Ибни Араби, тасаввуф ва Чоми

Ибни Арабї, тасаввуф ва Љомї
Шарњи Ибни Арабї аз љониби Абдуррањмони Љомї

Абдуррањмони Љомї забони арабиро њанўз дар бачагї аз падар омўхта баъдан дар мадрасањо такмил дода, хуб медонист. Тарљума ва шарњи китоби Ибни Арабї «Фусус-ул-њикам» аз аввалин корњои илмии Абдурањмони Љомї мебошад. Шояд бо чунин корњои илмї-амалии олими љавон, тањсилдидаи мадрасањои Њирот ва Самарќанд, ў аз љониби муршиди тариќати Наќшбандия Саъдуддини Ќошѓарї пазируфта шуд, Љомї бидуни паймудани роњњои суфия ба муридї ќабул гашт ва дере нагузашта муршиди тариќат интихоб гардид.
Ин навиштањоро чун ёдгории нодири ниёгони донишманди мо дар шарњи фалсафаи рисолати инсон дар роњи худошиносї ва худшиносї пазируфта, бо ёрии Зењни сунъї муњтавои асосии онро бо шарњи хеле мухтасар ба тољикї гардонда, пешкаши шумо, азизон таќдим медорем.
Порае аз романи «Шањри неки Љомї»
____________________________________________

Шайх Саъдуддини Ќошѓарї муршиди тариќати Наќшбандия дар ќаламрави Њирот буд, ки нисфи кишвари темуриёнро дар бар мегирифт. Абдуррањмони Љомї аз зинањои расмии тасаввуф нагузашта ва аз љумлаи соликони тариќат набуд. Дар як њамоиш, ки ањли илму тариќатњои гуногун љамъ омаданд, Саъдуддини Ќошѓарї аз муриди навшогирд, аммо олими тавоно Абдуррањмони Љомї хоњиш кард, ки аз аќоиди шайхи акбар Муњиддин Ибни Арабї бо истинод аз асли асар мисолњо биёрад.
Барои Љомї бо он њофизаи ќавї, мафкураи илмї баррасии ин масъала њељ мушкилї надошт. Ва тањти суханронии пурмуњтавои Љомї њама хомўш шудану дар лањни зебои Љомї дар фазои мадрасаи калони шањр чун савту ѓазали нотакрор танинандоз гашт:   
- Шайхул-акбар Муњйиддин ибни Арабї (1165–1240) аз Андалузияи Испания бо осори худ ба рушди пояњои маънавии тасаввуф сањми калон гузоштааст. Осори асосии ирфонии ў: «Ал-Футуњот ал-Маккия» – энсиклопедияи бузурги тасаввуф, «Фусус ал-њикам» – асари фишурда ва рамзолуд дар бораи њикмати паёмбарон. Рисолањо ва шеърњои ирфонї мебошанд. Тасаввуф дар осори Ибнги аз баландтарин ва мураккабтарин марњилањои тафаккури ирфонї дар љањони ислом аст. Мактаби ирфонии вай ба тасаввуф самти фалсафї ва љањонбинї бахшид.
1. Тасаввуф. Ибни Арабї тасаввуфро танњо зўњду ибодат намедид, балки онро: шинохти њаќиќати вуљуд, идроки робитаи Худо ва олам, сафари ботинии инсон ба сўи Њаќ медонист. Ба аќидаи ў, ориф касест, ки њаќиќати ягонагии вуљудро бо кашф ва шуњуд (дидори ботинї) дармеёбад, на танњо бо аќл.
2. Назарияи «Вањдати вуљуд» (;;;; ;;;;;;) асоси тасаввуфи Ибни Арабї аст. Маънои он: Вуљуди њаќиќї танњо Худост. Њамаи мављудот таљаллї (зоњиршавї)-и сифот ва асмои Илоњї мебошанд.
Олам «соња»-и зуњури Худост, на мављуди мустаќил. Ў мегўяд:
> «Ал-вуљуду воњидун, вал-касрату фи-т-таљаллий» - Вуљуд як аст, гуногунї дар таљаллї аст.
3. Инсони комил (;;;;;;; ;;;;;;)
Яке аз муњимтарин мафњумњо дар ирфони ў. Инсони комил: оинаи тамомнамои сифоти Худост, василаи миёни Њаќ ва халќ аст, намунаи олї: Паёмбари Ислом (с). Њар ориф бо сайри сулук метавонад ба камоли инсонї бирасад, аммо инсони комил дар маънои мутлаќ танњо паёмбаронанд.
4. Илмул-кашф ва маърифат. Ибни Арабї таъкид мекунад: Илми њаќиќии ирфонї аз кашф ва илњом меояд, Аќл танњо то њадде роњнамо аст. Маърифати илоњї «завќї» аст, яъне бояд чашида шавад, на танњо хонда.
5. Муњаббат дар тасаввуфи Ибни Арабї:
Муњаббат маркази њаракати олам аст:
Худо оламро аз рўи муњаббат офарид,
Ориф Худоро дар њама чиз дўст медорад,
Муњаббат сабаби вањдат миёни динњо ва инсонњост.
Ў мегўяд: > «Ќалби ман ќобили њар сурат гашт… Дини ман дини муњаббат аст»

Дуррдонањо аз «Фусус ал-њикам»-и Муњйиддин ибни Арабї бо матни асл (арабї) ва шарњи мухтасар ба тољикї. Ин интихобњо бештар он нуктањоянд, ки Љомї ба онњо таваљљуњ доштааст.
1. Фасси  Одамия – њикмати илоњї дар инсон.
Матн (арабї): > «;;;;;;; ;;;;; ;;;;;; ;;;;; ;;;;; ;;;;;;;;;; ;;;;;;;;;; ;;;;;;;; ;;;;;;;;; ;;;;;;;;;;;;; ;;;;;;;;»
 Тарљумаи маънї: Худо Одамро бар сурати Худ офарид ва ўро нусхаи љомеъи њамаи њаќиќатњо гардонид.
Шарњ: Инсон «оинаи комил»-и асмо ва сифоти Илоњист. Ин асоси аќидаи инсони комил дар тасаввуфи ибни Арабї мебошад.
2. Фасси Нуњия – њикмати танзињ ва ташбењ.
Матн: > «;;;; ;;;;;;; ;;;;; ;;;;;; ;;;;;;;;;; ;;;;;; ;;;;;;;;; ;;;;;; ;;;;;;;»
Тарљума: Њар кї Худоро танњо пок (дур аз њама чиз) донист, Ўро мањдуд кард; ва њар кї Ўро ба чизе шабењ донист, Ўро низ мањдуд сохт.
Шарњ: Ибни Арабї мегўяд: њаќиќат дар љамъ миёни танзињ ва ташбењ аст – на танњо дур донистани Худо, на танњо шабењ донистан.
3. Фасси Иброњимия – њикмати дўстї (хуллат)
Матн: > «;;;;;;;;;;;;; ;;;;;;;;;;;;; ;;;;;; ;;;;;;;;;;;;; ;;;;;;;;; ;;;;;;;;»
Тарљума: Маърифат ќалби Иброњимро фаро гирифт, пас ў «Халил» (дўсти Худо) номида шуд.
Шарњ: Хуллат – омехтагии комили ишќи илоњї бо вуљуди инсон аст.
4. Фасси Мусавия – њикмати сухан (калим)
Матн: > «;;;;;;;;;;; ;;;;; ;;;; ;;;;; ;;;;;;;; ;;;;;;;; ;;;;;; ;;;;;;;; ;;; ;;;;; ;;;;;;»
Тарљума: Худо бо Мўсо аз њар љониб сухан гуфт, пас ў овози Њаќро дар њама чиз мешунид.
Шарњ: Ориф дар њама мављудот таљаллї ва сухани Њаќ-ро мешунавад.
5. Фасси Муњаммадия – њикмати љамъ
Матн: > «;;;;;;; ;;;;;;;;; ;;;;;; ;;;;; ;;;;;;;; ;;;;;;;;; ;;;;;;; ;;; ;;;;;;;;; ;;; ;;;;;;;;»
Тарљума: Муњаммад (с) љамъкунандаи он чизест, ки дар дигарон пароканда буд.
Шарњ: Њаќиќати Муњаммадия болотарин мартабаи инсони комил аст; њама њикматњо дар ў љамъанд.
6. Дар бораи вањдати вуљуд
Матн: > «;;;;;;;;;;;; ;;;;;;;; ;;;;;;;;;;;;; ;;; ;;;;;;;;;;;;»
Тарљума: Вуљуд яктост, касрат дар айён (зоњирот) аст.
Шарњ: Асоси назарияи вањдати вуљуд: вуљуд њаќиќатан яке аст, гуногунї танњо дар таљаллиёт аст.
Дар назари сўфиёни маъруфи Њирот, ки аксарият тањсилдида ва сухандону илоњиётшинос буданд, Љомї чун як пири доно намуд ва њам ба мамдуњи ў Ибни Арабї ва њам нотиќ Љомии љавон, дар дилњо ихлосу эътимод љой гирифт. Ва дере нагузашта худи Абдурањмони Љомї чун пири тариќат муршиди Наќшбандия интихоб гашт.