Ухъна виргIяиргес кьасли

Гьести гIямрула адамтас, цацабехIти жагьилтасра бархли, гьанбиркур бургар Советский Созла замана бегIлара имцIали нушала адамтани бучIуси далай. «Дила ахIерси улка гьарзаси саби» («Широка страна моя родная») дикIутири ил далайла цаибти дугьби. Ил далайлизир лертири ишди дугьбира:
«Жагьилтас гьар мерличиб гьуни гьаргли саб
Бухънабас чинабалра хIурмат саб».
(«Молодым везде у нас дорога, старикам везде у нас почет»).
Дахъ гьаннала заманаличи цугхIедикибти дугьбигу ил далайлизир жагьтачила дурути, ил багьандан илдачила гъайхIедикIахIе. «Бухънабас…» Бахъ камси хIурматгу ишбархIи бухънабалара бируси! Нура ухъна сайран, ил суалла черкад ца-хIябал набчил кадикибти анцIбукьличила бурахIе.
 АнцIбукь1. Ириъ ца юлдашра нура нушала районнизибадти дурхIнани бузахъуси МяхIячкъалала шагьарлизибси Редукторный поселоклизибси пивбарлизи гьардакIира. Пивбар мерлабиублири дахъал хъулрала бегI юртла подваллизиб. Ил жагали балкьаахъурси, халаси ва гьарзаси бар сабри. Дузесаилри телевизорти ва кондиционерти. Бахъал адамтира аги, август базла буцIардешли гьабяхъибти ца-чумал пенсионер ахIи. Дураб буцIарли биубхьар, нуша кайибси хъулиб дебали тяхIулири. КIикIел бакал пиволара держили, цаца дирубти бялихъра дерки, гIяхIси ихтилатра барили, нуша дурадулхъухIели, бускран мухбир БяхIяммад ХIябибуллаев викIуливан, ца исбагьизи бедира азир къурушла кагъар. Исбагьили кадяхъиб держибти, деркунти ва чаевые, делкIун биштIаси кIапIилизи илди лерилра, нушазибад сайсуси арцла кьадарра ахъли буриб. ГIур гьабуциб чарбируси арцра. Баркаллара багьахъурли, нуша гьаргала дурадухъунра. Арц кисализи кархьухIели, ну виргIяиргниличи шакикира: чардарес гIягIнитичир 100 къуруш камлири.
Дила юлдаш, хапдарили набзирад арцра сайра, барлизи чарухъес вализур. Нуни хIетурра. Арц чардарибси мерличир дейгIес гIягIнитири. Ит рурсини  куц ва гъай хIясибли багьур, ну, ухъна интеллигент, кьакьализивад 100 къуруш багьандан барлизи чархIелхъни. Илдигъунти «психологуни» бахъал лебти саби вачар-чакарла хIянчи бузахъути. Чуйнара виргIяиргибсира ну илдани.
АнцIбукь2. Иш анцIбукьра МяхIячкъалала Редукторный поселоклизиб кабикибси саби. Ца алхIят бархIи дила гъамси юлдаш ХIусинни ну сунечи гIяхIладли живарра. Ил художник сай, ва нуша, илала юлдашуни, цацахIели шадибгьуни барес илала устаханализи цаладиркутира.
 ГIяхIяйчи вацIли хIякьяс ибси пикрили, ну илала унраличибси тукейзи ацIира. Нушаб гIягIнисира асили, тукеннизивад дурахIевхъи левай чардарибти арцличира чекличира хIеризурхIели, шакикира наб 100 къуруш камли чардарили диъниличи. БусагIят чаряхъили, тукенчизи «100 къурушла хатIарикилри, исбагьи» викIулра. «ХIерикира!- вяврухъун ил. - ХIела кисализи хIеризи. Илаб кали бургар 100 къурушла кагъар». «Ягъари, исбагьи,- викIулра ну,- кисализиб калес бирару, ила кабихьес валкьхIеурра виасли».
Кисмазирти лерилра секIал, дурасили, кьасиличи кайхьира. Лебилра тукенна бухIнабти лехIахъахъили, ил аждагьала буйрухъ хIясибли, убилчедарира шалбарла кисни… Тукенчини «ХIера, хIела арц!» рикIули,  арцла кагъар набчибяхI  игьуб. ЧIябарличибси арцра кахIесили, ну тукейзивад дуравхъес къалабаикира.
Тукейзирад дурарухъунси ца гьести гIямрула хьунул наб гIерраиб ва рикIар: «ХIуцун ахIенри иш тукейзив виргIявиргибси. Чумра пенсионерлис сдача камли гили бархьибти саби ишдани». «Валлагь, тукейзивад дуравхъунхIели шакикибси виасри, 100 къуруш камли саби викIули ну иха чархIелхъира», - ира нуни. «ГIе, гIе, дила узи, ил саби ихдани гьалахили пикрибируси, хIу 100 къуруш багьандан чучи чархIелхъни». Наб дебали децIагиб, нясдешли чахьварибсиван бизур. Хъусбяхъили деркестани бицIибси пакетра, ну хъули чарухъунра.
Ихдигъунти анцIбукьуни дахъал кадикибти сари набчил 5 дусла духIнар иш шагьарлизир. Селра хIебирар, ихра чекайсис. Амма ишди  бурхIназиб кабикибси ца анцIбукьличила хIебурес хIейрус.
АнцIбукь3. Чараагарли бареси хIянчи лебли, ну шилизи укьес чебуркъуб. Сут бархIи, уршила машиналичи адиили, шагьарлизи чардулхъулри. Нушачил барх лебри дила хьунулра, уршила уршира, Избербашлизи архIяличи аркьуси узикьарра.
Мажалисличи гъамдиубхIели, хьунул рикIар: «ХIера, икI оптовый тукейзибад исехIе ца 25 килола чакарла гавлаг: ишаб чакар нушала шагьарлизибичиб дургIели саби». Ну разиикира, сенкIун нушани иларад анкIи, бетIу, чакар гьаларра исутири.
УвяхIяхъили машаналичивад, чакар лебал хьарбиулра. Илав узуси хIянчизарли, ну гъамиахъесра хIетурли, хапбарили баштIаси гавлаг, машинала багажникла кабихьиб. Сунени дурибти 800 къурушра дедили, нуша шагьарлизи гьайдиубра. ХIерила гIергъи хъули даили, машиналичибад убяхIясили гавлаг гаражлизи кабирхьуси урши «иш чакарла ахIенну, бетIула гавлаг саби, дудеш» викIули сай. «Секьяйда бетIула, сен бетIула?» -  хьарикIулра ну. ХIясиббирулрагу, бетIула уббухъун. 25 кг. бетIула 800 къурушлис. «Ишар гьар секIал дургIели сари»,- гIердирули сунела гъайра, дугьаилзулра  хьунуйзи. «Ну села гIяйибла регIра. Машиналичи кабихьес гьалаб хIуни гавлаг хIясиббирусири, чакару илабси, бетIув яра зев»,- бизахъур илини ва лехIехъиб. Гьала хили бурисра: ит бархIи хъули чарулхъуси дила узикьарли, бетIула багьа батурли, имцIати арц керасилри.
Ну биалли гьаннара пикривикIулра: «Балукъира илгъуна шилтIахъ барибсирив наб чакарла багьали бетIу дицибсини яра…? Ну ухънали ва гьунарагарли кайзурли виасли, чехIебаибу илини машинала бухIнабти кIел гьатIи мурул адам? ГIярусуни бикIуливан, «белики, гьарбизесгу» ибси пикрили илгъуна хIянчи кабикибсирив тукенчизибад?» Сен тукенчиби илцадра къайгъилизи кабикибтив бухънаби биргIябиргес? Мурт нуша бурсидирутира цала цали хIурматбирес?» 


Рецензии