жизнь) д1ахьож вахаш ва хьанаьх, яхилга. Г1алг1ай меттал «тов» я ц1ера галингаш, из саг вахаш, д1авахар тарадеш (галинг-аш – уголки) т1а г1олла.
     Х1аьта вахар дукхача даькъа халадолаш, ма1ан доаккх цу кхе-тамчех (из понятии). Товг1ол, оалаш, хала вахарах латта дийнал хилара синоним торадеш. Из дийнал хоза-дика хилача, цунах тов-г1ол ала ца дезаш, цох нах (г1алг1ай) охлой хиналга гуш, шоай хала вахарца. Вахар хала хиннар диц ца далара гарга хулаш, ишт-та хоза хинна вахар а мича хинад дицдала хьале.
        Г1алг1ай вахар хиннад хьалха геттар саг, индивидуум хилар гуш, цуна ма1ан доалаш философи чулоацама. Саги вахар эргаш хилара, цу къаьстта хинача сега вахар, кхыча нахачул тара деце а, шийдар мара кхы доацаш лаьттан бука т1а, д1агойта ший товг1ал наха, маьхка.
     Массаг1а къонавар къалуш, ший хана леш, д1авоалаш ха йоаг-1аш хиннай, шийна т1ехьв ца1 е итт вуташ ваха. Бисачар шоай да
дагавохаш, товг1ал йоацаш мо веначо лелаяр, хоза, эздий вахар а
хеталуш, дувцаш хиннад.
      Х1аьта ди мела дала лаьттан букъа т1а адамаш дебаш е цхьац-ца лазараш даьхке г1алг1ай фу г1елдеш хьаденад, т1емаш лелаш моттигаш хиннай. Нах бебаш, вахар тоадалар хьажжа эволюци де-г1айоаг1аш хиннай.
      Юххера, ала дог1а г1алг1ай шоай вахаргахьа бийба, дукха хи-нна, уж тоабех, кланах бекъалуш хиннабац, цудухьа царна юкъе а аьлий хилар т1аэцаш хинадац. Г1алг1ай вахарал лакхлуш хьашти-

                18





теркош (интересы) хинаяц, цар хьабенача сакхетамах, из ца1 шол-лаг1ачун хьалхишка кортамукъа саг хиннав. Из, иштта ца хилача, из саг саг хила, г1алг1а хилар д1адовш.
     Цунах оалаш хинада Кийтава, г1алг1ай кий товш, г1алг1ай ва-хара ц1ияларарг (символ) хиннай, ше-ший замашка лелаеш, мога-
еш агакепах (форме) йола кийнаш. Кийно саги сий айдеш, лартт1а г1алг1а волга гойташ болх баьб, наьха сакхетамгахьа, цунга хьаж-жа из лоарх1аш.
      Г1алг1ай вахар хиннад хьехамех махбеш, ша-ше хьанашк къо-аной хулаш хьехамца дикадар хьалхадаккха. Цунах наха парг1ато езалга белгалдоалаш хиннад сино ма яхха деце а, таронаш кхоач-амбеш. Из доацачо сатоха ховш, иштта хьехамех чулоацам хилара аламетто (философес) ма1андаккхар хулийташ.
      Саги сакхетам хиларца кхетаде торо хиннай сага, мела атта да-цар, аьнна, из дика-во къасташ хилара. Маллаг1ача даькъах, саги шийгахьа цхь дагалоацам хилара, цунга ло1ам боалаш, уж хьашт- теркош (интересы) хилара махбеш йола халарче (е хьал) гуш, цу тохкамхочунга хьажжа. Из яхилга наьха уйла-нигат цхьатарра ца хиналга
     Массаг1а хоалураш (чувства) бегала е белгалза моттара хулаш моттигаш яьхкай х1ара сага хьалха а, х1анза а. Цу даькъа хьехам-га юха кердадоаккхийташ вахар хьиспаш, цига гучадалар а хулаш х1ара сага тешар е цатешар. Иштт адамашта юкъе баш-башха хье-хамаш дийнад, х1ара сага кхоачамбеш ваха-лела.
      Цхьайола моттигаш хинай хехамах лоалуш, массала коммуни-сташ, фашисташ, сионисташ моча наьха хьехамаьх адамашта зен-аш дийнадаь. Дала лораболба нах тийшабелхах, дагабоацача бал-ех. Хьехамаш дар хиннад, къаьстта къамашта юкъе, агитации ер, ший демогоги а йолаш, нах 1ехабара, нахага шоаш яхар хьадейта.
      Цох хов г1алг1ашта, нохчашта дезар да пайда хьабаргбар, цар барта т1ехьален кхоачамбар хьадеш. Кхыдола къамашта новкъале ца хулийташ, лоралуш е шоашта халхетараш ца дайташ барта къо-всамаш къоастадеш.
     Маьхедараш (ценности) хулаш, ираз, беркат совдаларга тешаш,
наха баха хар хиннад массийхана кортаболаш, цох беш хинна хье-хамаш б1арчча башхал йолаш, цуна гуш къаман торонаш, еза-эша Халарче (состояние) йоаг1аш, къам маьрша, ираздолаш даха.
       Хьехамаш дукха далее а эша бакъдар ца1 мара хилац, цунгар пайда гуш наха, къама. Дукхача даькъах наха шоашта дезар гойт е хьакъодаду. Уж хьехамаш дукха хилар хьажа, бакъдар, нийссадар хьалаха халаг1а хиннад, царех беза маьхах хоадамбе.
       Цу хьехамех е цхьацца шеко ювлаш наха юкъе къовсамаш ди-йнад. Наьха хьашт-теркош хилара ше-шийчо гадаккхар мара, бак-ъдолчо сагота боацаш, цудухьа харцо, опп юкъекхийла моттигаш хиннай. Харцо совг1айоалаш, къовсамаш зулам кхаьхьад адамаш-

                19




та, тахан котало хиннаяле а цхьаннахьа, цунга хьажжа кхоана-ло-мма, из харцо юха духьалйоалаш.
     Цига наха юкъе хьехамаш хилар г1ойле хиннай массадола къа-машта, иштта х1ара сага а, машар хиннаб наьха вахар ч1оаг1адеш хиннар. Шина сага юкъе тоам-товр хилар, ч1оаг1а махболаш хьал
хиннад. Адамашта эшар да товра хилар саг вахара маьрша, ирзага сатувсаш, сага къувлар к1еззига хилча г1ойле йолаш, цунах саги сабар хилар кортаболаш хьаденад.
     Из нахага хьакхоача оамалт (нравственность) я, наха мела къе-
рдаш дар хиннад товра, цуна духьа ийдам (отношение) лоттабеш кхыча нахаца. Нагахьа дика таралуш хилча, дукха г1ойле йоалаш, беркат хулаш хьадучох.
     Наха хов х1ара хьехам декхар долаш хулилга, цо луш адамаш-та вахара-лелара нийссаяь кийчал (правило). Цунах г1ойле хьайо-ал сакхетам дег1абоалабе, сги вахар шийгахьа тоадеш. Хьехам ба,
цхьа дара тара, нийсса вахара д1ат1авугаш. Х1ара саг 1омалуш ва,
дунен т1а ваха, саги торонаш из дина мела хула хано гучайоах.
      Шедар довза цкъа довзаш мо сага низ д1акхачац, цудухьа хула из массихана вахаргар 1омалуш, ваха ше а 1омалуш. Маллаг1а ба-ле а, цхьа хьехамга ладийг1а саг ваьлча, вахар довза духьа. Из хул
агахилара (экзистенци) вала йиш  ца хилара, дийнала (жизнь) ма1-андаккхар (вывод) де духьа.
       Саг тара хул сингахьа, цхьа кер хьалбузбе даарах, торо лохаш
мо, саг синауйлангахьа (в мышлении) керда даар дезаш. Саг чухь- нахьар хьайре волаш, кердача хьехамах вахар тоаде доготташ. Из хьехам крда бале а е беце а, мела из даьшкар хьабара, из ханнахьа вахара кхоачамбеш хилар, хиннад кертера дар.
      Наха шоай вахара кийчо хиннай цу дийнало (жизнь) кийчаяь, цхьацца кхетам хиннаб, саг дух т1а кхоачавеш ма1андаккха. Иш-тта хул вахара уйла яр, цхьацца торонаш. Хана чоалхлене сурт эт-тача, хьалха байза хьехам бале д1аотт е сигахьа кхаьче ший ардам
(действие) хьабу.
      Цига цхьаькхъа хул белгалде, къаьстта наьхаюкъарленга адам-аш хьаькъалах тоаме деце е къаман сакхетам 1илманга боарамаца беце, цига уйланга ца даьннача адамашта кхетабе, пайда эца хала-г1а хул хьехамах.
      Х1ара хьехам т1аэца ха деза, х1аьта цунах гаьнабовла ха деза наха, нагахьа цхьан сага е тоаба мара цунах хьабала пайда беце.
    Хьехам ца1 болаш белгалбаьнна цхьана къама, массала хиннай фашизм, цо меца кера кхоачамбеш цхьан къама, кхыча къами ираз доадер хьалхадаьккха. Цунах цхьана къами хьашт-терко (интерес) гучайоалаш хьашташ кхоачашде.
       Цхьан сага е цхьан къаман хьашт-терко хилац кертера, керте-ра хул адамаш дезаш, цох гуманни хилар, оалаш. Дала хьакхелла садоала дийнале (существо), из Даьла бокъонах лелалга ховш.

                20




       Ха доаг1а, мела эрга хилара хьехамаш, цар наьхаюкъаленгар хьал даха бокъо йолаш хилар. Из да царех философски хьехамаш да, ала дезалга. Х1ара сага торо хул хьаштех (потребность) дезар лаха, х1аьта из дезар лохаш мо сина даар лох саго цхьацца хьех-ам къоабалбеш наьхаюкъарле (общество) дег1аяр хилара.
       Цу кхетама сурто гучадоалийт, х1ара саг, ший философи дол-аш хулилга. Из белгалваьнна кхетама, этика, эстетика е хозне кхо-ллара белха хоалуш, ший тайпара пайда луш гонахьарча наха.
      Сага ший торо хул философех йовза вахара эргашле, цига дий-нал (жизнь) йолаш хьехамах теркамбеш эмпирически белхашца, 1илмо ма яхха б1арахьожаш даьнача сурта. Сага уйла хулаш ваха-ра тоалам баккха, цох довзарте (познание) хилара.
      Иштта сакхетам дег1абоалабар, 1илмано кхоачамбеш, априор-ни яь кхел, деоттамга (практику) д1ач1оаг1алуш, цу хьалха къов-сам хиннача бакъдолчох т1адам а оттабеш, бакъхилара.
     1илмано ма яхха, в1ашаг1йолаш хьаькъале хула довзартен чоа-лхоттам (система познания), дола дух (суть) тахка саго, сакхетам кхы а дег1абоалабе, цун доазув ца хилара.
     Историгахьа хьадоаг1а философис гойташ, цу вахаро кердаг1а 
хувцамаш деш хьехамех е кхыйола концепцеш сакхетама маьрша-еш. Нийсса долча, товш долча даькъах хетадала тарало хьехамаш,
адам сомадоаккхаш мо.
     Цхьа пайдан хьехам ца хилча балац сага, в1алла деце а идеоло-ги йоацаш мишта вахаргва, нагахьа цох дар вахара хаьдда деце.
      Хьехамаш юкъедалар хул, къаман сакхетам тоабалар, ший фи-лософи долаш. Цига саг доакъашхо хул наьхаюкъарлен хьал тоа-де, викал хилара.
       Х1ара сага заман философех кхетам балар, сина бокъо тоялар хулаш, йоккха башхал я снаьхк (личность) хала, из да саг хилар а.
     Иштта саг хилар совг1а, из санаьхк хиларца, цо юча уйлан, цун торо хул этика-эздел торонаш куце йоалае, боаг1а махбеш, дика а, во а довзаш, цунца хул нийсса ма1андаккхар.
      Санаьхко (личность) уйла ергья нийсса, цхьа логика долаш, из бокъо хул пайданца, цунах хьадоал беркат е зулам. Саг хьожаргва ше санаьхк хиларца, сийле хала, наха везийташ, хьабоаг1а пайдах лорале, нагахьа наьха оаг1ув цох бодаргболаш моттиг хуле.
       Из пайда нийсса бокъонах хьабоаг1аш бале, наха ца дезар ши-йха хьа ца хьокхдолийташ. Из фуд? Саг деоттамах (практичный) хала везаш, ма алара цунга хьехамо цкъа мо массихана. Саг юхав-оалаш хулача пайдах. Эхь-эздел хулаш г1алг1ачун.
     Деррига довзаш, ше санаьхк хилар хьажжа, лакха махбеш, ший оамалто и(нравственность) д1адехар, дега ц1енал гой1таш ше мо-ча наха. Къаьстта динаг1а тешача г1алг1ачо, шийн т1ера саг1а до-
аккх, бусалба дино ма яхха – Аллах1 духьа, пайхамара т1ера, ши-йна, даь-нанна, дезалашта, бусулба вешийн-йишийна т1ера. Из да

                21





цуна дагалоацамо къоабалдер.
     Мела хоза г1улакх да сагагар го, наха хьалишка сийдоаккх г1у-лакх, г1алг1ачун эздел ц1аккх довргдац, Аллах1о ма доадолда, из эздийча сага сийлен дакъа. Эздела лакха махбеш далее а, хано нах тувлабеш вахар хуландаь, саги дагалоацамга хьажжа хила тарало,
мела хала да бакъдар мадарра (абсолютный) довза.
        Цудухьа оала наха: бакъдар цхьаннахьа эшаш дац!  К1алви-сачун мара эшац бакъдар. Иштта оале а Эш бакъдар эздийча, дин-аг1а воалача сага-м.
     Деррига нийсса хинна моттиг, торо а хилац дика го, беркат, ир-аз довза. Саги торо хул долачо кхоачам а беш, доацачох сатохара, ше саг хилара. Деррига хьашташ кхоачашдаь далац, саго сатохар хул, цо кичо яр, цу доацачунга кхача.
      Къаьстта саг динаг1а хилар, кортаболаш да, цуна сабар, сатем, къонахчул долаш, мела в1алла доацачох бакъдар даккха торо еце а. Дикача уйланца сагагар б1архьажар доалаш махбер санаьхк хи-лар да.
        Санаьхка (личность) уйлангахьа никъ хиларо хаьдда махбеш, дух тахкарца синаало (дух) д1адехара, кулгалдеш уйлангахьа, до-
аг1а даькъа.
      Хьехамах дувцаш белгалде доаг1а хьехъамах доала дика, хьал-ха ма алар, хьехамах дала таралу зулам а. Наха эшар мара хьехам бац, цунгар пайдага хьажжа сага (къама) бовзийташ из, саг кхета-ме кхевар дезаш (воспитанный), цох хул сакхетам дег1абоалабар.
      Х1анза дувца доаг1а г1алг1ай дагалоацам а болаш, протонахи,
г1алг1ай дай хила мега сакхетаман торонаш. Х1анзар сакхетамца  дусташ цу гаьнача хана хинна халарче (состояние), цхьацца ма1-андаккхар долаш истории философи цох тарадеш. Уйла е кхача а хулаш. Из къорггара овла бовза ловш, цхьацца дашхар а деш.
      Г1алг1ай нахаш хилар кортаболаш, цар философи халадезалга шеко яц, метто, мифологи, багаг1абувцамо бу хоамаш хул цхьац-ца йола торонаш. Дешма1анаш цу уйлах хьадалар хулаш, этимол-оги хиларца, махбеш бехкама х1аракаш (символы) гуш симантика хоадамца метта баьхал гучадоалаш.
      Г1алг1ай къаман философи доалаш метто, 1адаташ, оамалаш, г1улакхаш торонаш хьаеш, цу наькъа таках сакхетам дег1абоала-бе. Дала данначох хьаькъал д1акхоачашдеш тохкамбарап. Иштта
      Нийсса кхеляр лерх1аме болх болаш, аьнна т1аийца декхар а цох гуш, даьсса къамаьл доацаш, ера мо философи деце, сакхетам наькъа т1а баккха,нийссача уйланга кхача.
      Кхел нийсса яр хул ма1ан дола кхетамче (понятие). Из хиларга хьажжа нийсса махбар доаг1аш, шийгахьа кхетам болча даькъах, уйла хила диках е вох, цхьа дийна е даннача х1акмах мо. Са чуда-лача х1амаех дийнале/ш/ (существа) оалдаш, из да г1алг1ай метта доаца дешма1ан (терми). Х1акьта дийнал (жизнь) д1аейнача х1а-

                22





маех х1ама (вещь), х1амилда (предмет), оалаш моттигаш хала еза г1алг1ай метта.
     Цхьа бахьан даьнна белхагар мукъавьначул т1ехьа, саг юхахьо- жаш хилар доаг1а, санаьхк хинна цо шийдар зувш. Г1алг1ай сакх-етам хьабоалаш хилар да ший бух болаш, ховш ма1андаккхар де,
философи долилга гуш.
    Хьалха д1аяха ханашка кхача кхетама хала долаш, цу дино гой-тар мара доацаш махбе, цига хиннараш хетара белгал далар деце, г1алг1ай сакхетакма г1ойле йоацаш.
      Г1алг1ай шира заманцар тараматал дукха ха йоацаш д1адаьн-дале а, цунах боккха пайда эца моттигаш я. Цул хьалха протонах-аш баьхача хана Нувхьа пайхамар волаш, цига Даьла ца1веш хал-ар зехьа дайна хиннадац, х1анзар бусалба дина цигар наьха хина-беце а. Цигар Даьла ца1вер д1адаржаш, хьалха Египте Эхнатон волча, т1аккха Иерусалиме Ибрахьамага, Малхеседекага кхаьча.
       Халарче йола Даьла,- оалаш, протонахаш кхайкаш Хьалдола Даьла, Ца1вола Даьла, -  оалаш г1улакхдеш. Из хиннад, цу наьха
из сакхетам корта болаш хиналга. Гобаьккха дахаш тараматал (яз-ычество) хилара, д1аэцаш хинадац  пайхъамарашкар Даьла Дош.    
       Цу шира замашка котаг1а хиннад харц-бакъ дин леладар, кег-ор лелабеш сакъердалуш, нах тувлабаларца. Цигар хьади вахар овлагар талхаш хиннад, пайхамараш д1аолараш д1аэца ца ловш а лийнаб цигар нах.
       Цул совг1а метто хьаденар вахар хиналга хиннари факташ йо-лаш. Цу даькъа нах тоабалар гаьна долаш, ха хиннай из, сага ший-хагар кхетам (личное понимание) гучабийна бале а, философина бух бюилла. Иштта цу ханар  диса йоазув  деце  протонахи, кхера т1а е пергамента т1а, г1алг1ай истоикашта.
     Нахски метташ деш дола дашхар гаьнарча хана 1унал дара аьт-
тув боалаш дашхар кхувла 1илманхоша. Х1анза нахски метташца цхьацца торонашца дувца, из къаьналах ма1андаккха
      Меттаца гучадоалачох тоъам а боацаш, тарадараш в1ашкаувт-тадеш аналогех, из амфиболех, из долаш дар шиндухьа кхетадеш, из йоацаш вахар а доацаш цу хана наьха.
      Нийсса кхетам хинначар низ д1а ца кхлоачаш, тувлабанараш наькъа т1а баха. Пайхамараш кхестабеш хиннаб цу ханар наха. Из наьха вахар гучадоалаш кхел е мифологех, тампонимах, къаьстта г1алг1ай метто г1одеш, таханарча дийнахьа куц дилла бахача гаь-на замашка дай.
      Теркамбеш, керте ларх1адеза сакхъетам хилар да бувзам оттар «Со» - оалаш цхьа моллаг1а х1амилдаца (предметом), бе а дац ар-ахьар е чухьар кхетам болаш дар аьнгна
       Саги довзартен (познание) чулоацамах агакепаш (формы) хул эша х1амилдах (предметы), цига оалалдеш синаало, толамаш гой-та. Х1аьта цига хьалхардар хулаш хоалури диа (чувств-ный мир);

                23





шоллаг1дар, хьаькъало кхетам луш, каралоацаш дашхарде довзар-тена (познанию).
    Цул совг1а дина, бокъона, мог1ала доаг1араш, шоай кхетамчеш йолаш, дерригаш чудолхаш да хьаькъало карадерзачунца. Довзар фуд аьлча? Доаг1а х1амилдаш довзаш мо, вахар-лелар довза довз-
артен кепа гносеологи ло1амца в1аши бувзамах ийдам (отношн-е) боалаш.
    Со, - аьнна кхетамче йолаш; дацари халарчен х1амилда (предм-ет отрицательного состояния) хилара, бахьан долаш белгалонаш го сага (санаьхка) шийхагар торонашца.
       Цунцар болх-моттиге (случай) хьажжа хулаш сагага къаьстта бола сакхетам. Из дунегар (мировоззрение) хьахулаш х1амилдаш-ца, сага цхьацца 1откъам беш. Цу довзара транцендентальни уй-лах сина торонашца махбеш, из априорни  хула довзарте (позна-ние).
      Из деррига метафизиках гучадоалар, деоттама (практика) хул-аш, г1ойлен гносеологи торонашта. Цу довзартен з1ыагара (про-цессу) кхоачашдар доаг1аш эмпиризма, факт (1овхье мо) хьаайо-алаш кхетам боалаш е б1азема уйлае (созерцать).
     Ший чулоацама хьадоала ма1ан долаш уйлае е цу чулоацамца шемадарра (сущее) хала долаш цхьан бесса кхетамгахьа. Х1аьта кхыча тайпара духьал уллаш яр лакхе дийцачун, кхетам гучабал-ар долаш.
    Со, - ала ца1 хулаш деоттаман (практический) сакхетамца, дер- рига ха дезаш къоастама Со,- оалар ца дусаш, цхьа белглонаш хи-нна кхетам хала е синауйла (мышление) йолаш, х1аьта дар дусаш
нийссаг1а аьлча, арахьа долаш цхьа вахар, экзистенци я ала.
     Деоттаман хадемогар (практ-ая способность) белгалдоал ший-гахьа чухьар ший мукъап. Чулоацам болаш, дар цу белгалонна ха-демогар (способ-ть) кара хул дар ший халарца.
      Ца1 да, из деррига чухьардараш хулаш сазала (субъекту) доа-г1аш, априорни кхетам болаш, из яхилга да, цун дух (суть) къаьс-тта долга озали (объективный) кхетамца, реальни диаца (миром) юхе доацаш.
       Уйланца дар деоттама (практика) долаш реализации хьае еза яхалга хул цох. Деоттаман болхг1улакх (практич-ая деят-ть) хин-на д1аотта деза бокъонца дар. Довзартен (познанию) кортабеш чу-хьар къоастадар хулаш деоттаман довзартен (практич-ому позна-нию). Цунах хул ма1ангахьа доготтар саги чухьар буни (природу) гуш е синало1ам (воле) балара ца1 хьаде дагалоацамца.
      Доготтара хьахулашдар буни (природа) хилар да сагаца, цуна синца цхьа хьастам тохаш сина, дег1ах са т1адехкаш Платона ди- йцача тайпар, диологах хоамбеш, сина торонаш ювцаш.
       Саги сазал (субъект) халарца, буни дац, ца оалаш, доготтара, ше къасташ, духо (суть) ма яхха, хоалураш (чувства) та1а долаш,

                24





цудухьа цунца дагалоацама доазув теха хилара, цига саг белгалво-ал, из 1аламцар дийнале (существо) долаш мо.
      Саг ше волачул совг1авалар да из – санаьхк е саг хилар, ший чухьенгар арахьа кхоачаш доготтара, шийна т1ахьожаш, рефлекс-ига кхоачаш. Доготтар (желание) хул рефлексии хилар наькъа т1а,
ваха-лела ма1ан далара, из экзистенци хилара е Даьла кхел.
      Рефлекци хинна йоал, саго ше дергдар а даь доал цхьана хана д1анийссалуш. Цига т1ехьлен хьакхоачаш хулар ба, дег1а хулаш бола тоам. Иштта ма1ан доалаш хул доготтар хинача, синало1ам-ан г1онца, эггара лакхвг1а дола г1улакха дего дехара, цига хьагу-чавоалаш маллаг1а вале а из Со,- аьнна санаьхк (личность) хала-ра.
     Т1аккха белгалйоал абстрактни кортмукълен синло1ам бу сан-аьхк. Из йолга хьахойташ, цхьа метте къоаста ца дарца. Довзарте хулаш, деррига хулар синало1амо (воле) леладеш, шийгахьа дого-ттар хулаш, долчо махбеш, озаш: ц1анал, дайл, даьхал, шерал, да- зал е б1ехал – маллаг1а долча хьала, наха юкъе бувзам оттабеш.
        Кхы цхькха цхьаькха да гучадоалаш, из синало1ам ше болга хайташ доалде, харцахьадар хьатоадеш (коррекцех), мел харцахь чам болаш хилара тохкамбу сазал (субъект). Цига догтохадолий-та бахьанаш доландаь, саги буни хилара, дийнал (жизнь) гойташ.
      Синало1амо (воле) безза хоадамбеш, к1алаоттар д1адехаш ни- замо ма яхха. Дего д1адехар е доготтар ца1долаш синало1ам гуча-боал цига, к1алдсацавезар к1ал отташ, хьана аьлча, буни сагаца хилара саг волилга гучадоалаш. Доготтарца бехк болга хайташ, цу караг1адаьнчох.
      Бехка к1алсоцар 1от1абуж синало1ама, нагахьа сино къоаста-дер, цу синало1амах хинна шийчох. Нийссаг1а аьлча, уйла хилара (нмерение) – Сона деза,- оалаш. Цул совг1а, нагахьа синало1амо къоастадар даьдале, караг1даьнараш долаш сага уйла хилара, цхьа дагалоацамах. Т1аккха саго гу къоастадар долга, ховш молаг1 эш-ашдола караг1даьннар долаш г1улакхдара (деянию).
     Гулакхдар яхилга да эрсси меттал – деяние, цо йоах хинна ху-вцамаш, цига даь къоастадар хьалче (бытие) хилара. Цига караг1-даьннар гучадоалача, цу г1улакхдара, саго уйла йира, дар хьадаь-налга гушщ. Иштта, дайзар диста, довза цхьацца дола философс-ки ма1анех мах оттабеш, дика-во къоастаде торо йовзийташ, нас-ски философи когаш доахаш дег1ада.
    Философи цхьацца дола г1алг1ай метта дешма1анаш (термины), эрсси метта эквиваленташ.
 Хьашт-терко – интерес; агабокъо /низам/ - закон; ма1андаккхар –вывод;
синауйла – мышление; моттадалар е хетадалар – представление; довзарте – познание; деоттам – практика; санаьхк – личность; мадарра – абсолютн-ый; синаала – дух; дийнал – жизнь; дийнале – существо; х1амилда- предм-ет; товг1ол – тяжелая жизнь; амфиоболи (нем.) – двухсмысленность; ама- марде – приказать; хоалури буни – чувственная природа; кхетамче – пон-ятие; шийхага/хьа/ - личный;  карара – собственный; б1азембе–созерцать; 
шемадарра – сущее; доготтар /дего дехар/ - желание; къоастадар – опреди- ление; г1улакхдар – деяние; хьалче – бытие.

                25
               



                КХОЛАГ1А КОРТА

                ХАЛАРЧЕ – КЪАМАН СИНААЛА
      
         Халарче, - аьнна хьехам хилар да торо гучаялар. Цу дешах кхетамче (понятие) хилар долаш, г1алг1ай меттаца кхеле, сакхе-там дег1абоалабе. Халарче яха деша ма1ан хулаш къаман, даха е дег1ада аьттувнаш хулаш. Эрссий меттал цун – эвивалент хулаш (состояние).
         Цуна кхетам боалаш цох ма1андоаккхаш нахски меттаашка-хьа, дег1а а, сина а х1ара саго, белгале торонаш хул къаман фило-софи хала, вахара кортабар духьа. Цу даькъа агахилар (существо-вание) гуш. Цул совг1а, из б1арчча хьехам бала торалу дерригача вахара ма1андоаккхаш, цига кертера сакхетама Хьалче (бытие) а хиларца.
       Халарче яхилга да ма1ан далар сакхетама, вахар-лелар довза,
ший чоалхоттам (сис-ма) йолаш: хаьддадараш (категория), духь-оттараш (принцыпы), кхетамчеш (понятия), агакепаш (формы), хьехамаш е арс1омораш (учения или теория) хулаш.
       Цох кхетаде дезаш, из б1арчча философи хулилга, цуна торо-наш д1аяйзача. Халарче я торонаш хилар, кхетамгахьа доал кара- дар, кортамукъале ялар, наьха ийдам (отношения) лелар къамана минталитетах, гучадоалар эздел долаш, иштта наьхаюкъарле д1е-г1айоаг1аш сакхетамца, 1илмай новкъосталца довзарте (познан-ье) гойта.
        Цул совг1а, сага вахар-лелар довзача торонашка, халарче я керте диррига ма1андаккхар (вывод) дейташ. Цуна торо гуш хила-ра, тхьовра шира хана протонахаш е хурриташ хилба уж, баьхача гучадаьнна хиннад йоах историкаш, халарчен дозал. Цудухьа цу хана  Даьла  ва  оалаш: Ва халарче Даьла!  Кхайкаш нах, сигала хьалхьожаш, из Даьла ца1веш. Иштта из дина сакхетам д1абарж-аш хьабенаб.
        Иштта хинна Дин цу Шинхина Юкъе дахаш хинар протона-хаш леладаьр, Египте, семиташка а кхоачаш. Ханнан яьхача мот-тигар Иерусалиме Ибрахьам кхаьчача мо. Цига Меласадаька т1а-эцаш болх хиннаб яхаш Дина йоазувнгахьа.
       Д1ахо, из Халарче Даьла, ца1хиларца, еррига торонаш кара-хинна, цунга хьажжа из Воккхаволаш, из хиннад Бусалба дин хьа- далар, ший хьалхар кхетамах. Цудухьа г1алг1ай, нохчи хинна дай Протонахаш хиларца, царга баьхка хила мегаш пайхамараш. 
     Цу кхетаман торонех уйла т1аяхилга хул, философех ма1ан да-ларца, Бусалба дин цунцар пайхамараш  хьабахкар хинна, симит-аш гучабалалца Протонахашкар дена хила мегаш. Деррига бакъд-аь, 1одилла кортабе 1овхье (явление) хилац укха къамаьлах 1илм-ангахьа.

                26




      Массала, жугати ц1ихеза археолого З. Герцога хоам баьб, б1аь шера архиологаш баьча белхах, ма1андаккхар (вывод) деш. 1илм-ано гучадоаккхар ца хиналга цхьаккха библии ханара лараш, жуг-ати Египтар баьннаб оалаш, Синай г1олла уж лелар, Иерихона го-баь ваьг1алга Иисус Навина е сийлахьа паччахьалкхе Дауда а, Су-лейма а.
      Д1ахо, цо д1акхайкадаьд, цу Библии т1а дувцачох, шиъ дунен доккха Дин хьадаьннад, х1аьт а архиологина магац цу хабарах, ер факт хулаш тешалде. Иштта долче, кхыча къами вахар гучадоал-аш моттигаш хиннай, кхы а гаьна къаьнаг1а ха хьалоацаш.    
      Кхы цхьакха да Иерусалим хала йиш хинаяц кертера г1ала па-чхьалкхен, эзар шерашка хьалха замангахьа цига ваьхараш хинн-ав даггар хилача а 3-4 эзар саг мара хиннабац цига нах. Сел архи-ологаш болхбеш ца1 белгало ейнаяц, иштта библех дувцаш дола элгац (храм) да ала лар яц.
       Иштта долче, яха заман корта бар 1илман торонех нийссаг1а
хул, цунах философски кхелаца сакхетам д1атоабар хул цу даькъа истори хилар г1ийла далее а. Цуна нийсса да, х1анза г1алг1ай са- кхетама белгалдоалар, халарче хилар къаман сакхетама, эггара сийлена махбеш ха хинналга из протонахаш баьхар.
       Платона а, ший хана яьзъеш хинна Атлантида, хиннай к1ала бух боацаш, вешта г1алг1ай дай протонахаш хилар, цигар мотт а хуррити (хурилги) хиналга, дукха бегалолаш (особенности) гуча-ювла ханаца.
       Из хиннар нахски диа (мир) хилара д1адолалуш дингахьа хи-на сакхетам нахи сингахьа, вахаргахьа, оамалашкахьа дегахьа ле-лабар, гучадувлаш г1алг1ай шоашта мара кхыча къамашта тара ца хилар къаьстта белгалде доаг1аш. Г1алг1ай дингар, сингар, вахар-цар оамалаш, ший къайле йолаш, х1ара сега чухье хьалйиза, шоай сатешара (убеждением).
          Протонахаш т1аийца хинна ца1хинна Халарче  Даьла хинав протонахаш къоабалваьр, цунах ма1ан доалаш, Даьла ца1хиларца,
дегахьа мук1арал а деш – хала-дин болаш, торо йолаш, догдахал-га сатешар (убеждение) йолаш.
      Халадин Даьла хоржаш, протонахи хинна шоашкахьар буне-ца, из сина торонаш хилара, бахаш кеп лелаейташ, шоай хала-ди-на кхетамгахьа. Халадин ца1вола даьла волаш. Протонахаш шоа-шта тара хилар дезхаш, лаьттан т1а торонашца, Египтар пир1оно царгар кхетадеш Даьла ца1 хиналга.
      Аьлий нах д1акхета ца тугаш, мела кхетабар хинадале а, духь-але еш пайхамарашта мо, цу мундашта (идолам) кортабеттар ца а дуташ. Низболча наха шоай мундаш хулаш, шоашта хеттар цу му-дай ц1ераг1а д1акхайкадеш.
      Халади дин хиннад халарче белгале эшаш, х1ара саг аьла хъи-лча нийссаг1а  долаш дингахьа. Саг х1аравар аьла хилча Халадин

                27





гаргаводаш мо, цуна н1аькъа т1а текхар дезаш хьаенай нахи фурт.
     Иштта дола сатешар (убеждение) шоашца долаш, бокъонца до-ла динах тешар хиннад  наьха Халадин. Нувхьа пайхамар веначул т1ехьаг1а т1асоцар деш бусулба хилара гаргаболхаш, тадам бара дина кхетама.
     Гобаьккха даьха къамаш шоай 1оаткъам совг1абаккхарца, Даь-ла ца1вара тувлалуш, белхаш нийссалуш, баьхаб хьалхара нахаш.
      Массала Греции, Рим, Византи шоай тараматал (языч-во) хьа-хьерчадеш хиннад, Ший хана Египитар пир1о хинна Эхнатон д1а- велча, тараматхой чехка хийца хиннаб Эхнатона лелабаь ди, Даь-ла ца1вевеза яьхар.
       Ханага хьажжа, тарамаматал хиннад цу ханара нахашта, кхаь-ча. Иштта, из хиннад кертера, корта болаш дар, замано д1адехар, цунца кхы бола лаьттан, бунена (природа) з1амаг1а даьлий хинаб.
        Цу ширача хана нахаш хьабаьхкаб Халадин долга кхетадеш, беррига Даьли лелабаьбале а г1улакхдеш, шоай халхар Дин хина-
лга мара цо яьхар лела ца деш, цигар гонахьарча къами дина д1а-таралуш.
     Иштта, хано ший кхел еш, Дин кегадалар хулаш, моттигаш хи-най г1алг1ай даьшкахьа. Цу шоашкар динаг1а тешара, совлен ког бог1аш мо, зиркал (мудрость) дег1адоаладеш ц1увш (жрецы) баь-нна нах хиннаб хьалхе лелаеш ц1увл леладеш.
      Цар Халадин дола Даьла ца1ваь ца 1еш, царга т1ахотташ даь-лий хиннаб: маьлхах, буни низех, лаьттара низех тешаш текхарал хиннад царга.
      Халадин ца1 волга, ч1оаг1аг1а волга ховшшехьа, хано хувцам-аш деш хиннад дина торонех г1алг1ай, нахчи даьшта. Из хиннад Лаьттан т1а бахар халонашка хьажжа халарче (состояние) кхоач-аш. Халадин нах (вайнах) парг1ата ца баьхалга, царна дийзадале, дийзадеце а.
      Халадин Бусалба дина гарга хилар, хинна духхъьал Даьла ца1-варца. Халадин Даьлас цхьацца дола дарж д1ахецаш, болх е ду г1-улакх кегий даьлашка кхоачаш, царгар г1о-новкъостал дехаш, ца- рна сурт увттадеш, цунах культура хулаш вахар д1агойта.
      Юххера Халадина ца1вола Даьла нахаш из ца1ваьча хана, шо-ай синошкахьа, из вуташ хилар, беза мах болаш из хилара. Т1ехьа
тараматал котдалар хиннад, нах кегий даьлашка дехаш хилар, ци-га эшачо г1ончи ба оалаш, д1аотташ хиннад царгар хьал сакхета-мгахьа.
         Иштта маьхе дош хала (есть) = халарче (состояние), оалаш, цох хьахинад Хала+дин = Халадина. Из яхилга да, саги дина торо хилар, из леладе. Цунах боалаш б1арчча сакхетам ваха-лела х1ара сага, цох  хьалкъан  ехь хулаш. Цудухьа Халарче йолача  кхоачам болаш  дег1а а, сина а, эша хьашташта  дезар-эшар дала. Из хилча сага кхоачам болаш низ, сийле, возалал, воккхал хила дийнал (жи-

                28





знь) хила.
         Наьха хинад хьал (халарче), х1ара саг, санаьхк (личность) а, аьла а хила, ираз-аьттув хилара, кортмукъале йоаг1илга гучадоа-лаш. Цига адамашта шоаш нах болга ховш халарче хилара, Нув-хьа ханара. Нухьа пайхамарах хьабаьналга хеталуш х1анзарча на-ха /г1алг1ай, нахчи, бацой/ - да тхо - ала. 
       Бусалба дино, Библии а довзийташ ма дий Нувхьа пайхамар хинналга, бокъонца Даьла ца1веш кхетам боаржабаьлга, доаг1ача тайпара.
        Халадина хиннача нахашта дена хиннад хьал синошкахьа са-го вах, оалаш, тешар пайдан хинадац Дина Нувхьа тарра Дин цига ца леладара. Цу дийцар цигар наха хьаэцаш ца хилча, шоай сакхе-там дег1аболбеш боаг1ача бесса – Даьла ца1вара.
       Из Даьла ца1вар къаленца хулаш цу ханар г1алг1ай дегашка даьхад цар Даьлах тешар, цу кхетаман низ к1еззигалуш. Цу наьха вахар бедоалаш, шишхила цхьоаг1ув лелае, нах болалга кхетадеш.
      Юххера цох цхьа сина къайле хулаш, хано-замано д1адахачох нах гаьнабоахаш, сакхетам  дег1абоаг1аш, керда Халарче (состоя-ние) хилара. Ца1 хиннад белгалде, протонахашта дагадоалаш, шо-айха Халадина (Халди) хьана оал а ховш, Халарче (хьал) дола нах хулаш – Хала (дезача) Дина Даьла нах болаш, Нувхьа нах.
     Иштта вола Даьла цар дегамашка вахаш, шоай мара кхыча фух долча адами ца хулаш. Цхьа кхоачарле йолаш, шоаш Нувхьа нахи хулаш, Халди ца1вола Даьла виц ца луш, шоай «Нувхьа нах», яха ц1ера кортабеш, цох шоай овла болга ховш
      Цудухьа, х1анза «вайнаха» т1ехьа т1ахоттаяна уйла я, сакхета-ма, Нувхьа пайхамар нах хилар, цунца г1алг1ашта, нохчашта гуш шоай таьптар, шоай къайлен бух, мича шоай овла хьабоаг1а, шоай вахаргахьар оамалех, эзделех, г1улкхех, цу сакхетамо хьакъоаста-деш, кхыча къамашцар.
    Укхаз белгалде хул, Халарче хилар керте хиналга, торонаш хи-нараш, Халадина Дала бокъо луш  нахах лай ларх1а. Ха д1амелай-ода, из кхетам д1ач1оаг1алуш д1адахад протонахи вахар, халонех даьлий бувлаш, г1улакхде дезарца. Мела Халадина ца1 хинвале а кхетамгахьа хиннар.
     Халарче (состояние) хиларо, аьлий лоарх1аш сина торонех бо-къо яларца, из Халадина Даьла волалга ховш деррига вахара кхел-еш. Цхьа халарче еце а дог хилар дезаш, шоай г1улакхах ца бала, ца боха эздело ма яхха декхараш увтташ сакхетамгахьа.
      Шоай аьлан дог хулаш халарче йолаш Нувхьа нах ларх1арца. Иштта кортамукъале езаш сингахьа хьабакьхкаб аьлий, шоаш мо-ча нахах лоарх1аш Халадина нах е гаргар нах. Цу наьха сакхетам цхьана боарам т1а бартабоаг1аш, мотт а, уйла а цхьана кепе хила-ра, шоай ц1ераш, тайпаш хулаш.
      Х1анза историгахьа цу ханар хьабаьхкача протонахех (г1алг1-

                29




ай, нохчи) дай болаш, царех Халдеи, - олаш. Ужаш хурриташ хи- лар, адамий х1анзар сакхетам цигар д1аболабалар 1илмано гучаа-доах.
      Жугатий Товрат, х1адалар хурриташкар хинналга, дагалоаца-ме уйла (идея) Ц1авола Даьла (Единобожие), жугаташ шоай йоа-зувца юкъейоаккхаш, шоай сакхетама д1атарабала. Цу Товратах дар д1ахьийхачарех «пайхамараш» лоарх1аш. Пайхмарий къонг-аш ларх1арца, из сакхетам цар лелабара. Массала «бнай Израиль» е «бнай Моше», - оалаш.
      Х1анза, 1илмангахьа ч1оаг1адаь ала йишйоацаш, нийсса хина-дий Товрат (Ветхий завет), цунгахьа  жугтий (далахаржа хиналга). Иштта, гучадовла тохкамхошта цига хьаена замаш лоарх1аш хина ха йоахаеш хилара, цхьана з1ина лара я, ала ца хулаш, цунцар ид-еологи хьадара Израиль паччахьалкхе хиннай оалача.
    Цу даькъа дунен тамашелга хилар Ассирии паччахьах Ашураб-анипала диса кхери т1ара йоазув, цу т1а гучадоалаш Товрат хина-
лга бокъонца хуррити-вавилони сакхетамах хьаийца, лоч1къадаь хинна Халадина Даьла ца1вар сакхетам, из Товрат хулаш, Вави- лонера хьадена.
     Цул ч1оаг1а тамашле хилар дунена, корабаь кхераг1а хинна б1оаг1а, цу б1аг1а т1а яьздаь хилара гаьнара протонахи-халадина агабокъонаш (законы), Вавилона паччахьи Хаммурапи хиннараш ХV11 б1аь-шерашка, хьалхаг1а хиннача ханар (до нашей эры).
    Шиъ эзар шу даьнначул т1ехьаг1а Моисейга кхаьчад, цунга Да- ла даннад яьха васкеташ (заветы). Из хинар, жугаташ шоай Товр-ат да,- оалаш,- Дала Моисейга дайта.
       Из Хаммурапи ше Халаче йола Халадина, шумери Шамаш ц1и хиннача Даьлагар. Х1аьта уж шумераш к1езига  хиннаб цига баьха хуррити-симител. Цудухьа ала таралу, цигар хурриташкар хьадаьнна Халарчех Ца1вола Даьла  хинналга Иерусалиме Ибра-хьима Хананнера хьавенар, иштта Египте Эхнатонага водаш мо.
      Иерусалим цу хана хала торо хинаяц империи кертера г1ала, цу хана цига ваьхар а 3-4 эзар саг мара хинавац. Хуррити (прото-нахи) мотт а, дине а цига кертера хиналга да. Тахан г1алг1ай ме-тал цу хана цигар торонаш йистача.
      Из Вавилон яха дош а нахски да Ва + Бел + 1ун, кхоъ овла ба цу деша Ва (вола) + Бел (аьла Вел е Бел) + 1он (1ун-алде). Эрсий меттал альча (Приходи+Бел+Править над нами). Цига баьхачара      шумераш+хурриташ+арамеиаш. Нохчаш имам Шамал вехаш мо, кулгалде маршо яккха.
      Ер белгалде деза ер истории доацилга ца1 шоллаг1чунца дуст-аш тохкамбара, ера аламетта (доаг1ача тайпар уйлан-хьаькъалца махбеш), ер философски долга ховш. Укхаз дувца халарче йолаш тор олуш г1алг1ай даьшта баха, шоай Дин леладе Халадин Даьла ца1веш. Цу хана денза хьалха аргумент протонахашкар хьадалар

                30




ма1андолаш хилар, тахан Даьла ца1ваьраш г1алг1ай-нахчи дай а хинналга.
        Протонахаш шоай синошкахьа дина ганза яь хила мегаш, из шоай Халарче хилара, тахан нахи оамалаш гуш, нийссабалар дез-аш диканца а, вонца а.
      Ужаш, иштта хиннаб оалаш далее а, царех бусалба нах хиннаб ц1ена Даьла ца1ву Дин леладеш ала торо яц. Царна лартт1а Цхьан Далла г1улакхде ца хара, шеша (стихийно) хинна дина леладу нах хиннаб ужаш. Дукха тараматал (язычеством) долаш.
     Х1анза, из д1аяха ха йовза хеталуш филосовски уйланца, тахан къама дисачох, овлан бух лохаш, тахка низ беце а, гучадала хулаш хеталу моттигаш. Уж хьалхар протонахъи истори довзар эшаш, цу ханар волаш мо, сина, дег1а духьалувтташ торонаш.
    Из халарче лохаш, цунцар торонаш езаш, гаьнара хана хиняле, таханар г1алг1ай, нохчи вахар метто, 1адаташ, оамалаш, ший си-на торонашца гаьнарча хьала кхайкаралдеш, синош  хьалдиза хи-
ла цхьацца моттигаш д1алдоацаргйолаш сакхетама к1ийленаш то-аеш.
    Тахан нахски мотт дег1абар а хургдолаш, из вахаргахьа ма хул-ла юкъекхувлаш, иштта сина бала болаш истори тахка а.
    Деррига д1адаьлча, цул совг1а г1алг1ай, нохчи меташца хулаш моттигаш д1агойта меттаца, оамалашца, 1адаташца торонаш, бус-алба хилара а г1ойле йоалаш.
      Хетало, яхача гаьна ханашкар къоабалдаь Халадин ца1ваь Да-ьла синошкахьа хилча мо озаш, махбеш Бусалба дингахьа, цуду-хьа нахаш (г1алг1аш, нахчаш) ч1оаг1а къоабалдеш мо, х1анза шо-ай суфизмах дин.
       Шоаш хьалха овлангахьа даьш ца деш дисараш кхоачашдеш мо, царна хьалхар цхьак1еззига нийссал дагойта. Таралуш, цхьа дисса ламазаш декхаж хьадеш мо. Цу духьа цу наькъа т1а, суфизм я х1анзар нахаш къоабалер, хетадолийташ шоаш Дин Ислама би-ча мо.
    Лакхехь аьннар, хеталуш, шоаш цу гаьнарча овлан т1ера болаш  мо. Таралуш, цхьа оаз йоаг1аш мо дика хила, дина аьлий болаш.
      Цхьа ший тайпара морзал йолаш, шоаш Нувхь  пайхамарах ба-ьнилга дезаш сакхетама. Из деррига хьалхар гаьна ханар Халарче (состояние) синошкахьа йисача мо, диканга сатувсаш.
      Таханар вайнаьха динах кхетам хул ма даггара бусалба динца хила цхьа дегабуамца. Таханарча хана махбеш абстракци уйланца дувц вай, бокъо хиларца гипотетически ма1андаккха истории, иш-тта философи довза метта, мифологи, оамали, сакхетаман низаца.
      Цхьана хана Да хиннав, аьнна хеталуш Халадина ца1вола Даь-ла, цу д1ара Дашо Малхора, оалаш мо, еррига торонаш кара хин-нар, еррига х1амче (материя), сакхетам а хулаш цуна кара.
      Х1аьта яха ха ювцаш ала доаг1ар да, гаьна яхача хана хиннар

                31




д1адовш, х1ана аьлча, керда хано д1адехараш хинна, дукхача ху-вцамех, дийнал (жизнь) кеп адами хувцалуш. Саги торонех солтал (самость) гуш, цхьа гаьна овла болаш мо, ший ма1ан ца хувцаш къамо ший оамалашца сингахьа лелабеш.
          Из г1алг1ай сакхетам кердача хьалебоалаш, хувцам боалаш хаьдда, бусалба дингахьа балалца. Сакхетама хинна сина торонаш д1ач1оаг1аеш лелара деоттам (практика) боалаш. Духхьал ца1 ма-ра ца дусаш сина, из сакхетама, из цхьаннеца юкъара доаца таьпт-ар, вахар кеп.
       Саго ший солтал (самость) д1а ца хецаш, цо даим дола Са да, оалаш – аьлийдар, торояр, х1анзарча г1алг1ай сага Бусалба динг-ахьа, д1анийссавал ловш болача овланца.
       Цига сага гуш, хургдар, дахар-денар, х1ара г1алг1а виццалуш ший д1адаха истори. Иштта эзделах, эздий дар дезаш т1адоаг1ар гуш махбаь, аьлий синаалаца.
     Халхардар: Халарче (состояние) юсташ, т1ехьа йоаг1ача хана
махбе, хьехам боалаш Халарче – наьха синала болга гойташ.
      Шоллаг1дар: Халарче хилара сакхетам боалаш, низ кхоачаш, къоастаде г1алг1ай сакхетамгахьа хула хьалхех е т1ехьех хьаькъ-ала кхоачам боалаш: Са (душа), х1амче (матери) хилара довзарнте (поз-ние). Халарче царца гуш довзарте, хьашт (потребность) хил-арца ханагахьа е мукъамотте (в пространстве).
     Кхоалаг1адар: Протонахи Халарчен (Халадина) Ца1вола Даь-ла хилар совг1а, из сингахьа, уйлангахьа массадола х1ама бедол-аш, сийдолаш, воккха хилар кхетадеш хиннад белгалбаьнна харж-ача наха, шоаш ц1уш хилара.
       Дунен д1абовза хулаш Арийцаш ба, - оалаш. Шоай халарчен-ца (состояния) нахи меттал, эздий аьлий синош долаш цхьоаг1он-на, цу цхьоаг1ох хотталуш дунен къизала духьала.
      Протонахашкар д1аийца хилар Даьла Ца1вар жугаташ, 1арбаш (семиташ), уж Ибрахьимах хьабалара, царех хьанифаш оалаш.
      Х1аьта хала-дина нахаш Нувхьагар хьабаьхка, йоазув ца хила-ра жугаташ д1адаьхьа хиннад Даьла Ца1вар (Ибрахьима Иерусал-име), цох жугташта Синаала (дух) бар духьа, йоазув хулаш Товрат яьздеш.
       Кийчча халарче, хьал (состояние) хиннад жугаташка кхаьчар,
аьлий хила сакхетам халара, беррига кхоачамца. Жугати нийссад-ала адамаш ца хилара, дунен т1ехьабаьржа хилара, Дала яхар дер-рига д1ат1аэца лелаяьй цар говзалаш, Дино яхар нийсса кхоачаш- цадеш.
       Цох Къор1а т1а а дукха ма дувце, жугати маькарло пайхамари дин нийсса д1аэца ца тагара. Мела меттаца цар мукъарло даьдале а, шоаш бахача шоай хьалха леладаьча таьптар т1ар бовлаш хина-бац ужаш. Иштта Мувса пайхамар а 1ехавеш, шоай хьил леладеш.
      Царга мо торонаш хиннаяц цу хана г1алг1ай, нахчи дай хинна-

                32




ча протонахи, гонахьар барбархой (варвары) хьат1аухаш, цар вах-ар дохадара массихана.
      Цудухьа цигар (Шинхина Юкъера е Поли Синар), оалаш хин-нача меттигар Кавказе кхоачаш хилар историкаш тохкаш да.
      Миччахьа кхаьчабале а нахаш (г1алг1ай, нахчи дай) шоаш таь-птар, шоай овлангар доаг1ар дезаш лийнаб. Лийнаб шоайдар дез-аш, лорадеш, лоарх1аш, шоаш Дала харжа нах хеташ, из ца дувц-аш, жугаташ мо байракх а яь.
     Нахаш шоаш Дала харжа хилар, дийцадац мела сакхетам хина-бале а, х1ана аьлча, г1алг1ай-нахчи эзделах дац ше хеставар, кхы-ча саго хоаставича ца хозаш  мо 1еш хьавенав, из Нувхьаг1а ваьн-на нахах саг.
      Жугташта довзаш хиннадац наха леладаь Эздел, Г1улакх, Саг Хилар (санаьхк ва со, оалаш). Эзделца хиннай Догц1енал (велико- душие). Мела сакхетамгахьа Халадина Ца1волча Дала шоаш хар-жа хеташ адамаш хийттадале а, аьлий синош дола Арийцаш, жуг-
аташта а, кхыча къамашта а довзаш хинадац из сингар хьал.
       Жугаташта дийзад кийчча сакхетам караберзабе, цар пайхам-араш царга д1апкхайкабеш, жугати сингахьа Товрат низам чудул-аш. Жугаташта юхьсибат (образ) доалаш хиннадац товрата хьеха- мах, х1ана аьлча г1алг1ай-нахчи даьш овлангар хьаденар ца хина-даь.
       Тхо Дала харжа адамаш да жугаташ алар кхоачам хинабац, сигахьа яьсса мукъамотт (простр-тво) хиннай цар, эздела а, г1у- лакх а ца далара. Цудухьа хиннаяц жугташка Халарче (сост-ние), беза махбе дунен вахара, из Дала дайта Товрат нийсса леладе а.
       Адами сакхетамгахьа жугати хилар т1аэцаш хинадац, из шо-ай дин Товрат ц1ераг1а д1акхайкадара. Из хинай царга Курал чу-еналга сингахьа, говзалца шоаш яхар чакхдаккха хьожаш.
      Иштта хиннаяц протонахи сина аьлий (арийци), овланцар тор-онаш, сакхетам лелабе. Цу жугаташ финикийци лочкъадаь йоазу-вна хьаракаш хинадаларе, цу хана Шумер, Меттани, Урарту, Кав-казки Албани баьха нахашка.
      Иштта кхыча барархоша (варвары) новкъале а ца еш, шоай аг-гахе (цивилизации) дийна а йолаш, т1аккха г1аьххьа хургдар г1а-лг1ай-нахчи даьшка шоай Товрат денадаларе. Из да доаг1аш хил-ара, цар сакхетаман овла т1ар Халадина Даьла Ца1еш сакхетам, цар синаала (дух) тара хинадаь, аьлий (арийци) дух долаш.
     Шоай хана жугаташ Пи1овна возале бакъ ца ярца, ма могга ни-зам д1атотташ, из Пир1овнгар 1аьдал шоашка хила лерх1аш, арий езарал леладаьд цар. Шоайчох х1амахургдоацилга хайча, Пир1ов-нах к1алхьарбала уйла хиннай цар. Из шоайдар леладеш Мусса а хулаш, цул совг1а  цуна духьале а лелаяьй жугаташ къайла-гуча.
      Протонахашка хьажача уж, жугатий мо хинабац, шоашта хара,

                33




шоай буни (природа) аьлий синауйла (мышление) йолаш болга, цхьаккха курал е тийшаболх боацаш хилара. Духхьал царна пайх-амараш хинабац нийссадар д1акхайкаде, протонахи бартбе.
      Протонахи шоашка баьккха хинабац болам (движение) хьани-фаш (даьла-ца1вураш) хила, шоашкар Халарче (состояние) тоъал ца хилара.
       Дингахьа протонахаш оалаш ца хиналга да Ца1вола Даьла ца-рга хьажавеце а теркамбеш, цар хьанифал ца хилара дезача боара-мах. Цул совг1а гонахьар къамаш, шоай низаца т1аг1ертара, тара-матал хьахьорчаде низбеш.
       Иштта хала вахар хиннад протонахи хиннар сингахьа, вахарг-ахьа товра доацаш. Ха д1амелаяха тараматал совг1адоалаш, элли-ни мо кхыча къами аггахеш (цивилизация) дег1аярца.
     Миштта тайпара халонаш хина яле а протонахаш лораяьй шо-ай сина торонаш ма хула, из шоай догц1енал (великодушие), цар эздело ма яхха хиннай г1улакхаш, денал, сатем гойташ. Из хинн-
ад бокъонца дола аьлий-арийци синаала (дух), хаьдда ма1ан дол-аш.
    Диълаг1дар: Цу алий наьха дикал, Дала уж харжа хилара аьл-ий синаалаца (духом), арийцаш хилара, дегахьа шоай дегац1анал (величие), х1анзар г1алг1а-нахчаш из хьагойташ фуно-фурто. Ца-рца гучадоалар кортаболаш доландаь, деррига цар вахар, экзисте-нци кхетаяьйташ нийссача наькъа т1а шоаш болалга ховш, шоай къаман истории довза..
     Духхьал яха хана къизало то1абаь хиннаб г1алг1ай-нахчи дай.
Х1аьта, вай дайха хинна протонахи: хуриташ, шумераш,урарташ,
дурдзукаш, шоаш меттара боахаш, Халарче хиннай цкъа мо дукх-аза. Уж замаш хала хиналга да из, аьлий синаала, чухахиннача г1-алг1ай.
       Миштта тайпара хала ханаш яхкара – сатохаш, денал ураотта-деш, цун ма1ан долаш Халарчех наьха синаала боалаш хиналга, цох сакхетам болаш эздело д1адеха хьашташ (потребности) хила-ра.
      Нувхьа нахашта лелаяьъяц курал-сонтал низ карабенача, шоай лоалахошца, кхычарна халхетараш деш. Цу кхетамца эггара нийс-саг1адар эздел, сабар леладар. Динаг1а хилар тахан долчо, Аллах-1ах кхераш машаре г1алг1ай-нахчи бахар кхыча нахаца.
      Шоаш Даьла Ца1веш хидлара, мела хала баьхаб аьнна ца кад-аш. Цар бокъо хинаяц Дингахьа, эзделгахьа жугаташ мо белхамца
д1агойта, д1адахар Даьла кхелаца долга а ховш.
      Цудухьа, шоай бекхам беш кхыча фунах болча наха. Цар уйла хулаш сионисташ, - яха наха, Дунен дай хила говзал лелаючарца.
      Цар доаг1ачо шоай басар хьадеш, из б1еха уйла йолаш, тийш-аболх бе ловш. Х1анзар вайнаха  т1а дац, кхыча къамашта д1ат1а- дерза.

                34



      Шоай овла бовзаш фуд г1алг1аш да эшашдар кхы а: ц1ана бу-салба динг1а хилар;  машар безар, шоайла барта хилар, динаг1а тоабаш хиннаяр аьнна ца къувсаш.
       Ца къувсаш лоалахошца, кхыча къамашца, сабар Даьлага до-лга ховш. Дунен ваха, валара а йоакхо еш, 1илмаш довзаш, торо-наш гуляр, къам бебийтар.
       Барт, машар эшар д1агойташ массанахьа, иштта хала еза г1ал-г1ай къаман дагалоацаме уйла (идея).
      Къам хилара лакха махбеш г1алг1ай этика торонаш наха юкъе йоахаш, эздий халабезалга хойташ, шоай овла т1ар аьлий хиннал-га довзийташ, кхетаме кхетам луш з1амаг1ачох, наха юкъе машар
бувцаш, шоай сина торонаш йоацаеш, догц1енал гойташ…
       Пхелаг1адар: г1алг1ай, нохчи ца1 истори хиналга ховш, цар Кавказе йаьккхача хана  ца 1еш, шоашта  корадоаг1ачох  махбеш, гучадаьннар диццалуш. Хинача халхетарех къовсамаш ца доахаш, догц1енна кхел а еш, сингахьа аьлий болга ховш, ужаш ба х1анза
а протонахех биса г1алг1ай-нахчи, шоаш х1анзарча бунеца, эздел-ца, барт хилар дезаш, нахага кхаьча бала-г1айг1ан орцхой болаш, из къахетар долаш Дала хьакхелача дийналешца (существам). Да-ла д1амадоаккхалда вайнахагар эхь-эздел, барт-цхьоаг1о!
       Ялхлаг1адар: Г1алг1ай, нахчи протонахаш хинна, цар фурт йолилга гуш вахарах, оамалех, даьш леладаь 1адатех, культурах шоай кхоллам болаш, юххера ма1ан доалаш аламетта философски
кхетама, г1алг1ай метта новкъосталца. Цул совг1а, дерригача Ду-нен т1а баха вайнах д1а-х1а баьржа гуш, царца бувзам лоаттабеш, цар бахар аттаг1а хургдолаш, къаман сакхетам лелабергболаш.
      Из деррига ца1 халкъ долга кхетадеш, царна шоай къам дезий-таш, из деррига ха, кхетаде, леладе Халарче хилар дезаш, из хил-ча аьлий синош дола г1алг1ай-нахчи хулаш, арийцаш хилар цох белгалдоалаш. Цу сакхетамах къаман дагалоацаме уйла (национ-альная идея) хулаш, мела хала товг1ал хиняле е, х1ара г1алг1ачу-на синаала (дух) боагаргболаш. Вайнах, аьлча г1алг1а, начо, аьк-кха, маьлхи, бацо лоарх1аш, дай, тайпа, ший къам лоарх1аш мо.

Философи цхьацца дола г1алг1ай метта дешма1анаш (термины), эрсси метта эквиваленташ.
  кхетамче – понятие; агахилар – сущестование; хьалче – бытие; хаьддадар –
категорие; духьоттар – принцып; кхетамче – понятие; агакеп – форма;хьех-
ам е арс1омор – учение или теорие; довзарте – познание; ма1андаккхар – вы-вод; хуррилгаш – хурриты; белгалолаш – особенности; диа – мир; сатешар – убеждение; мундаш –идолы; буни – природа; зиркал –мудрость; дийнал- жизнь; санаьхк – личность; шеша –стихийно; солтал – самость; деоттам – пра-ктика; барбархой – варвары; юхьсибат – образ; аггахе – цивилизация; болам- движение; ханифаш – даьла-ца1-вураш; дагалоацаме уйла – идея; дийнале – существо; къаман дагалоацаме уйла – национ-ая идея.

                35






   
                БИЪЛАГ1А КОРТА
               
              ПРОТОНАХАШ  ХАЛАРЧЕХ ДАЬЛА ЦА1ВАР
         
         Лаьттан букъа т1а саг д1аволавалчахьа, дика-во да – оалаш,
шиндухьа кхетам боалаш, диста бакъдарах торо е езача. Из кхета-дер харцдоаккхаш довзар де духьа, тоам хиннабац  цох теизма ла-рх1а - Дин да, - оалаш. Х1ана аьлча теизмах бола чулоацам хадаш хилара наха Даьлах уйла яргахьа.
      Цу наькъа т1а ца1 къаьстта Даьла ва, - ала гуча ца воалаш, ад-амшта къердама ше-ше волаш мо. Амма, бакъ а, нийсса а хиннад
Даьла ма варра хулашвола бокъонца хилча, ма1ан а къайленга ца доадаш.
       Х1аьта кхерам т1абоссаш, хинна халонаш хилара, цох Даьла ца1варал совг1а, цу халони духь хьадалара долаш, хьалха хиннар монотеизма, ше-ше духь  доала кхерамца  политеизмага кхоачаш саги уйла. Цу ца1хинволча Даьлах новкъостий бетта т1ерахиннав саг, д1а-х1а вийрзача кхерамаш тайп-тайпара хинадаь. Из хиннад тараматал (цхьанена кхерам тарабеш, цунца низ хилара).
      Цхьоаг1о ийолача динца Даьла ца1веш дина хьалхе, дина хьа-лха боаккха ког хиннаб из. Цига адамашта шоай кхетамгахьа д1а-тоабеш кхетам, х1ара х1ама е дийнален (существе) ма1ан доалаш, цар шоай кхетамче (понятие) хулаш х1ара х1аман. Х1ара кетамче-са адресни халонаш е аттонаш гучаялара.
      Даьла ца1хилар белгалдеш сингахьа Протонахи халарчех, цар вахарца д1анийссалуш, иштта лерх1ам а беш адамаш. Фуд ма1ан Даьла ца1 хилар, цу хана? Мела чулоацам хиннаб Халадина хина-ча Даьлах тешара? Нисса дала жоп доацаш, из г1алг1аш бусалбал хьаэцалехь леладаьча тараматалга хьажача уйла е бахьанаш доал-аш.
        Нийсса аьлча, Бусалба дино яхар хаьдда да, Даьла ца1хилар шеко йоацаш, саго сингахьа д1ач1оаг1де дезаш. Сазал (субъект) хилар ше-шийца долаш, кхетамче (понятие) хинна.
     Из хилар кхо-ачам боацаш цунца озал (объект) хала доаг1аш, бакъдар хар саги декхар долапш, озалга (к объекту) кхача, цуна озалга кхачар Даь-ла ца1волга гучадоалаш.
     Иштта сакхетам сомаболаш философски уйла хоадам боалаш сазалах а, озалах а. Бакъдар нийсса диста хьал доалаш, кхетамчех (от понятии), цо йоах сазал хилар озало (объект) хьагойташ, саг хилар цох гуш, д1ахо адами бартах, дахарахъ наьхаюкъарле (общ-ество) хулаш саги вахара махбеш.
      Х1аьта сакхетамгахьа, Даьла ца1хилар хул сина махбелга, из нийссача наькъа т1а долалга уйла ч1оаг1алуш сатешарца (убежд-ения). Т1аккха цхьоаг1о хала езилга д1адехаш, сингахьар кхетам хинна ца 1еш дег1лоаттам д1анийссабеш Дала д1аехача бокъонех.

                36



      Х1аьта цу Дала д1адехар хулаш, шийна мара г1улакхде йиш ца хилар, шийга мара деха е хьоствала йиш ца хилар керте декхар хулаш сага т1адила.
      Цу хоадамца керастидеш хилар политеизм хулаш. Цунца дац-ари (отриц-ный) гойтар е тешал деш долача кортабола саги декха-ра – Даьла ца1веш хиннача протонахаш шеконаш хинналга  гуш.
      Тарамамал хиннад ший бокъонаш гойташ, дукха духьа ма1ан луш шоай сингахьа Халадина Ца1волча Даьлах хоттараш деш, цу цхьацца хинача халонех бахьанаш а дувлаш. Иштта дукха Даьлий белгалбоалаш.
        Из хиннад адресни текхарал леладаьлга, дина сакхетам талх-
аш  протонахи, г1алг1ай тараматал леладара. Ханаш-замаш д1аде-хараш хиннад наха аттаг1а дар, х1ара саг ший Даьлага дехаш, из цуна хилара, - цуна Даьла низболаш е кертера волаш, цуна дезар цо лурдоландаь.
       Иштта хьагойтад тараматал мифологех, хетараш е хилча цхьа-нена дикахетара, из цох тийша воландаь. Иштта диа (мир) йолаш, цу ханар нахъа белгалйоала, ший даьлах дар цо д1аджовзийташ.
        Миштта далее а, сага вахача кхетаме хилар эшаш, 1илмаш гу-чадоалаш, хьаькъало вахара боарам оттабеш цхьа цхьоаг1о хала. Из Нувхьа хана Даьла ца1варца, аьттув халар дезаш, сина торонн-аш тоаянна хиларца Халарченга (сост-ию) хъьажжа, Далла е Даь-лашта. Наьха г1алг1ай дай хиннараш, сина е вахара халарче хув-цаялара, аьттув болача нах д1аберзаш
     Мела Даьла ца1ваь уйла хиннаяле а хано яхар деш, низага хьа- жа Даьлага т1аерза юхь хулаш. Низ хинна Даьла хиннав адамий сакхетамах кхеле е маллаг1а бала а, ираз а кхоачийташ.
      Хьалха мо кегадана доацаш, х1анза Бусалба динца хаьдда хо-адамболаш латт сакхетамгапхьа. Духхьал ханацар халонаш гойт-ара, тхьоврв протонахи таьптарашца, дег1о е сино яхар деш, тара-матало аттол гойташ. Цу аьттувнаш Ца1волча Даьлага дехар хала- г1а хеташ.
         Халонаш совг1аялар хиннад Халарче талха е тоянна, цунга хьажжа вахар хулаш. Г1алг1аш леладаь тараматалах махбеш, цар
юххьанца хина Халадина Ца1вола Далла метта даьлий хулаш: Се-ла, Села-Сата, Гела, Елта, Фуркъи, Тушоли, 1ел (штар), Уна-нан-илг, кхы а кегий даьлий болаш.
     Халадина Даьла ма1ан хинад халарче йолаш торонех хьал доа-г1аш Воккха Даьла хилара  шира замангахьа  хуррити: 
1) Халалу кертера даьла; Тешуб дикъукъийт даьла; Хайбат говзал даьла; Шаавушка (Садузка) ялатан даьла Тешуб сесаг йолаш; Эа (1а) лаьтта к1алхьен даьла; Шимиги, маьлха даьла… 
2) урарти даьлий: Халди, кертера  даьла; Урабаини, лоарх1аш Ха- лди сесаг; Тейшеба, дикъувкъийта даьла; Хуба, говзала даьла, Те-йшеба сесаг;  Шивини, маьлха даьла;  Эбани,  лаьттан даьла; Суи-

                37




нина, хина-форда даьла кхалсага ипостасех (г1алг1ай Хиннана); даьли дукхала дезткъа ц1иякккхар долаш…
3) г1алг1ай халарче даьли: Села, веза-воккхавар; Села, шоллаг1а дикъувкъийта даьла; Села-Сата, говзала даьла, Села сесаг; Елат, ялат хьовкхар даьла, Села сесаг; Гела, маьлха даьла; Фуркъи, хина миха даьла; Тушоли, хьвкхам, г1она даьла; 1ел (Эштар), вала кхел ю даьла; Уна-нангилг, лазара даьла…
     Цу кхаь тайпара бола даьлий, шоай тайпаш долаш, х1аьта цар-гахьа шоайла тара хулаш, шоай хано д1адехар хилара, адами сак- хеттам гуш боарамца махбе, ше-ший лаг1а т1а нийссалуш.
     Цу мифологи цхьа овла болилга гучадоал мела ханашщ д1ах1а
яха хиняр аьнна, цу мифологи торонаш тахкача, дика гучадоалаш нахски истории, философи хьахала бух, шоай культура.
     Нахски мифологига хьажача, г1алг1ай шоай сакхетам хила йи-зза к1ийленаш я, Кавказа аборигенаш болаш. Цунах кхетаде хул философски ма1андакхар (вывод) де, мела д1аяьржа хиннай прот-онахи аггахе (цивилизаця) Кавказера Египте д1акхаччалца.
     Цо гаьнарча хана Малхбоалехьие, Грецие яьха мифологи цхьа-на овлан т1ар яьлча мо хеталуш, цар хьиспаш гойташ хилара. Тах-ан г1алг1ай багаг1бувцамца, цхьа овлаш т1ар йоаг1а баьца тарал-уш.
        Цох хул тешал, къаьстта бувзам отта яхача заманца Хуррити, Хети, Фригии, Египтага кхаччалца, цхьан кхолламан духь хиннал-га. Из деррига мифологи белгалдоаккх, цхьацца шийтайпара къув-лар хетадолийташ, дина оаг1увнаш гойташ.
       Тарал еце, г1алг1ай мифо духьалдоаладу вахар сурташ: Сеска Солса вар халарчен торонашца лоаман е шаьраче вахара бахьан а долаш, з1амиг-сага йо1 езаянна хинна г1аьнахьа 1ехалуш, кхерий т1а фу мохкадеш  моттиг хилара, маьхевоалаш из наьрт-оарстхой турпал.
        Цо гойт мела гарга да, из миф фригий мифан Аг1дистис, яха-ча. Дийнал (жизнь) жинах хинна, йира бахьан долаш Зевса Кибе-лаца догдохаш хилар совг1а – аьрхьал мара пайда ца боалаш г1аь-нахьа. Фу лоама берда т1а дотташ болх хилара Аг1дистис веш мо-ттиг хиннай маьха воалаш.
       Иштта баьннача боарама таралуш кепаш увттаеш болх-мотти-гаш хул Къуркъи маьлхевалара а, из эллини миф хилар гойта, та-ра Промитей вувца отте.
     Протонахах тукхамаш, тайпаш хилар совг1а, къаман халар ша-шоай мехка ц1араш йолаш халара, х1аране цхьацца белгалонаш гойташ хилара, х1анза нахаш (г1алг1ай, нахчи) Къуркъе, Пхьар-мате оалаш мо, цхьан овлангар миф хьадалар далее а.
       Дукха къамаш, тайпаш халар да-кха адами барт ца1 ца хилар, х1ара сага, тайпан, тоабан, къаман ша-шоай хьашташ хулаш, ца1 шоллаг1чо эргаш е духьала, ша-шоай хьашт-терко (интерес) хул-

                38





аш.
       Из барт ца лелабе, эшаш хул адамашта ша-шоай белгалолаш (особенности) я, оалаш, хьакъастар, Хьакъаьста саг массихана ду-хьал хила уйлайолаш хиннав. Цига эшаш да Халарче (состояние) хилар Барт ца1бе а е Халадина Даьла Ца1вар.
     Дингахьа барт кхетар, кортаболаш хьаденад. Адамий вахаргах-ьа дингахьа доацар цхьацца Ко дог1ар моттигаш хиннай, ца1 шол-лаг1чо белгал хала.
      Х1аьта дино могадац, наьха барт эг1ар, могадац наха шоашта даьлий дагабохаш моастаг1ал леладе. Къаьстта Бусалба дино, ди- наг1а да яхаш, шоашкар х1амаш 1от1адетташ, Дин толхдераш хи-
наб Дина дай, из Дин тоаде хьожаш мо.
      Дина торонаш толхъеш хиннай, эггара къаьнаг1а долча мифах бола хоамаш лохаш е боццашехь дагабохаш. Мувса пайхамар гуш хьалхар жайнаш т1а, цох историна чулоацам боалаш, цхьа догма-тизм хулаш шира дувцарца мифологи кхетам хинна.
       Юххера цу пайхамар хиннаб, яхача наькъа т1а, хоамаш хулаш Хьалче Жейна т1а (Книга Бытия), цу т1а Дунен хьакхоллар дувц. 
     Далла лаара Сердал хулаш дийнал дийнаде, дикан, саги вахара, х1аьта цунца Боадо д1айоалаш. Адам ший дийнала наькъа т1а до-аккхаш диканга е харцонга, юххера духьанца валарга кхоачадеш, 1ело кхел ергъйоалаш.
    Даьла ца1 халар дицлуш, наьха хьашташ (потребности) совг1а-доалаш, цох эгоизм хинна, Дала яхар дицлуш сага башхал хинна-яц вахаро д1адехар толажаг1а хилара. Цига космогонически миф долаш Айлам (Вселенная) латтар волрх1 дунех долаш, царна юк-ъе Лаьтта долаш, цох маьлхар диа (мир), - оалаш.
      Лаьттан т1а ворх1 сигале йолаш, ца1 шоллаг1чо т1ехьа. Маьл-хара диа (дуне) латташ садоалача дийналеш (существа) т1а. Маь-ха диа (дуне) хилар хиннад Малхо сердал ялара, сердало шийца дахар луш, ше кертера торо хилара садолача дийнален (существе) даха.
      Иштта 1ело (валаро) саг боадонга вугаш, чудоала Са а, Сердал а д1аяккхара. 1ел лаьттан к1алхьара диа (дуне) хилара, ший бокъо йолаш. Малх, Бутт, Седкъий хьадалар, сердала боарама хулаш.   
       Х1аьта из мифологи хьадалар хиннад къам хилара ший белга-лонех. Аристотело яьздо Метафизика т1а: «тамашеро наьха дог а тохадолийт философел де, цунах хьалха цецбовлар ужаш, цу юкъе цхьан х1амах ца кхеташ, т1ехьа к1еззига-к1еззига кхетамга кхоач-аш, царна хаттар даьле маьхе долчох. Массала, оттамах (установ-кам) хувцам боалаш Буттагахьа, Малхагахьа н Седкъашкахьа, цул совг1а Айлама хьахалар долаш. Х1аьта а кхеташвоацар е цецвоал-ар лоарх1аш ше ца ховшвар (цудухьа моллаг1а мифаш дезаш вар ва, цхьа юкъа духагахьар философ, амма миф хьадалар да тамаш-яр бухе долаш). Нагахь цу тайпара философил де болабанбале, цу

                39




цакхетамах д1ахада, т1аккха ха гуш да довзартен (познанию) г1е-рташ хинналга кхетара духьа, пайдан духьа, ца хьожаш дух ха».
      Иштта оттача халарче (состояние) адами сакхетам д1абоачабу монотеизмагар политеизмага. Цига къайле гучаялар доацаш, дух-хьал хьакхачара сакхетамгахьа хувцамага доала довзарте (позна-ние).
        Цудухьа б1арг т1аоттача ба цох бола хьехам цхьана ма1анга  кхоачавеш, буни (природа) далее е диа (мир) далее а, бокъонцара  шоай динаг1а тешар долаш, довза пантеизма метта. Из хьехам бо-взаш шира ханар хьабенача малхбоалехьар хьехам болаш эманац- ех, цхьа дунен 1алам д1акхоачалуш цу лакхера Тхьагар (от божес-
тва).
       Цу юкъе ший Тхьа (божество) хувцам боацаш дусташ, х1аьта цунах хьадоалар, т1ехьа цу шийга юхадерзаш. Цунца болча хьеха-мах гулдеш цхьацца дола куцаш теизмацар (Дала дуне кхоллаш), иштта пантеизмацар (Даьла ваь дунеца), - оалаш философигахьа.
      Диагар (дуненгахьар) доацача х1амах г1алг1ай тешар гуш, си-галар дег1аш (тела) дахар тара долаш лаьттан дийналешта (суще-ствам). Деррига сагага кхоачаш сакхетам хила, саги товг1ола (му-ки жизни).
      Х1аьта торонаш хулаш саги вахара доалдеш, ший 1откъам ба-ларца. Массала Тешар дувцаш, сигала Камета лелар, цуна хьулял-ар гуш г1алг1аш оал: «Седкъа маьри бода». Х1аьта догдара е дего дехаро, хургда, - оалаш, тарадолийташ цу ханчухьа халадезачох.
       Сигала сийгаш кехувсаш сердалон никъ булача хана, хургдар хара, 1уналдеш хиннад наха. Из деррига наьха тешар хиннад Даь-ла карадолаш шедар. Нагахьа сигалар дег1 (тело, метиорит) масс-екх хантилга (сикунда е минута) сийгаш тувсаш болх бича, атта д1адовш. Т1аккха наха оалаш: «Лотаданна хаьшк дахар», цо 1ал-амо харц уйлага нийссавеш халара, воча х1амах лоралуш саг1ий-на ца1 луш хиннад.
         Йийкха, къоарза седкъах хьалйиза сигале, даим саги теркам отташ хинаб. Кхотаданна, доага седкъий хул сийги хьиспе хинна, г1алг1аша шоай тайпара лерх1ам беш царехъ уйлангахьа.
         Х1аьта царех сийрдаг1а дараш, хьалхе йолаш хилар, совг1а цхьацца ма1андаккхар (вывод) дезаш Тешамгахьа. Царех-м дукха мифаш хулаш, наха дувца теша.
      Кертера укхаз ха хулаш, мифаш адамаш кхоллаш хилар, ха-за-ма хувцаяларца хувцалуш хиннад мифаш а. Цунах мссала хургда хетти-хурритий симбиозах хинна мифах, иштта: эггара хьалха си-гленашкахьа Да хинна, оаладеш хиннав Халалу (1алаьлу) хилара.
       Из яхилга хиннад, тамашяр Халалу, г1алг1аш оалача тайпара 1алаьлу мела боккха ба низ е халарче (состояние) Халадина Даьл-ага, деррига хьал кара хилара. Цох цецбалара мара цунах эза боар-ам боаккхилга йоацаш е я, - оалаш йола торонаш йиста ца могаш.

                40




       Мифо ма яхха Халалу Даьла мела воаккха ва, х1аьта саг мела з1амига ва, бакъдар ховча. Цу уйланца хьаболабана протонахаш хиннача, наьха сакхетам даима бусаш сингахьа протонахаш, шоа-шца халарче хилара.
    Сакхетам совг1абалар хиннад вахаргахьа аттаг1а хиннад хеташ,
х1ана аьлча халонаш кхачара. Халоно д1адехар хиннад тешам хи-лар д1адехаш, цига нахага бийша ахка ха хинаяц, зиракал леладе,
       Халонашца бенача тешамо декхарел оттавеш хиннав саг, тий-ша а к1алсоцаргволаш цхьа низа; Даьла ва ала, иштта вицлуш па-нтеонах даьлий гучабаьнаб, ше-ший хана моарол леладеш.
       Х1аьта сигален Даьла Ану (г1алг1аш 1ану – сигале цох оал-
аш), чхъаг1ар доаккхийташ хиннадаь. Ха д1аяхай, наьха сакхетам хувцабала ийс б1аь шу д1адахад Халалуна Ану чулатташ, иззал ха яьлача Ану (1ану) лаьтта эккхаваьв, из адами сингахьа хургв-олаш дагава, виц ца вала. Цхьа дикача ханага сатесийташ, т1аккха Ану сигален доалде Халалу метта хайнав.
      Иштта, ший арг1аг1а Ану.н чулатташ хиннав Куммарве, цун ц1и хиннай «Кум», - оалаш (дикадола дакъах халарчех). Из цигар хьал, торо толашха хулаш, кертера дина боахам хула г1ала.
      Цох ма1ан доалаш Кумм е Тумм (халарче) марвеш, Кумма ам-арду. Х1аьта ийс б1аь шу д1адода Кумм/арвес/ юстарвоаккх Ану Даьла а.
      Ану вадда г1ертача сигала Кумм/арвес лаьцаб цуна когаш, ци-га, т1аккха Анус ма1ача сега ехьах (начало) низ чубоакхаш шийна керахьа. Ше  к1алвисачул  т1ехьаг1а Анус къайленаш  гучайоаккх д1акхайкаду  цунна  т1абоаг1а даьлий: Тешуб, ший новкъосташца Т1ашмишу, Аранцхи (оала даьлий).
    Ший ийс б1аь шу даьлача Тешуба хьаллоацаш хул сигала к1ий (трон). Цу хуррити мо, г1алг1ай меттаца ма1ан хиннад чудила, цу
«ийс», оалача т1арахьа. Цхьа къайлен, магически кхетам луш нах-ски вахаргахьа. Массала, «ийс» + «са» ( душа, угол, сила), из яхи-лга хиннад «ий» мо нийсса, шаьра, тайна да «са» е «сердал» саг а нийссонга вугаш, уйлангахьа г1адал йоалаш, вахара иразе 1унал-де, дунен «биъ са» болаш, ваха-лела ц1а таралуш сага. Цу биъ са-ьнга бода никъ мела гаьна бале а, шаьра, атта боаккхача куго сал-о1аш, иразга кхачара. «Ийс» т1арах1 хулаш халарче (состояние) хьалйизар тешал далара.
    Иштта бехкама х1арак (символ) йолаш белгаляла г1алг1ай мет-таца, дашхар де саги товг1ала (атта доацача вахара-лелара). Из а гойта ца 1еш, дунен ма1ан довзартен (познанию) ма1ан доаккхаш.
      Дуне хьадоладалчахьа хиннай ха лоарх1аш, къаьстта, зама бе-лгале адами г1оарал довргдоацаш, цхьацц бехказлонаш лохаш. Из болх беш хиннаб къаьстта ц1увл (жреч-тво) леладаь адамаш, ший мотт болаш. Цхьа ха хиннай цох «Койни мотт» ба – оалаш, ц1увш бийца, г1ал мо сигала малх бодаш хилара.

                41





     Наьха синошкахьа, цу шортта лийнача Малха г1улакх (текхар) деш, из кхетам боаржабаьча ц1увнех лоамарой, аьнна ца 1еш нах, «г1алг1ай», оалаш. Иштта х1ара тайпан могавеш хиннав, нагахьа тайпа да алар, дезаш хиндале: «ц1ув ват ха, марха кхаба, текха».
     Г1аьрхой б1арг т1аотташ мохк хиннаб г1алг1ай баьхар, царгар Аьллой На1араш (Княжеские Ворота) д1алаца. Цига баьхача наха г1алаш еш, моастаг1ашта духхьал, духьале е лаьрх1а кийчо лела-еш. Цу халача даькъа халон ира юхьиг т1алатташ баьхаб г1алашка баьха Малха г1улакхдаь г1алг1ай.
       «Г1ала» - алар хиннад тешаме халар, цучу ваг1ача сага (наха), цхьа «г1ал» боадаш мо, кура корта айбаь шеек боацаш. Цу тайпар
торо юсташ, махбаь белгалболача малха, цуна бозал шоашта гуш.
      Цигар  наха шоай бовнех, шоай вахарах «г1ала», оалаш  маьхе дош лдоарх1аш, ц1и йоаккхаш хиннай г1алаш чубахара, «г1алг1-
ай»,- оалаш кхыча къамах наха.
      Иштта бола сакхетам царга кхаьчаб, ц1уврал даьлача тайпан боккхаг1ачаргар, шоашкахьа Халарчен синаала (состояние духа) керахьа балара, синааьлий (господ души) хиларца.
      Цу цувшкар д1адехар хиннад тайпан ц1ена ц1ена доахаде дез-аш дагалоацаме уйла (идея) лелае доаг1аш. Цар бокъонашка хьа-жача, саг воацачун моттиг хиннай лайволчун е охлочун яр.
       Ша-ше замашкахьа паччахьалкхенаш хиннай, шоайла ийдам (отнош-ие) лелабеш, цхьацца торонашца социальние, культурние 1откъамаш деш, шоайла лелабаьча бувзамах. Цунга хьажжа, хьех- амаш хувцалуш моттигаш хиннай, хьашти-теркош (интересы) гу-чаювлаш з1амигие, доаккхие бахьанех.
     Иштта хьехамаш, кхетамаш хувцалуш болх-моттигаш ихай на-хага, цунах хулаш «Са хувцадалар», цу хана, из яхилга да, Малх а ший бола моттигар хувцалуш седкъашкар кхыча седкъашка боад-аш е отташ, шиъ эзар шу даьнна ха юкъе яьлча, цуна сигалар д1о-
ахал лоцца луш нулага кхоачаш.
       Цхьанкхеташ долача седкъах (созвездии) 1аса (Телец), цох ег-ипетски Апис, оалаш. 1аса нийссадана нула  21 февраль бета, х1а-ьта седкъий цхьанкхетар Овена хулаш (г1алг1аша цу седкъий кхе- тара Ка хилар, оалаш. Укхазар даьннад греки меттал дош Кавкас-ион (Кавказ).
        Ка халар да ц1уври (г1алг1ай) метта, дош далар Ха д1аларх1-ар 21/22 марта, иштта яьзду Коазой Темархана, ший белха т1а.
    Д1ахо цо яьздаьчох философски уйлаеш философема гуш болх бе доаг1а. Х1аьта ханаш хулаш, уж юкъекхоачаш дукха б1аьшер-ашкар циклаш дег1айоаг1аш Айламе Лаьтта гона т1а доаг1ачох цхьана наькъа.
       Х1аьта цу наькъа т1а керда е дукхаг1а ма1ан долаш, хувцам-аш халарца лелам гон т1а ахарца, лаьттан торонаш хулаш ханаш-кахьа, цхьацца низаш (энергии) т1ехьахар долаш Хозашкахь (Ко-

                42






смосе).
    Цунах Лаьттан 1откъам хулаш, иштта къаьстта  адамашта, хьа-йбашта. Цувл доала нах накъабоалаш, нийссадар адама хьалхада-ккха.
         Юххера лоцца ма1андаккхар деш:
1..Ц1уври керда хьехам (учение) хьабоалаш Койне, яхаш. Из бел-галбоалаш хьалха хиначул. Цуна ца1 хула бехкама (условно) Уст (Апис). Цигар бараш дакъа кхелха бахабар, Кавказе баха. Х1аьта шоаш кхаьчача 1овни обсерватории хьаяь Хьашаре керттера мот-тиг йолаш Мятталоама т1а Кавказа лоамашкахьа.
2..   Цу хьабаьхкача ц1уви шоай ц1ераш хулаш нахп яккха «г1ал-
г1ай» – оалаш, из ц1и х1аялар хулаш дош халара. 1) г1ал /б/ - ма-лх халара;  2).. г1ал /б/ - наькъа тоатилг да; 3).. г1ал (б) – маьл ба е кхел я.
3..     Г1ал /б/ - сай /г1ал/ болаш, бехкама х1арак (условный знак), символ хулаш мо – малха + г1ай – ког баккхар. Иштта доаг1аш да
хетара гучаялар массекх статъяш А. Измаилов, возашволча г1ал- г1ай 1илмахочун, дукха низ д1абеннавола тохкаш къаьна яха ха г1алг1ай къаман. Цуна к1албиса хинна болх хиннаб ца1, шийга-хьа дукха кхоачама х1амилда (материал) хинаяле а цунгахьа 1ил-ман концепции ца хилар. Цул совг1а, парадигмаш ца халара т1а- соцаш (озици) 1омадеш г1алг1ай цуврал.
4..    Г1алг1ай мотт дакъа да Койне метта, хетара-моттара далее а, цуна философски  уйлаяра, цацца ассоциацеш дагадохийташ  хул. Цун уйлангахьар бувзам ба романски метташца яьзду Газиков Бе-рснакъа ший статья т1а «Легендарный Г1а – предок вайнахов». Цунах г1аьххьа ма1андаккхар (вывод) дича, хаьдда хоам беш уй-лаяр дац. Цхьа лар йолаш е цу хана г1алг1ай хинна турпалаш гуш ца хилара, йоаккха шеко я. Цига дувцачох уйла т1айигар (наведе-ние мысли) мара, кортабеш 1обилла кхетам бац. Из Газиков мела дувцар мегаргдар мифологех философски ма1андаккха.
5..Г1алг1ай къаман истори хилар, д1ахада йишйоаца дакъа да дер- 
рига адами исторех, х1ета ч1оаг1а харцо хургъяр цуна бувзам от-тар дац алар. Иштта цуна чулоацам хувцаш хилча, цул совг1а из мотт бицбалийтача.
6. Лаьттан карта оттадеш ц1увраш лаьрх1а хиннад хьалхар д1адо-лалуш т1адехкари д1алоарх1ача Хьашар Маьтт-лоама т1а хала де-заш. Из хинна хьалхар, д1адолалолга да триангуляцех мукъамотт-игаш (пространства) юсташ. Цуна бехкама х1арак (символ) Ка е Газа хулаш. Газа вокхавеш кхаьбар хилара Ц1еян /Зевс/, цу дерри- га кхыдолча дистара карташ т1а (лоаман з1огалаш т1а) белгалдал-ар доаладеш.
7.. Ц1увраш къоастаяь хиннай духьар моттиг нулах (0) меридиана Тушпхьа /Арарат/ лоам болаш тешала. Гаьнара денна хьадоаг1аш ма дий, Шинхина Юкъе баьха протонахи (халади) зиркаш лелада-

                43



ьча, бола го (окружность) бекъаш 360 градуса. Иштта декъар (дел-ение) доаг1аш хаддаж баьча белхах, меттахьа хьожаш Малх сига-ла лелар.
      Малх сигал бахар (смещение), ший 1оакъан боккхала са (угол) гуш цун к1ала го мегаш хилара шиъ чоалхане муг1а (ряд) маьлхи 1оакъаш (диски). Халади хиннаб кхеташ, ца1 Маьлха г1а-шаг бо- лаш мо. Малх лелара сигала кеп луш, эггар лакха ма1ан. Цу ц1увл леладаьча наха хьакъоастадеш  белгалонца Маьлха г1а, кертер ди-стар боарам (еденица) саьнаш (углов). Малх ц1айза баьннача ден-ошка 1обулаш ах-Го, т1аккха цу т1а булаш 180 «маьлха г1а).
        Иштта халади (протонахи) чоалх лоарх1ам бу б1арчча яр 60
даькъах. Декъар хулаш градус 60 минута – из хулаш юкъейоалаер деоттама (на практике) протонахи кховзткъазар чоалх лоарх1ма.
      Протонахи ц1увш юкъедоаладеш декъадалар дие-бийсе 12 ши-ндухьар сахьаташца, цхьан сахьата 60 минут йолаш, 60 секунд хи-ларца ший арг1аг1а…
       Протонахех хинна зиракаш хаддаж кхетарца, цу бунех яьнна 1овхье (явления), к1алсоцаш хилар къаьстта халадоаг1арашта (за-кономерностям), терахьашца 1одила мегар (описывать). Цар эгга-ра хьалха кхетадеш хьаийца хиннад къайленгар гонахьар бунигар (у природы) терахь (число) а, дистар (мера) а.
       Иштта хиначе, терахье, дистаре леладуче, канн (метод) мо 1и-лман довзарте (познание) хулаш буни, кхоачавеш каста, дагадоац-ача мистика т1ехьа т1адоаг1ачунга (мистическим последствиям).
     Халади хинача протонахашка б1аьшерашкахьа хьакхувш уйла,
терахьаш (числа) доаг1аш кхетама къайле йолаш х1амай ма1ан из хулаш, духьала тарахьаш кулгалдеш диана (миром). Математико хьагучадаьха, 1адохкараш хула, оттара хьакхача магически дагал-оацамех. Цигар хьадоаг1аш кхетама тахан а хетадалар тарахьаш а
«иразае», иразазе».
       Уж мо кхетамаш хьадоаг1а гаьнар Вавилоне даьхача къамаш-кар, царех хиннаб протонахаш (халади - хуррити, арамейи, шуме-ри). Д1ахо из ц1увл (жречество) Вавилонер Греци кхоачаш. Цига цох техьале яьй, 1илман хозане кхоллара (научное творч-тво) Пи-фогор мо хинначар. Иштта цу зиракаш (мудрецы) таржамбеш цу тарахьех адами ц1ераш еш, цар карар дикалеш (качества), ч1оаг1о телаш «дазадари терахьех» (священным числам).
        Юххьонца астрономи хьадолалуш белгалдоалаш шиъ дакъа, лерх1аме г1ойле (стимул) йолаш  цуна дег1адаргахьа. Цох хьалх-ардар да, астрономи дустар (измерение) хьадеш эшачох деоттама (практики).
     Д1ахо, астрономех т1ахьажар (наблюдение) долача кхетам бос-саш к1ийленна сина1алашон-хьехама (идейно-теорет-кий) б1асаш (взглядов) йолаш наьхаюкъарлен, кепеерзаеш (формиро-ли) наьха дунегар (мировоззрение) цу протонахи г1алг1ай цувлга (жречест-

                45





во) кхаччалца.
       Из деррига белгалдаьннар цхьа бух болаш да уйлае. Да, апри-орни хьисап доалаш транциндентальни философема хила, ма1ан-даккха довзартен (в познании) халонех бакъдар ха.
       Иштта, массайола белгалонаш гойтача, довзхартен з1ыагар а (процесс) хиларца, чухьоттам (структура) гуш гносеологи. Из ма йий,- аьнна доацаш факташ е 1овчеш (события) ца хилара, хилар д1аяьздаь историца. Цу метто хетадалийтарах Койне чоалх (сис-тема) кхетам байтац, ц1ана эмпризман болх ба ала.
      Нахский метта белгалбеш хилча г1алг1ай мотт хилар, цун ий-дам (отношение) балар, дукха д1аластараш (векторы) да, метто а
ше-шийха ба, - оалаш бувзаман з1ы  хилара. Бакъдар аьлча, г1ал-г1ай мотт, къорга тахка специалисташ деце а, кхычар  белгалдаь-чох философски къетам бе хьожаш.
   Хьана боал из кхетам дувцарга увзавала везаш.? Из Койне мотт беци хьог1а, хьалха юкъара хинна, грекаш, римлянаш ц1увш бол-аш Кавказе баха бахкалца?
      Тараматал леладеш, дукха ханаш д1а ма яхайий: египтянаш, хурриташ, хетташ, фригийцаш, ассирийцаш кхы а болаш ц1увл леладеш.
       Х1аьта нахски метташ белгалдоаккхаш гепотатически махб-еш торонаш ма йий довзартега (к познанию) кхача, тахка метта доаг1ар д1адала.
       Къаьстта ца1 хул кхетамга дилла дезаш, г1алг1ай овла хьаба-лар – хуррити-урартах вайнаьха овла хиларца. Цу даькъа 1илман- хоша оалаш да, дукха хоамаш долга гойташ. Мела гаргара дешаех хиннад уж къаьна метташ г1алг1ай, нахчи, бацой метташца.
       Тахана, г1алг1ай метта торонаш мела шера яьржа хилара, цу яхача заманга хьажача,белгалде къаьна вахар дац д1адовра, хета-ра болх ца бича дувца философи хургъдац, цунах дегабуамаш дар доаг1аргдац. Цу даькъа г1алг1ай (нахи) гаьна ханадараш – гречес-ки философаш, поэташ дийцараш гуш, диста нийссаде доаг1а на-хи (протонахи) овланца тохкамбара.
      Тохкамхочо караг1даргдар да кхыча къами викалаш яьздер ду-сташ, тараматал леладаь г1алг1ашца нийссадеш вахар, протонах-ашта юхь-сибаташ (образы) дала.
      Хано ша-ше замашкахьа реформаш кхехьа хилара, динаг1а те-шар куцаш хиннад эргадувлаш. Цхьацца авторитеташ хиле 1откъ-ам бе. Иштта, хурриташкар хьадоладанна Халадина Ца1вола Даь-ла хувцалуш т1ера барцкъа хувцаш, чухьар ма1ан дусаш; д1ахо а урарти Халади Даьла волаш мо.
      Т1аккха грекаш, римлянаш шоай 1аьдала белгалонаш еш, ц1е-раш шоай яраш тухкаш. Уж хувцамаш хиннад нахи вахаргахь, те- мбича гуш деце, халамегар уйланга доаг1а.
      Нахи а шоаш дагадохара мифаш, легендаш, шоай сина бехказ-

                45





ло еш, чухьар ч1оаг1аеш дина торонаш. Чоалхане замашкахьа на-хаш, къаьстта г1алг1ай ба, яьхараш  аллха баха баьхка ц1увш хил-ар шеко ца хала мегаш хул из кхетадучо.
      Цох хов, Койне (ц1уви мотт) хиналга х1анзар г1алг1ай даьшк-ар, ц1увраш ц1и йоккхийташ «г1алг1ай» да ала. Дукхача даькъа кхетаде доаг1а метафизиках кхетамче (понятие) хилар, из яц кхет-амче х1амилдах (о предметах). Из я дагалоацаме уйла (идея) хил-ар, априорех сазал (субъект) йолаш, озал (объект) я ала г1ертар а нийсса доацаш, довзартен з1ыагар (процесс познания) я ала.
     Укхаз логически  махбар нийссалуш силлогистика ма1андоак-кхаш, цох транцендентальни  хетийтар  гуш. Цу хьаькъах долача
тайпах – бокъонца дар хулдаш, эмпиризмах хьадоалар да, - оалаш,
ший физически белгалонаш йолаш мо.
      Т1аккха 1илмо маяхъха, кхоачам хургбар дика-во е нийссадар- харцджар къоастаде рациональни философема я ала йиш яц апри-орни кхетамах. Цу г1алг1ай метто дашараш кортабаь бакъдар да ала.
       Метафизические, гепотетические дашхар метта торонца харц да,- алар геттара нийсса хилац, х1ана аьлча, хьалхар дагалоацаме уйла (идея) а лаха мара эмпиризма торонашка кхача в1аштехьдоа-цандаь.
      Идеализм дийнаялар хул озалар (объективный) бокъонах дола дакъа долаш. Из да, саг волга – санаьхк (личность) ва оалаш, ваха-ргахьа уйлаеш тохкамбе, цун белхах довзарте (поз-ние) доаг1аш.
       Койни мотт болаш г1алг1ай баьха хилар, ц1уврал дола хьеха- мах сакхетам лелабаьлга, наха баха-лела кхоачам хулаш.  Из Кой-не мотт болаш г1алг1ай баьхаб алар – дац – алар, ч1оаг1адаь к1и-йле йолаш дац, цу уйланца керасти дар белгале моттигаш яц.
      Иштта Койне мотт ц1уври мотт болаш г1алг1ай сакхетам хин-наб, цунах тохкамхочо нунда юхь-сибаташ (образы) хул сурташ дахка. Из деррига дегабуаме торонаш я, г1алг1ай истори д1аяьзд-аь ца хилара шоай метта йоазув а ца хилара гаьна хана денна.
      Г1алг1ай мифолдоги яхачох, дунен т1ар товг1ал (хала вахар) д1адоладалар ларх1а дезхаш 1аламате доккха оалхазар доссарца. Оалхазар хиннад села тамашйина ший дег1аца дерриг лаьтта д1а- къовлаш, из сала1а даьлча халхар бедарг совсаяь, ший дег1ацар совг1а хинна догор лаьтта т1а дуташ, г1атта дахад.
      Эггара хьалха шаьра хинна лаьтта т1а ессай товг1ал (миска ва-хар) йоацаш – хи, лоамаш, дийнатий, цхьаккха садоала дийнале а (жизнь) йоацаш. Доккха диа (дуне) ц1аьхха юхьа т1ар хувцалуш болх хилар, оалхазар г1аттачул т1ехьаг1а.
      Цу оалхазаро г1улакхаш даь даьлча, лаьтта т1а – хи, фо хьахи-лар. Хи д1акхестар д1а-х1а доадаш лаьтта т1а г1олла, чукхийтта моттигашка соцаш, мукъамоттигаш (простран-ва) хьалаюзаш, ца- рех фордаш, 1амаш, хиш хулаш. Х1аьт фо мух хилее д1а-х1а кха-

                46





сташ, цуна белхах хьунаш, баьцаовг1аш хулаш лаьтта хьалдиза.
       Иштта букъа т1а дийнале (жизнь) хьахилар: хих, баьцаовг1ах садоала х1амаш хьахулаш. Г1алг1ай сакхетамах, дерриг диа (мир)
хулаш шинадухьа: маьлха диае (дунен вахар), 1ела диае (байнари вахар).
1)  Маьлха диа хилар кхетамче (по-тие) я малх хилар лаьттан т1а, адами вахар хилар ший саго къоабалюча торонашца, дог а, б1арг а белаш. Малх хилар, сердал йолаш Са чудесса дийнале (существо) хьахила, шийца дийнал (жизнь) йолаш. Малх хьажара деррига ла- ьтта  г1аддоадаш  г1адал, дог г1оздалар доаг1аш, цудухьа  оалаш дика  сагах – Малсаг, хозача  йо1ах – Маьха Азне, хоза-дика  дош
хетадар – маьл. Маьлха  сердал  къердаш, цун сердал  з1анарашка догдоахаш лаьтта мела дола дийналеш (существа)…
2) 1ела диа (байнаре дуне), 1инца, сала1арца, дег1а-сина тоам хи- лар нийсалуш ма1ан дац из. Из да боадонга кхачар сирдал, са д1а-доалаш, д1акъоастадеш шоайла. Цунцар халонаш д1аейеш, лерга новкъале хургйоацаш. Боадонца нийссалуш еррига халонаш, жо-жаг1атар 1азап.
        Г1алг1ай мифологех, атта доаца вахар тов т1а вода сага тара-луш: воагавеш, когаш морцаш, йовхал садаха халадолаш, дунен жожг1ате кхоачаш сагага к1еззига е дукха. Из да товг1олла когаш доахаш д1авахар мо. Товг1ал кхоачаш 1овша х1ара са чудоалаша динален (существу), из Маьлар диа-ца хинна. Лаьттан т1а вахар а ший хулача шиндухьех, сина сердал я - ала, ханаш ухаш хиннаяц, х1аьта а малхо, сердало са дийнадара сатешар (убеждение) доаг1-аш ваьха саг дунен т1а.
       Из ха хувцаялар хиннад Халарче (состояние) ена хилар, ваха-ра, наьха сакхетама оамалбеш. Цуна яр бахьан саг хилар доаг1аш,
ший хьаштех г1овле йоалаш, хьашти-теркош (интересы) таронаш тоаеш. Х1аьта г1ойле ца йоалар юхера д1атоташ. Иштта ха кхач-ар г1алг1ашта «дошо ха я» - оалаш
     «Бухагахьа, цу дошо ха-заман иллад белгалонашта уйлаяра да-галоацамк уйла (идея) диа-дунен беркат, г1адал», цу тайпара яьз-даьд А. Танкиева, ший белха т1а «Г1алг1ай къаман сина вовнаш».
       Д1ахо, Танкиева дувц укха торонех тоахкамбеш – нагахьа ад-ама ялсмале хинна вахар хинадале, сага дукха хьайре хинна сина-гар сагото йовзаш хинадац. Из х1анад аьлча, деррига долаш хина-даь. Уйла еш доацачо нах баьхабац, царгахьа дог-уйлан амфоболи (шина духье) йолаш, хьаькъал е говзал дукха лелаеш ханаш хина-яц наха.
       Цигар адами дег1амаш геттара доккхий хиннад, царга хьажжа низаш а долашщ, царгахьа тешам хиннаб, ца теша бахьанаш а до-ацаш. Х1аьта цу хана цабезамаш, т1емаш, тийшабелхашщ, харцо-наш хинаяц, геттар хьилли долаш, белгалйоалаш шоай колдамца.
      Диа (мир) йоккхал, лапьттан беркат массанахьа гуш хиннад,

                47




наха дезаш хина шури хиш, моз-даьтта чамаьш, соми бешамаш а хилар доацаш, деррига долаш хилар гуш хиннад кхоачам болаш.
      Т1ехьа ха-замаш д1агаьна мела яла, саги хьаькъал совг1адоал-аш хиннад, цунца хьашти-теркош (интересы) бе-бе хулаш. Из ях- илга  да хьашташ (потребности) хиларо, саг уйлангахьа маькарво-алаш, уйл-нигат хьайре хилара, эшамаш да ала вахаре.
      Цу хьале, сагацар дог ц1ана хилар, нийссахо езар д1айовш мо-ттигаш ихай, ди мела доала дукхаг1а. Цунца цигара наьха говзал хиннай, харцо е тийшаболх юкъебоалаш. Сагагаро балех ди мела дала дег1а та1а хулаш, дег1ацар низ а д1абоалаш. Дукха хьаькъал юкъедаккха дезаш халара, саг сингахьа эздий хилар доадеш хьад-
енад.
        Цунах ала доаг1а, сага динаг1а хилар лохалуш, халарче хил-ара деррига къоастадеш, цунга хьажжа дин г1улакхаш а совг1ад-олаш е эшалуш. Цунца саг хьалкхер хувцамга доалаш хьал бе-бе хилара.
       Нахагар халарче бокъонаш маьхе хилар хьажжа, цу ца1 хин-нача протонахи (халади) Ца1хина Даьла е дукха даьлий даь текх-араш хиннад ц1увраш шоай динца хьалхле лелаеш, цар вахар д1а- лоацаш, х1ара даьлийна г1улакхдеш. Из хиннад ц1ана тараматал.
       Цув-но  яьхад ший ханашкахьа диа (мир) йовзашвар хилара, ший бокъонах. Х1аьта а Халарче йола Даьла (Халадин Даьла) ца1 хилар диц ца деш, сингахьа леладеш. Цу валаро, ший долга хьах-айташ 1ела Даьла хилара.
       Х1аьта, цига лебаь мотт Койне болаш г1алг1ай сакхетам дий-набеш, тхьовра хьабена хуррити-урартхой ба, - оалаш хиннар. Из
Койне мотт бахьаш бахка безаш хиннабац маллаг1а цув-раш, ци-га бийцар ц1ена Койне мотт хилара Протонахаш (Халади- наха) лелабаь.
        Из г1алг1аш бувцар хьашт долаш протонахи истории цунца хилара. Из мотт ший даь коачу баьнна лелаш мо, Тараматал далее а е Халадин Даьла ца1вар цига леладаь далее а, меттаца дукха да-шхар доалаш маллаг1а дин леладуча сага. Цо йох г1алг1ай мотт хиналга ц1ана Койне мотт, цу яхача замангахьар.
        Из г1алг1ашта юкъе хилар доккха дика долаш, цунца бокъон- ца ц1ув-ал леладе йиш йолаш. Иштта х1ара деша бехкама х1араки (символ) ма1ан чудолаш, тахан вайна д1ахо белгалде торонаш ху-ргъя сесмсиологех болхбе д1ахо ер жай яьздара.
       Койне мотт ба ала доаг1аш г1алг1ай мотт. Массала х1ара де-ша ма1анаш долаш Г1ал Малх болаш цхьан боарама, шоллаг1ача боарама Г1ал Сай болаш мо, г1ад (ког) боаккхаш, шортта мелаш-ха, сигал тайжа, эздий лелача малха текхардеш, г1алг1ашта шоаш молаш ба,- оалаш хаттара, метто дукха хулача вахара жопаш луш.
       Юххье денна хьайоаг1а мифологи уйлан-никъ (воззрение) бо-лаш, хьовкхамаш бар да саг дуненчухьа хьахалар, ший антрополо-

                48




гех. Х1аьта мифолологица цунах гучох, саг хулаш шиъ-духь, шин ехьаца цхьаноттара: Са (сердал, чудоала са), иштта ц1ий (кровь).
       «Са» - да сердал, цо яррига торо хьахьовкх, саги дина вахар а
(саги синапала /дух/ болаш товг1ал д1аваха, ц1ара галингашта т1а г1олла). Д1ахо, шоллаг1дар да саги «ц1ий», цо кхоачамбу х1амче-ра (материальный) куц е юхьсибат (образ) дилла.
     Иштта тара яьзду А. Танкиева г1алг1ай мифологи дувцаш. Цу-нцар уйлан-никъ (воззрение) хилар гуш да х1анза, из уйлан-никъ дег1абоалабеш. Цо йох г1алг1ай къамо къовсам лоттабу, бокъон-ца къам хала г1ерташ.
       Цун наькъа т1а дукха халонаш гойт хано-замано. Шиъ эзари барайтталаг1а шу да х1анз доладанар. Массанена «демократии» ха йолаш, маьхедараш (цен-сти) лаха хьожаш, наьхаюкъарле (об-щество) хилара, торонаш йолчар шоай хьашти-теркош (интересы) д1адехар кхоачашдеш, торонаш йоацачар Халарче (сос-ние) к1ал-айиса йолаш.
      Иштта торонаш йолаш е йоацаш хьадоаг1а г1алг1ай къам. Уж
торонаш хула дош атта хинна ихадац г1алг1ашта, цар дай протон-ахаш болача хана денна. Дегахь дог-уйла (сатувсар) йолаш, Даьла
протонахаш (г1алг1ай) хала, дего хьадехар Ца1вола Дала кхелерг-хилар, сина парг1ато хулийташ.
     Цу хьаькъахьа Танкиева А. теркамбеш яьзду:«Дукха дола, кхы- ча къамаш мо г1алг1ай мифологех керттера моттиг хинна д1алаь-цад Даьлах дувцараш. Иштта тамашйина  къаленза долча дийнал-еш (существа).
      Дийзхоттох бола бувзама (структурные отнош-ия), цар дувца-раш гойташ шоашкар дукха даькъаг1а  йола 1овхье (явление) хул-аш.. Х1ара дакъа д1анийсалуш, ший къаьстта исторически ханаца.
      Къаьнаг1адолчарех дакъа да, цу дийзхоттох (в структуре) уйл-ан-никъ (воззрение) болаш акхар-тайпан идеологех, цу наьха кхе- тама т1ехьа т1абоаг1а теогонех бола дина уйлан-никъ. Тайпах йо- ла наьхаюкъарле (общ-тво) хадача хана е цига ха-зама отташ т1е- ма, демократина – белгалонна хулаш, цу заман даьлий иерархех а вахар долаш.
   Кхоалаг1а дакъа латт дийзех (элементех), кераста е бусалба Дин хилар долаш. Укхазхар хьадоаг1а б1арчча хилар синкретизм йол-аш, нах динах тешаргахьа, ший чоалхоттар (система) гуш.
      Мела аттаг1а хургдар, мукъа валар дича гипотетически фило- софех, шиндухьа  даьлий белгалбеш  мифологи  чоалоттар гойта Халарчен Даьла хулаш, цунца лаьттан наха даьлий иерархи хул.
     Уж ша-ше ханачухьа дийзбий (кулгалхой) болаш, моарол лела-де. Цу шиндухьа мифологера дозал хьалкхоабаш хьабаьхкаб нах-аш (г1алг1ай дай).
       Къаьстта цуврал юкъедаьнна хинна Койне чоалоттар йолаш баьхаб нахаш (г1алг1ай) чураоттам (структура) болаш. Цу таьрма-

                49




тал лараш д1а  ца йоалаш 20-ча б1аьшерашка а. Г1алг1ай Сибаре ц1абаьхкача а дувнаш дуаш хулар г1алг1ай, шоаш 1омадаьр диц ца луш: Д1ара дошо Малхора; Са Да вахача кашора; Сай Даь юхь ма гойла сона, иштта цхьацца х1амаех дувнаш дуаш.
      Лакхе хьоадаь шиндухьа мифологицар теогонии гуш г1алг1аш чукхаьба кхетам хиннаб ханагар ший торонех чулоацам кийчабаь, цхьа ший тайпара агакеп (форма). Из хиннай наха шоай вахарца в1ашаг1йолаш, шоай оамалах, леладаьча г1улакхах, эздела гарга хургйолаш.
       Укхаз ше-ша хаттар доаг1а. Халаце те кхетадеш, цу мифолог-ех, бокъонца дагадохар долаш, б1арчча дуташ юкъара хьалххе даь хьисап, г1алг1ашта баха-лела, в1аший гаргадоаладеш динаг1а до-ла шиъ дийз (элемент), сингахьа х1ара сага торо хьае, шин кхета-мах, дингахьа бола Халарче Даьла волаш сингахь цхьа оамал баь?
       Иштта протонахи ханар, из гаьна яхар йолаш Шинхин Юкъе,
цига тайп-тайпар  къами  шоай даьлий болаш т1ахьожаш адамаш-та. Укхаз 1ояьзбеш цига хинна даьлий, г1алг1ай лоаме баьха даь-
лашка кхоачаш:
Адад, Ишкур хиннав миха даьла, шумер-аккадски мифологицар. Даьла дикъувкъийта, ду1а лувхьийта, из хиннав Ану даьла во1 во-лаш. Цу духьалдоаладеш кхетама лешдола (гибельный) е хьувкх-ама 1алама низаш долаш. Цуна лайча йокъал ейташ е хи т1адоал-ийташ. Семитски мифологех цуна нийссалуш хиннав Баал, хурри-ти-урарти – Тешуб.
Ану (Ан – сигале), из даьла хиннав  шумер-аккадски мифологех, кертера даьла сигален да. Цо сигале оалалдеш хиннад, из во1 хин-нав Аншаре, Кишаре. Кхаь даьлех ца1 волаш, из даьлий хьакхелла Энки мо. Даьла волаш ц1ена хьувкхаман хиш кара хинна. Ану да- ьлий да хиларца, цо кхелеш хиннай цар. Ану лаьтта восаш хинав-ац е г1улакх доаг1аш а хинавац. Из бехкама х1арак (символ) хин-над 1аьдала (влдасти). Г1алг1аш а Ану лоарх1аш хиннай сигале, из да т1ехьат1адоаг1ар (последствие) долаш сакхетама.
Ашшур, из ва аккадски мифологех  кертера тхьал (божество) ас-сирийски пантеоне, Ашшур моттига т1авила. Цунах ц1и йоаккх- аш «мохкаш карадар» е «даьлий да», цун да Ану, сесаг Иштар ло-арх1аш. Малхан 1оакъа (солн-ый диск) цун эмблема йолаш, дийн-ален беза овла (древо священной жизни) болаш.
Баал, Балу («т1авилар» -владыка, «да» -хозяин), малбузехьар си-митски мифологех ц1ияккхар долаш тайп-тайпара даьлашта. Цу-на культ дукха хиннад – даьла волаш ду1ае, дикъувкъарае, т1оа сагарае. Бувзам хилара дог1делхарца, ялат хьовкхарца. Балу хи-нав во1 Илу-е, Асират-е, деррига дар карахиначар.
Мардук, хиннав шумер-акадски мифологицар кертера даьла, ва-вилонера пантеонах, Вавилона кертера даьла. Из Эйя (Энки), До-мкины а во1 хиннав. Мардук хьаькъал да волаш, дукха дарбаш,

                50



хознеш кхолар торонаш гойтай цо. Кыча даьлашта кхел яь даьла хиннав из. Цуна сесаг хиннай Царпаниту. Целее, беле, диге, сар-маке Мишхуш хиннай цун ситмволаш.
Син хиннав аккадски мифологи Бетта даьла. Из да хиннав маьлха да хиннача Шамаша, Венера седкъате (планета) да хиннача Ишт-ар (Инанны), кхы а Нуску ц1ера да хиннача. Цун ве футасар фуна даьла хиннар Энлиль ва. Сина сесаг – Нингаль хиннай «сийлахьа сув» хиннар. Син хьахьовкха хиннав сийна мож йола вокхсаг во- лаш. Х1ара бийсан хозача кемача а хай, къона бетта тара хинна, даьла воаг1ашхиннав сигала г1олла. Б1еха уйла хинначар моаст-аг1 хиннав Син, цар б1еха уйлаш гучайоахаш хиннай цо. Бутт цу-на герз а, кий а хиннад. Цкъа б1еха жинаш утукку лаьрхьад тийш-аболх бе Сина. Шамаша а, Иштар а, Адада а новкъосталца сердал д1акъовлаш новкъале яьй б1еха уйла хинначара. Цига воккха Ма- рдук темаца ваха б1ехача низа духьал, ц1аенай Сина сердал, цуна къегар. Сина символ хиннай бетта-марс, бутт хьалбузаш, иштта из биткъалуш лоарх1аш хиннай Хана йоахал. Ур г1ала йолча хиннад
Сина элгац, хьайбашта дукха даар дала кхоачамболаш.
Тешуб, хиннав дох1ан-ду1ан даьла, из ч1оаг1а лоарх1аш, хеттс-ки мифологичу дийцад ц1имхара Тешуб котвоалаш даьли да хин-нача Кумарби. Кумарбис во1 ваьв Улликуммие, декхаре хинна юх ц1ада д1адаьккха 1аьдал. Из хьаваьхинна диоритах, хьалкхувш лакха-тенна букъа т1а йоккача Упеллури. Из села воккха хиннав Тешуб лоама т1а ваьнна хьажав Улдликуммие воаккхалга, тенал-га. Из б1еха х1ама б1аргагора кхералуш, беррига даьлий оарцаг1-бехаш моттиг яьй Тешуба. Цо бийхабар аьнна аьттув хинабац цу-на. Улликумме коана1арга ваха Тешуба, декхаре оттаваьв Тешуб 1аьдал д1ахеца. Т1аккха Тешуб дагаваьннув Энки делаца, уйлаяь дукха ялалехь, Энкис лаьттар къаьна херх хьабаьккхаб, цуна нов-къостаца сигале а, лаьтта а декъаш цо шин даькъа, т1аккха д1ахо-адаеш цо диорт лохе г1олла к1ийле йолча. Цунах Улликумме че-хка мелалуш, т1аккха даьлий юха т1абеттабал лаьрх1ад цуна.   Д1ахо цунах дувцар хад, х1аьта а Тешуба ший 1аьдал юха а бедо-лаш хул. Тешуба сесаг Хебат хиннай, нийсса г1улакх леладаьд ший мараца, цхьа йолча хана цул т1ехьйоалаш. Тешуба белгало-лаш (свойства) хиннай диге, сигал тоасагаре. Цкъаза их хьахьов-кхаш хингнав т1ема кийчаванна мож йолаш, чхьонкарца, база ло-ама духьалваьнна.
Уту и Шамаш. Уту («Ди долаш», «къегаш», «сийрда»), шумер-ски мифологех хинна маьлха даьла. Во1 волаш бета даьли – Нан-ны, оалаш хиннача. Воша волаш Инанны (Иштар). Х1ара денна лелаш сигал г1олла Уту-Шамаш бийсана къайлавол хиннав лаьтта к1ала, бийсан байнача наха сердал а кхохьаш, даар-малар. Х1аьта уйрена юха а лоамашта т1ехьашка г1олла хьаараволаш, хадеш хи-на шина даьлаш не1араш хьаелаш Уту-Шамаша. Цох кхы а кхелю

                51





судахо лоарх1аш хиннав, лорадеш хилара цо нийссадар, бакъдар.
Дукхаг1а Уту-Шамаш хьахьовкхаш маьлха з1анарашца букъара т1ехишкар, цергаш яг1а урс бедоалаш. Из Шамаш, аккади мифол-огех деррига гушвола Малха даьла волаш, иштта кхеляра нийссо езаш. Цуна къегаро сирдадоаккхаш деррига зуламе мела дар, цох могаш цунна хургдолчунга кхъача. 1уйрена хаьхо-скарпион, хьа-елаш на1араш боккхача лоаман Машу, оалаш хинна. Шамаш хьа-араволаш эггара сигала лакхера моттиге; бийсан ший ворда (кол-есница) юха чулоалаш цо кхыча лоама к1ала. Бийсан Шамаша чу-водаш на1ара г1ола лаьтта к1ала. Цун сесаг Айя, хьадеш хиннад нийссадар, Киту оалаш хинна, кхы а агабокъо (закон) бакъдолчо, Мишару, оалаш хинна. Шумерски мифологех цуна нийссалу Уту.
Элохим, Илу, Эл («ч1оаг1авар», «воккхавар», «даьла»), из хиннав симитски мифологех хина даьла, демиург, хьалдхар лоастам. Илу ва даьлий, наьха Да, диаш (миры) хьакхеллар, адама т1ехье яннар.
Элохим ваьхав хи долалуча Хина юхе, шина форда, Хозаче (Всел-енная) юккъе. Элахим (Илу, Эл) хулаш таравалийтар хьовкхаман
духь (начало), даьла хилара берката, «уст», оалаш ц1и йолаш. Цу-на сесаг а, йо1 а лоарх1аш даьлий нана Асират. Эламах лоарх1аш
дика, хьаькъалдолаш, къахетаме вокхасаг, яьха може, духаре дол-аш, лакха му1аш яг1аш кий (тиаре) тулаш, аьлаг1анда т1а (трон)  ваг1аш, саг1адаккхар хьаэцаш, кхы а устар юхьсибатах волаш. Эллинически хана Элахим- Илу-Эл д1анийссавеш греки Зевсаца, Кроносаца, к1езига Уранца.
Энки, Эйя, Эа («лаьттан доалахо») волаш, шумер-аккадски миф-ологи кертера волчарех даьла. Из Да волаш – Абзу; деррига лаьт-тан к1алхьар, молача хишта даьла хинвола. Кхы а хьаькъале даь-ла волаш, даьлий низ. Цу ханар наха лоарх1аш цох х1аду х1ама х1адейтар ялат а, хьайбаш а, дуненга лоастам боалабер. Цхьана мифо дувцаш, Энкис фу тоссаш лаьтта, «белгалеш кхел» г1али а, маьхки а. Цо хьадир нух, цел, кипишк хьаю кеп, хьапкхеллар баь-цаовш, хьайбаш а. Энкес д1алуш уш «лоаман паччапхьага» Саму-кана, х1аьта 1уно Думузи хьавеш доалахо (хозяин) кхинашка хайбаше, жае латтача. Энки ва оалаш, сомибешамаш, бешмаш, да-рбан буц лехьейтар..
       Энлиль ва шумер-аккадски мифологех миха даьла («доалахо миха»). Кертерчарех вола даьла, во1 волаш Ану даьли. Цуна сесаг лоарх1аш хиннай Нинлиль, цо низаг1а цох сесаг яра, эккхавеш из лаьтта к1алхьа диа (мир) долча. Мифашка таравеш из 1ехача мих-аца, акха устаца. Из белгалвоалаш къаьстта  нахацар к1изалца, на-ха бов у ухийташ, йокъал, д1адув лаьтта мизиг дерзадара. Юххера наха хи т1адалийта, цига к1алхьар ваьннар Ут-Напишти мара воа-цаш, кема (ковчег) яра Энлиль дала хьалхадаккхара, наьха г1ар-тата ца дезаш хинна. Эг1азло лаьтта ухийташ, мух, форд ловзаба-лар, иштта кхы а.

                52




Даьла, из хиннав кертера даьла, г1алг1ай пантеоне, деррига Хал-арче карайола. Протонахаш болача хана, кхыча ц1ерашца Ца1во-ла Даьла хиннав из (Халадина Даьла, ше Ца1хилар долаш). Т1ак-кха тараматал (язычество) деча а кертера даьла волаш. Цун т1ехьа кхы а даьлий болаш: Села, Села-Сата, Тушоли, Уна-Нанилг, Ми-ха-Нанилг, Хина-Нанилг, иштта кхы а. Г1алг1ай бусалба хилча, метто Даьла яхар д1анийссадеш Аллах, оалача Даьла ц1ераца. Да-ьла яхилга д1анислуш, эрсси меттар «Бог» - оалача дешаца.
      Мифашка а, легендашка а хьажача теркое хоамаш корада мег г1алг1ай тараматалца. Иштта кертера даьлал (божество) хиннар г1алг1ай меттаца Дяла (Даьла) волаш; х1аьта даьла дикъувкъара,
тоасегара а Села ва, оалаш; лаьтта хьувкхаш, хьаьна хилар, кхал-наха т1аоттара даьла Тушоли волаш; чарахьал дара, ялат-сомаш хьувкхара Елта (Ялат) даьла хулаш; чхьараш караяр, хургдар арг-дар оала даьла Алла (Белла) хулаш.
       Лакхе 1ойийца мифологи гуш, яха ханаш тайп-тайпара хила-ра къамаш, метташ, оамалаш, 1адаташ, 1омадаь вахар долаш хил-
ара цига дагабохааш мифологех даьли а болаш тараматал лийнад.
      Г1алг1ай тараматал хьаденараш ц1увш болаш, шоайла гаргало лелаяьлга бакъдедезаш. Мела тахкадар, аьнна механически – ераш укхаз латт,- оалаш мо  белгалде йиш, торо йоацаш, духхьал арахь-ар дувцаш мо кхетам бала земуйланга (к созерцанию) вугаш саг.
       Могаргдари сага нахаца совг1авоалаш ше волачул, атта сийл-ахьа хинадаьннар дац,- оалаш, цига хулар ларх1а дезар йоккха бо-къо йолга ховш, мифологи дале 1илман хьехама да ала?
      Ца1 хиннад ала г1ертачо ма хой кхетама гносеологи долаш йо-лача халарчеца хила цига йисалга уйлан торо, ше хьалххе даьча хьиспашца. Довзарте (познание) да-кха, нийссаг1а аьлча мифоло-ги къамо кхоллалга, наха юкъе мара торонаш ца хулилга долаш.
     Цудухьа, вай хьожаргда кхетам баккха, хетар хьадоаладеш, ап-риори болх-1омбар (опыт) хилара. Мишта кхетаде деза къам хила, халкъ хилара гобаьккха?
      Къам да ала кхетаде дезац, цун з1амигал е доккхал лоарх1аш индивидуумах латташдола ханачухьа, мукъамоттигахьа (в прост-ранстве), къам ларх1а деза, цу халкъан сакхетам гарга, кхоачара хилара.
       Иштта, цу халкъа цхьанкхетар хулаш меттахьа, бувца меттах белгалдоалаш, мотт ца1 хиларца, ший кхолламан торонаш йолаш.
Цул совг1а сакхетама цхьаноттар белгалдала дезашщ, довзар, хет-ар, б1архьажар цхьан боарамца хилара. Из къаьстта белгал хулаш, къаман уйлах, мифологи кхоллаш мо ший хана.
      Цудухьа, арахьар т1ахьождаь миф къаман юкъе дахаш хилац,
х1ана аьлча, цунгахьа бух хургъба, ший оамалах дар е ший мара ца кхоллаш, къамо шийдар белгалде.
       Иштта, х1ара къаман, ший ц1араш йолаш мифологи хул, къа-

                53



ьстта халадезаш белгала, цу наьхачул (чулоацамах, бесаг1а е ц1а- раг1а). Цхьан къамах болча наьха вахарга хьажжа, белгала хургъ-да къаман мифологи а.
         Ший хана, египитянаш гойтад шоай вахар, наха юкъе шоай тайпара ийдам (отношение) отташ. Эллинаш, шоай дола вахар го-йтад, шоай бувзам оттабеш, х1аьта г1алг1ай, шоай лоамар вахар а довзийташ, дукхаг1а долча дакъах гойтад.
       Уж еррига аггахеш (цивилизация), цигар нах, х1арабараш шо-аш болаш хьабаьхкаб лаьттан букъа т1а бахаш. Цудухьа да, х1ара къамаца, шийгахьа дар долаш (в наличии), наьхачох хьокхадала ца дезаш хьаденад вахар. Цу къамах къам-индивид хулаш юххера,
ший сакхетамца.
       Цудухьа ала лов Кодзоев Тимура яьздучох Койне чоалхотта-мах (система) тьекхамбеш хиннача, хьалха баьхкача греки, лати-ни меттацар ц1увш (жрецы) хиннад г1алг1ай вахаро д1ахо д1ахь-ош, вахар кеп хийцай, - г1алг1ай даьшкар доаг1ар да ер, -  оалий- таш.
          Ала доаг1а, хала хинна халарче (состояние) хулаш Кодзоев Тимура баь боккха боаца хьехам, бахаргахьа, х1ана аьлча къамаш
в1ашаг1ийна ассимиляции хулаш. Иштта, лоалаха даха гуржий е эрмалой къамаш долаш, хьаоттар хиннад нахски (вайнаьха) дийз (элемент) к1ийле йолаш, т1абаьхка баха гуржий  шийтта аьлий болаш, ужаш мо эрмалой дай хинна Мушки а хулаш.
       Х1анза тушинах, гуржий хинна д1абахача мо, хиннача к1ез-зига къама дакъа дуж, - ала моттиг я. Цудухьа ха доаг1а, из къам хинна белгалдалар ца1 долаш да, белгалбоалача нахах дола. Х1аь-
та къамах ассимиляции хилар да ше ма дарра хулар, дийна диса ца могаш.
      Тахан г1алг1ай меттал арадувлаш къаман метта газет дац, из хьаийца 1одеша веча, цунах дисадац г1алг1ай меттал ца1 дош до-ацар, из да цун ц1аяккхар хулаш, - «Сердало», - ала. Из фуд?
      Мичахь я изх Халарче, уж къаман торонаш, из къаман сакхет-ам? Мичахь ба къамо лелабаь Дин, тараматал доацаш да, цун т1а бена бусалба ди г1аьххьа болхбе ма безаре?
     Г1алг1аша, шоай мотт бицбала е ма бувца бусалба дино арг ма дацар. Дин бусалба бар 1арбий мотт, культура хьат1аозаш хул, из г1алг1ай дар д1агаьнадоаккхаш. Иштта эрссий культуро хилац г1алг1ай культура, метта да г1о, къаьстта таханар капитализмах хулача вахара махбеш.
      Массала да-кха Гуржег1а баха нахаш, царех гуржий хилача, х1аьта Росси баха г1алг1ай а хулаш эрссий хилара д1акхоачаш.
Из да г1алг1аша шоай мотт бицболиталга, къам цу Халарчех д1а-дала мегаш. Цудухьа х1ара г1алг1а декхар ва наьна-мотт дийнабе оарцаг1вала. Иштта торонаш я берига нахи а (г1алг1ай, нахчи, аьккхи, маьлхи, бацой).

                54





Философи цхьацца дола г1алг1ай метта дешма1анаш (термины), эрсси метта эквиваленташ. (х1ара кертаца дараш юха а белгалде)
     дацарий – отрицательный; оттам – установка; тхьал – божество; синааьлий – господ души; ийдам – отношение; низаш – энергия; Хозаш – космос; бехкам х1арак – условный знак, символ; 1овхье – явление; хозне кхоллар – творчество; г1ойле – стимул; син1алашон – хьехама – идейно-теоретический; кепедерзаде – формировать; дунегар – мировоззрение; чухьоттам – структура; з1ыагар – процесс; 1овче – событие; х1амилда – предмет; хьашташ – потребности; х1ам-чера – материальный; уйлан-никъ – воззрение; дог-уйла, сатувсар – желание; хьашти-терко – интерес; дийз- элемент; беза дийнала овла – древо священной жизни; аьланг1анд – трон, кресло князя.

                ПХЕЛАГ1А КОРТА

                Г1АЛГ1АЙ ОВЛАГАР КУЛЬТУРА

     Дунен т1а къам да аьнна д1аэттачахь, фуд ала кхетаде сага кхе-таде белгалйоалаш торонаш я хургъя. Х1ана аьлча, мифологе а го-йташ хилара вахарца хьайоаг1а культура, цунга тембар дайтак.
     Массийхана мифологи низ гойташ хилара, цунца саго (адамо) сакхетам дег1абоалабеш. Цхьа ший тайпар торо, оамал болаш хул цунца б1арчча 1овхьеш (явления), шийгахьа сацца сакхетам бала-рца.
    Къаман шийгара хана хула сакхетам сомабоалаш, иштта сакхе-тамгахьа 1илмано культура кхетамчеш (понятия) йоахаш. Цигар 1овхьех (явления) гуш хул ший тайпара б1арчча искусстван 1ов- г1аш (произвед-ния) хилларца кхоллам болаш, хознекхолла (твор-ческий) даькъаг1а.
     Иштта философие, мог1але эздела, дине хьехам болаш. Ткъол-лаг1а б1аьшераш д1адаларца, дукха керда торонаш юкъеяьхкар, шоай болх хьабеш. Шемаярра хьалче (реальное бытие) хулача кх-етамгахьа духт1а доалача кепе, торо-оамал беш цу керда 1овхьех (явления).
     Из хилар хувцалуш – ХХ-ча б1аьшерашка даьхача адами наьх-аюкъарлен сакхетамгахьа, дукха 1олегараш хилар хьажжа, керда-дараш а гучадаьлар. Хувцам хилар дар, цхьа дег1а т1ар мухь бай-луш мо, хинна оамалех, декхарех, эзделах, 1адатах кепаш а, куц-аш а хувцаш, 1аьдал хувцадалара, ханга нах д1атаралуш.
      Укхаз къовсам боалаш хиннабале а, 1омора традицех бала ца могаш, къаьстта заманца нийссабанача наха. Х1аьта яха замах би-сача наха коммунисти вахарга д1атайна баьхача дицдала хала до-лаш 1откъамаш даьхкар консервратизм шоашкахьа гойташ.
       1аьдалца тайна баьхача наха шаьрданна вахар хувцара т1ера бацар, х1ана аьлча кердача вахарца 1овхье (явление) йоалаш,ший-тайпара торонаш д1аехарца. Иштта, из боарам гуш, кхетаде деза-

                55






ча хьале г1алг1ай, шоаш 1омадешхинар яхача замашкахьа, хплар-че яхьаш хьабаьхкаб протонахаш хиннача хана денна.
      Г1лг1ай Халарче ма1ан да вахара, саг хилара кхоачам хилар, эрссий меттал «состояние» оалаш сакхетам хила г1алг1а хила. Хь-ал а ала йиш я цох, из 1арбий дош хилара, г1алг1ай овла бола дош дезаш «халарче», аьнна философица могаду вай.
     Халарчега хьажжа гучадоал наьха вахар, из маллаг1а къаман мара веце а, цо хьагойташ саг хилар, дийна хилар са доахаш. Аьн-нар белгалде деза дух т1а кхача, халарче белгалъеш, из саг (адам) торо йолаш дийна хилар, са чудалар совг1а, хьайбан а ма доле из чухьа.
    Хьалхар ханаш го сурт увттадеш хилча, протонахашта са чуда- лар хинадеце, цар шоай лар хьаяхьаргъяцар, х1анза г1алг1ай хила.
Уж адамаш хиларгахьа синаала (дух) чубоалаш. Из къам хилар те-шал да. Цуна хьадар хиннад тешам керахь хилара, цу гаьнарча ха-на торо еш Халадина (Халади) Даьлах, из Ца1веш тешарца, трона-шка догдохаш бахара-лелара.
      Цу гаьнарча хана баьха хуррилгаш (хурриты) г1алг1ай, нахчи овла гуш, б1арчча аггахе (цивилизация) Кавказера маьхкашкар Шинахина Юкъе (Междуречье) кхаччалца. Хуррилгаш шоай лар-аш йитай З1амига Азии, Италии лаьттанмотт (территория) чулоа-цаш.
     Юха а кердадоаккхаш ала доаг1а, цу хуррилги (хурриты) аггах-ех диса къамаш нахий дараш мара дац. Цун духьа г1алг1ай къам-ан Халарче гойтар, ше-ший ханашка бедар хувцаш мо, хувцамаш деш сакхетамгахьа
     Цул совг1а, цар Халадина (Халади) Даьла хилара синаала (дух) болга гуш. Даьла хилар къаьстта кхетадеш, из Ца1хилара, цунца а уллув тараматал (язычество) леладаьд, ца боалаш, вахара халонаш тайп-тайпар кхачара хьалла, ша-шоай дозал долаш.
     Иштта, хано вахаргахьа г1алг1ашка жопаш дехаш, халонашка хьажжа даьлий хиначарна г1улакх деш, Воккха Даьлах тийша хи-абале а. Иштта, сакхетам лелабеш хьабаьхкаб г1алг1ай Бусалба ди хъаэцалца, цунца сакхетам цхьана наькъа т1а а боалаш.
      Халарче хилара тембар ца1 долаш, х1аьта х1анзар вахара фи-лософи хулаш махбе, г1алг1ай къаман торонаш хулилга Хьалче (бытие) йоаг1аш халарче (состо-ие) хилара. Цуна торонашка хьа-жа пайдаш дувлаш, субстанцех махбара.
       Г1алг1ай вахар да доаккха дола массала, яха хана сурт дила, мела хувцамаш хиннад ховш. Мела хала хул гойта яхача хана хи-на наьха вахар. Хьалхар нахий даьшта 1откъам беш хиннай Егип-ет, Хетти, Ассири, Перси, Греци, Рим, Византии, Хазарии, Дошо Арда, Турки, юххера Росси.
     Т1абаьхкачар низаш деш 1откъам баьб Халарче хиннар, из д1а-йоаеш, цунцар сакхетам дегахьа кхаьбар вув-вотташ, к1албисчар-

                56





ех лай беш, ассимиляции хилача мара кхоачам ца хулаш.
    Кхы цхьаькха да белгалде, нахаш к1албусаш хилар да цу к1иза хана уж барта ца хилар, барт хала боаг1ача тайпара. Наьха дукхал дика да, х1аьта цар барт ца хилча, деррига д1адоал. Цу ханар нахи индивидуализм, ше ваьлча кхычарех сагота воацаш хилар, г1ала а хьаяь цучу хайча доалаш мо.
      Совета чоалхоттам (система) д1аяларца хинна хувцамаш наьха вахаргахьатамашле яц, сага дингахьа 1откъам беш хулаш моттиг-аш йолаш.
       Керда акха коопитализман вахаро феноменаш гойтара, ший кхетамчеш (понятия) юкъеяхьаш: интернет, компъютер, Хозче ёл-амыж (космические путешествия), комерци чоалхаш, мобильни бувзам, спорт-культура, ахча хьадеш хилар, коррупции, меттигар т1емаш (лока-ные войны), цар массане хьашт-теркош (интересы) гойташ.
     Иштта сихайолча хано наьхаюкъарлен вахар (общест-ая жизнь) динамика дег1айоалаеш. Цул совг1а, наьха сакхетам т1аг1оллара довзартена (познанию) г1улакхдеш.
      Цуна ма1ан дича къоргга зембоаккхаш эмпиризман белхаца гносеологина гагал я,- ала. 1илманхошка таьм бена ца 1еш, дери-га дусаш, шерра дух тахкар долаш 1илма да ала. Наьха вахар сурт довзийтаргахьа, х1аьта адами торонаш цхьана бесса отт, цар дукх-ленгахьа х1ама кара доацаш.
       Иштта наха юкъе юкъ йоал, бартбе а сакхетам г1еллуш. Саги хьашт-терко (интерес) хилар хьажжа вах-аргахьа оамал бе (сдел-ать возможность) шийга долчох.
      Цу даькъа, наьхаюкъарле хиларца, юкъ йоалар да культурие, агатие (образование), аггахех (цивилизацию) сакхетамгахьа башх-ал бесазаялар. Ахчо юкъедаларо вахар тоадеш мо толхадеш  мот-тигаш йоаг1аш хьалха е т1ехьа.
      Т1аккха саги хьаькъалгахьа эшам боал, из деррига го, ахчано а беррига никъ хьалахац, къаьстта сина торонашка бодар. Наьхаюк-ъарленгахьа баш-башхал леларца е доалде хала хулаш, лоастам а д1абоврца, агабокъонаш (законы) толхаеш хилара 1аьдалцар наха шоаш, кертага денна лазар 1адоаг1аш.
      Цигар саг агатал (образов-ть) дукха эшаш хилац, сигал бода никъ ахчано лохандаь, цунах ирча культура хилар гучадоал. Дина дай, паччахьаш мог1ал толхаеш болх лелабу: педафили, наркома-ни, бес-бесса кхалнахаца е ма1нахаца бахар гойташ, цхьанма1ала е цхьанкхала дезалаш (браки) йолаеш…
      Цунах ирча культура хилар гучадоал, агар (опредиление) ира-г1а кхетадеш, тайп-тайпара хиндар, аьнна ца 1еш. Иштта къасташ агарах (опредилениях) саг культурни ва алар, д1адолаш, из сурт ца дезаш болача нахах, консерватораш ба ала т1ера хула.
      Ахча, торо, 1аьдал а бедолчар хьат1айоалаяь Халарче (состоя-

                57





ние) хулаш цо, цхьаболчар цох жидо-масонский тийшаболх ба, - оалаш. Из деррига мела хала д1атарадала нийссало цигар юкъ (пропасть) хилара, з1ыагараш (процессы) доалаш агата (образова-нию), культурае.
       Адами ийдам (отнош-ие) балара, ший феноменаш йолаш саз-ал (субъект) хинна хоамбеш культура агрери (произвед-ние) я ала.
Культура юкъе-чухь агакепаш (формы) йолаш болх-г1улакха (де-ятельности), иштта сина-уйлангахьа (мышлении) долалдо геттара шера хала, феноменех дингахьа, наьхаюкъарленгахьа а.
       ХХ-ча мо ХХ1-ча б1аьшерашка революционни хувцамаш даь-начул т1ехьагш1а укха заман адами сакхетамгахьа тайпах хулаш йола тайп-тайпара культураш.
      Уж б1арчча кристаллаш мо искустван овг1а хозне кхоллар-гахьа (произвед-ие в творчестве), динца, мог1алца йолаш хьагуча-ювл цхьан хана е дийна мукъаметте (про-странстве), тамашйина, хала-балийна в1ашийтаралуш шоайла, шоай кхоачамбоацарашка-хьа, яьсса моттиг хьалюзаш.
      Цу даькъа, цхьа дийна Са-оагилг д1алоацаш я Кавказа къами культура, укха диачухьа (в мире). Культуран мах хилар гучадоал Росси культураца ийдам (отнош-ие) хилара Кавказа къами, цхьа дакъа хьаллоацаш.
     Цу торонех белгалонаш ювл айлуча лаг1а т1а отта могаш г1ал-г1ай бахара хьовкхам хулаш. Укхаз белгалде деза, культура низ т1алоттабеш г1улакхаш лелаш, уж села 1аткъара къаман сакхета-ма, метта новкъадоалаш.
     Эрссий культуро дергдола г1о долаш башхал йолаш, цо къаман культура а, сакхетама а, метта то1абар дахь. Ховш ма дий культу-ра дергдола г1о хилар дешар, 1илма 1омадар (сакхетам, мог1ал, дина торонаш лакхеш хилар, из нийсса къан сакхетам хулача.
      Х1ара къами культура вахар эргаш хилара, ший куц-сибатах (образа), цо адами б1арга, хьаькъала 1откъам бу, шемадарра (реа-льный) хулача феноменах. Ший хана х1ара сага массихана хьалче (бытие) халарца.
      Из, иштта халар дале а, цунца цхьатарра в1ашаг1ув истори-чески, этнографически, архелогически, семиотически, морфолог- ически агакепах (формах0, кхетам болаш цига кортабеш къоаста-дар долаш, культура я, - ала.
     Къамий культура шоайла увш хилар хьаденад, цудухьа я дукха б1арг т1аоттар (Европа, Азии, Америка, Росси, Кавказа…), шоай тайп, кеп долаш. Из, иштта хилара культурах къамашта беркат до-ал, адамий барт тоалуш.
      Массала: английски футбол е бокс д1айовзара, мела пайда ба-ьннаб дунен наха; эрссий балет; американски джаз; нимци техни-ках говзал, жугти коммерции, канадский хоккей…
      Цун ма1ан да культура 1овхье (явление) йолаш, шийгахьа б1а-

                58





рчча корта болаш Халарчех (состоянию) феноменаш хьаювларца, культура я – ала. Иштта да: литература, театр, музыка, спорт, 1и- лмаш.
       Из деррига шуш г1алг1ай къаман гучайоал, цхьацца йола тор-онаш. Къамаш з1амига хиннад аьнна доацаш, культурах гу ший тайпара кхоллам хилар. Къаман темпераманто шийх мах байташ ментальность йовза хул кхыча къамашта. 
       Сага сакхетамах сатем боабеш да керда фенменлогица сурте хилар культура. Цунах хьалхадар хул, д1акъасташ личбоалаш мо агантах (образованием) е аггахех (цивилизацием), цига хулача да-галоацаме уйлах (идем) а.
     ХХ-ча б1аьшерашка культура д1акъастар гучадаьлар О. Шпен- глера, философ хиннача, иштта кхычарна а. Х1аьта царна мо, ше хан-замано гойташ адами сакхетам шолхабаьккха.
      Цу хьале культуранг дагалоацаме уйла кхетаеш интегральни духьаллатарашца. Сага синаала (дух) историгахь е вахаргахь б1а-рчча долаш да шин тайпах, шин агакепах (формах), историцар фу-на-т1ехьел (наследственность) долаш.
        Саги сакхетамгахьа дика-во, ц1ена-б1еха,эздий-эсал, дийна-данна иштта кхы а духьленех, - оалаш мо, хаьддадаргахь (категор-иях) махбеш. Цхьацца духьаленаш (противоречия) хилара. Гучад-апьннад Достоевски кхолламах а, мела сакхетам эргашболаш хул, из сурт доале а, д1а ца доалаш сакхетамгахьа вона махбе, дика ду-вца доаг1аш да шеко йоацаш, х1ана аьлча адами вахар дег1адар-ца прогрессах уйла-0 нигат лаг1аш т1а айлуш.
        Фуд цига махбе кортаболаш сакхетамах, из да Халарче хил-ар, хьалче (бытие) йолаш мо сага вахара-валара дегш1а а, сина а.
Цу психологен оаг1увнаш йовзаш вахарах дар довзийта хьажача г1алг1ай къаман сакхетамгахьа хьоадеш дац, цу тайпара кхоачам-боацар хьалхьедеш, караг1даьнараш (поступки) долаш, ирча оаг1- уврахьа маьхе даьнна.
    Халарче хилар совг1а эгоизма к1ийлен йолаш. Саг шийдар кхо-ачашдаь воаг1аш Г1айбар-г1ала яьккха воаг1аш, ший аьттувна де-ррига диа (мир) дийна а дагалоацамга (к цели) кхоачаргволаш.
      Саг дегачухь массихана даьшкар хьадоаг1ача лазара, - оалаш мо эздий аьла лоарх1аш дегахьа, цу даькъа керахьа чубоала сильг кхоабаш хиларо, критически б1аса (взгляд) юкъеяккхар могадеш, х1ана аьлча, эзделца доацар маьлхе доахаш, хилача могадац г1ал-г1аш, иштта дино а.
     Миштад къаман дахар хьал, - оалаш хилча? Цу хаттара жоп да-лар наьха меттигаш юхакхетаеш, къаман ментальность кхееш мо. Из цхьан оагуврахьа дика дале а кхычахьа ирчал кхайлакхохьаш да, телхача наха спекуляции лелаеш 1адати, оамали 1ина к1аллат-таш. Иштта, воча даькъа наькъ беллаш, шоашкахьа Дикан а, Эзде-ла а сурт увттадеш, къайла-гуча телха г1улакхаш леладе.

                59




      Цунах гучадоал г1алг1ачо сина-буни шиндухьа хилар, из хул саго шийгахьа сазалал (субъек-сть) гойтар, цох махбича гучаювл-аш духьленаш (противоречия). Саги з1амига синаала болчуна Са дуаш, сингахьа къовсам боалаш.
      Массала, Достоевски йоазувнгахьа дар гуш: Расколникова йо-аккхсаг ер, атта дисац, къувлар доацаш цун сингахьа, цунах цун вахар хьайре дерз, къовсам боал керахь, эхь, къахилар гуш, ца ву- таш парг1ата ваха…
     Цунах хов саги индивидуализм яхар кхетам, мела синаг1а латт, адами вахаргахьа бахаш. Цо йоах, мела низ болаш я эгоизм, цо ви-йтав-кха вешийга ший воша, дино хьагойт мела низ ба шайт1ан.
      Иштта бокъонца дола сурт оттадеш, саги Дика е Во гуш, ваха-ргахьа г1алг1ай сакхетам оаг1увнаш маьлхе йоахаш гойтар могад-аьдац, ирчадар къайлакхохьаш, цунах бакъдар наха къайлалоттаду  Во, цуна хулдар, Эзделца д1атотташ ирчал.
    Водар хулдаьдаьлча хьахиннар да, вона сурт доадеш дехкар ди-кача г1улакхи маьженаш т1аехкаш, Во ма1ан д1адоаде. Цох хул воча наьха ший тайпара белгало, къаман б1арчча ментальность ирчайоаккхаш.
      Цу тайпар бараш мела дукха бале а, б1аьнена юкъе пхеъ дика хуле, цу воча наьха дар тоадала мегаш моттигаш йоаг1а: эсалал, ирчал нах белаш хуландаь. Духьал воча наькъа т1а болчана, шоай кхел хиле бус – шиндухьа дувцараш (лицемераш) уж нах хинна д1абовзаш.
     Иштта нийссалу юхь-сибат таханарча вахаре, Халарче (состоя-ние) талхар да, г1алг1ай сакхетамах лазараш кхеташ. Цуна дарба хано ше хьалохаш хул е д1акъоргалуш ха а йоаг1а. Протонахаш хьаболабалчахьа вапхаро шийна 1унал дайтад.
       Яха ха белгалза я, истори яьздаь ца хилара, меттое, оамалаше мара беш хоам бац е укха тайпара философски уйлашца кхелеш, дега тоамбе.
      Д1ахо адами вахаргахьа дар белгалдеш, культура феномологи- чески сурте хилар кердадаккха доаг1а. Цу даькъа, хьахьовкхалуш д1анийссадаларгахьа кепаца, лаг1а лакхлуш мо дег1адар хулаш. 1илмангахьа схематизм яларца: дешар агат (образование) йолаш, доладалар долаш; цига 1овхьенца (с явлением) цхьачарех феноме-наш а хулаш культура сурт дила.
     Цох ала доаг1а дохх1ал ца1 долаш массанена д1акхоачаргахьа:
агар (опредиление), болх-г1улакх (деятельность), саги хьаькъал. Цу торонашца кхетам совг1абоалаш, х1ара лаг1а лакхалуш, наьха сакхетама.
     Из да адами вахар де1адар, хьаькъал совг1адаларца 1илман па-йда луш, бокъонца долча бакъдолчунца бартбара. Адами социаль-ни ийдам (отнош-ие) тоабаларца ниссача формацица. Цу прогрес-сагахь кхоача адамаш долалу дицдала, хьалха хиннача къаьнача

                60




торони довзарех, д1аболаш къахьегаман къаьна кхоачам (орудии труда).
       Наьха юкъарле нийссалу формацица хилара, адамаш дицдала доладалар да из хьалха хиннар кердача наькъа т1а даккхар, керда бедар луш, босбоаккхаш агакепех (формах). Цига дар в1ашка то1-адаь е дезача моттигаш хувцаш (перестраиватся). Цул совг1а, из ший хинна хьалче (бытие) йоаеш х1ама довзаргахьа е хьаде харга-хьа, дезар дикаг1а тешаме хургдолаш деоттамгахьа (системе).
     Дийша кхетам лакха бола саг ва деррига хувца ховш аьттувнга-хьа, из аьттув совг1абаккха торонаш хиларца. Сакхетам хилар да из, шийца культура гойташ. Аггахе (цивелизация ) г1абоахаш дег-1айоаг1ача хана, массала саго дешар тоадеш 1илманхо хила хьож-аргвац Ньютоне, Боре егожех, цо лохаргда т1ехьа арадаьнна белх-аж е учебникаш.
     Адамаш х1ама дучунгахьа долаш хиннад массаза, цхьа гонахье йолаш, чу ца дожаш айдаларгахьа тоалуш схематизм белгалъялар-ца: «со т1ехье хилара чантиг йолаш белаж т1а олттае, д1абахача дайха йиса т1ехьенашта».
        Мела саг эздо вале а, охлочо гаьна волаш, шийха караг1даьн-начоха цхьа У. Шекспир хинна д1аотта хилац Софокл воацаш. Из да З. Мальсагов алфавит хилара, цун бух болаш кириллицах г1ал-г1ай йоазув арадалара, кхыча Кавказа къами йоазув дала бахьан хилар.
        Керда х1аракаш дахара, т1ехьа то1аь феномен хиннай, ший гонахье йолаш искусства хила никъ боалаш. Керда замано яха ха бух болаш, б1арга го халар совг1а, б1арчча кхоллам гучабоал, кхы оаг1увнаш хила культура.
     Цу хьалха ег1ача гаьна т1а б1арчча соми беш хулаш мо. Хозаш ма дий Шекспир хургвацар Софокал хинвецаре, шоай кхоллам-гахьа чухьар кхайкар деш, юха дагавалар хулдаш, вочох гаьнаво-алаш. Иштта хьалха д1авахачо дер ца деш, шийгар башхал гойта.
      Ца1 шоллаг1вар кхетаве аттаг1а хулаш шоайла нийссалуш би-ста-эза. Иштта бола кхоллам, хозне кхоллар шоай ханачухьа хин-на ца 1еш, даима искусствп долаш хьалха е т1ехьа да алар мара.
      Адами сакхетама овлаш долаш, кхоллама керда уйлаш хургъ-йолаш искусствап махбе, сина уйла (мышлению), сага кртагахьа лелалга керда «ийлдашца», керда торонаш. Цох оал ханацар Хала-рче (состояние), цуна ма1ан да саг хилар , ший сакхетамца.
     Иштта тхьовра гаьнарча хана-денна нахски (протонахски) овл-лагар хьаенай торо, Даьла Воккха-Веза хъиларо ца1 лоарх1ийташ к1ийлденашкахьа торо, хьал, их халарче хилара. Торонаш нах ба оалийташ, наьна керахьар хьакъастара, дунен т1а д1аболабалача чу1е ц1а деце а, лачкха моттиг лохаш шелалах, йовхалах. цхьа ак-ха лочкъаш мо. Цигар даьнна хала мегаш дош нахски метташта хуррилгаш (хурриты), уж 1ургара арабувлараш болаш кхетама…

                61




      Культурах истории хилар гойт деррига адами хиннача вахара, цу даькъа д1адоладала лов Платона, Аристотела йоазувнашцар, махбеш цар вахарца массала деш кхоллам сийрда, маьрша б1арга-гора. Тахкар-дистар деш, царга хьажжа историкаш, йоазувнхош а.
      Сократа т1ехьа Платоне, Аристотеле воаг1аш мо дукха филос-офаш, 1илман-нах баьхка хиннаб дунен т1а, цхьацца вахара сакх-етам дийнабеш. Истории белгалдаьккха адами вахар да адами ку-льтура хилар.
        Цигар Халарчен махбеш, д1анийссадеш цу хьала протонахи баьхъа культура метта торонашца, нахски мог1ал, эздел, эстетика хозне йовзаш, цу вахара 1уналдеш Дин а хулаш. 
         Мог1ал хилар нийсса этика, эстетика да, ала, цох искусство доалаш культура гойта, из хул къонало къаьнал хиналга белгалдар искусстван овг1а (произведение) хаьдда буча хьовкхама, къаьнар юхь-сибаташ е прерсонажаш долаш.
       Массала: Эсхил, Софокал, Мольер, Шекспир, Фадий, Ван-Гог Рембрандт, Пикассо хиннав оалаш мо, ужаш белгалбалар хул-аш т1ехьлен, къонача къами культура гойта.
     Цу джаькъа да г1алг1ай къам хилар культурага хьажача, х1аьта цуна къаьна хуррилги вахар гаьнар аггахе (ци-ция) йолаш. Миф-ологи куц дулаш яхача хана къаман сакхетама хувцамаш дувлаш,
Даьла ца1варгахьа.
      Протонахи вахаргахьа цхьацца турпалаш хилара, царна тарам-атало 1унал деш, ше-ший даьлий а бувлаш сакхетамгахьа, нартски эпосо хьагойташ.
       Из Даьла ца1хилар керте латташ, хуррилги вахар Египтар Эх-натона динца бухе дужаш. Пир1уна вийза цув хуррили хинна Ка-лба, - яхаш ц1и а йоаккхаш. Х1ана вийзав Калба Эхнотона? Вийз-ав цун хьаькъала, т1авилача сага сийле гора, ший г1онче хилара, т1адилла г1улакх догц1ена кхоачашдара, эздий г1улакх гойташ цо хилара. Эхнатона доготташ хинадац цунца мара дагавала, Маьлха Даьла вазавеш, Даьла Ца1хилара.
      Эхнатон д1аваьлча венав Мусса (Моше) яхудашта дин довзий-та. Цо дарригне гойт хуррилги (хурриты) хинна сакхетам Даьла ца1хилар лар йоацаш дисадац Лаьттан букъа т1а.
        Ханаш хувцалу, цхьацца эрглонаш ювлаш дина торонгахьа ц1ерашта меттагахьа хувцам хиннаб, х1ана аьлча т1абаьхкача г1а-ьрхоша шоай бокъо т1ахьорчаеш, шоай даьлийшта г1улакхде, оа-лаш, шоаш котаг1а хилара.
      Протонахи цувраш т1абенача низий ц1уврашца барт а беш, ас- симиляци хулаш, цига хинна нахски наьха лар йовш. Низо бокъо оттаеш, маьхедар дингахьа мо, вахаргахь доалаш даьхад этносаш.
       Цо йох – персянаш, эрмалой баь мушкаш, гуржий баь аьлий хинбале а, цу к1ала субстартах баьхараш протонахаш болаш, кер-да этносаш гучадаьннад, шоай аггахе (цивилизация) йолга гойта.

                62





        Х1аьта баха бусаш хина нахаш (г1алг1ай, нахчи), бусаш хин-аб, баьха моттигаш юташ, кхыча маьхкашка баха ухаш хилара.
      Мифологех го торо я нахи культура гаьнар овлаца, ший тайпар хилара, дизза юхь-сибат (образ) хилар а. Яхача хана баьха протон-ахаш хала бахарал совг1а, шоаш д1ацабов т1ехье хила бахаш х1а-нзар ханга хьакхаьчаб.
      Х1аьта г1алг1ай шиъ б1аь шу хьалха, лоаме гуллалуш бахар, шоай вахар леладеш. Цар сакхетам, оамал, 1адат, эздел-г1улакх а хиннад теркам беш тохкамхоша, историкаш. Дезе а е ца дезе а уй-ла наькъа т1а йоаккхаш гаьна Шинхина Юкъе баьхача хуррилга-шка кхоачийташ.
     Х1аьта цунах бакъдар ха веча цу хана хинна культура мотти-гаш д1агойта 1илманхоша дезаш. Х1ара къамо, ювраг1а шоашка-хьа ма узе вайна. Адамий сакхетам, цунга хьажжа 1илма а къенош доахкаш хул.
      Массала, эрмалошта дезац Урарту паччахьалкхе хилар прото-нахах бух болаш хиннай алар. Царг 1илманхой дукха-ч1оаг1а хи-лара, д1ач1оаг1даь кортабеш лоттаду Урарту эрмлой паччахьалк-хе хиннай яха тезис.
      Г1алг1ай кица ма дий: «т1абенача дахко к1алхар дахка эккха-баьб»- оалаш. Цунах ала доаг1а вайнаьха исторен бух д1абоабаь лоттабаьлга ханагахьа. Низболчар бакъдар доадаь, харцо юкхеяь-ккъеяьккха, т1емашца т1аихача г1аьрхоша д1адоадеш к1алхьара наьха вахар, цигар байдараш к1алхьарбувлаш, цхьацца оамалбеш шоашта баха.
         Нахски культура йовзара, ший къаьстта моттиг д1алаца торо хул г1алг1ай метта этимологех тохкамбича, философски синауйл-анца (мышлением). Метта «ийлаш» хиларал совг1, дешашта даш-хар дича, логически хисапдеш, нахски вахара хула овлангар, деш-аш д1адаржаш, дешма1анаш (терминам) хила.
      Аламетта (философи) дашхар деш семантика анализах гучада-ладезар г1алг1ай къаман истории довза метта торонаш гучайоах-аш. Хьалха хиннача вахара цхьацц оамал хулаш жоп дала, из дер- рига Кавказа истори довзарца дакъа долаш.
       Г1алг1ай культурах дар дувцаш, цуна кертера дакъа хул хозне
кхоллар (творчество) гойтар, ма хулла ша-ше ханар, цох искусст-во хиларца. Цу наькъа т1а къовсам боалаш, хьалххе саго моттиг лохаш пена т1ехьишкахьа кхерама лоравала. Цига динах тешар а хулаш, бехказло лохаш деррига бедоалар Даьла хилара.
       Бокъонца къ\овсам биста йишщ ца хилар, дахар къайле хила-ра, из эггара айданна долга ховш сага уйлангахьа махбеш. Даьлах тешар саго кхетадарца духьоттар (принцып) хул, сатешара Веза-Воккха Даьла хилара.
      Из хул гучайоала дагматизм, ховш ма дий саг лаьттан т1а мук-ъа воацилга. Х1аьта «ва яхар» - коммунисти пропоганда хинна

                63





д1айоалаш.
      Т1ехьа т1адоаг1ар меттаотташ, цхьа агабокъо (закон) йолача хьалха а отташ, саг динаг1а хала везаш к1алоттаву. Из да низаг1а, моатийта доацаш сага, шийна ловш, бакъдар Даьлаца хулилга, цу-на хьамара вала кийча волаш, цунах Бусалба дино боккха хьовкх-ам гойтаб.
      Маллаг1а йола уйла хилара къовсама духьалена е дуне ч1оаг1-даргахьа хул кхоачама т1аег1а догматизм. Цхьа кхыча дикаг1а си-стемгахьар, ший эстетически оаг1ув болаш. Цу моллаг1чо, тийша хинна к1аласоцачунна  сатем болаш дуненгахьа хул кхыдола мах-бешдола юстардаьннар, динах тешар ч1оаг1адеш къовсам баларца шийгахьа низ ба, - оалаш. Из да искусства хилар.
     Цудухь бакъдар хул довзаш кхетама, эггара тешаме дар динга-хьа долаш. Цунаг1а ма1андаккхар (вывод) гуш, цу сакхетамца хь-адоаг1а башхалег1а дар искусства йолга ховш.
    Бусалба дингахьа хул сага диа (мир) харц хилар, саго оалаш бе-хказлона: «дунено,шайт1ано низ бу Даьла», Даьлага бехказло ло-хаш, ший гом ца валийта.
       Цунах ха деза сага мела мукъале йоал, сина хьайре ца хила, дег1-м даннача лаьтта хинна уларгда, Са да из даха д1адоадар Да-ьле. Ха дезар да ихозне кхоллар (творч-во) далара махбарца, ший кхела, цул совг1а ховш Даьла ло1ама, из болх болга.
     Укхаз кортбар да дунегар довзартех (мировззрение от познан-ья). Цу даькъа, кхы долча динашка гуш, тараматал хиннача г1ал-г1ай  гаьнарча овлага хьажача зем байташщ хиннад, сакхетам ди- наг1а бар эггара лакхе хинналга.
      Хуррилги (хурриты) ханар хьабоаг1а сакхетам нахски къами овла хиларца, цунах дар шераг1а кхетадар истори довза. Цу ханар Египте пир1овна хинна Амонхотепа (Эхнотон) Даьла ца1вар хин-над ма1андаьккхача Атона (малха) мегашвар, цар меттал Малх-Даьла ца1волаш мегаш хилар.
      Атона Даьла ди ч1оагш1де вара, из еррига торо беялла ц1уш г1елбеш, царгар «вошал» д1адоаду низ духьалбаьккха. Х1ана аьл-ча, лаьттан т1а нийсхо ейна хилара наха юкъе, ц1увни харцо совг-1аяларца, Пир1овнах Халларчен Даьла веш куца, еррига бокъон-аш шоашкахьа юташ.
      Эхнатон ваьлав низбола ц1уврал ший моттиге дига, хьалха хи-на тенна торо хиннараш то1абе. Керда культ юкъедоаккхаш Атон Даьла ца1хиларца, Цунна г1улакхдар керте хулаш.
     Цо керда кертера элгац-пхьба 1обилла хиннаб, гаьна Нил дола-лучахьа. Х1анза 1илмахоша дувц, т1аг1олла тахка кийчо йоацаш истори довзхийта. Из Эхнатона боалабаь Ди хуррилги дин хинал-га Метанира. Атона (Малх) хьамар доккха элгац хьадейташ барх1 б1аьметр даьха долаш. Цига таьптараш (свитки) карайоаг1аш гре- ки алпашца йоазув даь. Цу керда дина керта-пхьа булаш Ахетат-

                64




               
он, - оалаш.
      Х1анзар 1илманхоша дувц Эхнатон д1адоладаь дин яхьудаш, керасташ леладу ди да яхаш. Даьла ца1вар дин Эхнатонга мо, яхь-удашка кхаьчад пахамараш д1акхапйкадеш хинна Ислам. Эхнатон пайхамар ца хилара, шийтайпара д1довзийташ хиннад Даьла ца1-вар.
       Эхнатона духьал болаш мо ц1увралах хинна тоабаш, Мувса а т1аэцаш хиннавац жугташ, т1аэца воаг1ача тайпара, цхьацца къа-йла-гуча духьленаш лелаеш.
      Жугаташщ шоаш т1аийца декхар кхоачаш ца дара Даьла Ца1-варгахьа, Муса халача хьале кхоачавеш. Даьлагар дехаш цо жугт-ашта доаг1а та1зар дар. Иштта хала д1аотташ хьаденад Даьла ца1-ву дин.
      Х1аьта Эхнатона Атон ца1веш хиннача хана Ахетатоне дошох белгала махбеш хиннаб, цунца ца1волча Атона ц1и лакхъеш д1ау-хийташ хитннад дошо. Эхнатона джин вурийтта шера даьхалд, из д1аваьлча ц1уври вошало, хьалха хиннача низамга юха кхоачад-аьд Египте дин.
    Цох кортабе доаг1а, Шинхина Юкъе (Месопотамии) хинача ху-ррилги аггахе (цивил-ция хурртов) хинналга Даьла ца1вар д1адовзийтара, царгар хулаш 1откъам, малх хьалдбоалаш сердал луш адамашта.
      Египте хуррилгаш баьхалга истори дайзийта да, царна гарга хинна хетти, ч1оаг1а паччахькхе хинналга дийцад ший хана. Цу хана низболча къамаш е паччхьалкхенаш бувзам лелабаьб цхьац-ца оаг1ув хьалоацаш, дохкар-эцар хиннад леладеш.
      Цу белха хурилгаш (протонахаш) дийна хила шоай паччахьал-кхе хилара Халарчеца (состоянием, экзистенцией) дийна хилар, низхилар къаьстта йола башхал хиннай, аггахе (цивелизация) хин-на, лотабаь к1ерам бов цатугаш баьхаб.
      Протонахах дийцачох да Халарче йолаш сакхетам хилар наха баха-лела, наьхаюкъарле (общество) хьаллотае, деррига адами са-кхетам цунга хьажжа маьрша хулаш.
      Кхетаде деза «халарче» йоацаш вахар ца хулилга. Халарче хи-лар белгалдоапл торонаш хиларга хьажжа. Халарче еце саг дийна, мукъа хилар, Х1аьта вахар яхар фуд аьлча? Из да халарче йолаш хьал, торо хилар, ваха, т1ехье кхееш, эздий оамалаш, г1улакхаш дохкаш.
      Дунен т1а вахар хул халонаш йолаш, саг мукъа воацаш, 1азап-ре ваха сина е диг1а оаг1уврахьа. Дукха даькъ диа (мир) даа атта доацандаь, ший халонех (проблемы), цох метафор доаладеш ц1и а яле – Товг1ал, - аьле.
      Цу метафоро гойт, мела хала хул кувгаш барзан товнаш т1а г1олла саг д1аводаш. Иштта хала да яхилга да, из саг дунен т1а вахаш хилар. Цу наькъа т1а водаш мо долаш саги халонашка хула вахар. Г1алг1ай вахар цаккха хинадац атта, г1озадаьнна.

                65




       Г1алг1ай вахаре, «товг1але» ца1 долаш метофорически кхета-ма, эрссий меттал оалаш цох – «тяжелая, горемычная жизнь».
      Иштта саги «товг1ал» саги вахарах гуш хул, х1аьта хьайбан е кыча дийнала (существо) «товг1ал» хьайбах земуйла (созерцание) йича гучайоал – ж1али ший вахар долаш, даьхе д1адол, саг воал-аш мо.
      Мела халонаш хилара вахаргахьа, х1ара саго догдоах, диканга сатесаш. Халонаш д1аяха цхьацц наькъаш дагадохаш. Наьха ийд-ам (отношение) боалаш, цхьацца бувзамца хьал, торо хул вахар тоаде. Цу наькъа т1а вахаро гойташ хул культура, цунца г1абоах-аш.
       Цига корта болаш хул саги «са» хилар дег1аца, цхьа дийнале (жизнь) йолаш, ший д1адехараш а долаш. «Сино» низ луш, дагад-еха ханчухьа «Синаала» (дух, огонь души) хул. Т1аккха, сина дез-аш цох «синаала» хилар.
       Иштта, гучадоал саги вахара низ гуча мичара боал. Саг лелав-ер, цуна керда наькъаш гойтар Синаала болаш, хьаькъале, дег1е новкъосталца.
       Саги «халарче» йолалга вахарца ховш да. Сгага товг1ал хилар белгала цунах халпате хулаш, х1аьта Товг1ал йицлуш ха ярца, саг ираздолаш г1оза вахаш. Цо вахаро йоах – тов1ал (халонаш) ухал-га, ужаш ухаш мо ираз хиларга хьажжа халонаш д1айоала (товг1-ал) цунгар йовш.
      Ховш ма дий вахар атта доацилг, цхьа халонаш йоацаш пачча-хьаш а хилац, деррига саги диа (мир) цхьана холонех хулаш, ше товг1ал хулилга гойташ.
    Вахар долаш ший «халарчех» хиларца уйла-нигат хьахиле д1а-отт долача хьала, торона махбе аьле. Мишта отт,- аьлча? Саг дий-на волаш «са» чудоалаш, х1аьта низ эшача дег1агахьа, синах ала а баьле (смнаала), цо торо хьае амар ду, хьаькъалае, дег1ае.
    Иштта хьал-моттиг (положениен) отт цига, доацар хьаде. Цунах из деррига б1аргагуш хов сага, цуна е къами культура хилар Син-гар х1адоаг1илга. Сина новкъост да Дин (из Даьлах тешар).
    Цул совг1а культура (вахара) наькъа т1а гучайоал бокъонца йо- ла искусства. Саги вахаро, ший дийнал (жизнь) хилара, д1адехар-аш белгалдувлаш Дина г1онца.
     Адами, къами дегахьадар искусствагахьа хул, цо хьагойташ са-ги чухьар бала е гозале. Цига йолалуш саги, адами ехь (начало). Духхьанца ха йиш хул, саги чухьар кхувла халонаш.
    Сага шийна кхоачам хул духьаллатта шийгар «товг1ала», иштта духьалатта маллаг1а арахьар духьленашта (прот-речия), мела б1е-ха уйлаш цига хуле а.
     Саги мелал (слабость) гучайоалаш моттигаш хилилга ха деза, из да саги чухьар духь (начало) довш хилар, цхьа интеллектуаль-ни земуйла (созерцание) йоврца. Цун хьаялар да, цхьа ц1аьхха в1-

                66




ашаг1кхийтача духьленаш хулаш, шоайла къовсаме бола шиъ низ хулаш.
     Цига доха тарлу, саги сакхетаме дар, д1ахо къовсам хала хьал е торо йоацаш, из хул тарадала торо д1аялара, цу шин низах, ца1   эша болх-моттиг (случай) йоаг1аш.
       Иштта оамалта гонахьегахьа (нравственная сфера), г1алг1ай меттал аьлча, эздел долача гучадоал 1овхье (яв-ние) гуш хилар со-вг1а феномен йолаш, саги «товг1алгахьа», трагедица оаг1ув бол-аш, саги вахар-лелар гаьна гойта, г1озари шувнаш долаш мо, шер-ра дагарде. 
      Г1алг1ашка хала деза эздел хилар да дувзаданна истори-этика дагадоаг1ар долаш (нах дагабувлача), эзделах доацараш совг1а-даьнна хилара. Дуне доладалчахьа культура хилар гучадалара.
      Хаттар отт укхаз: фу яхилга да эздел хилар? Цунна жоп далар хул сагаца дувзаданна, саг кхыча наха гуш, таьрюкъе улла хруста-льни кхералг гуш мо. Цу сагах доала дика е во гуш адами б1арга.
       Укхаз белгалде доаг1а жоп хургдолаш, цу сагах хрусталиках мо, нахап дикал-башхал гуш хилча дика мара водар ца гуш. Т1ак-кха эталон б1арга а гуш, эздий саг хилара шоашта хьалхишка (лир доага аьла мо). Иштта гуш волача саги г1улакхаш, хул цун «товг-1ал», эздел хьалкхоаба ганза кад хеталуш.
     Цу тайпара саги г1улкхах оал – эздел. Саг эздий хилара, могаш хинна – саг волаш эзделах дола г1улакхаш, сагагар дика культура гуш, цо хозане кхолларца (творчество) искусства довзийташ.
      Иштта вола эздий саг эшаш хул наьхаюкъарле (общество) дег-1айоалае, цунах махбе торо хулаш, къами культура я ала.
       Ший замангахьа х1ара саг хул тайна вахар никъ\ биографина болаш тайп-тайпара махлуш наха шоашта безара е ца безара: Ант-ични, Юкъара б1аьшераш, …Керда Ха оалаш историгахьа.
     Укхаза роман е поэма ешаш, ц1аьхха чоалханен дийрза г1ула-кхех, хьадоалаш эздел хилар, дагадоацача диканд1адерзхаш, кхе-рам д1абовш. Массала, цу тайпа дараш, нийссалуш хиннад Анти-чни хана, цхьа кхелан оамал йолаш, дина низах хиннад аргдолаш.
       Иштта Юкъерча  Б1аьшерашка саг дехкеаоалаш харц хилара, дунен т1а даьча воча г1улакхех, валара кхераш мадарра дагар-ду-вцар (исповедь) хулаш.
      Цу наькъа т1а гуш, турпал г1онче вола Дон-Кихот мо е волаш- воацаш мо Гамлет. Д1ахо гуча хилар долаш, валаргахьа т1айоаг1-ар хала зама йолга тешаш. Иштта дола хьал-торо къовлалуш е ши-йна дусаш Кердача Хано ма яхха.
                =====
      Массихана, ц1аьхха чоалхане дерзар доалаш, г1улакхех хьайо- алаш ехь (начало), цига шоайла довзар хулаш, цаьхха варара чоа-лхане дерзача хьалах, къаьстта саги сингахьа 1откъам бола ерри-га халарчена (состоянию).

                67




      Из х1анзар бакъдар да цхьаккха релятивизм йоацаш оамалта-гахьа (нравст-ти), б1арччадар долаш саги вахаргахьа, сага шийна дусаш дуненгахьа, къематденгахьа а.
     Цох дар дерригача дунен т1а долаш, из хьалха дийцар гуш г1а- лг1ай Халарчех, нахий синаала (дух) болаш. Из хьалха шира хана д1адахар долаш, метто, оамалаш, скхетамо хьагойта, къаман овла-нгар да ала.
     Теркам бе доаг1а сакхетам дег1абарца вахарга хьажжа, мела «товг1ал» (вахар-лелар) халонаш хилара. Цунца доапг1 1лмаш де-г1адар а сакхетама новкъостал хулаш. Наьха вахар дег1адара, до-взартех (от познания) пайда боалаш, духьал хиннараш гаргадолх-аш.
      Духьоттараш (принципы) бартах д1анийссалуш, цхьа дагалоа-цаме уйлах (идея) декхар долча т1ехьавоалаш саг, т1ехьат1адоаг-1аргахьа (к последствию) д1анийсвала.
       Хьехамах дукха парадоксаш долаш. Массала, математике д1а-доладалар долаш ехь йовза, цунах довзар хулаш – 1илмаш мела дег1адар боарамах. Из эшаш да культура дег1айоаг1ача, цунца бе-лгалъяла хул, саги халонаш Халарче гуш г1алг1ай вахаре. 
      Халарче я-кха из экзистенци вахара махбейташ, цунга хьажжа сина торонаш хулаш, болхбайташ синаало (дух), г1алг1ай, нахчи сакхетам цу «халарчех» хьабоалаш, махбе оамал, торо ялара.
      Цига ала доаг1а, шемадарра, мела в1ашкайолх цхьана ханачу-хьа, бес-беса ма1ане хула 1илман йола парадигмаш, цхьа агакеп (форма) йолаш в1аший йовза ханаш, уйлаш, кхетамчеш (понятия).
      Иштта хьовкхама: антични, юкъарб1аьшери, кердачахани кеп-аш гойташ хаттара, жоп доаг1а (фий аттаг1а яр? фуд терахь? фий дукхале (количество)?.. иштта дукха ма хули хаттараш вахаргахь).
        Цунах белгалде дезаш хул культура керда парадоксех я оала-ча,- в1ашаг1а ца тохаш мо, в1аший йовзийташ тайп-тайпара агак-епаш (формы) кхетамгахьа. Из да кертера ма1ан 1илмаш дег1ада-г1аргахьа позитивни наькъа т1а.   
      Феноменологех юхь-сибатах (образе) хила культура йовзаш, из я саги вахар дикаг1а гойтар, саги динаг1а дола диа (мир) йовзи-тар, сагаца уллув лелаш мо; гойташ телетрансляцех мо, цхьа б1ар-чча овг1ех (пролизведением).
    Иштта культурас йовзийташ адами торонаш, хьалче (бытие) саг кхелачахьа, ший аггахеца (с цивилизацией) хилар совг1а. Адамий дагадар (память) мела дахара, цуна ма1андаккхар (вывод) долаш аггахех махбейташ.
     Хаттар даьлача: малаг1а агакепах диса йиш я ца леш саг хьал-лотвераш?
     Жоп луш: синаала (дух), дег1 (тело), цар сагаца (нахаца) хилар, цуна ираз-аьттув хилар вахаргахьа, мела бараш саги гаргар нах, нагахьа агаххе (цивилиз-я) йоже а, уж беркаташ д1адовш.

                68





      Сага вахаргахьа да агакепех жоплуш дараш. Наьха бувзам от-тача, саго маллаг1а д1аоалача гойташ ба ц1ана кхетам. Маллаг1ча хаттара кхоачам болаш жоп даларца (къайлаг1а е гучахьа). Из дар долача торонашца д1аалар да.
     Иштта, культура кхетаеш ца 1еш, из хьайоаг1а культура мо ди-каг1а, нийссаг1 хала ма езий, деррига дар дагалоацаме уйлага (ид-ея) хьажжа. Цу тайпара да саго шийна жоп далар (ше даьчох, ше
кхолламах, эздий саг вале), валар гуш дино ма яхха, из культура  хиларца.
      Культура критика йолаш ханаш хул, из кхы а юхь-сибате хил-ча дезаш, х1аьта а кхетаеш цунга хинна торонаш, «товг1ал), из ха-лача торонашкар кхыча культургахьа нийссаеш. Цига култура та-ра хулаш цкъаза «шинсурте хинна Янус мо».
      Х1аьта цун юхь кхыча культурага хьежаш, ший хьалче (бытье) йовш мо, кхыйола диа (мир) гуш мо. Шийна чухьа харц хьожаш мо, г1ерташ хувца е тое, ший буни (природа), хьалче (бытие), из хул сага, ший къаман културах ваьлча.
     Одиссей кема тара я фордаш т1ар д1а-х1а лела авантюрни уйл-ах кхыйола культура лаха г1ерташ, иштта да саг хилар. Из овла т1ар хьавалар, саг ший культурах волаш, кхыча культуро низбеш сага дийна хила.
     Цунах ала деза, культура йовзар сахи торонех, махбеш Халарче хилара, ший хьалче (бытие) кепах. Цудухьа культуран а ший хьа-лче (бытие) йолаш. Цун массихана потенци йолаш мела нах цхьа-на культураца бахе а, цхьа «халарче» (экзистенця) йолаш г1алг1ай бахара.
      Цу халарчех, шоай оамалаш, 1адаташ, 1омадаьраш хул минт-альность гойтак. Культура яхар кхетаде доаг1а, из агакеп (форма) хул мукъача соца-хоадамах (решением) е ший сага кхелах юха со-цаходамбеш (снова решает) сакхетамгахьа, ший вахар ханах, дер-рига дакъах болача  бехктохкамах а.
       Культурах гу сага вахаргахьа цо кхеду къа доадеш, н1аб йоацаш, цу халарче кхетам балар ловш. Иштта дег1адар дезаш ма-ллаг1а дийнадар е дийнадоацар, из хилара лерх1ам беш.
     Культуро белгалю наьхаюкъарле (общество), цуна дег1аяр хан-ашкахьа, лакхялар лаг1а дусташ, иштта махбу цига саги хозне кх-оллара (творчество) бола низа. Деррига саги вахаргахьа цхьан ле-рх1амбеш, саг вичахьа цун болх-г1улакх (деят-ость) лоарх1аш.
      Цига сингахьа дар маьхе дий хьожаш, кхыча нахаца бувзам от-тар гуш. Х1ара заман, ший культура хиннай, ший ц1и йолаш; х1а-ра къами, паччахьалкхени ше ший я оалаш, - культура. Цо гойташ
шийцар агаххе (цивилиз-ия).
     Культурах гучадийнад мела саг, къам е паччахьалкхе дегш1ае-на хиннай, ший низах, 1илмах е динах.
     Культура халаргахьа сакхетам ч1оаг1алуча даькъах 1аткъа хул

                69





тайп-тайпар низаш детерминизмаца чухьар, арахьар. Уж низаш да
наьхаюкъарлене, 1аламае хулача з1ыагарашкахьа (процессах) хал-доаг1а (закономерно) е в1аший чудужаш 1овхьех (яв-ние) дараш:
экономически, социальни, 1аьдалца дувзаданна гураш.
      Иштта, уж низаш 1аткъаш гонахьех (средах), хьахиларгахьа, дукхал (множество) йолаш вахарца 1омадаьрех, цхьаццанех теша-рах, фурт1алах (наследственности) дисараш халанза ца доалаш.
     Уж хул Хозачен (космоса) 1откъам хилар сага дег1агахьа дар, аьнна ца 1еш, сингахьа а долаш, саг вахара. Царех оал – къайлаг1а (чухьардараш), бухе (к1алхьардараш) хулаш, соцахоадам (реше-ние) бена низаех генетикаца, биологица хьадовла (произходит), иштта сага валара а болаш соцахоадам, цу тайпа махбе хул, ший оамала, ший кхела.
      Саги уйлана кертача хула т1ехьале я культура, цо саг бехктокхаме отаву, ший кхелъеш карадолчох е караг1доалдачох, цига «халарче» хилара. Иштта отташ хилар бахьанца индивида хьаю бокъонца йола чухьарар мукъале (свобода): эхьа, уйлан, ард-ама (действию).
      Цу хьале гучадоалар да саги вахаргахьа хулаш дар, шерра йо-ла ший детерминации еш дингахьа, ший хьахьовкхалурах (чувст-ва) бес-беса додар долаш вахаргахьа цхьа овг1е (произв-ние) хил-ар гойташ, деррига кхоачашдер детерминаци хиларца, саг ва,- ала.
      Сага караг1дала дезар да хозне-кхоллам гойтар, б1арг сийрда-баккха баьча белхах, овг1ех (произ-ие) махбейташ. Цунах гучадо-алар я культура хилар, ахьар къоастадарах болх хулаш гойта, цох искусства хулаш. Из да сакхетам айбалар сина-уйла (мышление) дег1айоаг1аш.
       Цу тьайпар наькъа т1ар 1овхье (явление) хулаш хала йоаг1ача феноменах, саго махбеш, ший болх-г1улакх (деят-ть) наха.
       Искусстваца феноменаш, кердалаш ца хилача ялац, феномен-ех кортабар искусства хилар да. Цу тайпар з1ыагар (процесс) дод-ача, хьабоал дийна болам (движение). Из да къоргга чухьар сина, дина низаш хилар синаалаца (с духом) дог ураоттар долаш ийнво-вех (вдохновением).
         Цига Са хилар, ший белгалдо йоацаш е хадемогар (способн-ость) доацаш, цхьа ший тайпа долаш. Ца хой а ший довзар долаш Даьла а, сина а низах, фарал (г1озале) йолаш, иштта хоза доацаш дег1 (тело), х1аьта Са хул духхьалара хозал.
       Цхьа чухьар къовсам ба, - аьнна хетте а, искусства хилар ше-ко хилац, бакъдарах къовсам баьннача мара гучадалац бакъдар. Массала, сурт дуллачун мара гацбашхал, иштта Са гуш хул искус-стан овг1ех (произ-ие), дар хьахьовкхаш, доладалар а долаш, ший б1арчалца агакепах (форме), из ца1 долаш сатийнача.
       Бакъдара Са гуш хьалдара сурт, кхоллам хила, цхьа бокъонца йола уйлан низах, х1ета дерриганех махбар адами сакхетамга кхо-

                70





ачаш.
        Латини меттал культура яхилга да – догдоаг1аш кхедар хозн-ена, дукхъаг1а, дикаг1а, хозаг1а мела хула тоаме хулаш, самукъд-оалаш. Цу наькъа т1а хьожамбеш, диканга доаккхаш дег1а-сина- дина низаш дакъа лоацашщ фарал, беркат, хозне го.
       Иштта культурах дар дайза даьлча, декхар отт, из культура хьайоалаяр сакхетам бола овла цунца хьабара т1ехьленна. Из нах-               
ский овла мичара хьабоаг1ар тохкаш, мифологех дувцар гуш фи-лосовски уйлаяр хургда йолча торонех ма1андаккхар (вывод) де.
        Цох дар укха дукъех (теме) хиннача йоазувна дийца хилар, дукха хетар, д1ахо мифологица махбеш г1алг1ай сакхетама, хета-ра гаьна гаьна хуррилги (протонахи) агаххеца ехь (начало) хинал-га кхетадеш. 
               
. Философи цхьацца дола г1алг1ай метта дешма1анаш (термины), эрссий метта эквиваленташ. (х1ара кертаца дараш юха а белгалде)

   оамал болаш - возможность; агаххе – цивилизация; Шин-Юкъе – Между-речие )Месопотамии); охлой-нах – простолюд; ёламыж/елаж/ - путишест-вие; болам /доладалар/ - джвижение;  агатал – образованность; агата – обр-азование; мукъамотт – пространство; агар /къостадар/ - опредиление; даг-алоацаме уйла – идея; фурт1ал – наследственность; хаьддадар– категория;
духьле (наш) – противоречия; караг1даьннараш – поступки; б1аса – взгл-яд; сапзалал – субъективность; аламетт – философия; къахьегама кхоачам – орудие труда; овг1е – произведение; к1албаьхараш – субстрат; юхь-сибат – образ; аламетта меттаца – философским языком; аламетта уйлаца – фи- лософской мыслью; къовсам – борьба; ийлангахьа – абстрактно;  озалал – оюъективность; ма1андаккхар – вывод;  элгац – хърам; таьптараш – свит-ки; хьал-моттиг – положение; товг1ал – тяжелая жизнь горемыки; земуй-ла – созерцание; 1овче – случай; вахар никъ – биография; хала-доаг1а – закономерно; соца-хоадам – решение; ийнворий – вдохновение; дкъе – те-ма; хадемогар – способность…


 


   

 
      
       
 
      


                71
      
             
                .               

                МИЧАРА БА Г1АЛГ1АЙ
                / философицар сина-уйла/
         
             Маллаг1а дола къаман хьадалар атта яьздаь таьптар долаш хилац. Истори бакъдеш тахкар торонаш хила езаш болх ба, кхым-еттал яьздаь Библи долашехь, жигтий истреца шеконаш я.
      Массала, ц1ихеза израильски археолаг вола Зиев Герцога, д1а-кхайкадаьд ше шовзткъа шера баьча тохкамах юххера хьакхоачар да, - яхаш Библи т1а дувцачох лар я ала хоамбе информаци яц та-хан архиологи 1илманга.
      Х1ара къамо ший истори, шоай мифологи бухе долаш яьздаь хул, цхьадолча къами истории х1ара шоазткъа итт шу мела дала юхяьздеш хьадог1а, цу исторех да эрссий истории а.
      Г1алг1ай къам хьадалар мифолги гойтар совг1а, йоаккха торо я г1алг1ай, нахчий метташ хьагойташ. Метташ 1омдучар (языков-еды) буча хоамех гучадоала, мела кхоачарел гучаюоал хуррилги (хурритский) меттаца нахски метай.
      Из тезис д1акхайкадаьр г1алг1ай 1илманхой бац, деррига къа-мий 1иламтохкамхой ба. Цар яьздаьр корта а беш философски ма-1андаккхар уйлаергъя вай.
     Хаьдда хоадам болаш эпризан тохкам бе истори дакъа дац къа- ми овлаш хьадалар, деррига юкъардар дайза мара къоастадар кха-чац 1илман бух бе, мела хьашташ хиндар аьнна. Гипотетически хетар-моттар 1илмано маьлхе ца доккхандаь.
      Укхаз ха деза, адами сакхетам хиларо цхьана агара (опред-ый)
лаг1а т1а лакхал гойта агаххе (цивилиза-ия) хилар гучадоалаш, цо цигар нах баьха хилар культурах лараш гойтарал совг1а мифолог-ие, дине хинна тешалаш гойташ.
      Массала, кхераш т1а даь йоазув долашщ, папирусах дола таьп-тараш дешаш, цу архелогес гойташ культурах экспонаташ, цу ду-кхача фактах истори хулаш агара (опред-ый) белха, царех 1илман т1ехьленаш хулаш.
      Цу торонех дола хана тешалах бакъдаь 1илмано ма1андаккхар хул; цул совг1а метташ бу хоамах тохкаш (тампонимах долчо луш йола информаци а йолаш), хьана метто дашхар ду, - оалаш. Иштта цу тайпар болхбар 1илманца истори довзар хул, цхьацц дола къа- мах дар довза.
        Лакхе дийцачунна т1адоаг1ар хул шерра чоалхоттама (систе-ме) хьалъеш ше-ший къамах бола хоамаш гулабалар, массала: Шинхин Юкъе, Египте, Греций, Китае, Индий, Персий да, - оалаш
ма1андаьккха истории яьздеш.
       Д1ахо, из деррига гойта даьлча ше-ший истори да, - оалаш ба-къдолаш юххера кхетам баккха торо хулаш е ца хулаш моттигаш


                72




яхка хул. Цу халарче эггара хьалхар бола хоам ба, массала: (грек-аш е нахаш /г1алг1ай, нахчи/ молаш ба ала).
      Цига хьалхар боаккха ког болаш мо, д1адолалуш дар хул ист-ори довзаргахьа. Мифологех тешар хала хиннад бехкама торонаш хилара довзартен (познанию), из къаман истори да ала.
       Цунах массала хул довзийта, мифологех дукхаг1ча мифах ца1 да миф долаш: «берзо наькхах вокхаваьв яхаш шиъ воша Ромае, Ромуллае. Из бакъдеш кораъяьй Риме къаьнача ханах йиса «даим я» - оалача «пхьа-шахьарах» (вечный город) хьаг1ар, г1ала юккъе лаьтта к1ала император Августо тоаейта) тховнах, пенах сурташ, йоазув дехка.
       Цунах ма1андаккха йиш хул, - мела къаьна ханаденна хьадоа-г1а, из миф «берзхо адамаш кхедаьд», из хала мегаш болх-моттиг
яц, нагахьа санна кхыдола мифашка хьажача теша халадолаш дук-ха хул.
     Наьха уйла гаьнайоалаш хиларца моттарах, из да адами фанта-зи бух боацаш къоарга хилар, х1аьта а цхьа тамашленаш йоацаш т1ехье енаяц миф да ала. Цунах хов тохкамхошта мифаш бакъдо-лчо тара долаш е тара доацаш хинналга.
      Адами вахарца дувзаданараш хьадоладар Динатешар сомада-ларца хиннад,  адами сакхетам когаш боахаш мо. Адамаш дийна долаш  дукха  ха д1аяхай оал, - 1илмахоша. Саго  акхал  леладеш, мотт1омбар доаг1аш.
     Саг лаьтта  хуллашехь меттаца, йоазувнца, вахар говзал хила-рца кхоачаме хинвоацилга ха доаг1а. Адами акхал д1адоалаш, цу-на сакхетам дег1абоаг1аш ханаш хиннай ала доаг1а.
      Массала доаладеш;дунент1а хьалхар нах хиннаб, - оалаш ист-ори белгалдаьккхад, цу кхетамах нахски (г1алг1ай, нахчи, бацой) овла бола хуррилги (хурриты) болаш. Цу протонахи мотт нийсса-луш ший ма1анах д1анийссалуш. Цо йоах вайнаьха метташ, цу овлан т1а хьабоаг1илга.
      Из овла тахкар доаг1аш кара мела йолача торонашца, низ д1а-цакхоачача гепотезах хоам беш. Царех цхьацца дараш хул, цхьа чоалх я ала. Г1алг1ай меттаца оалаш хуррилгаш (хурриты), хур-ри, цунца къаьна-шира замаш хеталуш, дай хьабаьнна овла цу га-ьнар ханага кхоача Шинхин Юкъе баьхача протонахашка.
   Из кхетамче (понятие) йолаш г1алг1ай къаман овла мичара хьа-боаг1а кхетаде, цох къаман сакхетам цхьана моттиге д1анийссая-ла. Цунах меттацар дешаш  хул ма1ан долпаш: «1урре боаг1а си-йрда малх; цунца 1урре г1овтта 1уррера (хурри) нах».
      Цу дешай теркамбе дезаш, цар кхетамга вугаш – «1урре г1от-таш, лоама чархех 1ургаш йоахкачар, цу наьха чухьанешка, ц1ен 1оргашкар нах арабоалаш, когашта ураотташ. Цигар нах 1урри- хурри хулаш протонахаш хурралгаш.
      Мичара дахка йиш хиннай «хьаг1ари 1урггишкар арабийна ху-

                73



ррилги (хуррити), села  цу  гаьнар  хана  баьха, ч1къарий лувцаш, лаьттар  комар  лохаш, цхьацца баьцаовг1а т1ар ги лехьадеш. Т1е-хьаг1а царех мегаргдараш д1адувш, цох ялат кхеде.
      Цу наьха вахар хала хилара, бокъонца «товг1ал» йолаш, наха ца бала молх лохаш. Уж бердах баьхка нах  хилара, толашта метт-ал  чу1е моттигаш хиннай шелалах, дог1ах, малхах е оакхарех хь-улбала.
      Иштта хиннад ала мегаш хул г1алг1ай меттацар «хуррилг, къ-аьне я яхалга  долаш е цунца 1урра  яхача дешаца д1анийссалуш хинна халарче (сост-ние) цу протонахах ц1илуш Хуррилгаш (Ху-рриты).
       Вай хана а ма бий цу тайпара лаьтта к1ала баха нах, массала:
Тунисе баха троголдиташ.Йовхалах лочкъаш лаьттах ц1енош даь-ха 1арбий нах.
         Цу дарриганех йола ассоциацех г1алг1ай меттаца ала мегаш хул: «хуррилгаш» (хурриташ) ба ала «1уйрре, 1ийрре, 1урра, 1ий-ррена, 1уррехь...» - оалаш, хина заманцар наха д1атораде цу деша овла т1а наха ц1илуш хила протонахаш шоайла, шоаш кхычарех хьакъоастабеш.
        Цу овлан т1ар дешаех ма1ана хувцамаш деш, вахара ду г1ул-акхаш дешай эрга агакепаш (формы) гойташ. Вахар тарадалар та-радалар хьажжа «1уррехь малх хьалбаларца, ди (са) сомадаларца бувзам боалаш цхьана фунах хьабаьннача наха 1уррехь вахар д1а-доладеш.
        Уж «1урра», «хьарра», «хьарр - фурр – фуна хуррилга» - оал-аш дешашца, наьха бахар хьисп хулаш сакхетама. Цо йоах уж нах гаьнар овла болаш ба. Из г1алг1ай меттаца тарраммаж дича е уй-ла хул.
       Г1алг1аш оалаш хинад сихача, сатийнза сагах «фурр, - аьнна саг ва хьанаьхк». Цул совг1а г1алг1аш оал къаьнача оатхалах, ма-шинах, тракторах – «къаьна хурралг я цо ийцар е цо хехкар». Иш-тта хуррилги (протонахашца) нийссадеш уйла хул ер, цу муг1ара, таралушдараш дувца оамалга кхетам бига.
        Болаш хоамаш ба нахски къамаш хьадаларах, х1аьта уш хоа-маш уйланга дугаш, дагадоха доаг1а Адам  пайхамар лаьтта веса-вац деррига вахаргпахьа эшашдараш шийца дахьаш. Сакхетамга-хьа логика меттаца уйлайича, из иштта мара хулилга дац.
    Дингахь дахкийта йоазувнаш хиларца Къаьна Вохьий (Старый
Завет), иштта Къона Вохьий (Новое Завет), ше-ший ц1араш хина Товрат, Инжил, Забур, Къоран. Царгахьа Дуне хьакхоллар довзи-йташ сага.
      Саго д1ауйлаеча б1арчча чоалхоттам (система) ба цу жайнаш бовзийтар. Цар т1а белгаляьнна халарче (состояние) я,  из хьалха-ра агаххе (цивилизация) хилар гойташ Шинхин Юкъе 4-5 эзар шу
в.х. хь., из сага вахар д1адолалуш.

                74




       Цул т1ехьа агаххеш яхкарца кхы а ц1ихеза, из дувца доаг1а, цу ханал хьалха хиннар довзац ала, гипотетически уйланца хоам беш ца хуле. Массала Платона йийца Атлантида хиннай, - оалаш мо.
       Цу духьа, из хьалха хиннар дукха саги фантазица дудаш, ми-
фологица барта а хулаш моттигаш лелае хьийжаб исторех хинна 1илманхой. Дингахьа дувцар динца долаш, 1илмангахьа дувцар 1илманца а долаш хьапдоаг1а нийссаг1адар.
      Хьалха хьадоаг1а истории протонахи вахарца долаш Яффета (Иппата) къонгий, царех къамаш хулаш. К1ай ц1окал (раса) хин-ачар дар кхетадеш. Цу хабарах дар яьздаьд «Хьалче» (бытие) яха
жай т1а. Цига белгалдаькхад адами вахар «Поли Синар» (Сийна Аре), из я Шинхин Юкъера аре (Месопотамская низменность).
      Дукха 1илманхоша бакъйъеш моттигаш я цу жайнаш т1а. Ца-рех хиннаб: Бохарт, Ла Кларк, Уэльс, Михаелис, сэр Вил. Джонс,
Фабер Оливье, академик Иоганн фон Гаммаер, ассиролог-герба-рист хинна А. Саис, акад-к Б. Тураев. Цар тохкамбеш болх баьб, «Хьалче т1а» болача хоамах махбеш.
        Цу жайна Иттлаг1а дола дакъа, 1илманхоша ма яхха геттар къаьнача ханар баь болх болаш (трактат ала доаг1а);къамаш хьа-далар дувцаш. Цига белгалду кхоъ ц1окал (раса) хьадалар адамаш долаш. Т1ехьа хий т1адоалаш Даьла ца1 ваьраш к1алхьарбаларца.
Новхьа пайхамарца, адамаш, хьайбаш, эша поартал, боахама кий-чалаш ханний цун кемаца.
     Дьла ца1ваь нах, оамалах, г1улакхах, тешаме болаш вахар хъи-над, х1аьта телха нах болаш, барчмайлал (распутство) долаш, ше-ший даьлий болаш баьхаб. Цар лоарх1ар дуне мара хинадац, ялс-мале яц, - оалаш, - из дунен т1а яр мара. Цу наха леладеш хиннад шоашта дагадехар, уш гигое, г1ашюкъеное яхар деш.
      Цудухьа Дала царна 1азап дайтад, - оалаш дингахьа. Хий т1а-далар, мохк агар, йоаккъал яр, лазараш даржар, т1емаш совг1ада-лар хинад нах Дала зе, иштта хиннад дина хьехамах денар.
       «Хьалче» Иттлаг1а дола дакъа, дукха долчох къайладехьад аг-ахьаракех (символах), дешаш лоццадаь, яьздаь моттигаш нийссал-уш дийшад 1илманхоша: уш а къонгий гаргалол я Са (бийса) – «шема», «хама», «иаппета».
      Цига гучадаьннар да тараде ихулаш нахи (вайнах) хьаболабал-ар, к1ай ц1окал долаш, цунах хов ала доаг1а мела гаьнар къаьнал я гучайоалаш г1алг1ай-нахчи овла тахка веча. Цо йох дунен т1а адам хьадоладалар нахски фу (фурт йолаш) долаш тахка веча.
     Цхьаькха а да терко е доаг1аш, ишттах1ара къамо шоай овлаш хул, цу ханар хьадоаг1аш. Из тохкам бича, къамий викалал дакъа кхачара, боккха бух гучабоал оалилга хул нахий 1илманхошта.
      Укхаз теркамбе доаг1ар да нахски метташ хьагучайоаха исто-ри ехь хулаш..Мича баьхаб е баьхачар бохаш торонаш талхарца,

                75





мича кхоачаш хиннаб?
      Цуна дала хаьдда жоп деце а, г1алг1ай Кавказе бахар да уйла
ейташ, из Шинхина Юкъе гаьна яле а, цига юкъе эргамах къамаш далее а уйла т1анийссаеш хул.
       Массала, х1анзар Росси а ма йий кхы а дукха-йоаккха Кавка-зале, Шинхин Юкъеле. Т1аккха иштта нахски фунаг1а хинна ага-ххе (цивилизация) д1айовш болх-моттига хала мегаш. Кхыдола къамаш т1адоаг1аш субстартах даьхача нахски фуна. Кхы цхьаь-кха ма де белгалде, хаттар деш. Мича баха хайшаб протонахаш, Нувхьа пайхамар т1ехье из хинаяле, хих байда баьхкачул т1ехьа-г1а?
       Нах меттарбовлаш, Ван 1ама юхера баьхачарех «хурри», «ху-ррилгаш», «1урри», оалаш хинна тротонахаш, цар овла д1аболаб-алар долапшщ. Иштта цхьана паччапхьалкенгар кхычунга кхоач-аш, Из Меттани ехачахьа.
      Дукха аналогеш хул шоайла йиста е оза махбара, цар нийссал йий хара духьа. Иштта хий т1адаьначул т1ехьаг1а «Хьалче» (Бы-тие) жано ма яхха Иаппетах хьабаьнаб къонгаш ше-ший фу дола-луш:
1..хьалхар во1 Гомер (Гимири), цох хьабаьнчарех Кимирийц-аш (кимры) ц1и йоаккхаш;
2..шоллаг1вар, Магог, 1аьржа форда ла-кхе ваьха, лийна д1а-х1а баржаш цунахар нах;
3..кхоллаг1авар, Мадай (Матай) волаш, цунах сараматаш (Мату Сура), оалаш;
4..виъла-г1авар Ион, цунах жалтий (грекаш) хьабовлаш; 5..пелаг1вар Тубал (Фубал) волашщ, цунах тиверци фу долалуш, скифашца ийна ба-хаш;
6..ялхлаг1авар Мешех (Маьчеч) волаш, из хурри, хуррилги, ху-ррити да ва, - оалаш.
     Кхерашта даьча йоазувнах кхы а ц1араш йоахаш Музики (Мос-синики), дахчан вовнаш чу баьхараш. Из хоам ба, жалтий (греки) йоазувнхоша яьхдаьчох (Донисси а, Евстафи а белгалдаьд дахчан вовнаш хилар.
     Цу замангахьа З1амига Ази гучалаьтта хиннай къаьнар переф-икс  «Га», кхетам луш ма1анах «мохк» (страна) е нах баха моттиг.
«Га-нах» яхилга хиннад, «наьха паччахьалкхе» я яхилга. Из да из к1еззигах дар г1алг1ай-нахчи хьбабалар дувцаш хилча, цох цхьа-цца куцаш лохардолаш.
      Укхаз белгалде доаг1а протонахи д1а-х1а балар, баржар хрон-олги, Кхоллаг1а эзаршерашка в.з.х. йолаш, хуррилгаш (хурриты) бахаш моттигаш лаьца хиннай географии моттигаш. Цу лдоаман хьалхишкара Загорс (малхбоале) д1айолаянний Лаьтта-юкъар фо-рдага кхаччалца тайп-тайпара хуррилги (хуррити) фух хинна кхо-тамаж (скопление), шоай вахар лораде (д1адахьа) торо хиларца.

                76





      Х1аьта, гонахьа кхыча къамах нах хиннабар аьнна, хало йоац-аш, шоашкар тарабалар гойташ, низ бар аьннпа доацаш. Къулбех-ье хуррилгаш д1абаьржа хиннаб З1илбухера Шинхин Юкъе кхач-чалца, х1аьта г1ибухе Кавказага кхаччалца.
      Из тезис дукхача 1илмахоша дийца да, вай дукха философски логиках анализ е хьажар да, ер истории да алар а доацаш. Укхазар декхар да аламетта, йоаг1ача тайпар кхелеш къостамбар гойташ, да, - оалачо кхоачамбеш дашхара цхьа дагалоацаме-уйла (идея) йолаш.
        Вахаро е т1алийтараш (агрессоры) меттахьбоахаш, д1а-схьа бийнаб хуррилгаш, цул совг1а вахаро д1адехаш, нах бебар, керда моттигаш, керда вахар дилара, дикачунга сатувсаш, шоай «товг1-ал» атта ца хилара.
      Шоллаг1дар, сакхетам совг1абаларца къахьегам кечал (трудо-вой ресурс) дег1аяр дезаш, наха юкъе вахар-лелар чоалхне дерза-ра, цхьацца яхьаш совг1аяларца.
      Д1ахо, цхьаболчарна ца ловш лохе хила, низахшоаш мо болча хуррилгашца. Нийссаг1а аьлча, наьха-юкъарле (общ-во) мела хил-ара, эгоизмо ца буташ, из лазар гучапдувлаш. Ховш ма дий, хьана вийнав Адама во1о Хьавела ший воша Авиль.
      Иштта, х1ара сага, къама е фуна кортамукъале езалга, Хуррил-гаш а боацаш, Нувхьа пайхамарах хьабаьннача къонгех хьадаьнна къамаш хиннад духхьал цхьана Иаппетах баьнна к1ай ц1окал (ра-са) хина: хуррилгаш, хеташ, кеммерийцаш, терасаш, египетянаш,
т1ехьа гучадийна къамаш ассимиляцех грекаш, пеласгиенш, этру-сскаш, (жалтий в1ашаг1увш, сараматех, скифех).
     Цу къамех хинна сурт, ший тайпаш долаш протонахашта юкъе е уллву бахаш лоалахой (уллувбий), косигаш, шоай моттигашка-хьа ийдам (отношение) болаш, оамалех, 1адатах д1а-х1а 1аткъаш, цох юхь-сибаташ (образы) хувцалуш.
     Ха-зама гаьнаяларга хьажжа, вахар хувцалуш нахски фурт оам-албеш цхьацца, из шоаш хьабаьнна овла биццаболийташ шоашта ма могга. Низаш т1аихара лаьташ д1адоахаш е есарила кхувлаш хилара, миччахьа кхаьчабале аьттув бар хьаде дезаш, цига даьха къамашта юкъе.
       Цу тайпара «халарче» т1енача замашка, цо духьале 1атоъеш, наха шоай вахар дуташ, д1аихаб к1алхьарболарга хьажжа. и. Х1а-ьта к1албисараш низо дувш-доаккхаш моттигаш хиннай.
     Хуррилгаш, шоаш хьалха денна, т1емаш лелапдеш хьабаьхкаб,
х1аьта сел ирча харцо лелаяьяц кхыча къамашца, ассирийцаш мо.
Из къаьстта белгалхиннад Меттани баьхача хуррилгех.
    Хуррилги сакхетаман кхоачамбоацар хиннад барт ца хилар шо-айла, цар хиннача кегий кейсареш (государства), ша шоаш к1ала-цабисача сагота боацаш.
     Цудухьа низ ца хилара хуррилгаш (хурриты) д1абаржар юкъе-

                77





даьнна хиннад, х1анза нахаше, селийе бахач маьхкашка къаьстта.
Кхоалаг1ча эзаршерашка цар баьха хинналга да протонахаш гуча-балар автохтонаш хилара. Цу хана хуррилгаш (хурриташ) баьхаб Аренцхин малхболехьа Урмия яха 1ам болча.
       Иштта малхбузехьа Евфрат хина хуррилги бахар д1акхаьча хиннад Египте, Палестине, Сирии, из яхилга да, цар барттар кхы-ча къамашца. Д1ахо хуррилгаш баьхаб Нузе, Ассире, Анатоли.
      Кавказе хуррилгаш баьхалга да агаавол (факт) долаш Кавказа лоамера д1акхехьалга дахчан вордаш (колесниц) хьаер духьа. Цо йох протонахи  хинна вахар хьовкхадалара кизгача мо, х1анзара г1алг1ай-нахчи сакхетамца ала долаш доаккха дика аьттувна «во-рдаца», из вахара «колесница» йолаш мо, дегахьа шоай сина-пир-1овна т1аваг1аш.
       Села протонахаш баьржа бахабезаш хилар да, цу «халарчеца» уш баха тарабалара, ийдам болаш «куро-араксский культураца» Цунах гучадаьннар да автохтонни бахарой хилар Кавказера Шин-хина Юкъе каччалца ца1 агаххе (цивилизация) йолаш.
      Протонахаш бахар хинаш т1а, хьунашка, лаьттаг1а ялат д1ад-увш, лаьттаг1а йоала бедал (руда) доаккхаш. Хуррилгашкар гуча-ювлаш  хиннай  цу  гаьна хана говзалаш лоарх1аш хинна белхаш (ц1аста лоаладар, г1ишлош, бурош (крепости), т1ема говзалаш.
     Цу хана еррига Кавказ ца1-б1арччала хиннай Хьалхар Азеца д1ахада йишйоацаш. Протонахаш ч1оаг1абаларга хьажжа, шоай шоллаг1а эзар шераш хьакхаччалца хуррилгаш (пролтонахаш) хи-нааб цхьа этнокультурни цхьанхилар долаш Хьалхара Азеца.
                ===========
      Протонахи вахаргахьа хьаденар гаьна ханар сакхетамо, къаьс-тта теркамбе доаг1а метто ду тешалаш, деррига меттаца ма1анда-лар кхоачаш, цу хана хуррилгаш бийца мотт ма1анах д1анийсса-луш г1алг1ай–нахчи меттаца.
      Нахий метай дешаш да къоргга ма1ан долаш, цхьа атта талма-ста  теркалдеш, дита йиш йоацаш, кхыча къамий метта дараш мо, х1ана аьлча нахский мотт ц1ана ц1увш бийца мотт хилара. Цунц-ар аламетт (любовь к мудрости) философи, экзотерика хилара, ер-рига къайле йолаш гонахьар 1алам хинна ца 1еш, сина буни (при-рода души) хилара махбеш ваха-валара, сагах саг хилара. Из б1ар-рча Халарче (состояние) йолаш сакхетама бух, саг хилара,сагаца «синаала» (дух) цох хьахулаш.
       1илманхоша дайзийта да шумерски эпос, хуррийти кепах хет-
ти меттаца д1аяьздаь, цига гучадоалар да, х1ара ийс б1аь шу мела дала хувцалуш хиналга «даьлий тараматал». Кхыбола даьлий тай- па хьахулаш «даьлий» хувцалуш.
       Цу хуррилги йоазув т1а дувц цар хувцабалар. Хьалха сигале кейсаралдеш (царствовать) хиннав 1алалу (Хьалалу), х1аьта Ану
чулатташ чхьаг1армалар кхоачамбеш ийс б1аь шера 1алалуна.

                78




      Ший ха яьлача гаьна т1ар 1ажа кхаьчача 1обожаш мо, 1алалу вожаве лаьрх1ад Анус, иштта  эккхаваь  лаьтта вайташ элаг1анд (трон) д1алоац цо.
       Т1аккха Анус шийна чуоттаву Куммарве (ц1и йола даьлий), х1аьта цун ма1ан да куммар вар е воаг1ар. Г1алг1аш лоама бахаш къамаьла юкъе кхухьаш хина душ дешаш, цхьана нийссона ма1а-ндаккха, массала: «Кумм яхьбаж воаг1а хьанаьхк» (аьттув баьнна воаг1а хьанаьхк); «Куммар ва из» (аьттув бола шва из. Кумм яхаш
хуррити г1ала ханний, дингахьа лерх1ам беш наха.
       Ийс б1аь шу даьлча Куммарве г1отт Анона (Ануна). Куммар-вес хьалоац кугашкар сигалаваха венача Анну. Цунна къоначун низлуш бола ехь (начало) 1азапе хьахьовкх.
       Ше эшаваьча Куммарвена хургдар гучадоаккх Анус, бекхам хур- гболга тешалдеш, из яхилга да, маллаг1а дола дике, вое бекх-ам боацаш диса йиш  ца хилар. Из эггара з1амаг1дар долаш кога т1а саго ког баьккхача бекхам байташ Дала. Ког юха т1абоаккхи-йташ, цу тайпар г1алг1ай кица да.
      Лакхе дийца «ийс б1аь шу» яха кхетам, цхьа атта боалаш бац.
«ийс»- оалаш дола терахь протонахи сакхетамгахьа махболаш хи-над. Историгахьа 1илманхоша ма яхха, хурриташ кейсарен (госу-
дарственный) в1ашаг1 йоллаш хиннай ца1 мо, массекх, цхьа хан-ашка хьбалха-т1ехьа хилар мара доацаш.
      Иштта Митанни хьахулаш мо дукхача  хуррийти шахарех хин-на Митаннина т1ехьаг1а «манеех» хинна Мана паччахьалкхе. Цун
хьахалар нийссалуш хинад Урарту д1айоалача хана, цунах ала до-аг1а, шерра баьржа баьг1ача хурриташ, вахар кхуврч боабеш хин-набац цхьа кайсаре (паччахьалкхе) в1ашаг1 ца йолаш, дехача цар цхьана хилар, уллув далее е гаьнадоацаш далее а.
      Цхьацца хано д1адехача тайпара хувцамаш а беш. Митанни д1аяьначул т1ехьаг1а хиннай Киццуватна, Диаухи, Урарту, Арап-пхе, Мна (Матиена), иштта кхыбола кегий кейсареш (гос-ва) йоа-цаш. Цу муг1арахьа д1алаьрхьача хуррилгаш бахаш хинрнаб, он-да даькъах Хетти кайсаре шоашщ болилга хойташ.
      Цудухьа ала доаг1а, хуррити культурас белгала моттиг д1ало-ацаш хинналга, цу шира замашкахьа, гонахьа низбола кайсари ва-харах дола массала гойташ.
      Хурриташ хьаяь д1аейзийтай т1ема говзалаш, кхоачам ба ала:
т1емаворда (колесница), пенбохо б1оаг1а (таран),1аддтасар, аьшк лоаладар, царгар дайзар дунен ч1ондарг,зурма, мерзоаз (арфа), ле-  рму1 (горн), иштта к1ада, пхьег1а, пхьоале лелаяр, дохкар-эцар гойта пхьоалаташ (ремесла).
      Хурритах яьздаьд Л. Вуллис, цар аптта кхыча къамашца д1эр,
царех яьхка дика оамалаш, пайдане хиналга кхыча къамашта, ку-льтура дагалоацаме-уйла (идея) д1хьа-схьа йоаржаеш. Хуррилгаш бахаш хиннаб гулларче (общины), дукхача нахах лартта дезал бо-

                79





лаш.
       Х1ара гулларча (в общ-ве) ший б1ов хиннай хуррилги, берда яьхка 1ургашта метте, иштта из «хуррилг» яха ц1и ца езаш, б1ов-чу ваг1а аьла лоарх1аш сакхетамгахьа, шоай вахар д1адехьад про-тонахаш. Цигар  хьадоаг1а лазар хиннад  г1алг1ашка кхаьчар лоа-ме бахаш, Ислам дин хьаэцалца.
      Цо йоах г1алг1ай вовнаш, б1овнаш яь оагам ший лароа йолаш
хилар, шеко яц из сакхетам г1алг1ай фурт (фу) хьаджоладалчахьа хьаденалга.
     Цу хуррилги (хуррити) хана б1арчча г1алаш хиннай хьаляь цар керахьа къаьстта. Массала Унбаше яха пхьа-моттиг хиннай царех.
Ингали пхьег1а яь адамех лакха махбеш хиннад, беделча дай дол-лаш, хоза тамаг1ий суртах долаш хинаб царгар кхоллам.
      Кхоалаг1а эзар шерашкар денза хуррити фуна овла д1абайнаб-ац, из тешаме, эздий фурт хилара, кхыча къамаш къердаш. Ца шо-ашта баха хилар совг1а лоалахошта пайда боалаш хиннаб.
      Цудух-ьа хиннаб уж белгала вахаргахьа, оамалгахьа, эзделгах-ьа, довнага-хьа наьха юкъарле (общество) дийна лелаеш. Нахски метта «т1ах-ха», - аьнна хулаш, царех саг.
     Протонахие, г1алг1айе сакхетам зе-хьа ца баьхалга, из цу фур-тах хиннача наха лелабаьлга хов, х1анзар г1алг1ай сакхетамга те-мбеш хьажача. Х1анзар г1алг1ай вахар да дунен т1а хьакхелчахь, цар хьаяхьа Халарче (состояние) из хилара.
     Къаьстта г1алг1ай вахар ший акцент йолаш да даима, шоай да-ьшкар хьадоаг1ар д1адахьа хьажара. Ханаш-м тайп-тайпара хилар совг1а, г1алг1ай синаала (дух) болаш ший метте, эргаш ца хилара.
      Цхьоалаг1а эзаршераш д1адолалуш кораяь дошо кхаба, т1ехх-ьара хуррилги (протонахи) искусствах йолалга ховш. Цу т1а хурр-ити (хуррилги) мифах истажаш (сцены) долаш культура махбаьб. Цу кхабан кораяр хинад Урмий 1ама юххе, хуррити вахар гойташ зама зехьа ейнаяц. Цунах  пайда боалаш: ассирицашта, жугташта, хетташта, египтянашта, т1ехьа эллинашта карайоде а.
      Белгалде доаг1а юха а, шерра яьржа хинача хуррити (протона-хи) агаххе (цивилизация), уш х1анзар г1алг1ай, нахчи, бацой, сва-ни къамай овла болаш, цар дай уж хилара.
     Нахски метташ паралеллаш деш хилча дашхар ду хоам бахьаш
хурритски овла болилга гойташ, в1алла г1алг1ай сакхетам, оамал ца хьоайой а, массала эггар аттаг1дар:
а) хуррити т1еман даьла хиннав Аштаби, цунах кхетадалар доаг1а (1аьш – т1а – би) 1аьржала т1а би-низ; нийссаг1 аьлча – вахар ти-шду, дохаду даь торо; длань черного отца;
б) шоллаг1авола даьла т1емага хьожаш Нувбадиг (ну бата хьокх-аш) /ну-метла, бад (т)- лицо, иг- действие; бата(юхьа) хьожа «ну», адами ираз доадешвола т1еман даьла;
в) бета даьла К1ужух (гуж ах – сердал гуш аха), сердал яхьаж ахар

                60




дола даьла (бутт), адама лепашбар, - ала ма1ан да К1ужух яха кхе-тамчен (понятию);
г) 1азапе байнача наьха даьла хиннав Алании, г1алг1ай меттаца ва 1ел, оала даьла, из а байнача наьха даьла ва г1алг1ай мифологех, х1аьта хурриташ кхетадеш (Ала – ц1ера ала дег1а 1азапа кхоачар е ц1ераца вола даьла, лаьтта к1ала саг валача);
д) лоам хиннаб Н1амни, - оалаш - х1ама, даар, дувр д1акхоллаш, ни, яхар ардам (действие) болаш, бу болх ч1оаг1ъбеш, цунца ас-социаци хулаш, цхьаццадар д1адоадеш, д1акхолаш мо бола лоам;
е) цхьаькха лоам хиннаб хуррити Н1амица ба,- оалаш Хаззи, - оа-лаш кхыча ц1ераца (Хаз – Зи) хозаш бар, зувш бар, дар кхетадара бола лоам, иштта даьлий хилар хинад г1алг1ай меттаца тарадара;
ж) воккхаволча Т1ешуба, хиннай сесаг Хьебат (Хьайбат), г1алг1-ай кхалсаг ц1а я Хьайбат яхаш, из яхилга да Хье–хьувш, Бат- юхь,
юхь мистялача мо ца хулаш, цхьацца харцахь хеташ (осуждающее лицо); х1ета Т1ешуба даьла – т1авилла, лакхера даьлах Тешаш - Гуш – Тешалдеш долилга У (лазар лушвар), Ба – ардам (действие) Т1ешуба даьла хилара деррига бедоалар;
з) Шинхин Юкъе хий да Тигар, - оалаш, хуррити (протонахи) хана цох дингахьа лерх1амбеш, цун ц1ерах даьла ва оалаш: Аранцхи, - аренца, арена дода хий, яхаш ма1ан хиннад цуна, цунга дехар, г1-улакхдар маьхе хиннад, наха баха цунгар г1ойле ялара;
к) кхелан даьла хиннав Худеллуры (Ху е фу,,Дел – дераш, Лур – лураш) Кхел еш вар, деш вар е Са (Фу) лушвар даьла, кхалсаг сур-те даьла хиннав хуррилгаш кхетавеш.
       Иштта дукхача даькъа сакхетама ма1андоаккхаш тохкамбе то-ро я нахски метьташца. Из аргумент я нахски къамай овла хьабал-ар Шинхин Юкъе (Месопотамии), цул совг1а Даьла Ца1вар Хала-рче Ца1вола Даьла (Дио) хилар д1аийцад хурриташкар (протонах-ов) Эхнатона, т1аккха Ханнанера Ибрахьам пайхамар Иерусалиме денад Малхеседкъа волача. Б1арчча аьлча Хаймурапи кхерий т1ар низам бокъонаш хиннай Товра т1ар яьзяьраш. Цо йох Ислам дин динекхелчахьа хьаденад гуш а, ца гуш а, Мухьаммад пайхамар ва-лалца. Ибрахьим  мо Мувсас а денад Халарче Даьла Ца1хилар жу-гташта.
      Нувхьа пайхамар замал хьалха е адамех дуне д1адоладалчахьа, протонахаш хьабовла ший торо, оамал болаш хиннад, уж хьалхар-ча нахах болаш хьабахкара. Нахски метташ дашхар ду дукхача ха-ттарашта дагадоацача тайпара, исторе къайла хинна моттигаш го-йташ.
     Массала, фу яхилга да Вавилон, оалаш хилча, из шира хана хи-нача г1аланг ц1и хиларца? Цуна жопа хьалха дувца доаг1а тарад-ар гойта историгахьа, атта къамаьлаца жопа хургдолаш, махбе ху-ргдолаш.
     Тхьовра Русь кейсаре (царство) г1абаха д1айолалуш, оалаш да

                81




историгахьа «баьхкаб» е «хьат1хьийхаб» аьлаш, рыцареш (наход-ники) хиннараш, уж баьхкаб  Рюрикаца, шоай  низаца низам отта-де, славяни фунах хиннача наха.
     Иштта хьал хиннад Вавилон йилалехьа, цига баьхача наха вех-аш шоашта кулгалде, Бел яьха, хуррити аьла. Цига кхы а къамаш даьхад аккадски семиташ болаш, шоайла товш хинабац уж.
      Исто-ри дувц цигар агаххе (цивилизация) мела къаьна хиннай: Лагаш, Урук, Ур иштта кхы а. Цар къовсам хиннаб, наьха хир хо-ададеш вахаргахьа. Иштта къовсаме  баха к1ордадаь вийхав хинн-ав Бел, массанена ловш, диканга дог доахаш.
     Цар оалаш  хиннад: «Бел Ва Вел 1ун! (1уналде, кулгалде), Бел Ва Вел 1ун!». Цунах гучадоал «Вавилон» яхилга хинад дехардар.
«Ва – Вел (Бел) – 1ун (1уналде). Цу массалах хов, хьалха дийцар,
в1алла деце а хуррилги (хуррити) мотт бух болаш нахски метташ- та.
       Мела махболаш къаьгга (агга) хинараш гучадоал историна ва-йнаьха меттаца, х1аьта муг1ах йолача «ийланца» (мыслью) хьоа- дергда г1алг1ай «Ийс» оала тарахь. Хьоадергда къайленгахьар ма-1ан долаш, дукха экзотерически кхетамаш дувлаш оккультни бел-галонаш белгалъеш.
       Иштта оалаш хиннад :»ийс йи1и нана» яхилга долаш, сина то-ъам хулаш ийнвори (вдохновение) йолаш. Х1аьта цо Мнемосина йолга хайташ (мать девяти муз)
1) Евтерпа – лирика;
2) Клио – истори;
3) Талия – комеди;
4) Мелопомена – трагедия;
5) Терпсихора – халхар;
6) Эрато – безаман поэзии;
7) Полигимния – Иллеш;
8) Урания – астрономии;
9) Каллиопа – андареси (эпически поэзи).
       Кхыча белхашта кейсарал (царствовать) деш Медитации:
а) Кан-ловзма кхетам (сага шийн езаш, шийгар мелал, деррига ду-нен  хьалхишка, кхетадеш ший  низах бувзам оттапра «з1амигача вежарашца» е 1аламаца, цу хьалаца гучабоалаш къахетам цхьане-шкар, къизал – кхычарнешка.
б)  Кан-лаьца (барану) лаг1а (укхан лаг1а да «Ла Лепий» къагарца доладалар долаш. Цун медитацина дукъе (тема) хул уйланца гаьна воалаш хъуддолчунгахьа. Из хьалха дар да, гучахьа «г1ал-х1инар-ах» - ший дег1ац низ (энерги) болаш. Улх-галинг мо, ц1аьхха тра-нсформаци еш е шортта яшаш мо мара, яьга д1а ца йоалаш да дез-ар хьадеш дег1агахьа, д1а ха халадезар  хинна даьлача саньхк (ли-чность) гойташ, сага шийна  гушяхача  хана хинавола, кхетадеш а ший медитаци х1анз йодаш йолга гуш. Иштта гучадаргда торо хи-

                82





лар махбе нийссаг1а, маллаг1ача соцахоадама (решению).
в) Кан-делха лаг1а да медитации лакхал-лохал гойташ «ц1ера ц1-ейта» - ц1ера лакхал боарам (уровень) болаш, кхыча оаг1уврахьа аьлча «аналда» цу хьалах. Хьехамгахьа  аналдас  кхоачаву  корта хьабиргахьа саги дух- ма1ан цхьантайпара доацача. Ха декхар да
«ийлангахьа», мишта хувцало е сакхетаргахьа д1ач1оаг1ало стер-иотипаш, 1уйрен хинна «ийлаш» сайрена кхозза хувцалуш, маьх-аза йоалаш, мела лоарх1аме хинняле а. Цунах хов сага мела илл-юзи йолаш хул вахар, декъалуш диканах, вонах. Сага «ийланга-хьа» духьленаш а хулаш эгоизма никъ бала.Укха медитаци лаг1-ан дагалоацам ба ма1ана кортабеш нийсачо а, хпарцачо а хоадаме уйла (умозаключение) я.
г) Кан-ловзий лаг1а ер медитаци халар д1анийсало аналдаца (уро-внем)  фо  кхотадаларца, цун  дешма1ан (термин) луш «фекхото» аналда долаш  миха /фо/ т1ата1арга  хьажжа. Из аналда (уровень) хул (лакхал е ч1оаг1ал боарам) кхетадар, ший мелал е эсалал йол-аш гу деррига Дунен боарама из дистара: хангахьа, мукъамоттага-хьа (пространстве), иштта низагахьа (в энергии). Цуна д1адаржар шерра е гаьнна да, цу саги вахарга хьажжа (саги «товг1ал»  вахар халони эпитет) башха халарца, иштта дагадоацараш е айдан маж-ораш долаш  саги уйла д1акхоачаргйолча. Из яхилга да мела мах-болаш да сага хул тоам е цатоам дега.
д) Кан-тийна лаг1а, укха медитацина нийсалуш да са доаладалар, из чудоалаш аналдах (проникновение движ-ия). Цунах гучадоал х1амчера (материальное) дар, укха дунен т1а кечдана да, сина ди-нгахьа дар хьахалийта, мела  кийча да из толашаг1а хала. Селхан сино д1адийхараш кхоачашдаь лакха хила керда динаг1а дар д1а-хо гойтара. Из, иштта халадезалга а ховш, декхар да х1аране кхе-таде воча (б1ехача) болама (движению) гаьнавала, догдар д1адоа-ккхаш дег1о е шайт1ано яхар де. Медитаци ше-саг хала толро йо-лаш ма вий маллаг1а сурте, уйлангахьа новкъарле йоацаш сигала, лаьтта е 1еле лела. Мела уйла гаьнаяьнна яле а, саг хетар-моттар доацаш.
е) Кан-лохий лаг1а, укха медитацес дух (суть) тохк ма1андаккха-ра духьа. Шийца нийсалуш аналда (уровень) болам-доладалар ло-взаш мо (ловш ловзо). Укха медитацех саго д1анийсавеш гонахь-чарца, наьха вахарца, нах болабаларца цхьа кортабеш. Иштта т1е-махо ший моастаг1чо когаметта хулаш, дегахьа оза-виста цунах дар е цо дергдар ха (корзаг1валар д1адоаде шийцар), сог1а эмоци йоаъе, тем хила.
ё) Кан-дакхий лаг1а, цу медитацина нийсалуш да аналда «ла хьов-зо», - оалаш, цунца т1ахьовзадеш болам-доладалар е чоалхане де-рзаш лелар аттача реакцех. Цох хьахулар да, из медитации нийса-лу цхьа ха йолаш, юхакхаьче кхоалаг1а лаг1а т1а, ц1ера гобокха-ча, кхоаче а дукхаг1а, лакхаг1а боарама. Бахьане хиначуна шоай-

                83




ла бувзам отара, уйлаш еш харц оалачох дага доалаш, ший дувца-чо сурт луш. Из хазачарна лерх1ам байлийта мах лакхабаккха. Са-го тоам боацар дувцаш моттигаш хул, цо к1аьдача меттаца аьлача, эзарца дикаг1а хургдолаш. Эрий аьнадац из: «хозача дешо, лакха лоам бошабаьб».
з) Кан-дого лаг1а, цу медитацина нийссалуш да « ла доаста», яха аналда (уровень) – болам, д1алелар, доладалар мукъадакхарца. Из медитаци я кортабара, бокъонца хулар чот йоацаш дукха хилара, реальни доладалараш (движения) гуш дагалоацамца, д1адоаккхаш
хулар ийтде (кхетьадала).
ж)  Кан-дувцо лаг1а  да ийслаг1а медитации еш. Цун аналда – «ла дукхий», оалаш  чоалхане ерзаеш е сихаъеш медитации йолаялар (доладалар) долача, из да кортабара, са дахара (дыхание), цхьацца «гарца» (видением) са хоадаларца фе (воздух0 зирталгех чоте, м1-араште юхье кхоачаш мо. Из, ший ц1и йола юкъе гулдалар долаш дагалоацамах уйла йоацача хала, цхьацца д1хьа-схьа тоташ е доа-хаш. Ший дикадар къоастадеш, соцаджеш е аннигиляц еш (шинд-аькъа бола хьо (мозг) къоастабеш. Низ чу гулбеш концентрацех а «хьалбиза», т1аккха низ (энергии) чуйохийташ, эшач дег1а дакъа.
Иштта низ совг1абоалача д1аэцаш, из ду, дучо – новкъале хургйо-ацаш, чоалхане болх чакхбаккха. Укха юххера медитации лаг1ах, сага гучадоал, цу тайпар уйлаш д1аластарах манипуляции гучайо-лилга…
       Г1алг1ай метто уйла т1аюгаш къайлен ма1анга дукха Кан-аш (способы), г1ойленаш, пайдаш ба довзарте (познание) гойтар бел-ха, дух (суть) тахка 1аламах, саги бунех (природы), саги вахаргах-ьа сакхетам дег1абоалабеш, гносеологии бухаца хулийташ.
      Г1алг1ай меттаца белгалдъейт сага кхыча меттал дола 1илмай халонаш, х1ана аьлча, цо метто дукхадолча дакъа ма1андаьха мо-ттигаш я, къаьстта кхыча метташца дувца вахар хьадича дашхар деш.
     Иштта «ийс» - яхъа тарахьо, ший ма1ан долаш, ше шийна кхе- тамах латтандаь, ма1ан луш к1ийле а йолаш. «Ийс» - яха дош, да
шина деша кхетамче (понятие) луш, уш я: «ий» - пол, «ий» - стра-на, «ий, я бат» - чистая площадь, «Са» - душа, «са» - мой, «са» - угол.
      Цунах хулар да «Ий» + «Са» = «Ийс», цу деша г1алг1ай метт-ал ма1ан дац, терахь «ийс» алар доацар, т1аг1олла яьча уйлах. Гу-чахьа кхелеш «ийс», яхар дош хиларца декъа бокъо яц, х1ана аьл-ча цига ца1 мара мукъа оаз яц. Яц, филологи бокъо лац, дош шов-ланга даккха, цуна духьа «ийс» аьначул т1ехьаг1а т1атоха торо я «а» = «ийс+а» «ийс са» хьахулаш. 
      Фу хул цунах? Иштта ала мегаш моттигаш нийссалу:
1) «ц1ен – ий + цен – са», ц1ен ий да, ц1ен са ба;
2) «ий» - мохкте + «са» - са дар (принадлежность) = «са мохк-

                84





те» - моя страна
3)«ий – мохкте» - сийрда е шаьра моттиг (дог е уйла) = Сир-да моттиг са мохкте, са сина сердал ийс са дола дог…
     Иштта къайлен къайлаг1а дух дола медитац еш, сингахьа дар довзийта, дезача наха д1адовзийташ, болх беш хиннаб протонахи (г1алг1ай) цувш.
        Цу даькъа лерх1ам беш хиннаб Кавказа Маьтах яхача ханаш-кахьа. Из тараматал 1аламца, саги буница нийсса доаг1аш халара г1алг1ай лоаме баьхача шира хана.
     Х1анз Росси провинции йолаш мо Греце а, Рим а, шоай мотти- га лоарх1аш хиннай Кавказ, цунца дувзаданна мифаш хилар сов-г1а, бувзам лоаттабеш даь белхаш хиннад. Истории цу хьаькъахьа цхьацца дараш дувца герт, цхьацца аволах (улика) гучадоах.
       Х1аьта г1алг1ай метто нийссадаь 1аюл ена «халарче» (состоя-ние), деррига ханагахьа хиннар диц ца долийташ. Иштта Ца1вола Даьла сапкхетамгахьа лелаве, из лелавой а эллини хиннараш мо даьлий а лелабеш, хаьдда вахара ше-ший даьлий торо йовзаш, ле-рх1аш, г1улакхдеш.
     Г1алг1ай мотт, кхыча нахски меттел ч1оаг1а  г1улакх даьд тар-аматала. цув хилар сакхетама эшаш. Х1анза кхетаде тоам хул, из хьалха дийца «ийс» доаш, цунцар хьаяьнна ассоциацеш уйлаех, из тарахь долаш, цох дийцар уйлаяра маьхе дувлаш меттацар кхета-мчеш (понятия) хьайийнай.
    Иштта дийцар хул, цунах хьадала мегар ма1ан къаленгар гуча-хьа кхоачаш, 1илмангахьа кхоачам луш. Иштта къайлаг1а тешар-гахьа болхбир дар довзийташ мидиум наькъаг1а долхаш, «синга-хьа» кхоачаш. Нахагахьа хила д1адерзаш, ц1ана тоамбола «халар-че» юкъе лохаш.
   Иштта болхбе торо хул яхача хана чухь хулаш медитацира ший синца, саго Гегель меттаца рефлекси а лелаеш, ший баь белхашка юха т1ахьажа. Из шийна гонахьар бакъдар гуш, нахаца волаш д1-адовзийта.
    Цу белхах гучавоал «саг-дог», уйла ц1ена йолаш, ший спирити-змаца. Иштта нач1ал долаш хиннаб цувл леладаь нах. Г1алг1ашта вовз  шоай  т1ехх1ароа хинна цув  Хути Элмарз, ца1-ах б1аь шера ваьхап.
        Из «ийс» яха дешах дукха  параллелаш  доаг1аш нийссалуш, ма1ан доалаш  хул  кхыдола  г1алг1ай метта дешаш, цудухьа цох алар денад – ц1ув мотт, ше Койни мотт хилара.
        Койни меттах дувцаш, из г1алг1ай мотт болга ховш. Метта белгалон аграмдеш (обозначат) Хьашар х1аракашта, лепарч (свя-тил) доалаш, седкатеш (планеты) хилара. Уж хул кхыча сигалар х1амилдашта (предметам), к1иленга къаьнаэллини метта мо, т1а-ккха латини йоазувнца, х1анза эрсси метта график йолаш.
      Протонахи цувш лелабеш хьабенаб из база цув-г1алг1ай мотт,

                85




нахски лоаме йолча, цхьа Кавказера полигона тарра, ц1увшта т1е-хьа нах хулаш публиках, х1анза г1алг1ай да оалача наьха дай.
       Шоай вахар лоамарош  лорадар духъа кийчал яь баьхаб шоай сакхетамца цувно кулгалдеш. Шоаш  бахача моттигашта д1ахьер-чаш, меттахьбовла кхераш. цкъа  байддабаьхкаб, аьнна  ца хеташ,  лоаме лораеш. Х1ара ц1а, кхуврч, вов, элгац, маьлхар каша лорад-еш.
      Г1алг1аша бувцаш хинна Койни мотт латташ хиннаб ялх дакъ-ах:
а)  ц1увий вахар хьаллотадаь – дагар мотт;
б)  пхьараш балхар г1улакха бийца пхьоралтах - арс мотт;
в)  кхалнаха шоайла бийца, къаьстта лоралдеш, бераш хьаийдуча метте – сесари мотт;
г)  бераш бийца – берий мотт;
д)  х1илла доаца наха бийца – охлой мотт;
е)  кегийча наха, деша шерашка дийца къамаьл – дешархой мотт;
ё) шоай вахар, даьхе лораеш, т1ом, герз 1омадеш б1юхош бийца – т1емхой мотт.
    Г1алг1ашкар тараматал дайна далее а, из ший лар йоацаш диса- дац. Из да, цу цув меттацар сакхетаман оамалаш йиса хилара. Си-нгахьа бувзам латтара яха хано шийха лерх1ам байташ.
    Цу яхача хано ма1андоккхийташ, вахар тараде оамал безара си-на, саго ше ва, санаьхк (личность). Мичара доаг1аргда г1алг1ачо, ший дар къаьстта да ала, из дай дагабеха мара, цхьана дунен юхх-ера вахар, оамал, эхь-эздел, г1улакх дар воаккхаг1чо е гаргар сага, в1алла деце к1алдисача садоалача дийнала (существу).
      Из деррига г1алг1ай сакхетам ба дуне доладалчахьа протонах-ашкар, синаала (дух) чуделла эзддий нах. Мотт ба сакхетам хьал-лоатабер. Мотт д1абоале г1алг1ай сакхетам а д1абаргба.
      Дайх биса цувш нийсабаь г1алг1ай мотт къорга 1омабар, дега-хьа безара тоам хулаш, цунца са парг1атадоалаш, цунца ваха, г1у-лакхде магара Далла хоастамбеш.
      Х1анза г1алг1ачо бувца мотт Койни мотт ба, из лорабеш, хьу-рматдеш цо лелабой, цунца г1алг1ай сакхетам а дег1абоаг1а. Из яхилга да протонахаш бийца мотта д1акхоачилга уйлангахьа, ши-йна сага ше бувцар бух болаш мо хетара. Цох оал – сатешар (убе-ждение).
       Тахан г1алг1ачо ха доаг1а ший дай мотт боацаш висача, цун-гар нахски (г1алг1ай, нахчи, аьккхий, маьлхий, бацой ) сакхетам д1абоалилга. Мотт д1абоале г1алг1а вац из, цунца нахчо, аьккха .. а вац из, из вайнахал д1адоал цунгар.
      Из бувцабезалга доаг1а хьалха сингахьа, ц1увш бийца хилара, цунах беркат доалаш Бусалба хинача хана. Бусалба дин леладеш х1ара г1алг1ачо къаман сакхетам д1абоабер доацаш, дина а, къа-ман торонашта а тоамбеш.

                86





      Дукха бусалба дино могадуча тайпара кхаман кхоллам куце а боалабеш, цох тд1а ца хадаш, цу наькъа т1а дагалоацам (цель) бо-лаш. Дика-во шоайла къостадеш. нийсса г1алг1ай-бусалба сакхе-там дийнабеш.
      Х1азар ха-зама 1аткъаш хиларца, гонахьар низбола метташ г1-алг1ай шоаш д1ат1а товжаш, наьна мотт бизбалбеза, - оалаш зам-мано, цох харцо хул цу сага, къама а.
        Хьанзалца г1алг1ай хьабаьхкаб шоай мотт лорабеш, шоашка йолача торонашкахьа. Дукха  мух  хьийкхаб  царна, тайп-тайпара низ бола къамаш т1аухаш: саьккхой, жалтий, эримхой, хосрой, де-штой, туркхой, моалой, 1арбий, фарси юххера эруссхой.
       Уж гонахьа даьха Кавказа къамаш а доацаш, цу деррига низа-шта духьал лаьттаб г1алг1ай мотт лелабаь нахски фурт, г1алг1ай Койни ц1увш бийца меттаца. Дале а, деце а сакхетамо иштта хьа-лхадоаккхаш г1алг1а хилара.
       Кавказ Римаца йолача хана аьлий нахашта юкъе хилар тайна хиндац, еррига оамал бейоалаш хиннар ц1увш хиннаб, доадар-до-аг1ар царга хотташ, царца бартбеш. Кавказе нахски Маьта йолаш ший ло1ама, ший кхетам телаш, ц1ув в1ашаг1беталуш гулламах, из г1алг1ай лоаме хиннай, з1амига хинаяле а, берригача ц1увшца бувзам лоаттабеш Эллине, Эриме хинача.
     Кавказа Маьто лоарх1аш хиннай агаражди дикал, цун атрибут хиннай сага керта т1ар кий, воаг1ар маллув ховш. Кийнах ховш хиннад малаг1ча эйдажах (сословие) ва, цо кийна фосте (эмблема)
хинай, маллаг1а тайпах, тукхамах ва, - оалаш.
      Х1аьта ц1ув волчун – «ц1и-арии» ва, - оалаш, ц1и йоаккхийт-аш ший элгацах. Пхьархой – дистдаг1а кий е керта гонахьа инза доалаш, из белгалолг йолаш. Патий наьха – беттиг кертаг1а лела-беш.
        Даькъасте (Кавказ) яхача хана, дукха темаш лаьтта моттиг я, шу д1адоадаш хинадац, цига з1амига хинна т1оам ца боалаш, уж т1емаш  тайпашта, тукхамашта юкъе хилар чот хинаяц. Цу тайпа-ра халхетараш дукха хиннад Кавказе.
      Цхьацца бахьанаш хиннад белгалдаха, ца1 царех хиннад Дин,
хьехамаш, пяда (учение) гучаялар цхьаннахьа дагадоацача. Масс-ала Зароостризм, иудаизм хайла из. Иштта хьехамаш хувцадалар хулаш, дукха наха шоаш 1омадаьр дусаш. Цу тайпара хьал отташ
хиннад, ханаш хувцалуш, дина сердал баш-башха яла хьожаш.
      Цул совг1а, наха Малх кхыча наькъа т1а боалаш цхьана седкъ-алг (созвездие) ц1ера тоаба, ший наькъа т1ар кхыча ц1ера седкъи наькъа т1а боалаш. Из хиннад шиъ эзар шу даьнначул т1ехьаг1а,
Малх сигален отташ нийсса (юккъе нула) дохьала.
     Цо  Шинар (Телец) ц1ера седкъа нийсабалар (юккъе – нула) 21 феврала бета. Х1аьта Ка(н) ц1ера седкъи тоабана 21-22 марта хул-аш. Укхаза даьнад  Кавказ яха кхетамче (понятие), из яхилга да Ка

                87




ба (ва) – Газ(а) Ка + Каз(Газ) = Кавказ, деррига нахски меттага кх-оачаш ма1андоаккхаш хилча.
     1илмангахьа дилча, ханах заман агонташ (периоды) хиннад ду-
кхача б1аьшери циклах, аналдах (уровням), Дунено агонтах хьов-кхам барца дег1ада саьргхьувзара (спираль) кхоачалуш, д1ахо ке- рда саьргхьовзар доалаш дукхаг1а торо тоалуш, хувцамаш беш, ха хьаяр хиннад сигален (космический) низ гучабалара, 1откъамбеш Лаьттан седкъате (планета).
      Цунга хьажжа наха а 1откъам хулаш, дунен вахар тоадаргахьа, хозне-кхолларахьа (в творчестве) наьха-юкъарле дег1аена хилара, цунах ха деза, эггара хьалха ц1уви (жречески) сакхетам совг1баь-налга.
         Цуви динг1улакх (ретуал) ма1андолаш хилара, цар къайлаг1-адар гучадоалаш сакхетама, цунца бокъонца белгалдеш 1аламгах-ьа, лаьттангахьа, иштта Хозачегахь (космосу) хулараш з1ыагараш (процессы).
      Тушоли, ший ха йолаш, ц1ай оттаде, цу ханаца лоарх1аш хьа-боала пайда, сингахьдар гушхиначар, наха довзийташ б1аьсте ха-наца, 1алам сомадаларца, адама пайда хилар догдоахаш, мекъал а д1аяккхар дезаш хьаьнал хьинарап сийдеш, яза ц1а йоахар Тушо-лех г1улакхде.
      Цу тайпара Ха белгалъеш хиннай Антични замах, наха пайда хулараш юкъ\едоахаргдолаш. Цун куцаш дувцаш, хестадеш, цун-ах сакхетам-уйла сирдабоаккхаш. Цига наьха дегаш айлуш, г1ла-кхаш леладаьд г1алг1ай даьш.
       Иштта Малх ц1арабалар ха яьннилга тешалдеш, б1аьстен ду лаьттацар белхаш йистедоалаш, хьабанна буц лакхлушщ. ханага-хьа т1ехьвиса саг, хала ца доагш1аш. Хано-вахаро хьахьехача бес-са Маьлха бозалла г1улакхдеш.
      Цунахдарц1увшта мара ца ховш. къайленаш хилара, хана куц-аш хилара, цу белгалонех – цхьа оттам хулаш, х1ара шера хувцал-уш 1алам ший куралах, цундухьа ц1увно дешардеш хиннад дикаг-1адар маллаг1а да, - оалаш охлой наха.
      Малх ц1абахар хиннад гуйре х1ат1аяр, наха дадезар белгалдо-алаш сакхетамгахьа, х1аьта цун лерх1амбар хиннад таьрматал хи-лар, хинача пайда доаккхалдеш, беркат к1езига хинначо уйлаеш, тоаеш т1ехьат1айоаг1ача хана хадучо совг1вала догдоахаш, цхьа дикаг1чо б1арахьожаш.
      Цу наькъа т1а тамашъе хулаш, цувш ду динаг1улакх (ретуал), - цох «ч1агарга ло», - оалаш Деррига халкъа хьалхишка барайтта ц1увна отта загал товрашце, г1аг1ашце деш оттар 1овхьена (явл-ению)  22 июне Сатурнала – «Са» - сердал товрага доадеш, иштта Сатурнвала – апартдаь тувш «Са» - сердал Аьттинга агонтах (пер-иод) Са+ тур +вала (дала) = Сатурдала (Саирдла).
      Цувнаш оалача тайпара, цу сийрдадаьнна доаг1а денна духьал

                88




Малхоттабара (солнцестояние) юххерча деношка: «ийс» + «ийс» = «барайтта» хулаш.
       Изх 1овхье д1ач1оаг1ъю къайлено ч1агарг ц1огах хьисп луш: «ийс+ ийс» ми1инг йоалаш х1ара ц1ог-дакъах. Цу шин дакъо шиъ гаьна г1а тарадолийташ.
      Тхьовра шира ханаденна хьадоаг1ар г1алг1ай дазадолаш ч1аг-арг, из культах дазадеш. Тараматал къоарга овла болаш халара, цхьацца долдчлох ца тийшача 1е цамогаш, оамалаш гучаювлаш, из яхилга хул 1алама 1овхьеш (явления) белгалъялар культ белга-лдаьккхе вахар динаг1а тешарца торадеш, бувзам оттабеш, дерри- га «даьлашкар» да, - оалаш.
      Х1ара 1овхьена (явлению) белгалялар хъьажжа махбеш сакхе-тамгахьа, мифаш хьадоалаш дина сурте хургдолаш. Саги вахарга-хьа хулашхинна 1алама низах да оалашдараш. Из кхетам хьабола-балар да хьадоаг1аш, тхьовра протонахаш хьаболабалчахьа.
       Х1аьта нахски овла хьаболабалар хиннад шин даькъа Дунен т1а хий т1адалалехьа З1илбухера Шинхин Юкъера Лагаш, Урук. . яьхача моттигашкар. Из ялх эзар шу хьалха хинна ха йолаш, т1ак-кха Дунен т1а хий т1адаьнчул т1ехьаг1а диъ эзар шу хьалха я. х. Нувхьа пайхамар хана.
     Адам д1адалар хулаш, кемашца к1алхьардоалар лоамашкахьа кхоачаш. Иштта Нувхьа пайхмарах хьадаьннад, оалаш да 1илман-хоша. Къаьстта нахски фурт (хурилгаш – хурриташ) болаш.
     Цундухьа, оалаш хьаденад багар 1а ца дулаш, шоаш мела баха:
«со Нухьа пайхамар хана денна «нахах» волаш, синаала керахьа боалаш эхь-эздела да ва, сай даьш хьаданнар ц1ана д1адахьа лаь-рх1а г1алг1а ва…».
      Уйлангахьа цхьацца хоамаш  в1ашка духьалоттабича, торонаш юсташ е озаш махбе аналитико ма яхха. Т1аккха цувл леладаь нах хилара, цар баь болх медитаци еш, шоашкар торонех, 1илман низ-маца уйла гаьнайоалийташ.
      Г1алг1ай мифаш ма яхха Дуне цун гонахьар Хозаче (космос), еррига цхьана Айлам (Вселенная) хъулаш. Мишта хиннай? Хатт-ар данача аламато (философия) уйланга кхоачаву мифах баьржача хоамашка.
     Кавказа Мята бартбар, дагабовлар сина торонашта, ший дозал долаш хиннаб къаьстта Агрест (Арарат) лоам, ший даржал д1адо-дачахьа, из хиннад г1алг1ай лоаме кхоачаш Мят-лоама кхоачаш.
      Хьалхар Азии кераста наьха да ч1оаг1абаларга хьажжа, таьрм-атала (язычество) моттиг ца юсаш. Иштта Араратагар даржал хул Мят-лоамага кхоачаш. Баха ца буташ хинна цувш Мят-лоама, бо-аг1аш, цхьа вадда к1алхьарваьнна саг царех хулаш…
      Г1алг1ай лоаме хиннай лелхаваь цув, кхоачаш хинна моттиг,
цул совг1а мотт а хиннаб тараматала Койни бар,ялсмали я аргдо-лаш. Цунах доккхалде царна ца хайна мара. Г1алг1ай шоаш а баь-

                89





хаб к1алхьалбалара доаккхалдеш мо.
       Цудухьа цувно оалар, ч1оаг1а лерх1аме хиннад лоамарошта.
Цув луш хинна хьехам, дизза 1илма хиннад, ший т1ехьа тоахкам лелабу нах а болаш, довзартена (познание) оамалбеш, дин леладу бокъо хилар совг1а: 1алам довзар, лазарашта дарба де хар, сигала седкъи а, седкъатеш (планеты) д1алелар тохкаш, лаьтташ д1адер, ялат чуэцар аьттувнаш бовзийташ, сигалено-малхо беш хиннача хоамех.
     Цу дерригане, ший дозал долаш хилара, Мят-лоама т1а 1алам, сигале дика гуш хилара, цу т1а бартбе уйла дика кхеташ, д1ахьа-жача Баш-лоам Корта гуш, цун т1ера сигалено хоамбеш хаоттам хилар совг1а, наьха вахара цхьацца 1унал хулаш.
     Кхы а укхазар тохкама дистар оттадеш Малхо буча наькъа, де-ной д1оахал хар, цунга хьажжа сигалар седкъатеш (планеты) гар-гадахар е игаьнадалар гуш, цох хоам хулаш малаг1а дика е во кх-ача мег наха лаьттан 1алама.
      Цувраш 1илманхой хиларца меттеболаш, цар хьашташ кхоач-ашхулаш хиннад Мят-лоамболача, аре гуш, лоаме гуш иштта си-гале гуш. Балалца кхы баха моттиг йоацаш бусаш хиннаб Г1алг1-ай лоаме ваьха ц1ув. Укхаз боаг1аш хиннаб Дунен юххера Сикк-имар а цув, чехка д1аувш из нахски мотт лебаьча нахаца.
        Цу тайпара т1айпара дештой (половцы, кумыки) нийссалуш хиннаб г1алг1ай фуртах хьахьарчаш. Ха деза, иштта нач1ал дола саг мара г1алг1ашта юкъе воаг1аш хиннавац, геттар цувл ца лела-дича ца мегаш вар хиннав лоаме Мят-лоама юхе воаг1аш хиннар.
       Гепотетически уйлах цхьацца са-кхер гучадала моттигаш ни-йссало, яхача ханах ретоспективаца хьожамбеш ше-ша ма1андал-ар доаг1аш. Х1аьта нийссаг1а долчун т1аваха хьажача анализеш ца1 шолаг1чунца дусташ ма1андаккха:  «ер укханах хьадалар ше-ко яц» - оалаш логико маяхха баьча белха к1ийле хургъя.
       Ха хувцалуш Малх цхьана наькъа т1ар кхыча наькъа т1а боа-даш. хувцамаш хиннад. Цар дахар гуш анализах, цхьацца белгал-даларца исторен ха къоргалуш ялх эзар шу хьалх хиннача кувгах
уйлангахьа.
       Из Малх хьалбоалашхинна Шинар (Телец) ц1ера седкъи тоаб-ах, из ше хинначар керда ц1аг1а баха, бодаш мо, цу моттига ц1и Кан ц1ера седкъи тоаба я, - оалаш (созвездие Овина), Малх цигар шин эзар шера халабезаш.
       Иштта Малх лелар никъ Кан ц1ера седкъий дувлаш Лаьттан духьаллатташ, корта белажаца нийсса болаш седкъатен (перепен-дикулярно планете) отта моттиг хулаш. Цу моттигах ц1и йоаккх-аш Кавказ, - аьнна.
       Кана отта моттиг цох хулдаш, цув меттаца. Иштта нийссаг1а  белажаш керта нийссаеш, кхоачаш хиннай Арарат бола моттиг, цига 1е торо ца хилара цуна моттиг д1алаьца хиннай Мят-Лоамо.

                90




      Цу Арарат моттига нийссаг1 кхоачаш Юккъера (нулевой) хул Меридиан хинна седкъатен (планете), гаьнарча хана хинна белга-ло хилара ма1ан дала. Хинна Ка ц1ера седкъи отташ хангахь  дар ч1оаг1адеш.
       Малхо никъ хувцара т1ехьа т1адоаг1араш хиннад аьлча харц-дац, из да 1аламо, ший курал гойташ Лаьтта огаде, хий т1адаккха, дог1аш ахийта, мих1арч даха, йокъал ца оттийта. Иштта дхьа-схьа отташ Сигале, Айлам, цхьацца х1амилдаш (педметы, тела) хулаш кхеланца.
      Цар бувзам керда маьхага боалаш дай е даза долга хьажжа. Цу
юкъе хиннад дерригача Дунен т1а хий, цу ханах дегахь, оалаш да, - Нувхьа пайхамар ха.
        Г1алг1ай, койни мотт, из цув мотт гойтара къайлаг1а ма1ан-даккхаргахьа юха дагадохаргда, укхаз къайлен ма1ан дола тарахь «ийс», цок хы а доаккхаш къайлаг1ар ма1анаш. Саги товг1ал (ва-хар халонаш) латт «ийс» ц1ераг1а, х1инар хиларца, цох  ала хул Ерц1ераш.
       Х1аьта, шоай дакъах, уж «ийс» хула ц1и шиндухьа я «Ерсер-дало», «Ер тов». Х1ара ворх1 шера эрга йоалаш, ужаш ийс хул. 
      Хьалха белгал ма дара:
1. даьча бери ворх1 шу далалца, из хилар берий ц1и кога айраца а
хулаш, цудухьа  з1амига бараш удаш-кхувш хул, соцабе мамогга,
воккхаг1чун б1арг т1ахьажа безаш, цу хана дена д1аболабе беза кхетамца кхеву болх (воспитание);
2. ворх1 шу даьлчахьа Ерц1и дег1айоаг1а дикале (качество) белг-алах хулаш, цуна соца моттиг кога айрангар г1ашюкъ кхоач, цуд-ухьа бераш ловзара, сакъердама т1ера хул дукха долча дакъах, цу хана деза белгало дукхаг1а гучайоалаш кхал-ма1ал тоаде;
3. дийтта шу кхаьчача Ерц1и нийсса г1ашюкъе отт, моттигаш ца-рна йоаг1аш, къаьстта накха болча, саги гучал (вид) хандаьна йо-алаш ший хургдолчо, иштта чам халар гойташ ловза керда фу до-ладаргахьа;
4.  ткъаьца1 шу даьлача кегий нахах саг хькхоач – кхал е ма1алг-ахьа, нийсса кхаьча 1аж мо, дийна хилара кийча волаш, маллаг1а дагадоацар хьаде, цудухьа чехка саг йоалаяр е яхтар де деза;
5.  ткъа барх1 шерага кхаьчача Ерц1и ченага кхоач, цун тоавалар хул дег1а т1а, из ше хургвола саг хулаш – «солт» (самость), со ва алар.
6.  ткъ ялхайтта шу шерага кхаьчача Ерц1и сага дегага кхоач, ук-хаза дегара белхаш – са хоадалар да «санаьхк» (личность), укхаза деррига белхаш  «са» хоадаларга да, дега йовхал гучайоал; «сана-ьхк» хилар совг1а безам хилар хоалуш;
7.   швзткъа пхеъ шу доалаш сага х1инар «Ерц1и» айлу дега т1а, цудухьа «санаьхка» са тув, дег1агахьа, сингахьа ший хургвар хин- на, дахачуна е доаг1аргдолчун уйлаяргахьа т1ера хул, ший дег1а

                91





доалдеш;
8.шовзткъа шита шу доалаш «Ерц1и» къамарга т1а йода сага, цул т1ехьаг1а, денна  ше  дучун  махбе низ  кхоачаш хьаькъале воаг1а санаьхк;
9.  кховзткъа шу даьлчахьа «Ерц1и» хьоо болча йода. вахара мах-баь баьлча мо, цунцар дар кхы хьашт-терко (интерес) ца хилара, нагахьа дунено 1ехавеш моттиг еце, валарга уйлаярга чам отташ, кхы а валарах кхераш шиндухье лелаеш вах воккхал ц1аденалга хоалуш.
     Воккхал хьат1адеча, цу хана а ший арг1ах лаг1аш долаш, сакх-етам хилара вахара тешалдеш, из «Ерц1и» хиларо воккхала:
           а) ха яха саг, къавалар т1адена 60 -74 шу ма1асаг; 55-74 шу даьнна кхалсаг;
           б) къавана воккха (йоккха) саг 75 – 90 шу даьнна;
           в) къавалар гаьнадаьнна саг б1аьгахь вирза саг .
                ==========================
       Иштта ийс даькъа йола «Ерц1и», ара лотаяь йоагача ц1ара та-ра хул, яьга яьча д1айовш мо – саг ваьха д1аваларца. Сагах доала х1инарах гуш сагах йоахка дег1а оамалаш, цхьацца белгалонаш а тахки хьалха хиннача цувш (жрецы), ма1андоаккхаш хиндар хьал-ха.
       Т1аккха сага г1ойле яр хьехаш ц1увно. Иштта т1акхаьча бала бале, балех валар торонаш д1айовзийташ, цул совг1а сагах доалар къайленгахьа, цу саги ц1и ховш, ца ховр д1аоалаш, б1аргаш хьад-елаш вахара аьттувна.
       Иштта хиннад, сага кхоачар «ийсаза» хинар саги вахаргахьа, тайп-тайпара «Ерц1ерах» хулаш г1алг1ай (кони) метта «халарче» (состояние) белгалйоалаш, шийца вахара ма1ан хилара, дийнала (жизни) даха е дуне даа.
       Кертера дар хиннад  Сина ший къайленаш хилар, цу заманчу-хьа тараматал долаш, къаьстта ший нахски (хуррилги) оамалаш а йоахкаш, кхыча къамашта юхе, Ца1вола Даьла хила Сина Да вол-аш, уж кхыбола даьли бале а дег1ий (телесный), х1амилдий (пре-дметный). 
        Лакхе дийца «ийс» яха тарахь хул цхьаькха къайленна ма1ан-даккха, из да сага дег1аца дийнал (жизнь) хилар кхоачашдеш ийс 1орг хилар йийхьартал (обмен веществ) кхоачашдеш, д1алаьрх1а-ча кертах ворх1 1ург да, шиъ г1ашюкъе.
       Мела махболаш да дег1а, цар нийсса болхбар, дувца ца дезаш х1ара сага. Цох оал саги унаг1цено, цига гу дийнала (жизни) мах-бе. Эггара хьалха сага ха дезар да – х1ара сагае, цун маьженаште доалдаар хьаькъал долг1а кхетам хилара.
      Мишта хала доаг1а аргда философи хьаькъал хилар? Хьаькъа-ле дийналаш (разумные сущ-ва), адама тара халадезаш, шоашках-ьа гучадоалаш торо хилар, цох хадемогар (возможность), - оалаш

                92





шоашта доалде, халадезача деоттама (порядке), ший дег1агахьа.
       Иштта наьха-юкъарлен (общест-ый) доакъашхо волалга ховш
таравалар гойташ. Х1ара сага дагалоаца (цель) хала доаг1а, кхета-деш бебеза ардам (действие) болга ховш.
    Х1аьта кхетаде доаг1а, торо хилар ц1и йолаш долилга «хьаькъ-ал». Цун башхал хала е хар ардамбе (действовать) дагалоацамах (по цели), д1анийссалуш эздий сагагар д1абехача боарамца.
     Кхетаде доаг1а, хьаькъал ца хилар гучадоалаш цу дийналешка (у существ), де доаг1ар ца деш моттигаш хилча. Иштта дег1а маь-женаш нийсса хеталуц цар, шоай садахар, х1ама гар, хазар, хоада-лар, х1ама даар, аравахар товш хилац, нагахь из къамаьл, сага до- аг1аш дале.
      Тембара, оал вай, из цхьадола хьайба хулаш белгалла, оамале
долаш кхычарна юкъе, цо йоах – из сагагар (хьайбагар) хьал бес-бесса махбайташ, цунгахь унаг1ац1ено гуш. Къаьстта сага доаг1-аш да, цуна б1арччала гучайоал дагалоацам хилар хьажжа.
     Уж яь-йза б1аргаейча ховргда, цунгар унаг1ц1ено, х1аьта мал-лаг1а садоала дийнал (жизнь) я б1арчча хала ца г1ертар. Цунах а хов, х1ара сагагар дакъах, гучайоалаш ше-ший дагалоацаме уйла.
 Нагахьа санна сага гушхилча шийгар деоттама дагалоацаме-уйла (идею порядка).
         Из мичахьара йоаг1аш я ховш хьаькъала дапгалоацаме-уйла (идея). Иштта х1ара  саго  яхачох уйла е езаш хул дукхаг1а долча дакъах е саго де дезар д1адезаш хул. Уж, кхыбараш дикахалбезе е хьаькъале хала безе.
      Иштта адами психико д1адехар, нагахьа сагага мо кхычар «кх-етам» хуле, хьаькъале бахараш ба ала, гучахьа е къайлаг1а, т1акк-ха хургба кхыбараш а унаг1ц1ена, хьаькъале ба ала.
      Саго шийна де цаховш дар, цаховш хинначох д1атораду, бел-галде бахьан доаца, дага а доацаш халара (случайно). Иштта сакх-етама кхетамче (пон-ие) хьахул цунах болх-моттиг (случай) я ала,
цунца бехказвалар ду индивидо ше цакхетара, ма дара хинача бах-ьанах.
      Саго къаьстта бу тохкам боацаш перцепциех хетара, 1илманг-ахьа т1аг1олла, хьожам мара ца беш, 1овхье (явление) я ала, цул совг1а эмпирически болх1омбара (опыт). Саг юстар волаш бу то- хкам хилча ала хул, метафизически кепах болх-моттиг йолаш, цу моча кхетадарах е дар долвзарах, 1илмагн гаьнабоала тохкам, оал цох цхьаккха апперцепции (хьалхар кхетам) йоацаш.
       Саго т1ахьожамбича, б1аземца (с воображением), цига хулар гуш, - деоттам (порядок) болаш, цуна хьаькъалах, белгало хилар-ца сага шийна довзарах, ала доаг1а, сакхетам оттар долга.
       Иштта хулашдар маьхе долаш, лакхе дийцачох ма1андаккхар (вывод) – оал, хаттарца. Фий изх Хьаькъале дийнал (разумное су-щество)? Из я, цхьана торонех, хьалах яха дийнал (жизнь),  «ийла

                93





еш», догдоахаш  сатувсаргахьа ший  хьаш-терко (интерес) хилара,
кхоачашбе г1ерташ дагалоацамах даьнна хьашт (потребность).
     Из долче, «ийла е» доаг1аш, безам хала кхы а ардамбе (действ-овать), кхоачам бац, сага дег1а маьженаш б1арчча хала, еза унаг1-ц1ено йолаш, дагалоацам болаш. Цу дерриганех, сага онк хилар да, - оал Дала банача аьттувнца.
     Ховш ма дий, шеко йоацаш 1аламца хулилга хаькъале дийнал- еш (разум-ые существа), х1ана аьлча топпарах хьахиннача сагах, лаьтта хулаш хилча, керахь саг мо еррига дийналеш (существа), лаьттано д1аэцаш хилча.
      Из лаьтта а 1аламах долаш, кхетаду хьаькъале саго, дийналеш
(существа) ший ха йолаш яхилга. Хьаькъал хилара доаг1аш уйла-нигат хилар, из да сага сакхетама дагалоацаме-уйлаш (идеи) хала езалга, ший унаг1ц1ено йолаш.
        Цунца кхоач сагага довзартен з1ыагар (процесс познания) ди-ка-во къоастаде, из Дала даначо хоастабе, дехаш вахар наькъа т1а ваккхар Дала, 1илма 1омадарца.
      Лакхе дийцар саг хилар гойташ, дар деррига дийцадеце а, саг хилар, 1алам хилар – деррига б1арчча хилар да, наьха вахар харц- бакъ е хала-атта доалаш, из г1алг1ай вахар «халарче» цунца гуча-йоала хьалче (бытие) я. Цига бахар, Даьлах тешар, цар хьаькъал а долаш довзврте (познание) долаш 1илман торонца, юххера балар доаг1аш. Из да саг хилар, из да нийссача наькъа т1а волаш валар.
      Философи меттаца из «халарче», экзистенци, торо хилар ваха- вала. Халарче я хьал-торо хилар дийнал (жизнь) гойта, эшашдола Са чудаларца, цу тайпар Синах хулаш Синаала (дух, огонь души).
   Халарче к1ийле я нахски аламетта (философи), цо вайнаьха дар белгалдеш дийнал (жизнь) дахара. Из экзистенци гуш хьовкхам бе доаг1а г1алг1ай сакхетамца.
                ===================
            Д1ахо укха дукъегахьа (в теме) белгалде доаг1а «Ийс» яха дош, цун къайлаг1а доалар ма1андоккхаш хилча. Ийс тарг1еш хи-лар историна гучадаьннад, ханаш зийча, г1алг1ай-нахчи овла бов-за, уж мичахьар е молаш ба ховча даькъах, къаьстта Кавказа Мята (барт бар) хиларца, ужаш 1олорх1аш:
1. Таргамашта элгацаш хьалдар долаш, дай 1адатах Абхал (строительство) хиннад из;
2. Египтар Колхиде кхоачаш нахски цув лоаме бахкар, лоа-ме саца моттиг хулаш;
3. Грецира статусах кхажа мукъа полис хала Кавказа ейзач-ул т1ехьаг1а;
4. Кавказ Эрим импери чуяхар, маьлхе даьха, пайда эцаш д1унал охкалах (полезные ископаймые);
5. Хоаной (гунны) дуне даьккха т1абахкара, шоай акха ц1а-ношца;

                94




6. 1арабий кердача динца бахкара, довзарте (познание) доа-г1аш Даьла Ца1вар гаргало хилара вайнаьха  (протонахи) хинар г1алг1ашта-нахчашта диц ца луш. Из т1аэца низ е хьаькъал д1а ца кхоачаш, уйлаш кегалуш, к1алхара тара-маталца (язычество) бартбе хала хилара, г1алг1аш шоай тараматал д1ахо д1ахьож;
7. Моалой (монголы) боаг1аш, деррига вахар дохадеш, шоай акхал  гойташ;
8. Туркой, цу хана османаш доха ца деш диса вахар, х1аьта дохадеш Темарлана хана;
9. Охлой Руси хилар, даим т1емаш лоаттадеш, хадданза кхе-рам т1атувсаш.
           Историгахьа хьожам бича вайнаьха овла тохкаш, уж молаш ба ала, гучадоал Дякъасте яккха баьхкараш, «шо дахалда, ера да шоана ца ховр, шуга доацар» - оалаш нахашта керта кулг хьийк-хадац, цар шоаш г1аьрхой хилар мара.
     Царех дукхаг1а товш хина-раш хиннаб жалтий (эллинаш), эри-мхой (римляне), царна эшар хиннад барттовш, доттаг1ал гойташ хилча шоашкахьа болаш, кхычарна духьале юча цхьанкхетарца.
        Иштта т1ехьа т1а мела боаг1араш къиза, хьил долаш хиннаб, шоай карар къамаш, тайпаш в1ашийкхувкаш питамах пайда беш.
     Кхы а да, къайлаг1а ма1ан доалаш, г1алг1ай (койни) меттацар белгало гойташ дар, Иштта ийс агонтхаж (периоды) хилар нахий культура дег1аяргахьа
1. Хуррити (хуррилги) ханар агонтха (период), Нувхьа пайх-амар  валехьа  Шинхин Юкъе хиннар. Адам пайхамаргар хьадоаг1-ар хеталуш хий т1адалалца;
2. Дунен т1а Еегиптар ц1увл д1хьа-схьа даржаш, цхьацца аг-аххе (цивилиз-я) хулаш культура яхьаж,тараматал д1ач1о-аг1адеш тайп-тайпарча маьхага кхоачаш;
3. Эллини культурах масал долаш, довзаш вахар ц1увшкара
диа (мир) даьннар, къаьстта Дельфи ц1увшца Кавказ чуйо-адаш уйлаш цхьанкхетара г1алашка кхоачаш (шийтта ша-хьарах) Афина барт (союз Афины) , - оалаш;
       4. Эримхой (римский) агонтха хиннай культура маьхе йолаш,
            барт тоабеш;
       5. Вайзапри (византийский) агонтха, шоашца кераста ди бахь-
           аж, йоазувн алапаш довзийташ;
       6. 1арабий агонтха. бусалба ди Кавказе бахьаж, ч1оаг1лу, ах-                .          моттиг ийслаг1ча б1аьшерашка, 1арбашца юххе т1ехьа лел-              .          аш мо Фарси (персы) бахкар гучадоалаш, 1арбий бохабеш    ..         Киева аьлано Святослава, вайзари бартхо волаш;
       7. Моалой (монголашщ) ханар агонтха, Магас йохаеш, г1алг1-    .          ай лоамчу лелхабеш дийнабисараш;
       8. Темарлан туркхой боаг1аш цхьан агонтхан, туркхой бусаш

                95





.          Кавказе оалалде;
       9, Юххера Эрссий агонтха йоадаш я.
         Дала фу хадалда г1аьрхой – г1аьрхой во1 агар ма влувла, бе-за к1аза 1оргар ма яйла, оалаш хиннад г1алг1аша.
    Х1аьт культур-ах хов къамий хинна торонаш, мела атта-хал хи-най, мишта даьхад г1алг1ай къам, б1аьшерашкахь, боадона лоаме кхехкаш цуна культурай яй.
    Даара таьма де т1олгаш кхехкадеш,1азап оазаш, унаг1ц1ено ей-начо де г1о доацаш, лазараш дукха хилара, мангало йол хьокхаш мо, нах маьлхара кашмашка аха ца кхоабеш, юкъ - юкъе мерг1алг дусаш мо. Нах ца бусаш баьхаб г1алг1ай лоаме, хинача культурах
йиса т1ехьале йоацаш, кхыча къамаш пайда эцаш культура берка- тах.
       Г1алг1ай мот ший тамашле йолаш болга гу, сага вахар белгал-деш, дукха дешма1анаш (термины) хьадоахаш. ца1 мо дуккха дар-аш шоайла къоастадеш. Царех дешаш аларца къаьстта ма1ан дала дезаш, къайленгахьа белгал хулаш. Тохкам буча сага, даша ма1ан-дакхаргахьа.
      Иштта цувш хьалха замангахьа теркам болаш лелабаьб г1алг1-ай (койни) мотт. Х1аьта, къайлаг1ар ма1ан доаккхаш дукхаг1дол-ча даькъах, х1ара г1алг1ай дешай, укха «Ийс» яха дош мо, кхы а къ\айлаг1а ма1анаш доаладеш да. Цунах г1алг1аш, тхьовра цувш лоарх1аш хиннад из терахь Деза (святой).
       Цу терахьо белгалду Ц1и тиллар нийсса ийс торонашта юкъе маьрша хургйолаш, из ийс дакъах латташ, ше ший торонашца:
1. Сатассар – рассвет, са сомадоалаш, боадо д1аайлуш;
2. Малхбоале – восход, ди маьрша доаг1илга са тешадеш;
3. 1уйре – утро, адам вахара кхоачамбе долалу, меттардаьна;
4. Малх хьалкхетар – подъем солнце, адамо вахара толамаш доахаш;
5. Г1ушлакх – солнце в зените, белха толамбаьначул т1ехьа, хьадаьчун махбеш, д1ахо дергдолчун;
6. Делкъе – малх сигала цхьан метте соцалуш (за полдень), баьча белхах ма1андоаккхилга хулаш, из кхы а караг1ада-ргдар духьалдоаг1аш;
7. Мярк1аже – после полудень, ц1енгахьа уйла хулаш;
8. Малхчубузар – закат, сало1ам хулаш, Далла хосатамбеш;
9. Садовр – сумерки, тхьовса кийчалуш.
         Кхы а дукха белгалонаш я г1алг1ай меттаца, сакхетам ч1оаг-1беш, къайленаш хул ала йиш йолаш, цох хул «Ийспхьоалат» (ре-месла девять). Ший хьехам луш, цар пхьоарал тайпаш белгалдеш.
      Цу хьехамага нийссабеш хиннаб ц1увш тхьовра хана шоай де-шархой элгацашкахьа, цар тайпаш хиннад ийс:
1. лаьтта ахар, говзал совг1айоаккха (агрикультур) к1ийленаш;
2. «абхал» (г1ишлош хьаляр) к1ийленаш;

                96





3. ялат цуэца хар (уборка зерна) к1ийленаш;
4. говраш дукъайига, нуврае 1омаю пхьоалат к1ийленаш;
5. кхакхашта сулув де хар, цу белха йолаш ший к1ийленаш;
6. к1ада хьаде хар (ткачество) пхьоалат хила к1ийленаш;
7. топпар пхьег1а яр (гончарное ремесло) белха к1ийленаш;
8. чарах1ал леладе хар (охота) кхочам болаш к1ийленаш;
9. базар е хар, торо эшаш вахар кердадаккха.
      Цу дерриганена т1ехьа, г1алг1аш, оалаш дола дошо «ийс» бе-лгалью «сердал» (свет). Иштта «Са» - душа, свет, цар шинне атри-бут (свойство) «са»,- оалаш ма1ан луш, дала доаг1ача.
     Саг чу1еча ц1ен е г1ишлон, шиъ пен в1ашка оттача «Са» -угол хулаш, цу тайпара д1акхетавар дича, бехкама х1арака (символу) хулаш биъ пен(оаг1ув), царца биъ «са» - угол.
      Ц1ен мо дунен биъ ме1инг хулаш, биъ саьна (углу) метта, мас-санахь бехкам боалаш (при условности). Ц1а, дуне а ца1 дег1 дол-аш мо. Цу цхьан дег1а (ц1ен, дунен) ца1 «Са» долаш.
      Ц1ен к1ийле (ий теха) йолаш, из г1ишло (г1ала) йоландаь, ар-ахьа (в поле, степи) вахачун ц1енош долаш, лоам вахачун г1ала а йолаш, сакхетама маьхе доалаш.
     Цига хьахулар «Са» - душа хилар эггара хьалха, бехкама кхет-ам боалаш. «Ийс» - девять, дошах тарахь хулаш. Цу дешах кхы а бехкама х1аракаш (символы) доаг1аш, «ийс» къайлен кхетама.
     Биъ оаг1уврахьа ц1ен биъ са (угол) ба, болаче абстракцех уйла яхе, тембу саго медитации хулаш, цу ц1ен биъ саьнчу «ийс» яхаш тарахь да, - оалаш, массадолча дег1аца «Са» (душа) хилара.
      Т1аккха биъ саьнга «ийс са»х«диъаза» = «ткъаь ялхайтта» хул дебадара (умножив). Из «ткъа ялхайтта» т1аг1олла лаьрх1а, цхьан шера шийтта бутт болаш, терахь гергадеш «иттанена» дебаду (ум-ножить), «ткъа ялхайтта» = хьахул «кхоб1аь кховзткъа», «ца1 шу» да из.
         Иштта бехкама болх (уйлан символични болх) хул цох, духь-ал цхьан медитацех, саго хьаде долапдаь ц1а е г1ала ца1 шу доал- аш хьалдаь дала дезаш. Гаьнаяьна г1ишло дика ца лоарх1аш берк- ата, ираза.
        Х1ара сага дезаш дар Са да, дезаш сердалца, х1ана аьлча сийрдача уйланца керахьа дахара, из сийдола башх фарал йо- лаш дагалоацаме-уйла (идея) хилара Дала баьча къахетама.
       Иштта Даьла 1инах дола сийдола Санах хьахулаш х1ара сага, ший Синаала (дух).
       Г1алг1ай къаман сакхетаман тархех тарх я, лакхе 1одийца Са яха дешма1ан (термин). Иштта г1алг1ачун «ийс» тарх (глыба) са-кхетамцар. Ца1 доала ма1ан цу дагадоаца духах (сутью) хоталуш е дувзалуш. Ца1 шолаг1чо мара белгал ца доаккхаш.
      Вайна дага ма доаг1и деза дешах «Ийсах» ч1оаг1алу саги онк «санах»  синаала (дух) хулаш, дийнал (жизнь) гойташ. Кхы дукха

                97





дакъах ма латти саги вахар, саги дийнал, саг хилар.
      Г1алг1ай метто белгал ма ду, кхетам луш: Малаш ба г1алг1ай, нахчи? Укхаз керте хул боккъалдар аьлча езмарах довзартен (нео-бходимостью познания) дух довза, г1алг1ай чулоцаме меттах, до-алар хьагойта. Хьагойта дух тохкаш семиотика торонех оазаш, аг-ах1араки (знаковый) ма1ан доалаш субстанции го.
     Цу наькъа т1а маттах дар тохкаш талмаста семантикан анализ  яра, маьхе дола ма1андоаладар (формулировка) деш. Цига метам-етти нийссаяь кийчалаш ибувзам оттабеш меттаца д1аалара (суж-дение) долаш къоастадер довза е го.
    1илмано болх д1абех, цу наькъа т1а семанттико д1адехара, ше-  ра кхоачамбеш этималоги доаккхаш логик-семантика анализаца.
Метта торонах хьовкхамбе, цу тайпара белхаш далари дика дар, г1алг1ай метта торонех хотташ, нахаш мичар е молаш ба,- оалаш.
      Иштта в1алла чукагъе ч1оаг1а философски интерпретации еш г1алг1ай метта тохкама этимологи да ала дешаех дар доашаш. Цу белха тезисаш 1илмангахьа к1ийле йолаш дац истори да ала, х1е-тафилософски абстраци хила мегаргдолаш хул, ч1оаг1де г1ерташ дувцаш.
      Х1аьтв массала доаладеш цу хьаькъахьа Геродота аьннад оал:
«сий1лахьа во1 Дзурдзук ваха везаш нийссавалар вахара веха во-аг1аш лоаме Шинч1ожа юкъе». Цхьане оалаш, -  из Кавказа Алб-анера Джайрахь лоаме кхаьчар; шоллаг1чар, -  Дзурдзук Убоса (Овсена) лаьтта кхаьчача Лоаме (Терек) хингар черссий лаьтташ-ка кхаччалца долаш.
      Цар мо болхбеш истори тохкаш, цхьа нигат чакхдаккха духьа,
цу Геродота хоамех монипуляци ер хиннад, из цхьа хоам шоашта
безача оаг1уврахьа д1агойташ.. Шеко яц кхоалаг1а волачо ала то-рлоргдолаш Дзурдзук  Монголера венав е Кист Рурика даьвош ва.
      Цу тайпара публикацеш ювл «Сердало» оаг1увнашта, уж яьзъ-ераш тохкамхой бар. Цар атта ма1андоаккха белхаш доара, заман-га хьажжа, гобаьккха къамаш шоай истори яьздеш е юхаяьздеш а хилара, хетача уйланех гепотетически торонашца. Массала, алани истори тха да оалачар мо.
      Цу тохкамхошта атта дар историгахьа е дингахьа дар шоаках-ьа ехь ерзъе. Иштта багахбуцамое, мифологие хетараш д1атарад-еш 1илманхой меттаца интерпретацеш а еш, геттара тамашейташ, из 1одешачунга.
    Царга 1а ладийг1ача, х1аранена хетадала мегаш, «хьажал шо со мичара ваьннув», доккхал дайта мо, дий е деце цаховчох. Г1айбар яьккхача мо, из дика да, цар шоай къамах дог лазаш хилар, бицба-ла торо яц тохкамхоачун ший къамах дог ца лазача.
       Х1аьта дукха истори дац, истори укха йоазонца далее массан-ахь, укхазар истори да философи к1ийленаш гойташ, из историца хьагойта 1овхьеш (явления), иштта укха хана хиннай яхаш д1ахь-

                98





овкхац вай. Из хиннад, г1алг1ай хьабаьнна овла укхаз ба алара ч1оаг1але еш, цу къамаьла хала мегача уйланца к1ийлееш. Плат-она Атлантида хиннай яхаш яьздаьча тайпара, философицар уйл-анца.
      Дика-м дар толхкакмхоша, шоай публикацеш г1алг1ай меттал яьзъйоре. Шоай метта, 1илманца нийссадеш  дийцар  маьхе ма да-ри, г1алг1ачо ца довза дош къовлорга (в скобках) юкъе оттадеш эрссий меттал, из ца довзаш хилара ма1ан хайта. Х1аьта а масса-лаш ма кхувлий цар, царна дагацадохаш х1ама дац, цхьа дош хьа-лаьце, цунах ма1андаккхар деш, кхыметтел дешаш т1ехьишкахьа юхадешаш.
     Массала: а) «ах» - половина, юхадешаш «ха» - время; «ах»- хо-ди, «ха» - стража; «ах» -паши, юхадеш «ха» - стан; «ах» - пряди, юхдеш «ха» - знать; б) «ба» - принеси, юхдеш «аб-а» - аба –халат; «ба» - поцелуй, юхадеш «аб – ваккха» - выдвигать;  в) «ка» - бар-ан, юхадеш «ак-ала» - отказать, «ка» - колос, «ак» - отрицание; «ка» - низ, мощь, «ак» - ?...
     Иштта дешдола дашхар г1алг1ай меттаца, тамашейташ хилац, харцахьа кхетамаш доацандаь, массалаш мара. Цу массали хьов-кхамо гойт бес-беса хула торонаш. Цудухьа хьалха цувно бувцаш
уйлагахьар хьал довзийташ тараматала (язычеству).
      Даима хьадаьхкад нахски метташ, атта халар дезаш, кхетама торонаш хилара. Къаьстта г1алг1ай мотт хиннаб аламетта (метте доаг1ача тайпара дош нийсса оалаш), шийца дух (суть) долаш, ис-тори а, мифологи а кхоачамбеш гойта агга-авал (факт) я, оалаш сина новкъосталца.
    Адами дахар долача тайпара дувца саг оттавеш, догкхардар ху- ргдоацаш историна, цигар дар дакьсса къамаьл дале философи да, - алар д1адоалаш.
     Иштта г1алг1ай сакхетама торонаш хиналга да, х1ара сага вах-арах агахилар (существование) хулаш «халарче» (состоян6ие), из хилара, цунах «хьалче» (бытие) гуш. Цох б1арчча аламетт (филос-офи) хилар, г1алг1ай къаман сакхетам хиларца.
     Хаьдда хоадам болаш болх беце а историна, хьехамаш хиларо к1ийле юлаш сакхетама, къаман дагалоацаме-уйла (идею). Цох а хьабоалаш пайда, къаман уйла-нигат тоадалар доаг1аш харц-бакъ тезисаш даьнна, 1илмано цох делоастам (порядок) оттабеш.
     Иштта тохкамхоаша белгалдеш хул т1ахьожавеш ц1ихеза 1ил-манхой белхашта:Г. Масперо, Г. Брестед, Г. Штейдорф, А. Эрман,
А. Гарднер, Я. Черный, иштта кхы а. Цар массане кхетадеш оазах «Ка», ка кертера хиларах кхаь кхетамчех (понятиям) «Ах», «Ба», «Ка», - яхачаа.
       «Ка» - яхачо ма1андаккхар (вывод) хул дош, цар аьлар:
 Г. Масперо гуш «Ка-нца» ма1ана «сингахьар саги шолхарг»;
 Г. Брестеда гуш «Ка-нца» - «даги авторхан» (гении хроанитель);

                99





 Г. Штендорф гуш хъилар «Ка-нца» (дийнабола синаала – бодрст-вуюший дух);   
 А. Эрмана, лаьрх1аб «Ка» - «оаз е  вахар низ» (жизненная сила);
 А. Гарднера гуш хиннад цунах «дийнаг1а ма1ан» (живой смысл);
 Я. Черный, лаьрх1ай цунах, «Ка» - санаьхк (личность), цох «Со-ал» (индивиду-ость) хулаш, ц1къаза «Са» е «Оамал» я – оалаш.
        Цу массалех гу вайна сина торонаш, гулакхаш далара, уж ди-нгахьа хулилга. Х1аьта дина, ший мифаш йолаш, сина кхоачам а беш, сага дийна хала «Синаала» (дух) болаш.
     Мела метта торонаш маьхе хилара дунегара (мировоззрению), цох довзарте (познание) хулаш 1илман каннах (методом), филосо-фи гуш. Халонаш йовзаргахьа довзартен (познанию) хоадам беш, бокъонца долчунца бувзам оттарв, кхы а цо торо еш, ду маьхе йо-лача белгалонех, бокъонца дараш кепедерзадеш (форм-ть).
       Из довзартен хьехам (теории познания) долга ховшщ, цар ба-щхал хувцалуш яц. Цу даькъа логика хоадамуйла (умозакл-нию) дедукци е индукци езача лаг1а т1ар ма1андаккхар (вывод) хулаш.
      Массала: «укханахъ хьадоалар да ер» - оалаш, ше-ший посыл-ках  ма1ан  доалаш керда уйла е. Цига дац, х1ама бе хилар, цигар дар да хьагучаджоалар е хоалур «1аьржа е к1ай» да ала.
    Нийсса кхеляра мегаш хул кхетам тоабе хиннараш (факты) д1а- ехаш моттигаш ца хилча, сингахьа дар юкъедаккха а (мифаш, ди-наг1а, 1илмангахьа дараш мо юкъекхахьа (дезача д1адешаш е юх- дешаш бехказло яьккхачохьа саг хилар т1ерадоалаш.
      Цудухьа философигахь йовзаш хул массайола «довзартен хье-хами хаплонаш». Экзетери, къайлен болхбу, - оалаш да сина торо-нех латта ма1андоаладераш (доводы), дукхача даькъах нийсса до-ацараш белгалонашца дужаш дегачу. Цудухьа махулла, бакъдол-чох махбе ца хуле а, уш мифологех хиннараш гипотизаш даха то-ро ю, цох к1албисача наха хьал хилар долаш, сакхетам дийнабе.
      Г1алг1ай-нахски философи хиланза далац, ший кортаболаш,
цунга хьажжа истори а хургда, эшац финна факташ лаха, уж гаь-на яхача ханаца йолаш, дукха дац къамаш.
      Иштта керда хиннад, - оалача нимци къаман философи дика маьхе да кхыча къамичул. Цудухь уш факташ 1овхьеш (явления)
хинна. йоаг1ача з1енарах истори хьахила. Цига торонаш йолачах кхоачамбеш, эшачох гипотетически уйлано д1атоадеш.
     Философина дезар да уйла-нигат товш хилар, д1атоадеш цхьа-на оаг1уврахьа торонех к1алдисса моттигаш хуле а. Цигар сина-уйла (мышление) хулаш 1илма кхоачам бе, млла моттигаш гипо-тиза хургдолаш.
     Г1алг1ай молаш ба,- ала 1илмано болхбаьб сакхетам халийта, цар  шоай наьха-юкъарле (общество) хьалер хьажжа, къаман ца1 барт хулаш.
      Нахаш шира замашкахьа денна хьаденад дина оаг1увнца лоа-
                / СТО СТРАНИЦ ИЗ ЧЕТЫРЕСТА ТРИДЦАТЬ /               
               
                100