ДецIигуси хя
Кьялкнивадли итбархIи нушачил леври Ибрагьим. Нуни сунечила белкIунси «Заря» совхозла зоотехник Ибрагьим ахIенрину, «Ирагъинский» совхозла шоферли узули калунси дила тухум Ибрагьимри.
КIел гьатIи Ибрагьим бикIути юлдашуни лебти саби дила ил шилизиб. Илдазивад ца Ибрагьим вахъхIи шилизив узуси медбрат сай. Сунела хIянчи балуси ва чебетаахъили бируси адам сай ил. Илини изуси цула бегIлара гIяхIси цулбала тухтурличиб гьамадли кабилтIа. Нуни нушала авал шилис (Дибгаши, Кьялкни, Иракьи, Гьунахъари) байхъала ставкала цулбала хIянчи иличи хъарбарахъес итхIели районна бекI тухтурли вируси дила гъамси юлдаш ХIясбулла МяхIяммадовлизи тиладибарибсири. ХIейуб илини ил барес, Ибрагьимла гIягIниси документ агара викIули.
Левсири Кьялкнив дила цагьатIи гIяхIси юлддаш Ибрагьим. Дила виштIал узи СягIидла цакласслан ГIялила Ибрагьим сайри ил. Нушала юлдашдеш имцIали гъамдиубтири, кIелра дархли школабала директортали дузухIели. Дила узи СягIидлис гIергъи илра арякьун иш дунъяличивад. Бархьси бургар «Аллагьли гIяхIтигъунти бургар сунечи арбикути» или бикIути.
Авалра Ибрагьим – ТIагьирла, Рабада, Къаркъала, ГIялила – Кьялкнила шилизибадти дила юлдашуни бирутири. Иш дила макьалализив ну сунечила гъайикIуси ТIагьирла Ибрагьим сай. Ибрагьимлира нушала колхозла председатель Рабада БяхIмудлира (гъамти юлдашуни бирутири илди саби ургабра), сут бархIи бархIехъ БяхIмудличир кьацIла дирухIели, пикрибарибсири алхIят бархIи гIяярличи дукьес.
ГIяярличи аркьуси бархIи, савли цIябли лебай, дила рузила урши ХIяжимурадра нура, касили ярагъра, хъарчIубачи чехъили рюкзакунира, дакIира БяхIмудличи. Иларадра касили деркестира держестира, гьайбарира вацIализи.
Нушачил лебси ца дила унрала Пират бикIуси бухъна хя сабри. Илинира дурайи гIяра, гьимхIебукIахъили батадалри.
Гьунахъарила ши ахъили, гIяярбарес пикрибарибси мерличи нуша даибхIели, Духъяна шурмаубад (Гьунахъарилара Кьялкнилара ургабси мер-мусала у саби ил) батбихьили лябкьути Ибрагьимра ГIябдуллабекра чебиулри. Лерилра ца мерличи даибхIели, нуни авалра юлдашлизи дурибтири ишди гъай: «Вари, вари, дила юлдашуни, се биублихьар, Пиратлис ва илала вегIлис вайси гъай мабуридая: хялис бусагIят децIигуси саби. Рахли илини сунечила яра сунела вегIличила баралра сунес гIяхIхIебизеси гъай бакьалли, ил, сунени дураибси мицIирагла къелличибад арбякьи, ца кьадалиу кабихьи, лехIкайхъуси саби. Вари, вари, илини бакьесли масхаралисалра вайси гъай мабурида». ГIябдуллабек пишяхъиб: илини балусири хяла ил хасият. ГIелабти биалли, аъбяхъили, дила гъайличи лехIяхъилри. «Гъай далути хурира дирутив?» - бикIули бурги илди.
«ХIебурехIе, хIебурехIе» бикIули, Ибрагьимра ХIяжимурадра гьайбиуб катхIел къадани. Набчил калунси Боря (БяхIмудлис сунела юлдашуни или бикIутири) викIар: «Гьари аргъахъа набзи, се дугьби сарил Пиратли дакьесли хIедурути». «Сунечила яра сунела вегIличила вайти дугьби, - викIар ГIябдуллабек, - сунела вегIла у ахъадли, лехIбилзуси саби ил. Рахли «хIела вегIла…» или аргъаллира баибси саби ишис: таманбиру гIяярла хIянчи».
«ГIяхIна, гIяхIна» викIули, гьайбариб илинира сай кайзес чебаахъибси мерличи. Пират ирилизибад батаили, ГIябдуллабекра нура, хъарчIубачир тупангунира датурли, итил дубурличидяхI гьайдиубра: нушани гIярми гIяхIлази кадушахъес датурра.
ГIяярлис цугбикибси аргъри ил бархIи. Даг бархIехълис дяхIили ургьес тIашбизурлири, ил багьандан дяхIилизир вацIала мицIирагла сагати къел декIардарес гьамадлири. Закир гъагултира аги. Камси заманали берхIи гьаббикIнира багьеслири.
«Унрала хяли ишбархIи сунечи хъарси хIянчи биру» викIули, пикривикIули ну левай, ахIедердису илала тIама. Нура ГIябдуллабекра берхIи чейгуси ахъси мерличир тIашлири. Иларад нушала хяла гъямла гIячихъли дикьулри. Итил дубурла бяхIлизибси гьаргси мерличи дурабухъунхIели, нушани чебаира хяли гьабяхъибси вацIала халаси гIяра. Уди кадацIахIелри, ил кабушесра дирира, амма нушани гIяхIлази кабушахъес кьасбарниличила хъумуртули ахIенри.
ХIяжимурадличибяхI букьялри, илини ил калкьи: нуни чебаибси саби илини дебали гьарахъихIибад мелкашкализибад (5,6 миллиметрла калибрла хIярхIубани иртуси тупанглис или бикIули бирар) гIярас чегахъили. БяхIмудра Ибрагьимра наб гIяярличиб бегI гьалаб сабри къаршибикибти. Илди тIашбизурси мерличирад сарри хяла тIама чедихутира. СягIятцадхIи калунра нуша Пиратличи лехIирхъули, амма тупангла тIама ахIедердиб. Камси заманалис гIергъи Пиратли тIамара хапли тIашаиб. БегIла гIеларти илала тIама БяхIмуд левихIирадри дикьути…
Арбякьунси дуги имцIа бержили изути бурги гIяхIдарес-мага хьулбухъун биэс дила юлдашуни, камси заманали лебилра урунжла мякьлаб багьарбиуб. Ибрагьимра БяхIмудра бархли бакIиб, урга-урга «Пи-ра-ат!» билзахъули. Илдани гIяяр къябаибси биъниличи ну шакиркулри, амма чузи селра хIеира. «ХIязла саби хялизи вявдикIни, - иб ГIябдуллабекли. – Ил, кьадалиу кабихьи, нушачи лехIли саби. КьацIли дукес кадиибхIели, дакIубулхъан».
Камси заманала бухIнаб ХIяжимурадли цIа бемжахъур. ДерцIира диъбани дицIибти дерубти руди. Дурасира чудни, шишни… ИлхIели, адам тяхIярли пишбяхъили, чинабадрил дурабухъи, нушачи гъамбирули саби Пират. «Агь, хIела вегIла…!» - вявухъун иличи Боря. Пират, илала гъай тIентIлизилра хIедарили, нуша кайибихIибяхI лябкьулри. «ИкIарра илди гъайригу нуни хIези дурибти, гьанна сен гьабхIебулхъулри, хIела вегIла…!», - харчизурли, цIали тIутIубикIуси урцулра гьакбирули, вяхIизур хяличи БяхIмуд. «Бати, бати, - викIар ГIябдуллабек, - пяхъикIули хьалли, ил беркеси лебихIибад архIякьян».
Нуни хIебурисра дила белкIлизиб, сецад держирал ва деркунрал ит бархIи гIяярличир: гIягIнидеш агарси саби берк-бержличила хабурта угьес. Дила рюкзак гьаргбаресалра хI****ур, сенкIун БяхIмудлара ХIяжимурадлара чайтунтазир дааричир имцIа деркести ва держести лерри. ЧIянкIли ца ишгъуна бурес чевкъар: нушала гIяхIлани, лишаннис иртули, чула лерилра патиранти дацIдариб, гIурра дахъал «гIяхIти гъай» Пиратлисра дуриб ва иличибли итбархIила гIяярра таманбариб. Амма ит бархIи кадикибти анцIбукьуни иличирли таманхIедиуб.
Хъули чардулхъули, Гьунахъарила школала чеди даира. Илар нушала гьунби декIардиркутири: БяхIмудра, ХIяжимурадра, нура ДибгашидяхI дархьли дашутири, ГIябдуллабекра Ибрагьимра Кьялкни башуси дякькад батбирхьутири. Кьялкни дебали гъамлири, Ибрагьимла юрт мякьлабсиван чебиулри. Ибрагьим, нушаб гьалавизурли, викIар: «Гьари, дила узби, нуша лерилра набчи аркьутирану, икI чедибси дякькад дашена». «МиъдяргIиб дабри чердалтес-челгьес хIейрар» дикIули, нушаб хьурадиэс хIейгулри. «ХIушала кьяшмира дабрира деръайчи набчир дууда. Мурад, хIуша хIябалра дибгашантазивад хIу халал сайрину, гьав вашен», - ханжай чеббяхъибсиван, таманбариб Ибрагьимли буруси. «БегI гьалар ахIенрагу нуша Ибрагьимличи хьурадирути» викIули, гьайбарра нуни унра шилизи. Ибрагьимла хабчаб ПатIиматла неш Анай дила кьариган рирусири. БяхIмудлара ХIяжимурадлара ил тухум сарри, ил багьандан нуша гIела детIикIес гIягIнидеш аги.
Иличи хьурадиъни бархьсира сабри: берцIибси кIуркIур нушачи хIерлири. ГIяхIлала хIурматбарес балути халкь саби кьялкнила. ТIагьирла Ибрагьимра илала халаси узи ТIагьирра биалли хIурматлис бегI гьабти саби.
Вахъ вяргIибси нуни, дабри чердалтухIели къалабавикили, рюкзакра курткаличил бархли дигъаниб (кIапIси веранда саби ил) батурли уилри. Хъумкартурра илабад дурасес берубси бухъмуйла бутIна бицIибси шинкьа урхабцада журуга чуду. Нушаб гIяярличиб илгъуна чуду авал адамлис биусири.
Хъули дукьес дигъани дурадухъунхIели, чуду гьанбикили ва ил ПатIиматлис балтас ибси пикрили, някъ батурра рюкзаклизи… Чудула къел-хIерзилра чина диэса. ДукаркIуси Пиратличи хIеризурра ва шакикира: чуду хяли берги буилри. Вахъ иличи гIясивиубси дила гъай деткахъиб, ва ну, буреси хI****ули, аъвяхъили калунра…
ИтхIели дила юлдашунани сунес дурибти гъай хялис децIигалри, гIур гIямрулизиб ил нушачил барх гIяяр хIякьи. «ДецIигуси хя ахIенну иш, - викIар Ибрагьим, - децIхIег саби».
Свидетельство о публикации №226072201353