Гебек

ГIебшнила манзиллизир, сут бархIи бархIехъ, ца дила унра хьунул набзи рикIар: «Сен хIу, Мурад, гьарахъихIи цурмачи гIяяр вашусири? Даг бархIехъ нуни, кьяйгIир умцIухIели, МуцIуллала удиб, Пагьлу хIеркIличи кахIебаили къаданиб (Дибгаши-алавти мер-мусала уми сари илди), цура чебаира». Сегъуна цурарил, чинабрил чебаибси, сунечил цархIил адам леврил – дахъал суалти дедира нуни ил хьунул адамлизи. Наб чараагарли багьес гIягIнилири, цурарил ил яра гамушрил (итхIели нушачир дахъал гамуши дирутири). Лерилра гIягIнити бекIдарибхIели, ну хьулухъунра ил бархIил цурачи гIяярличи укьес. Камси заманала гIергъи, гIебшнила бархIи бархIехъличи гъамбирули биънира пикрилизи касили, чичил-биалра цархIил юлдашличил барх алхIят бархIи, савли гIяяр барес кьасбарира.
Унра Асадулла шилизив аги, СалихI¬личи ваэс гьарахълири (ил Бускривад чархIевхъи виэсра асубири), ца Гебек сайри калунси. Дила игъбарлисван, ил нуни сунела рузи СултIанатличи аркьули чеваира. ТIашизахъурли, цурачила бурулра. «ХIебикаллира, нушала беткайхъуси агара, — викIар Гебек. — АлхIят бархIи саби лябкьуси, МуцIуллала гIелаб архIя бетхIеалли, катхIел Кумли-къаданира дукьес дирехIе».
Ишаб, буруси къябаили, нуни, хIурматла учIан, Гебек чи  саял багьахъес  кьасбирисра.
Гебек дила тухумра гIяяркьянадешла юлдашра сай. Нуйчивра вецIал дусцад халаси сай ил. АнцIбукь или биалра, гIяяр¬ли¬чив ил наб селизивалра гIе¬лахIелхъан. Наб се биэса гъари? Ил гIе¬лахIелхъан хIябцIали дус сунечиб биш¬тIа¬тас¬ра.
Дила белкIанала игитуни нуни гIямрулизир делчIунти жузазибти игитуначил мешубурцусира. Гебек мешууцеси ца игит сай литературализив левси. Ил сай Уссурийский крайла хIялумцIан,  писатель В. Арсеньевла проводник, илала жузала игит гIяяр¬кьяна - гольд Дерсу Узала. Гебеклира, тяп Дерсули тяхIярли, жанивартала къел хIясибли вацIала гIямру дурес вирар.
Дерсу Узала дунъяличибти бегIлара гIяхIти гIяяркьянабазивадси ца сай. Илала хIурматлис 4142 ибил номерличилси астероидлис, Приморский крайлизибси шилис, тусахIярлис балли илала у бедибси саби. Приморский крайлизиб Владимир Арсеньевлисра Дерсу Узаласра тIашбатурли памятникра лебси саби.
Гебек, чили масхаралис гIяярличила, гIяяркьянала хурачила, тупангуначила  се буралра, бусягIят вирхаруси адам сай. Ил багьандан ил гьарил хьулухъунсини виргIяургули вирар, масхара бирули иличил. Цайна нунира иличил масхара барес кьасбарирагу…

ГьархIебизурси масхара

Унра хьунул адамли бурни хIясибли, цура лебси мерличи даибхIели, бара шаладикилри. Ну викIулра юлдашлизи: «ХIу имцIаливан цурмачи гIяярвашули  калунсирину, дила юлдаш Гебек, хIеркI-хIеркIада гьа¬лакавхъенну, Хъирхъала шурмала уди (илра мер-мусала у саби) вацIализибси дякь хIеркIличи дуракабулхъуси мерличи кайзи. Ну ишавад хIеркIличи увяхIихъус, гIяхI¬си мерличиб къаршибикалли, нунира цурас иргьис. Чегахъес хIейасли, итули хI嬬чибяхI кабуркIис. Ну викIуси дякькад хIечи бакIалли (цархIил дякь агарси саби илаб), баласра, ил Аллагьла душман хIуни убхIебулхъахъидра».
Гебек сунела мерличи арякьун, ну биалли багьлали хIеркI башуси  къадани увяхIихъулра. Гебекли Пальма гьаббуцили сунечил арбукиб. Нуни Пират, унра рикIуси мерличи баайчи ирилизибад батхIеили, ихаб батаира.
Камси замана арбякьунхIели, Пиратли, тяп кьялклан Идрисла Юсуп викIути, илцадра дила уркIилис дигути гъямла тIама къадала вацIали буцибси итил бяхIлизирад дураиб. «Агь, сари арали рат, рархьли рикIули руилигу унра!»,- дурабикиб дилара. Амма… вацIализибад цура дурахIебухъун.
Ну къадала ишил бяхIлизи чарухъунра. Пиратли тIама тIашиули ахIенри. ХI嬬рикIулрагу: хIенкьулабани янилизир ди¬хути мазала гулилизирад дарибти някъ¬л¬икунигъунти лихIбира дянгаили, ну тIаш¬си дякьличибад лябкьули  вацIала ха¬ласи, хайдакьанти бикIуливан, «гъярмала абаба». «Таманбиуб дила ишбархIила гIяяр», —  ба¬кIиб уркIилизи разиси пикри. ПIян¬кьясахъира…
 ЛихIби дуцили, ахъли «Аллагьу акбар!» бизахъурли, кьисбарира гIярмала хала дудешла хъяб. Итди гIебшнилизиб наб бегI гьалаб бикибси гIярари ил. Гебекли биалли, илди шелалра какьурли дурги: илцадра гIяхIли лишанасес балуси саби илини, ва сай хъули кайили уэс балуси ахIен.
Пагьлу  хIеркIла чеди дураул¬хъу¬хIе¬ли, дила бекIлизи Гебекличил ца биштIаси масхара бирис ибси пикри бакIиб…
Дибгашибадра Кьялкнибадра Кумли башуси гьуни цахIнабикибихIивад вяви¬кIул¬ра юлдашлизи. Амма хIязлис уилри ну вявикIуси: хIеркIла тIамали илизи селра бикьахъули ахIенри. Ил дуравхъун, къаданиб сегъуналра цура агниличи шакикили, набзи викIар: «Цурми чинар дирути ишар? Гамуш бурги илини чебаибси».
Нушани хъумкартурли дуилри, гьанна цурми илцадра гъамли адамти хIербирути мераначи хIедашниличила. ШуцIали-урегцIали -ибти дусмазирри илдани шила дубларти картошкали дегIунти хъумачи гьар дуги чябхъинти дурадуркIути. Марлира, бархIехъла манзил хIеркIла мякьлаб гIяйкабикIуси дагъай (муирала  лугъатли марга гудек) унра хьунул адамли цурази халбарили сари.
— Ваши аркьехIе Кумли-къадани. Цу¬ра хIебикалли, цаца  тIужгъунти ва¬цIа¬ла гIяралра диркур (вацIала гIяра халаси бируси саби), — Гебек дугьайзур набчи.
— ХIякьяс, дила юлдаш, — викIулра ну, — наб вацIала гIяра бикили саби. ГIягI¬ни¬лив наб, гIелахъили тупгъуна гIярара нура, вацIурбикад къяйцIикIес.
— Чинаб бикиба гIяра? Тупангла тIамалра нуни хIебакьирагу.
— Тупангла тIама хIези хIеркIли хIе¬ба¬кьахъиб бургар. ГIяра биалли нуни хIеркI¬личи увяхIихъуси дякьлаб какьурра. ХIеркIла итил бяхIлизиб Пиратли дураибсири ил.
— Чебаахъа! – гъамиуб Гебек набчи: хIерхули урги дила гъайличи.
Гьаргбарили рюкзакла хъар, лихIби дуцили дурасира гьарли-марли дебали халаси гIяра.
- ВяхI! – дурабикиб юлдашла. – Метрличибра бухъяннигу ил.
Нуни, гIяра кабихьибси рюкзакра гIелахъили, хъуливяхI гьайбарира (Нуни барес пикрибарибси масхара ил минутличибад сабри бехIбирхьуси).
— Цура хIебикалли, Кумли-къаданиб гIяяр даимбарес нушала вягIда ахIенрив?— дикьулра гIеларадли юлдашла тIама.
— Нуни хIечил вягIдурти хIедарира, — хIилхIи гIянддикIули дукелцIи, гIелавяхI хIе¬ралра хIейзурли, гьайбарира хъу¬ли¬бяхI.
— ГIяра бутIес пикри агарав хIела? НушакIун цахIнар гIяяр дакIибтира, — ви¬кIули сай ил наб гIелавад.
Гебекли гIяярличиб бикибси мицIираг мурталра юлдашуначил цугли буртIуси саби. Дилара лебсири гIяра бутIес пикри, амма масхара ахирличи би¬кайчи баахъесра кьас лебри. «ХIе¬ри¬кIус гьари, се бетарарал» викIули, тIашизурли, дугьаилзулра юлдашличи:
— Бархьси саби, нуша цахIнар гIяяр¬ли¬чи дакIибтира. Амма… хIела Пальмали я хIу¬ни чебаирав дила гIяра? Сегъуна-биал¬ра кумек бетауру хIушала шайзибад гIя¬ра ка¬бушахъес? ЧехIебаира ва кумек бет¬хIеур. ХIебиалли, дила кьари¬ганна урши (гIяпабаркь, Гебекла неш дила кьариган рирусири), селис буртIуси  П謬ратлира нунира хIу¬шачил нушала гIяра?
— ВяхI! – хъатлизи хъат бирхъули, тIаш¬ли сай юлдаш.
— ВяхIра верхIна вяхI! ГIяхIли кален. Ну школализи кIиибил дарсличи ваэс гIягIниси саби, — или, ватихьира гьалавяхI.
Вахъ набчи гIясивиубли, алхIят бархIи школаби гIекIили диъниличилара хъумкартурси Гебек, хъатлизи хъат бирхъули, «вяхIра» билзахъули, кайзурси мерличив калун. Нуни гIур дукелцIи дуцес вирули ахIенри, ил багьандан юлдаш чехIейуси мерличи къалабали ваили, гьунила дублаб майдайчиб багьлабарира ва дукелцIи цахIнарли датаира.
ВецIал-вецIну шура минут дикила Ге¬бекра ваиб ну левси мерличи. Дила мас¬хараличивад чевверхахъес нуни ти¬ла¬ди¬ба¬рибхIели, илини мяхIяулла галга¬ла кьяйчи ца кьяш бархахъили, гьалак¬хIей¬кIу¬ли, гIяр¬мала хала дудеш дебали жагали архъиб ва цугли кIел бутIаличи бутIиб. Кьяшмира, дарг-махра, илдачил барх бекIра, дутIили, хурира дахун. Нуни рюкзаклизибад гIярякьила шишара чудура дурасира ва…
Иш анцIбукь гьарли-марли нушала гIям¬рулизиб кабикибси саби. Амма  хIей¬рус¬ра ну, гьарли-марли тяп нуни белкIунси тяхIярли сабри ил бетаурси викIес. Биалра, ил тяхIярли гIягIнисири анцIбукь кабикес.


Вираси нуни цагьатIи  кабика¬хъ¬е¬с…

Иш гьакIлис нуша хIябал лерри дархли гIяярличи дякьунти: Гебекра, Гебекла урши БяхIмудра (дудешличив вялхъя гIяяркьяна сай илра), нура. Янила заманари. Хурира лерри нушала. Дила ит баягъи хабарла Пират бебкIила кабатурси Абик бикIуси жагьил хя сабри. Илра вайси ахIенригу, амма… Сегъуна-биалра, БяхIмудла хяличил башесгу или бурсибиахъес букибсири гIяярличира.
Бара шаладиркухIели, даира нуша Кумли-къадани. Бархьли гьайбарира ГIянжи диркьла хIяръула бикIуси мерличи. Нушала пикри сабри цура биркур или. Ну ил диркьла хIяръув хъярла галгалиув ватурли, дудешра уршира, къиянсигъуна хIянчи чучи чесили, хурира гьардуцили, Сулайла гIинизла чедибад бикили, Хайдакьла районна Чумлила шилизи башуси дякькад лаг гьайбиуб. ГIяхIцад замана бикиб, амма нуни хурала гъямла бикьули ахIенри. ДяргIиб дяхIиличи кацIибти дила кьяшмира, алкунра хIябэсил папрусра. Хурала тIама агара. Илди Шагьла лакки баили бургар или гьанбикиб наб.
Бурни хIясибли, Дагъистайзи Надир-шагь вакIибхIели, шушкабачил вацIа кабирхъули, Иранна шагьла гIяскурти Чумлила шила чедибси дубурличи лаг дурадухъунти дуилри. Ил багьандан ил мерлис бикIути саби Шагьла лакки или. Ил дубурличирад чедиути сари лерилра муирала шимира.
Рахли гьарахъихIирад хурала тIа¬мри дикьусиван бизур. ГIур деткахъиб. ГIурра дикьескадииб. Гьаланачиб наб¬ гьанбикиб гьинта бургар хурани ду¬раиб¬си или. Нуни, тупангла кIелра хIя¬рализирти хIярхIубачилти патиранти хъярхъли дурасили, ила картечь¬ла дегIти кайхьира.
 ТIама-гьама набчидяхI гъамли чеди¬хан¬диубхIели, нуни багьурра, хурани гьабяхъибси гIяра биъни (гIяяркьянабани хурала гъя쬬личибли балуси саби, селичи сарил илди гIер¬¬гъи¬дикибти). Нуни ца тупангла хIя¬ра¬ли¬зибси картечьли баршибси патиран  чячмуна баршибсиличил барсбарира: гIяра хIя¬бэсил номерла чячмалира кабиркахъуси саби.
Чуйнара кайзурсира ну янила гIяяр¬ли¬чив ил хъярла галгала уди. Хурани ду¬раибти гIярми янила замана ил галгалиубадси дякькад дашути диъни нуни балусири. Ит бархIира лерри ил дякьличир даарицад гIярмала къел. «Чиналра хIя¬кьяс: ишбархIира гIяра лябкьян набчи» ви¬кIули, яргали  айцIули дяргIибти кьяшми, хIер¬ли¬ри ну.
Ну илди пикрумази вархили левай, дакIухIебухъесу дякьличиб эм¬хIе¬цад гIяра. Чердерхая набчирад: гIяяркьянани, бялихъчиливан, дебали халабируси саби буруси. Хурала гъямла хIедикьули дурги гIярани, ил биубцад багьлали башулри…
Минутла бухIнаб «гъярмала абаба» дила рюкзаклизиб багьарбиуб. Тамашала секIал: цалра хя илабад хIебакIиб. «ХIебиалли,- пикриикIулра ну,- хурани гьабяхъибси цархIил гIяра сабину, сахъли виэс чевкъар». Дебали бархьси пикри буилри дила: ну кайзурси галгалиу лябкьулри цагьатIи байтарман. «КIелра дуртIехIе авал бутIаличи: хIяблисалра байхъу-байхъу гIяра. Даибти сари нушаб илди. Ца бутIа гулила бухIна кабихьили, букIунани мазала кьакван, цIала гантразиб берцIили, букехIе», — илгъуна пикри бакIиб наб (Целлофаннизи бергурси пирхикIра, зера, гIярякьила шишара, стаканра дила рюкзаклизир камдиубти ахIен). Амма бетхIеур ну викIуси тяхIярли. ГIяра белгьес ну валкьхIеурли левай, дурадикиб хури, илдас гIергъи – Гебек. Саламалра хIегили, «иш ца гIяра уршилисра набра саби», викIар ил. Нуни селра хIеира. Наб ил тяхIяр гьатIира гIяхIсири: цаибси абзур гIяра набцун кавлулри. ЧIянкIли хIебикиб ит бархIи дуцIарти гантрауб берцIибси гIярала диъ. ГIярякьила шиша нушани бержира хъулибад хибси бяргIибси чудуличил.
Наб бикибси баилри, ил багьандан нуни ил бархIила гIяяр таманбиънилизи халбарира. Дила юлдашунала цархIил пикри бурги. «Чупан Кьадини колхозла мирхъи хIердируси вацIала гьаргси майда мякьлабси чирхличиб даимбирехIе гIяяр», - викIар Гебек. Нуша иладяхI гьайдиубра. Ну балцуси хъула дублав ватурли, дудешра уршира вацIализи бухIнабухъун. ВецIалалра минут хIедикили лерай, цалис гIергъи ца тупангла тIама адердиб. «Гьанна кьалли чегахъиб», - бакIиб пикри.
ГIяра вацIализибад дурахIебикахъес къବлабабикиб бургар дила тухумти, сен¬кIун… ну кайзурси дякьличибад шулумбу¬хъун гъурмяндур.
 Дила ту¬панг хъарчIайчи чебяхIкахъили лебалри. Бархь¬ли бурасли, тупанг игьес наб гIягI¬ни¬деш¬ра хIебурги. Нуни гIяра кьяш гьабу¬цили кବбикахъес вираси яра тIяхIухъи. «Селис? —пикри бакIиб бургар итхIели дила. — ГIур гIяярличи дакIибхIейсра гIягIнитигу гIяр¬ми».
Юлдашуни вацIализиб батурли, гьайбарира нуни хъули. ХI****ас, бикибал дила тухумтас цагьатIи гIяра, хIебикибал... Амма нуни гьамадли вираси  кабикахъес ит хIябэсилра…


Рецензии