Дарган мезла кьадри

Тема открытого урока, проводимого в 11-м б классе: «Дарган мезла кьадри»
Познавательная цель урока: ознакомить учащихся с темой «Дарган мезла кьадри».
Воспитательная цель урока: сформировать у них представление о том, что в родном языке всё взаимосвязано, что каждый человек должен любить свой язык, свою культуру, историю своего родного края.   
Развивающая цель урока: сформировать у учащихся способности анализировать сегодняшнее состояние родного языка и стимулировать желание сохранить и развить родной язык. 
Оборудование урока: наглядности в бумажном формате (портреты известных учёных и литераторов), карточки, стенд, ПК, экран.
Место проведения урока: МКОУ «Новокаякентская СОШ», кабинет № 34.
Время проведения: 11 марта 2024 года, 5-м уроком по расписанию в 7 а+б классе.
Учитель: Курбанова А. Х., учительница родного (даргинского) языка 
Тема «Дарган мезла кьадри»

Дарсла мурадуни: «Дарган мезла кьадри» бик1уси тема буч1антази аргъахъни. Дарган мезличила багьудила даража ахъбуцнилис кумекли диэсти хъарбаркьуни гьаладирхьни.
Дурх1нас бяркъ бедлугнила мурадуни: даргала литературный мезличи, вег1ла аслу-миналичи дурх1нала диги адилкьни.
Дарсла г1яг1ниахълуми: машгьурти адамтала суратуни, карточкаби, ручка, тетрадь, дарган мезла жузи, газетаби, журналти, стенд, ПК, экран.
 
                Дарсла каргьни:

 I. Дурх1ни дарсличи х1ядурбарни. Даргала Гимн зайбулхъахъни. 

Учитель. Делх1унраяв, ах1ерти дурх1ни! Ишбарх1ила дарсла тема саби «Дарган мезла кьадри». Х1ебиали ишбарх1и нуша нушала г1ямрулизиб дарган мезла кьадри сегъуна лебсил, иличила гъайдик1ех1е ва тема баянбирех1е. Дарс наб бех1бихьес дигулра ишдигъунти дугьбачил. Лех1дизирая нуни белк1унси назмуличи.

Салам, дурх1ни!

Салам, дарган дуч1анти,
Салам, ах1ерти дурх1ни,
Шалатили адулхъаб
Х1ушаб гьар дусла бурх1ни!

Г1ях1 сяг1ят бираб х1ушаб
Гьар сагаси дякьличиб,
Баркатсили бетааб
Гьар ганз баркьудилизиб!

Багьудлумала х1урхъи
Ахъаба тякх1едухъи,
Г1илмула мурхьси лут1и
Къяйц1бараба черх1елк1и!

Нешван ах1ерли калаб
Х1ушаб даргала мезра,
Пасих1ти детаахъес
Кумекдиаб сарира!
 
 Учитель. Ишди назмула тугъи х1ушаб, тяп балгаван, лерилра г1ямрулизир зайдик1ули калаб! Х1ушаб дарган мезла дурсрира бег1лара дигутили детааб!
Наб дигулра х1ушани дарган мез ва даргала литература х1урматличил кьабулбирули, литературный мезличил х1уша жагали гъайдик1ули. Х1ушази илди мез дагьахъес нуша, учительтанира, диубцад къайгъибирех1е. Амма х1ушала бажардира биэс г1яг1ниси саби. Сенах1енну нушала мез нушани хъумартах1елли, нушала культура, нушала халкьла мух1лила пагьму, нуша-дег1си история сегъуна сабил х1****ули кавлех1е.
Гьанна, дурх1ни, дарган мезла х1ушани далути назмуртачи лех1ризес дигахъира. Х1ушази гъай лугулра. 

1 ученик.
Дурх1ни абикьес нешли
Лерил г1ямру харждиру,
Сари рег1си мезличил
Илдази урк1и буру,
Г1ях1гъубзни бетаахъес
Риубцад къайгъи биру,
Илдази сунна ях1ра
Адабра минадиру.

2 ученик.
Ах1ер нешла гьарил дев
Урк1илизи дурцули,
Дубуртала ях1-ламус
Г1ямрулис хъумх1ертули,
Адамтас дях1 шалали,
Шантас кумекдирули, 
Х1уша, лерил дарганти,
Делкъабая г1ямрули!

3 ученик.
Нешлаван дарган мезла
Х1урмат халал бирули,
Гьарил дугьайзурсила
Мурад барес гьалакли,
Х1уша, дила дарганти,
Гьар дус разидирули,
Г1ямрулизир х1улк1ули,
Калабая арали!
 
II. Дурх1нала багьудлуми кьиматладарни

Учитель. Баркалла, дурх1ни, назмула тахтаби жагали делч1нилис.      

III. Мезличила машгьурти адамтани делк1унти дугьби гьандиркахъни
 
Учитель. Гьари, дурх1ни, гьандиркахъая мезличила машгьурти адамтани делк1унти дугьби ва дурая илди. 

 «Мез – гьанна миц1ирли агарти, х1ербирули лебти, г1ур алк1ути наслуби-ургабси бег1лара миц1ирси ва зумаси бархбас саби», – вик1усири урусла машгьурси педагог К. Ушинский.

Чи саял изайзивад сагъиру илди мезли,
Амма урх1ла мезличил х1ейрус ну далайик1ес.
Нагагь жяг1ял дила мез детихъули диалли,
Иш ну х1ядурли сайра ишбпрх1и х1ябла керхес.

Илди мезличи дила мурталра урк1и изур.
Бати, бик1аб дила мез сари или мискинти.
Ассамблеяличирра диаб зайх1едик1ути,
Амма наб сар ах1ерти, илди наб сар черях1ти.

Сайгид Г1ябдуллаевла дудеш Нух1кьади вик1усири: «Саби чидил мезли касалра, дунъяличиб багьудиличиб дурхъаси сек1ал лебси ах1ен. Бихес мах ах1ен, балхес урчи ах1ен, амма лебтасалра багалабирар. Уч1ен. Лерилра г1ямрулизив уч1ен, царх1илтира буч1ахъен».

IV. Мезличила машгьурти адамтани делк1унти дугьбала мяг1на баянбирни.

Учитель. Бархьси саби, дурх1ни. Урусла машгьурси педагог К. Ушинский вик1уливан: «Мез – гьанна миц1ирли агарти, х1ербирули лебти, г1ур алк1ути наслуби-ургабси бег1лара миц1ирси ва зумаси бархбас саби». Х1ебиали мезла кумекличибли нушани нушала хала бег1тала жявх1елила г1ямруличила, бусаг1ят лебси х1якьикьатличила, даргантала челябкьлаличила дурусли багьес дирулра.
Дарган мезличила х1ушала пикри багьес дигахъира.
Асубирару гьат1и нуша, даргантани, нушала мезличила, лугъатуначила, нуша-дег1си кьамличила хъумартес? Гьарил дарганна урк1и, нешлизи нешла лугъатличил гъайухъунх1ели, рях1ятбирар. Сай чинав-виалра, нешла мезла дугьби аргъибх1ели, дарган адамла чарх батбулхъан, рух1лизи ванадеш абиц1ур. Дарган далай аргъибх1ели, гьав илала г1ях1булхъан.
Леб дунъяличиб сецад-дигара нушала нешаначибра жагатира, багьудила бег1тира хьунул адамти, амма илдани цалилра шушала нешанала мер х1ебурцу. Нашаб нушала мезра нешаниван дигахъес г1яг1нити сари. Илди мез руркъуцад хала бег1тала рух1ла давлала мурхьдешра, илдани ах1ерли х1ердарили нушачи даахъибти г1ях1ти г1ядатунира нушани, гьанала даргантани, гьаладях1 ардукес г1яг1нити сари.   
Гьарилра сунела неш дигуси дурх1яли илала х1урмат биру. Хъябш-ризурх1ели ил тухтуртачи рику, сагъриахъес къуллукъ биру, ахъри бик1уцад миц1ирли калахъес къайгъи биру, нешла дигили диц1ибти дугьби, илала пасих1ти насих1ятуни чула дурх1нази дуру.
 Нуша, даргантик1ун, дарган нешанани даркьибтира, дяркъуртира, дагьриличи дикахъибтира. Х1ебиалли, нешван нушаб нушаб нушала мезра г1яг1нити сари.
Нурият, дарган мезличила х1ела пикри сегъуна саби?
«Дайхъатлаб хайнига берц1адра, нешла чебла чебахъес х1ейруд» ибси бурала лебси саби нушала халкьла. Нушара мурталра нешла чеблалиур кавлутира. Илбагьандан сарра нуша илала х1урматбарес, ил разили, талих1черли риахъес се-дигара барес х1ядурти. Дила пикрили, дарга мезлара нешлагъуна х1урматбарес гьарилла чебла саби.
Ургубализиб ак1убси вава х1ячмазибад бердалли, хъулиб, шиннизиб, бахъх1и х1ерх1ебирар – ца-к1ел барх1или ил бубк1ар. Ил миц1ирли калахъес багьандан х1ячмира, ил-алавси г1янжира дарх касили, убатес г1яг1ниси саби. Вавас тяп саби ак1убси мерличиргъунти шурт1ри диэс г1яг1нити сари. Илх1ели ил вава х1ерра бирар, сунечи х1ерик1усила урк1и харира биру. Нешла мезлисра илгъунти шурт1ри г1яг1нити сари. 
Нешла мез дигахъуси цалра адамли урус мезла яра дурала улкнала мезанала кьадри уббирхъули ах1ен. Урус мез г1ях1ил дални – ил халаси игъбарлизи халбирули саби. Илди мезла г1ях1дешли нуша, дарганти лебил дунъяла литератураличил, культураличил, халкьанала историяличил тянишдиэс дирулра, г1илмула мурхьдеш умц1улра, дунъяла къакъличиб гьарил бетарусиличила балулра. Биаллира нешла мезличил адаблати къилликъуначила, мурталра дарганти-ургар черях1дирути ях1-ламусличила, инсантачи, миц1ирагличи дак1удирути урк1ец1и-рях1муличила, саби агрилизиб биалра, дарганта дак1удирути сахаватдешличила, вег1 ак1убти мер-мусаличи, ват1айчи диги-карц1иличила, узидеш-мардешличила хабурти иргъути адамти, дила пикрили, рух1лашал давлачебли бирар. Хала бег1тала мез х1едалути наб х1ячмазибад бердибтачи мешубилзан.
«Мез далуси мурдали, х1едалуси хьурали» иру халкьли. Сегъунти мез дагьаллира, илди чисалра, се заманалра диргаладухъунти ах1ен. Диргалах1едулхъан даргала литературный мезра.               

V.  «Дарган мезла кьадри» бик1уси тема буч1антази аргъахъни
 
Учитель. Миллат калахънилизиб, илала хасдеш даимбарнилизиб тяп нешлагъуна кьадри лебси саби вег1-вег1ла мезла ва лугъатунала.
Дарган мезли нуша, дарганти, ца кьамла наслу диъни кабилзахъули саби. (Х1язлис ах1ен Дагъиста дурав х1ерируси дарган адамлис дарган мезличил гъайик1уси тянишли ах1енси адамра даргла узиван илзуси). Х1ебиалли мезла г1ях1дешли нуша тяп ца тухум-агьлуван цадиэс дирулра, дагьрилизир нушала кьамличи хасти адабла къилликъуни дургулра, илди мез миц1ирли лерниличи харидирулра, даргала халкьла сархибдешуначила баянти дагьес дирулра.
Машгьурси г1ялим ва педагог, тилмаж ва журналист, пагьмукар писатель ва поэт Сайгид Г1ябдуллаевла дудеш Нух1кьади вик1усири: «Саби чидил мезли касалра, дунъяличиб багьудиличиб дурхъаси сек1ал лебси ах1ен. Бихес мах ах1ен, балхес урчи ах1ен, амма лебтасалра багалабирар. Уч1ен. Лерилра г1ямрулизив уч1ен, царх1илтира буч1ахъен». Сайгид Г1ябдуллаевли сунела дудешла аманат бартаахъур – даргантас цаибти литературала ва мезла учебникуни дуракаиб, «Урус мезла ва дарган мезла словарь», «Дарган мезла орфографияла словарь» дуракаиб, ват1айчи дигили диц1ибти дахъал назмуртира, хабуртира, очеркунира делк1ун. Россияла Академияла Дагъистайзибси историяла, мезла ва литературала филиаллизив  г1илмула х1янчизарли узули, пединститутлизив даргала мезла ва литерала преподавательра  виубли, илини дарган мез гьаладях1 ардукиб, школабазир илди мез рурхъяхъес имкан бак1ахъиб.

VIII. Викторина

Учитель. Нушани нешла мезличил багьудлуми школабазир, хъулир кайсулра. Гьандикахъая: илар ах1и, г1ур чинар дяркъес вирусил дарган мез?

1. Москвализибси Дагъиста культурала центрлизир. Ил миллатла х1яракатла, регионти-ургарти  бархбасунала ва туризмала суалти ирзуси Департаментизиб мерлабиубси саби. Илар дарган дурх1ни нушала мелзичил, литератураличил, Дагъиста халкьанала г1ядатуначил тянишбирули саби.
2.Дарган мез руркъули сари Дагъиста пачалихъла университетлизибси Дагъиста мезанала факультетлизир.
3.Дагъиста пачалихъла педагогикала университетлизибси филологияла факультетлизир
4.Избербашлизибси  педагогикала коллеждлизир
5.Г1ямарла Батирайла уличилси Даргала драматический театрлизир
6. Лер радиолизир ва телевидениебазир дарган мезличил дирути передачаби
7. Г1ялибек Тахо-годила уличилси  Г1илму-ахтардила институтлизир
8. Россияла академияла Дагъитайзибси г1илму-ахтардила центрлизирра
дарган мез рурукъули сари.
9.Расул Х1ямзатовла уличилси Миллатла библиотекализир дарган мезличил делк1унти дахъал жузи, журналти, газетаби даргес вирар.

Учитель. Бурая, гьари дурх1ни, дарган мезличил республикала сегъуна газета ва районна газетаби дурадулхъулил. 

Ученикуни. Дарган мезличил дурабулхъули саби республикала «Замана» бик1уси газета ва  районна газетаби:
1. Бархьдешла гьуни Ахъушала районнизиб
2. Шила г;ямру Дахадаевла районнизиб
3. Хайдакьла зях;матчи  Хайдакьла районнизиб
4. Шила дях; Будни района Къарабудахкентла районнизиб
5. Бархъдешла шала Каякентла районнизиб
6. Сагаси гьуникад Левашала районнизиб
7. Эркиндешличи Сергокалала районнизиб

Учитель. Бурая, гьари дурх1ни, дарган мезличил республикала сегъунти журналти дурадулхъулил. 
Ученикуни. Халатас хасбарибси – «Гьалмагъдеш» ва ва бишт1атас хасбарибси – «Лачин».
Учитель. Бурая, дарган мез давлачердиахъес чини халаси пай кабихьибсил?
Ученикуни. Илди мез давлачердиахъес халаси къайгъи барибсири нушала хабардерхурти г1ялимтани, писательтани, поэтунани, драматургунани, журналистунани, Г1ямарла Батирайла уличилси театрла артистунани ва царх1илтани.
Учитель. Бурая, илдала луг1илизир чила уми гьандушес вирара?
Ученикуни.  Уми гьандушес вирар  г1ялимтала: илдала луг1илизир 1892 ибил дуслизиб дарган мезличил «Хюркилинский язык» (Х1урхъан мез) бик1уси цаибил жуз белк1унси П. «Дарган мезла грамматика» жузла автор С. Г1ябдуллаевла, М. М. Мусаевла, М. Р. Бях1яммадовла  ва царх1илтала уми, писательти: пагьмучевси прозаик Мях1яммад-Расул Расуловла, прозаик, поэт, драматург ва режиссер Г1ях1мадхан Абу-Бакарла, даргала поэт, прозаик, драматург Х1ябиб Г1ялиевла, прозаик ва драматург Х1ябиб Наврузовла, прозаик ва переводчик Гъазимях1яммад Юсуповла, Ильяс Х1усейновла, ишбарх1ила прозализиб бузути писательти Кьасумбег Мигьрабовла, Ибрагьим Ибрагьимовла уми; поэтуни: даргала машгьурси поэт, переводчик Рашид Рашидовла, общественный деятель ва Дагъиста халкьла поэт М. Х1ямидовла, Сулайбан Рабадановла, Гъазим-Бег Бях1яндовла, Амир Гъазила, поэтесса Аминат Г1ябдулманаповала ва бахъал царх1илтала уми.
Дарган мез давлачердирнилизи халаси пай кабихьиб гьалаб «Ленина байрахъ», гьанна «Замана» бик1уси газетала х1янчизартани, «Гьалмагъдеш» ва «Лачин» бик1ути журналтани, школабала ва вузанала муг1ялимтани.
Х1ебиалли гьанна илди мез калахъес ва гьаладях1 ардукес – нушала чебла саби. Бурая, дурх1ни сегъунти назмурти даладая х1ушани дарган мезличила делк1унти?

VI. Дурх1нази дарган мезличила назмурти дуч1ахъни
 
6 ученик.
Г1ямрулизир, кьисматван,
Наб букьрули даибти,
Бег1ла гьалабси гьигьван
Х1илизир т1инт1диубти,

7 ученик.
Нешла х1ялал а ниъван
Дигиличил дерхъибти,
Гардла малх1ям далайван
Дагърилизир далгунти,

8 ученик.
Шарабла урунжливан   
Милиги ахъахъибти,
Азихъла бут1аливан
Набзи кьуват керт1ути,

9 ученик.
Дай урк1илис дарманван
Дардлис сабабдирути,
Калабая нешла мез,
Шурмазир   г1ералгьули!

Учитель. Дурх1ни, г1ур сегъунти назмурти даладая х1ушани дарган мездичила?
 
10 ученик.
 
Дигахъис наб нешла мез

Манзилли барсбарибти,
Вег1ла жинс хъумартурти,
Хамти  адамтазибад
Рахли аргъасли нуни:
Дарган мез х1ейги или
Ц1умбик1ар дила урк1и. 

11 ученик.
Урк1и ц1умх1ебик1ару,
Вег1ла мез дигх1ейгалли?
Нешла рух1ван ах1ерти,
Г1язиз жанван дурхъати,
Аслу-минала давла –
Мез мучлах1едиралли?

12 ученик.
Гьайбатти далуйтачил
Шурми миц1ирдирути,
Хумартала цун урк1би
Г1ях1 девли шадддирути,
Дигахъис наб нешла мез
Набра кьисматли гибти.
 
VII. Дарс каргьахъни

Учитель. Нешла мез дигахъуси цалра адамли урус мезла яра дурала улкнала мезанала кьадри уббирхъули ах1ен. Урус мез г1ях1ил дални – ил халаси игъбарлизи халбирули саби. Илди мезла г1ях1дешли нуша, дарганти лебил дунъяла литератураличил, культураличил, халкьанала историяличил тянишдиэс дирулра, г1илмула мурхьдеш умц1улра, дунъяла къакъличиб гьарил бетарусиличила балулра. Биаллира нешла мезличил адаблати къилликъуначила, мурталра дарганти-ургар черях1дирути ях1-ламусличила, инсантачи, миц1ирагличи дак1удирути урк1ец1и-рях1-муличила, саби агрилизиб биалра, дарганта дак1удирути сахаватдешличила, вег1 ак1убти-мусаличи, ват1айчи диги-карц1иличила, узидеш-мардешличила хабурти иргъути дила пикрили, рух1лашал давлачебли бирар. Хала бег1тала мез х1едалути наб х1ячмазибад бердибтачи мешубилзан.               

1) «Багьадур ванашикунт», «гьеликан Г1ябдурях1им», «бяжлукан Гъазали», «мургухьант», «Минатла Бях1янд» ва сай поэт диалогла бут1акьянчили виубси произведение ва илала автор?   
Ученикуни. Нешла мез Батирай

2) С. Г1ябдуллаевла «Ухъначиб шадибгьуни» произведениелизив хабар буруси ухънала муц1ур севан ц1убсири?   
Ученикуни. Дях1иван.
3) Ибрагьим Х1усейновла 9 класслизиб белч1унси поэмала бек1 игит чи сайри?
Ученикуни.  Батирай.
4) Се произведение саби Жуллакла далай?
Ученикуни. Бузериличила халкьла далай.
5) «Мях1камбарая Сулеймангъунти жавгьар духурила назмурти алк1ахъути пагьмукарти адамти» ибти дугьби М.Горькийли дурибси дус чуъибил дус сабри?
Ученикуни. 1935.
6) «Марьям» произведениела жура.   
Ученикуни. Поэма
 7) Тулкнала поэзия тамай ахъси даражаличи абикахъибси поэтлис чи бик1усири?
Ученикуни. Зияутдинкьади
8) Революционер, граждан дургъбала бут1акьянчи, поэт ва даргала драматургиялис хьулчи кабихьибси пагьмучевси адамлис чи бик1усири?
Ученикуни.  Рабидан Нуров.
9) Чумъибти дусмазиб Дагъистайзи бак1ибтири урусла машгьурти писательти: Н.Тихонов, Л.Павленко, В.Луговской, Л.Пасынков, Р.Фатуев ва ц.?   
Ученикуни. 1934 дуслизиб.
10) С.Г1ябдуллаевла «Фронтовикла далай» произведениела жура?
Ученикуни. Назму.
 
IX. Дарсла итогуни каъни

Учитель. Баркалла, дурх1ни, х1ушаб нушала нешанала мез далнилис. Бурая ишбарх1и нушани се аргъира?

Ученикуни. Ишбарх1и нушани аргъира:
 
1. Нушала г1ямрулизиб дарган мезла сегъуна кьадри лебсил. 
2. Мезличила машгьурти адамтала сегъунти пикруми саррил. 
3. Дарган мез гьаладях1 ардукес, илди мез г1урла наслубас гьаладихьес – нушала чебла биъниличила
 
Х.  Хъули х1янчи бедни.  Дарган мезличила сочинение белк1ес.

 



               


Рецензии