К 80-летию Варвары Потаповой

                Итэ5эйэрим –
                Сырдык санаа батаспынан
                Дьоло суохтары харыстаhыахпын.
                Таптыыр сахам тылынан
                Тааhырбыт сурэ5и сымнатыахпын.
                (Варвара Потапова)

Потапова Варвара Николаевна (1946 – 1979) – первая якутская поэтесса. Родилась 13 мая 1946 г. в Сюльском наслеге Нюрбинского района Якутской АССР. В 1966 г. она поступила на филологическое (якутское) отделение историко-филологического факультета Якутского государственного университета. Еще с 1965 г. стихи Варвары Потаповой стали печататься в газетах. После окончания университета работала в газетах «Кыым» и «Эдэр коммунист», Институте языка, литературы и истории. Первый сборник В. Н. Потаповой «Куннээх халлаан» («Солнечное небо») был издан в 1972 г.

Ее стихи переводили на русский язык Николай Глазков, Анатолий Преловский, Григорий Коркин, Мэри Софианиди, Софрон Осипов. Стихи привлекают читателя глубиной философских раздумий, налетом тихой печали, нежностью. Варвару Потапову в литературном мире нарекли Кутур5ан Куо (в переводе с якутского языка «Дева Печаль», «Дева Скорбь»).

Варвара Потапова трагически погибла 14 октября 1979 г. в г. Якутске в возрасте 33 лет. Похоронена на Вилюйском кладбище г. Якутска.

В честь поэтессы назван алмаз «Варвара Потапова» (этот алмаз, имеющий массу 58,05 карат, был добыт на месторождении кимберлитовой трубки «Сытыканская» в 27 км к северо-востоку от поселка Айхал Мирнинского района Якутской АССР и извлечен из руды на обогатительной фабрике № 8 25 октября 1989 г.). В микрорайоне Дальний Убоян города Нюрба, в доме, где жила Варвара Потапова, открыли музей.

Документы первой якутской поэтессы В. Н. Потаповой поступили в Национальный архив РС(Я) в 2011 г. из Муниципального архива Нюрбинского района Республики Саха(Якутия). Через несколько лет в Национальном архиве РС(Я) было проведено научное описание документов поэтессы. Дела составили опись № 4 архивной коллекции Р-1631. Всего в опись № 4 («Варвара Потапова – первая якутская поэтесса») включено 16 единиц хранения за 1961 – 2011 гг.

В деле № 2 описи № 4 фонда Р-1631 хранятся пять писем В. Н. Потаповой подруге-писательнице Валентине Гаврильевой. Письма написаны на якутском языке.

Гаврильева Валентина Николаевна – якутская писательница, прозаик, член Союза писателей СССР с 1973 г., заслуженный работник культуры Республики Саха (Якутия). Родилась 6 декабря 1944 г. в с. Майя Мегино-Кангаласского района Якутской АССР. В 1971 г. окончила Литературный институт им. А. М. Горького в г. Москве. Первые произведения В. Н. Гаврильевой появились в печати в 1966 г., а в 1968 г. вышел в свет ее первый сборник «Хатынчааным барахсан» («Моя родная березка»). Творчество писательницы отражало творческий поиск в аспекте современных морально-нравственном проблем. Произведения писательницы не раз ставились на театральных сценах. Произведения Валентины Гаврильевой переводились на русский, белорусский и польский языки.

Предлагаем вниманию читателей одно из писем. Все пять писем Варвары Потаповой Валентине Гаврильевой опубликованы в журнале «Якутский архив» (№ 1 за 2026 г.).



Текст письма:

г. Якутск. 12 октября 1970 г.

Утуе кун буоллун эйиэхэ, Валя. Суруккар улахы-ы-ын Махтал!

Дьэ бу мин умулла-умулла куедьуйэн, сутэ-сутэ куерэйэн, суруйан субурутан дуу, сыккыратан дуу эрэбин. Дьикти ба5айы, до5ор, мин эйигин олус суохтуубун (кулумэ; хаhан эрэ бииргэ уескээбит дуу, уhун со5ус кэмнэ суксуруспут курдук дуу – диэн). Чахчыта оччо. Уонна бэйэбиттэн олус кэлэйэбин, быhайын соччото суох кэмэлдьибин кердербутум эрэ... Чэ туох буолуой, бургэhи меhееччуккэ хаайбаккын диэччилэр дии. Ол эрэн, итэ5эй, билигин мин арыый «ейденнум». Онон арыый сэргэх уонна сэрэх буолуом диэн эйиэхэ уонна бэйэбэр анда5айабын...

Били унургу сурук кэнниттэн син уhун со5ус кэм ааста быhыылаах. Ыраах сылдьар киhи дойдун туhунан утуе сура5ы истиэххин ба5арарын буолуо.

Еруу «мин» дии уерэнэн хаалбыппынан, маннай бэйэм туhунан кэпсиим. Настроением – бэрт. Ол аата – улэлиир, уерэр-кетер ба5а санаа син кыламныыр. Олохпор-дьаhахпар – топпун, тонмоппун. Общество5а – улахан буруйу оноро иликпин. Турам диэн – 2-с оскуола 10-11-дээх кыра о5олорун утуе5э уерэтэр эдэр дьон этэрээттэригэр кыттан улэлэспитэ буолабын. Аймахтарым да этэннэ олороллор уhу. Уопсайынан – ааспыт оло5ум суолун халын хаар саба буруйэр быhыылаах. Уулусса буорун саба буруйбут хаар устун уерэ-кете, чэпчэкитик туттан хаамабын...

«Уолаттар-о5онньоттор» да улаханнык аймаабаттар... Бэйэм чааhа «пока» кинилэр эрэ тустарынан санаабаппын. Киинилэр миэхэ туhаны оyорбуттара суох, онтон мин барыларыгар туhаны онорор кыа5ым хаhан да суох этэ... Сах сиэтин кинилэри! Бэйэм туспар бэйэбин сананыахпын дьэ ба5аран эрэбин. Бэйэм туспар бэйэбинээн охсуhар санаам улахан. Ол себе дуу, серуестугэhэ дуу... Хойутуу иликпин дии саныыбын. Билигин да миигиттэн «утуену» куутуеххэ сеп ини? (hэ!)

Чэ, онон – оннук! Подстрочник эбии кердеебуттэр этэ «Детгизтэр». Ону Георгий Борисов  200-чэни онорон биэрбитин ыыппытым. «Чэчир» эмиэ тахсыах курдук. «Хомус»  буола илик. Сана кинигэлэр тахсаллар да туох да тыас-уус иhиллибэт. Сатаан санаабаппын, туох иhин 7 (!) килбиэннээх (Георгий) критиктэммиппит буолла?.. Ити кэриэтэ со5отох Уйбаан, Ньукулай да баара буоллар...

Театрга да киhи кэрэхсиэ5э суох. Ол-бу эстрадалар кэлэн бараллар. Мин арай «Мы – будущие артисты» саха о5олорун самодеятельностан мунньан (тэрийэн Москва5а уерэттэрэ ыытаары) онорбут концертарыгар сылдьыбытым. Мин санаабар, син бэрт этэ. Ордук ырыа мелтех этэ.

Эн хаhыаттарга суруттара5ын быhыылаах дуу? Онон миигиннээ5эр ордук хаhыаты аа5арын буолуо... Эн бэйэн ыйыт ээ, туох туhунан истиэххин ба5ара5ын?

Билигин биhиэхэ – кыhын. Куhун ер ба5айы утуе куннэр турбуттара. Онтон эмискэ, бэ5эhээ самыырдаан баран, сарсыныгар хаар уллэччи туhэн кэбистэ. Керуеххэ эмиэ да учугэй. Арай, о5онньор-эмээхсин уулусса5а кэпсэтэриттэн иhиттэххэ – улугэрдээх куhа5ан хаар уhу. Тоно илик ерус-куел мууhа кыhыны супту тонмокко сытыа уhу. Иэдээн! Бэл билигин биhиги аттыбытынаа5ы куелгэ кун аайы дьоннор ууга туhэллэр. Утуе уонна Елуу... (hы!).

Дьэ, Валя, ону-маны иилии-холбуу сатаатым да сурук та5ыста дуу суох дуу? Элбэх сонуну суруйуохпун ба5ам оччо да сонунум суо5а бачча. Суруйарга уопсайынан да оннук дииллэр буолбат дуо – теhе да суруйар ыт ба5алаа5ын урдунэн тугу да билбэт, олоххо тугу да ейдеебет буоллаххына – туох да тахсыбат диэн. Саамай сепке этэллэр эбит дии саныыбын. Уонна бэйэм эмиэ билинэбин – оло5у олус билбэппин, бада5а. Ол эрэн быhаччы инньэ диэхпин ба5арбаппын. Син билэр курдукпун да ону диринэтэн ейдеебеппун быhыылаах. Туо5у барытын утарытынан ылына охсобун быhыылаах. Ээй, чэ эмиэ куолулаан эрэбин ээ! Чэ, кэбис, бутуум. Арааhа, дьааhыйан да эрдэ5ин...

Валя, эн то5о миэхэ энин араас комплимены этэ сатыыгын? «Эдэргин, ейдееххун...» буолан... Хата мин еhургэнэн еттукпун тосту тустэхпинэ улугэр буолаарай. Эн да еhургэнимэ – мин эйигин миигин албынныыр диэбэппин. Эн миэхэ ньыланныаххар ханнык да терует суох, ол быhыытынан уонна уопсайынан да албынньыт буолбата5ын быhыытынан. Ол эрээри... Ол эрээри кыраhыабайа суох дьахтары кыраhыабайгын диэн санаатын кете5ер ньыма баар диэччилэр ээ... Чэ, ити хааллын. Мин еhургэммэппин, эн еhургэнимэ. Мин то5о эттин диэтэххэ – эн бэйэ5ин «эн сааскар акаары этим» диигин. Эн ол оннук айылаах туох ааттаах кырдьа о5устун? 1 сыл да баhа-ата5а биллэр ини... Оттон уопсайынан эн миигиннээ5эр сайдыылаа5ын – ол чуолкай. Онно эн меккуhуе да суохтааххын. Чэ, биир тылынан этээри гынабын – киhиргиир диэмэ – мин «ейдеех», «ейе суох» дьону олус билээччибин, таайааччыбын. Чахчы. Оттон мин эйигиттэн бэрт элбэххэ уерэниэхпин ба5арабын. Мин тугу да уерэнэ иликпин. Таахха, сымыйанан уерэммит аатырабын эрэ. Оттон эн хас биирдии тылын миэхэ олус сыаналаах. Ону ылыныаххын олус ба5арабын. Эн бу кунтэн ыла «Билгэ Эмээхсин» (мудрая старушка) буол. Оттон мин «Эдэр» эмээхсин буолуум (hэ-hэ). Ээ?

Чэ, итинник. Мин манан бутэбин. Куутуем.

Тутаат да суруйаар. Ээ? Билгэ-куо (мудрая дева ордук).

Дьонун суруйар инилэр? Эн бу курдук быстах ыйытыылары а5ала сатаан ыйытар курдук санаама. Миэхэ эн тускунан барыта интириэhинэй. Кырдьык!

Эн тереебут кунун хаhан этэй? Миэнэ – 13 мая.

М. Маарыйаны  – билбэтим. Заочнайга кеспут. Сура5а рай/редакция5а улэлиир уhу. Н. С-ны  керсубэппин.

Дуся5а да Маарыйа5а да суруйа да сурук тута да иликпин.

Арааhа, мин суруйдахпына суруйар хотуттар буолуохтаахтар. hэ!

Чэ, эйиэхэ бары утуену ба5арабын, кытаат, столица салгынын тото-астына э5ирий!
               
Варя – Эдэр Эмээхсин.

19 ч. 45 м. (як.). 12.10.[19]70. Дьокуускай к.

13 ч. 45 м. (мос.)

Иван Антонович Ваня5а  – сугуруйэбин. Миэхэ э5эрдэтэ ыыттын ээ. Эйигин биир учуутал кыыс Вар. Пот. саныыр диэн эт.

1. Валя – Билгэ-куо

2. Варя – Кутур5ан-куо (Эт, бэрт буолбат дуо?).


На фото: Варвара Потапова (первая слева) с друзьями.