Алдам Чантийский
Наиб: (с арабс.- заместитель, помощник) Северо-Кавказского имамата: округов Итум-Кали, Нашха и общества Чантий.
Родился в 1792 г. в селении Цамадой Итум-Калинского округа Нохчийчоь(Чеченмя)
Было у него 7 сыновей: Мажи(1822), Тата(1832), Алхан(1933), Шама/Дуга (домашнее имя) (1934), Ахмадхан(1842), Мохьмад (1845), Хаджи-Мурат (1846).
Алдам Чантийский известен еще как Алдын Нашхинский, Алдам Махамашвили* (с грузинского - сын Махмы). Была у него семья и в Кахетии. Даже две. Сегодняшние Алдамовы из Панкиссии считаются прямыми потомками Алдама Махмашвили.
Не была еще забыта в народе трагедия, связанная с восстанием под предводительством шейха Мансура.
Царская армия опять пришла с пушками на к воинственному народу. Весь Кавказ горел, дымился, но на колени на пал. Яростно сопротивлялся. С 1825 года Алдам участвовал в боевых действиях на территории Малой (плоскостной Чечни), Дагестана, соседней Грузии, а потом война дошла и до горцев. Со времен царская армия заложила и построила крепость Евдокимовку в верховьях Аргуна. Правда, уже после смерти этого героя, в 1858 г.
Родовое селение Цамадой расположено на берегу реки Хелдахойэхк к юго-востоку от районного центра Итум-Кали. Ближайшие населённые пункты: на севере — Тазбичи, на юге — Ведучи (Хачаарой), на северо-западе — Цюники и Шаккалой.
Долго не решался Ермол* (Ермолов) пройти Волчьи ворота.
Жители подвластных аулов ценили и уважали его.
В документах и донесениях царского командования он характеризовался как непокорный, энергичный и опасный противник, руководивший отрядами отважных горцев в труднодоступных горных районах Аргунского ущелья и соседних областей.Военная деятельность в оценках штаба.
В рапортах российских офицеров (в частности, в донесениях штабс-капитана Дола генерал-майору И. В. Вревскому) Алдам упоминается как лидер, способный быстро собирать значительные партии «отважных горцев» для поддержки антироссийского сопротивления и оказания влияния на пограничные или колеблющиеся общества.
Тактика внезапных ударов наносили серьезный удар противнику. Если учесть, что Кавказская война началась в 1763 году, а взяли Аргунское ущелье лишь в 1858 году, то стоит сделать выводы соответствующие. Закончилась война официально (как историки считают) в 1864 году, исходом 25 тысяч чеченцев в Османскую империю. Потом советская власть уничтожала как могла, потом Ельцину захотелось дубинкой помахать.
Царские военные фиксировали рейды Чантийского в районе Нашхи, Чанты-Аргуна и контакты с обществом галгаевцев* (ингуши), отмечая его постоянное стремление тревожить русские укрепления и наказывать аулы, принявшие присягу российской стороне.Стратегическое значение.
Контроль Алдамом Чантийским стратегических горных дорог и ущелий заставлял командование Кавказской армии выделять серьезные силы на аргунские экспедиции и строительство опорных пунктов (таких как укрепления в верховьях Аргуна) для подавления очагов сопротивления в Итум-Кали и окрестностях.
Алдам во главе небольшого отряда безуспешно пытался отбить занятый царскими войсками аул Воуги. В сентябре того же года в рапорте ...
Алдам Чантийский превратил центральные и верхние участки Аргунского ущелья в глухую оборонительную линию. Каменные завалы и укрепление башен: Офицеры докладывали о постоянных работах горцев по перекрытию узких теснин. Нависающие над рекой древние башни (включая Ушкалойские) использовались как наблюдательные пункты и стрелковые гнезда. Контроль над коммуникациями: Из рапортов следовало, что проход регулярных российских войск вглубь Чантийского общества без проведения крупной, тщательно подготовленной военной экспедиции с привлечением артиллерии был практически невозможен.Мобилизационный потенциал и «сводные партии»Особое внимание в донесениях уделялось способности Алдама координировать действия соседних горных обществ.
Удавался ему быстрый сбор ополчения.
В штабных бумагах регулярно появлялись предупреждения: «По сведениям лазутчиков, наиб Алдам собирает партию...».
Под его знамя вставали не только чантийцы, но и представители нашхоевского, хачароевского и дышнийского обществ.
От войска Чантийского исходила угроза Сунженской линии.
Царское командование выражало серьезную обеспокоенность тем, что отряды из Аргунского ущелья могли стремительно спускаться к предгорьям, нападая на строящиеся русские укрепления и казачьи станицы вдоль реки Сунжи.Карательные меры против лояльных аулов. В донесениях пристально отслеживалась внутренняя политика наиба, направленная на удержание горцев в повиновении Шамилю.
Как только какое-либо из нижнеаргунских или предгорных обществ изъявляло желание присягнуть России, в рапортах тут же фиксировались карательные рейды Алдама.
Царские генералы констатировали, что жесткий авторитет Алдама и верных ему мюридов долгое время сводил на нет все попытки царской администрации расколоть горские общества верховьев Аргуна.
Несмотря на признание Алдама справедливым и авторитетным лидером среди местного населения, в секретных донесениях начала 1850-х годов царские аналитики начали нащупывать слабые места в его наибстве: усталость от войны.
Отмечалось, что суровые требования Шамиля по сбору налогов и постоянные мобилизации истощают ресурсы Чантийского общества. Это позволило царским стратегам спрогнозировать, что после ухода сильного лидера (каким и был Алдам, скончавшийся в 1854 году) в Итум-Кали неизбежно вспыхнут внутренние расколы.
"Чантийская вечерня" — вооружённое восстание Чантийского общества., произошедшее в ауле Итум-Кале
В период Кавказской войны Аргунское ущелье стало одним из ключевых районов сопротивления царской России.
Гористая местность и развитая система оборонительных сооружений позволяли горцам эффективно вести партизанскую войну. Ущелье часто упоминается в хрониках того времени как арена кровопролитных сражений и место, где горцы оказывали ожесточенное сопротивление. Царские войска предпринимали неоднократные попытки установить контроль над ущельем, но его труднодоступность и упорство защитников делали эту задачу крайне сложной.
После смерти авторитетного наиба Алдама Чантийского в 1854 году, назначенные Шамилем новые наместники не имели былого влияния и притесняли местное население налогами.
Летом 1858 года местные жители изгнали или уничтожили мюридов Шамиля. Путь для русских войск в верховья ущелья был открыт самими чеченцами. Падение Аргунского ущелья рассекло территорию Имамата надвое, изолировало Ведено (столицу Шамиля) от западных обществ и предопределило скорый финал Кавказской войны в 1859 году.
Аргунское ущелье – это каньон, проложенный рекой Аргун, одной из главных водных артерий. Покрытое лесами по обе стороны ущелье создает ощущение величия и уединенности. На дне ущелья бурлит горная река, её воды, прозрачные и холодные, прокладывают себе путь среди камней и валунов.
Солдаты вырубали в вековых аргунских лесах гигантские просеки шириной в сотни метров. Это лишало чеченских мюридов возможности устраивать засады и позволяло безопасно продвигать артиллерию и обозы.
Вдоль русла Чанты-Аргуна прокладывались надежные колесные дороги, навсегда связавшие труднодоступное высокогорье с предгорной равниной.Хронология взятия Аргунского ущелья (1858 год).
Войска Евдокимова пробились сквозь узкое горловину ущелья в районе нынешнего села Дачу-Борзой. Оборона горцев, на которую имам Шамиль возлагал огромные надежды, была прорвана с помощью обходных маневров по вершинам хребтов.
За покорение Чечни и взятие Аргунского ущелья, считавшегося абсолютно неприступным, Николай Евдокимов получил титул графа Рионского и орден Святого Георгия 3-й степени.
Построенная Евдокимовым система превратила Аргунское ущелье из неприступной партизанской базы в контролируемый военный коридор. Солдаты гарнизонов не просто сидели за стенами крепостей — они патрулировали вырубленные просеки, поддерживая дороги в идеальном состоянии, что сделало невозможным ведение прежней скрытной маневренной войны со стороны мюридов Шамиля.
Сын Мажи Алдамов (1822—1906) (чеченс.-Махьмаи Алдаман во1 Межи) — военачальник, участник Кавказской войны, депутат горского словесного суда Аргунского округа (1870—1878).
На него отец возложил обязанность ведения наблюдения за всеми передвижениями русских войск.
=================
наиб* - должность заместителя или помощника какого-нибудь начальника или духовного лица, иногда — начальник местной полиции, старшина сельской общины.
Aldam of Chanti
Zura Itsmiolord
Military commander (1840–1854) during the Caucasian War, Naib Aldam/Aldyn of Chanti (Chechen: ЧIаьнтийн Махьмии во1 Алдам).
Naib: (from Arabic—deputy, assistant) of the North Caucasian Imamate, governing the districts of Itum-Kali, Nashkha, and the Chanti society. He was born in 1792 in the village of Tsamadoy, in the Itum-Kali district of Nokhchiycho (Chechnya).
He had 7 sons: Mazhi (1822), Tata (1832), Alkhan (1833), Shama/Duga (household name) (1834), Akhmadkhan (1842), Mokhmad (1845), and Hadji-Murat (1846).
Aldam of Chanti was also known as Aldyn of Nashkha and Aldam Makhmashvili* (from Georgian—son of Makhma). He also had a family in Kakheti—two families, in fact. Today's Aldamovs from the Pankisi Gorge are considered direct descendants of Aldam Makhmashvili.
The tragedy associated with the uprising led by Sheikh Mansur had not yet been forgotten by the people. The Tsarist army returned with cannons to face the martial people. The entire Caucasus was burning and smoking, but it did not fall to its knees; it resisted fiercely. From 1825, Aldam participated in military actions across Lesser Chechnya (the lowlands), Dagestan, and neighboring Georgia, after which the war reached the highlanders. Later, the Tsarist army laid the foundations and built the Evdokimovka fortress in the upper reaches of the Argun River. However, this happened after the hero's death, in 1858.
The ancestral village of Tsamadoy is located on the banks of the Kheldakhoyekhk River, southeast of the regional center of Itum-Kali. The nearest settlements are Tazbichi to the north, Veduchi (Khachaaroy) to the south, and Tsyuniki and Shakkaloy to the northwest. For a long time, Yermol* (Yermolov) did not dare to pass through the Wolf's Gate.
The inhabitants of the subject villages valued and respected him. In documents and reports of the Tsarist command, he was characterized as an unsubmissive, energetic, and dangerous adversary who led detachments of brave highlanders in the inaccessible mountainous regions of the Argun Gorge and neighboring areas.
Military Activities in Headquarters' Assessments:
In the reports of Russian officers (specifically in the dispatches of Staff Captain Doll to Major General I. V. Vrevsky), Aldam is mentioned as a leader capable of quickly gathering significant parties of "brave highlanders" to support the anti-Russian resistance and to influence borderline or wavering societies.
His tactics of sudden strikes inflicted serious blows on the enemy. Considering that the Caucasian War began in 1763 and the Argun Gorge was only captured in 1858, appropriate conclusions should be drawn. The war officially ended (as historians believe) in 1864 with the exodus of 25,000 Chechens to the Ottoman Empire. Later, the Soviet regime destroyed what it could, and then Yeltsin decided to swing his baton.
Tsarist military officials recorded Chanti-born Aldam's raids in the areas of Nashkha and Chanty-Argun, as well as his contacts with the Galgaev* (Ingush) society, noting his constant desire to harass Russian fortifications and punish villages that swore allegiance to the Russian side.
Strategic Importance:
Aldam of Chanti’s control over strategic mountain roads and gorges forced the command of the Caucasian Army to allocate significant forces for Argun expeditions and the construction of outposts (such as the fortifications in the upper reaches of the Argun) to suppress pockets of resistance in Itum-Kali and its surroundings. At the head of a small detachment, Aldam unsuccessfully tried to recapture the village of Vougi, which had been occupied by Tsarist troops. In September of that same year, a report stated...
Aldam of Chanti turned the central and upper sections of the Argun Gorge into a dense defensive line. Stone barricades and fortification of towers: Officers reported on the highlanders' continuous work to block narrow defiles. Ancient towers hanging over the river (including the Ushkaloy towers) were used as observation posts and firing nests. Control over communications: Reports indicated that the passage of regular Russian troops deep into the Chanti society was practically impossible without a major, carefully prepared military expedition involving artillery.
Mobilization Potential and "Composite Parties":
Special attention in the dispatches was paid to Aldam's ability to coordinate the actions of neighboring mountain societies. He was highly successful in quickly gathering militias. Warnings regularly appeared in headquarters' papers: "According to spies, Naib Aldam is gathering a party...". Not only the Chanti people stood under his banner, but also representatives of the Nashkhoy, Khacharoy, and Dyshni societies.
The Chanti army posed a direct threat to the Sunzha Line. The Tsarist command expressed serious concern that detachments from the Argun Gorge could swiftly descend to the foothills, attacking Russian fortifications under construction and Cossack villages along the Sunzha River.
Punitive Measures Against Loyal Villages:
The reports closely monitored the internal policy of the Naib, which aimed to keep the highlanders in obedience to Shamil. As soon as any of the Lower Argun or foothill societies expressed a desire to swear allegiance to Russia, Aldam's punitive raids were immediately recorded in the reports. Tsarist generals stated that the fierce authority of Aldam and his loyal Murids countered all attempts by the Tsarist administration to split the mountain societies of the upper Argun for a long time.
Despite acknowledging Aldam as a just and influential leader among the local population, in secret reports from the early 1850s, Tsarist analysts began to pinpoint the weak spots in his naibship: war weariness. It was noted that Shamil's harsh demands for tax collection and constant mobilizations were exhausting the resources of the Chanti society. This allowed Tsarist strategists to predict that after the departure of a strong leader (such as Aldam, who passed away in 1854), internal rifts would inevitably erupt in Itum-Kali.
The "Chanti Vespers" was an armed uprising of the Chanti society that took place in the village of Itum-Kale. During the Caucasian War, the Argun Gorge became one of the key areas of resistance against Tsarist Russia. The mountainous terrain and developed system of defensive structures allowed the highlanders to wage guerrilla warfare effectively. The gorge is frequently mentioned in the chronicles of that time as an arena of bloody battles and a place where the highlanders put up fierce resistance. Tsarist troops made repeated attempts to establish control over the gorge, but its inaccessibility and the determination of its defenders made this an extremely difficult task.
After the death of the authoritative Naib Aldam of Chanti in 1854, the new governors appointed by Shamil lacked his past influence and oppressed the local population with taxes. In the summer of 1858, local residents expelled or eliminated Shamil's Murids. The path to the upper reaches of the gorge for Russian troops was opened by the Chechens themselves. The fall of the Argun Gorge cut the territory of the Imamate in half, isolated Vedeno (Shamil's capital) from the western societies, and foreshadowed the rapid end of the Caucasian War in 1859.
The Argun Gorge is a canyon carved out by the Argun River, one of the main water arteries. Covered with forests on both sides, the gorge creates a sense of grandeur and seclusion. At the bottom of the gorge, a turbulent mountain river rages, its transparent and cold waters forging their way through stones and boulders.
Soldiers cut down gigantic clearings hundreds of meters wide in the ancient Argun forests. This deprived the Chechen Murids of the opportunity to launch ambushes and allowed for the safe advancement of artillery and supply trains. Reliable wheeled roads were laid along the bed of the Chanty-Argun, permanently connecting the inaccessible high mountains with the foothill plains.
Chronology of the Capture of the Argun Gorge (1858):
Evdokimov's troops fought their way through the narrow neck of the gorge near the present-day village of Dachu-Borzoy. The highlanders' defense, on which Imam Shamil placed enormous hopes, was broken through flanking maneuvers along the crests of the ridges.
For the subjugation of Chechnya and the capture of the Argun Gorge, which was considered absolutely impregnable, Nikolai Evdokimov received the title of Count of Rioni and the Order of St. George, 3rd class.
The system built by Evdokimov transformed the Argun Gorge from an impregnable guerrilla base into a controlled military corridor. Garrison soldiers did not simply sit behind fortress walls—they patrolled the cleared areas and maintained the roads in perfect condition, making it impossible for Shamil's Murids to wage their former secretive, maneuverable warfare.
The son of Mazhi, Aldamov (1822–1906) (Chechen: Махьмаи Алдаман во1 Межи) — military commander...
Text 1:
Mazhi Aldamov, son of Aldam (1822–1906) (Chechen: Махьмаи Алдаман во1 Межи) was a military commander, a participant in the Caucasian War, and a deputy of the Mountain Verbal Court of the Argun Okrug (1870–1878).
His father entrusted him with the duty of monitoring all movements of the Russian troops.
______________________________________________
naib* — the position of a deputy or assistant to a chief or a cleric; sometimes a local police chief or the elder of a rural community.
ЧIаьнтийн Махьмии во1 Алдам
Кавказан тIеман заманахь хилла волу баьчча (1840–1854), Наиб Алдам/Алдын ЧIаьнтийн (нохчийн маттахь — ЧIаьнтийн Махьмии воI Алдам).
Наиб: (Iаьрбийн маттера — когаметтаниг, гIоьнча) Къилбаседа-Кавказан имаматан: Итон-Кхаьллан, Нашхан гуонан а, ЧIаьнтийн йукъараллин а. Вина 1792 шарахь Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан гуонера ЦIамада йуьртахь.
Цуьнан 7 кIант хилла: Межи (1822), Тата (1832), Алхан (1833), Шама/Дуга (цIера цIе) (1834), Ахьмадхан (1842), Мохьмад (1845), Хьажи-Мурат (1846).
ЧIаьнтийн Алдам вевзаш ву иштта Нашхойн Алдын, Алдам Махамашвили* (гуьржийн маттахь — Махмин кIант) цIерашца а. Кахетехь цуьнан доьзал хилла. Шатта ши доьзал. Тахана Панькиссера АлдамовгIар ЧIаьнтийн Алдаман (Махмашвилин) уьйр йолу тIаьхье лоруш бу.
Шайх Мансуран баьччаллица хиллачу гIаттамца йоьзна йолу трагеди халкъан дицдина дацара. Паччахьан эскар йуха а йаттачу йаккхийра тоьпашца тIедогIара майрачу халкъана. Берриге Кавказ йага а йегаш, кIур туьйсуш йара, амма гора ца хIоьттира. Хьуьнаре йухатухуш латталора. 1825 шерера дуьйна Алдама дакъалацара Жимачу Нохчийчохь (г;алин-цана Нохчийчоь), Дагестанехь, лулахь йолчу Гуьржийчохь хиллачу тIемин гIуллакхашкахь, цул тIаьхьа тIом ламанхошна тIе а кхечира. Хан-хене мел йолу паччахьан эскаро Органан лакхенашкахь Евдокимовка цIе йолу гIап йира. Бакъду, и хIума хIоттал йира хIара турпалхо кхелхинчул тIаьхьа — 1858 шарахь.
ЦIамада йуьрт йиллина йу Хелдахойн-аьхкан бердаца, к;оштан йукъ йолчу Итон-Кхаьллан къилба-малхбалехьа. Гергара йарташ йу: къилбаседехьа — ТIезбиеха, къилбехьа — Ведуча (Хачара), къилба-малхбузехьа — ЦIуьника а, Шаккала а. Йахначу хене кхаччалц Ермол* (Ермолов) Органан «Борзан кховда» (Волчьи ворота) чухула чекхвала ца хIуттура.
КIелахь йолчу йартийн бахархоша цуьнан дог-оьздангалла лакхара лоруш, ларам бора. Паччахьан баьччаллин документашкахь а, хаамашкахь а иза вазвеш вара: муьтIахь воцу, каде а, кхераме а мостагI ву, аьлла, Органан чIожера а, луларчу кIошташкара а майра ламанхойн тобанашна куьйгалла деш волу.
ТIеман гIуллакх штабан махбахкарехь:
Оьрсийн эпсаршан рапорташкахь (масала, штабс-капитан Долан донесени тIехь, генерал-майор И. В. Вревскийн цIераца) Алдам хьахийна ву, дукха хан ца йойуш «майра ламанхойн» баккхийра ницкъаш (партеш) вовшахтоха а, Оьрсийчоьнан дуьхьало латтош долчу йукъараллашна тIеIаткъам бан а, дог-шиъ деш долчу халкъашна тIеIаткъам бан а хьуьнаре волу баьчча санна.
Ц;еххьана еттачу тохарша мостагIчунна боккха зен дора. Нагахь санна Кавказан тIом 1763 шарахь баьлла, а Органан чIож Паччахьан эскаро деккхинарг 1858 шарахь хилла ларахь, цигахь хила дезаш долу жамIаш дан йиш йу. ТIом официальни кепара (историкаш ма-аллара) 1864 шарахь чекхбелира, 25 эзар нохчий ХIосман импери дIабахарца. Цул тIаьхьа советан Iедало а шайгара мел долу ницкъ ма-хуьллу хIаллакдора, тIаккха Ельцинна Iаса хьовзо лиира.
Паччахьан тIеманхоша билгалдоккхура ЧIаьнтийн Алдама Нашхан, ЧIаьнтий-Органан кIошташкахь дина рейдийн меттигаш а, гIалгIайн йукъараллица латтийна йолу уьйраш а. Уьш кхеташ бара цуьнан коьрта Iалашо оьрсийн чIагIонаш сахьат сайхьат мел дели кхерош латтор хилар а, оьрсийн агIор хIоьттина йарташ таIзарца нах балор хилар а.
Стратегин маьIна:
ЧIаьнтийн Алдама стратегически ладаме долу ламан некъаш а, чIожаш а шен куьйга кIелахь латтадаро паччахьан Кавказан эскаран баьччалла дийзийтира Органан экспедицишна баккхий ницкъаш къасто а, Итон-Кхаьллахь а, цуьнан гуонахьа а йолу дуьхьалонан кIогуш хIаллакдархьама (Органан лакхенашкара чIагIонаш санна йолу) тидаме меттигаш йан а. Алдама шен жимачу тобанца паччахьан эскарша дIалаьцна йолу Воуга йуьрт йуха схьайаккха гIоьртира, амма аьтто ца хилла. Оцу шеран сентябрь беттан рапорт тIехь...
ЧIаьнтийн Алдама Органан чIожан йуккъера а, лакхара а дакъош кIоргера дуьхьалонан сиз йира. ТIулгийн завалаш а, бIаьвнийн чIагIонаш а: Эпсараша хаам бора ламанхоша готтачу кIогушкахь даим некъаш къовлуш болх барна лаьцна. Хин тIехула лаьтташ йолу шира бIаьвнаш (царна йукъахь Уьшкалойн бIаьвнаш а) тергонан меттигаш а, герз кхоссаран гIаланаш а санна лелара. Коммуникацийн терго: Рапорташ тIера гуш ма-хиллара, оьрсийн роташ ЧIаьнтийн йукъараллин кIорге чуйахар доккха, дика кечдина артиллери йолу тIеман экспедици йоцуш дан йиш йацара.
Мобилизацин потенциал а, «гулйина партеш» а:
Донесенишкахь башха тидам тIебохуьйтура Алдама луларчу ламан йукъараллийн гIуллакхаш цхьаьна латтадан хьуьнаре хиларна. Цуьнан каде аьтто хуьлура мехкан эскар (ополчени) вовшахтоха. Штабан кехаташ тIехь даим кхераме хаамаш гучудовлура: «Лазутчикийн хаамашца, наиб Алдама тоба гулйеш йу...». Цуьнан байракх кIела хIоьттинера ЧIаьнтий хилла ца Iаш, Нашхойн, Хачаройн, Дышнийн йукъараллин векалш а.
ЧIаьнтийн эскаро кхерам латтабора Сунжан сизана. Паччахьан баьччалла чIогIа синтем байна йара, Органан чIожера тобанаш сихха лаха гIовта мегар хиларна, Сунжа хин йистехь йеш йолчу оьрсийн чIагIонашна а, гIалагIаьзнийн (казакийн) станицашна а тIелеташ.
МуьтIахь хиллачу йарташна дуьхьал таIзаран гIуллакхаш:
Донесенишкахь тидамца терго йара наибан чоьхьарчу политикена, ламанхой Шамилан муьтIахь латтабарна тIехIоттийна йолу. Органан лахарчу йа лакхарчу йукъараллашна Оьрсийчоьнан дуьхьал байIат (присяга) дан лиъначу меттехь, рапорташ тIехь сихха Алдаман таIзаран рейдийн меттигаш билгалйовлура. Паччахьан генералаша къастадора, Алдаман а, цуьнан муьтIахь болчу муридашний лакхара авторитет хиларо паччахьан администрацин Органан лакхенашкара ламан йукъараллаш йекъа гIортар йехачу ханна хIаллакдира.
Бакъду, Алдам меттигерчу бахархошна йуккъехь нийса а, лараме а баьчча хиларна тIетайна делахь а, 1850-гIа шерийн йуххехь лач хаамийн кехаташ тIехь паччахьан аналитикаш цуьнан наибаллин гIийла меттигаш каро хьуьйсура: тIемах кIордор. Билгалдоккхура, Шамила налог гулйаран тIехь латтаден деза хIуманаш а, даиман йарш йолу мобилизаци а ЧIаьнтийн йукъараллин ресурсаш кхачаен метте йаьлла хилар. Цуо паччахьан стратегашна таро йира хIара хIума хьалххе дийца: ницкъ болу баьчча дIаваьлча (Алдам кхелхира 1854 шарахь), Итон-Кхаьллахь чоьхьара йекъабаларш хIиттар ду.
«ЧIаьнтийн суьйре» — Итон-Кхаьлла йуьртахь хилла долу ЧIаьнтийн йукъараллин герзаца вовшахкхетта гIаттам бу. Кавказан тIеман заманахь Органан чIож паччахьан Оьрсийчоьнна дуьхьало латтаран коьрта меттиг хилла. Ламан меттиг а, дика йина дуьхьалонан гIишлойн система а ламанхошна таро луш йара партизанийн тIом лело. И чIож оцу заманан хроникашкахь дукха хьолахь цIий Iанийна тIемаш хилла меттиг санна а, ламанхоша чIогIа дуьхьало йина меттиг санна а хьахийна ду. Паччахьан эскарша дуккха а гIортарш дира чIожан терго шайн куьйга кIела йало, амма иза хIотта хала хиларна а, дуьхьало латтош болчеран майралла хиларна а хIара гIуллакх чIогIа хала дара.
1854 шарахь авторитет йолу наиб ЧIаьнтийн Алдам кхелхинчул тIаьхьа, Шамила хIиттийначу керлачу наместникашна хьалха хилла болу ларам ца карийра, цара меттигера бахархой налогашца хьийзабора. 1858 шеран аьхка меттигерчу бахархоша Шамилан муридаш эккхийра йа хIаллаквира. Оьрсийн эскарна чIожан лакхенашка боьду некъ нохчаша шаьш схьабиллира. Органан чIож дожаро Имаматан латта шина декъе дийкира, Ведана (Шамилан коьрта гIала) малхбузен йукъараллех къастийра, цуо 1859 шарахь Кавказан тIом сихха чекхбаларна кечам бира.
Органан чIож — Орга хино диллина каньон ду, коьртачу хийн артерех цхьаъ ду иза. Шина а агIор хьаннаш йолчу чIожо доккхаллин а, шаьш йисинчун а синхаам кхолла. ЧIожан бух тIехь ламан хи хьевзаш ду, цуьнан цIена а, шелонца а долу хиш тIулгашна а, йаккхийра кхерашна а йуккъехула шайна некъ бо.
Салтийша Органан бIешерийн хьаннаш йуккъехула бIе метр шуьйра йолу гигантски просекаш (хьун хьаькхна меттигаш) йира. Цуо нохчийн муридашна засадаш (кечбина кIелонаш) йан таро ца луш, артиллери а, обозаш а кхерам боцуш дIахьовзо таро йира. ЧIаьнтий-Органан хица дика вилсапедан некъаш дира, цара даиманна а хала ламан лакхенаш аренан латтаца хьедира.
Органан чIож дIалацаран хронологи (1858 шо):
Евдокимовн эскарш Дачу-Борзой йуьртан гергахь долчу готтачу чIожан логах чекхдевлира. Ламанхойн дуьхьало, имам Шамила цуьнга доккха сатуьйсуш хилла йолу, хребтийн лакхенашкахула гонахьара маневраш лелош йохийра.
Нохчийчоь муьтIахь йаран а, цкъа а схьайаккха йиш йац лоруш хилла долу Органан чIож схьабаккхарна а, Николай Евдокимовна граф Рионский цIе йелира, 3-гIа тегIанан Сийлахь Георгийн орден а йелира.
Евдокимовс йиначу системи Органан чIож партизанийн чIагIонера тIеман контролируеми коридор латтош йира. Гарнизонийн салтий гIопаш тIехь хевзина ца Iара — цара хьаькхначу просекашкахь патруль леладора, некъаш дикачу хьолехь латтадора, цуо Шамилан муридашна хьалха лелийна йолу къайлаха тIеман маневраш лело таро ца йитира.
Алдаман во; Межи (1822—1906) (нохч. Махьмаи Алдаман во; Межи) — т;еман баьчча, Кавказан т;еман декъашхо, Оргунан гуонан ломан дешналлин суьдан депутат (1870—1878).
Цуьнан дена т;едиллина хиллера оьрсийн эскаршна т;ехьожуш латта а, церан массо а меттаххьадар д;абара а.
_________________________
наиб* — муьлххачу а куьйгалхочун я динан г;уллакххочун когаметтавег я г;оьнча, наггахь — меттигерчу полицин хьаькам, юьртан юкъараллин баккхийверг (юьртан да).
Свидетельство о публикации №226072300522
Историю и её героев забывать нельзя! Вы правильно делаете, что собираете сведения не только о современниках, но и об исторических деятелях. Успехов Вам на этом поприще!
Всех благ!
Василий.
Василий Храмцов 23.07.2026 10:29 Заявить о нарушении
Спасибо за Ваши слова.
Нам долго втирали, что у ас не было письменности, книг и даже государства. Видимо наш народ свалился на голову русскому царю и он благоденствовал. Наши архивы и тептары (книги), которые вела каждая семья уничтожили. Наш народ подвергался систематики изгнанию со своей территории, но память человеческая жива. Многое приходилось записывать на ленты своей памяти.
Народ должен знать своих героев. Пусть потомки воспользуются тем, что собираю.
С уважением.
Зура Итсмиолорд 24.07.2026 06:47 Заявить о нарушении