Дагалецамийн новкъахь

Лаьмнашна йуккъехь |уьллучу цхьана тийначу йуьртахь вехаш вара Сайд-Ахьмад ц|е йолу воккха стаг. Цуьнан йуьхь, ч|ог|а хебаршка ихна, ша леллачу некъех, ша лайначу халонех а д|атарйелла йара. Х|ора сарахь, лаьмнийн лакхенашна т|ехьа малх чубузуш, шен синтемечу ц|ийнан пурхи т|ехь садо|уш, шен к|ентан к|анте хьоьжуш |ара иза.

Деден х|ора дош шена д|алаца кийча а волуш, шовкъ йолуш, даима а ведда вог|ура Юсуп. Ширачу, амма ондачу дечиган маьнги т|е охьа а хиъна, д|адаханчу денойх лаьцна «къамелаш» долийра Сайд-Ахьмада. Цуьнан буьрсачу, лохачу озо, мохан шабар санна, дуьйцура нохчийн къоман ламасташ, баккхийчеран сий-ларам бар, дайх дисина иэс лардар мехала хилар.

– Дагахь латтаде, Юсуп, – элира цо, – баккхийчаьрца лерам бар вайн дахаран кепан бух бу. Хьайл хьалха баьхначу нехан сий дар ахь сацийначу минотехь дерриге а довш ду. Вайн халкъалахь олуш ду: «Иэс мел ду, дахар ду», ткъа вай иза д|акхачо деза.

Деден б|аьргаш чу хьоьжучу Юсупна и дешнаш дагах кхийтира. Цунна гира х|ора де а Сайд-Ахьмада шен дерриге а дахарехь гулбинчу дагалецамийн йовхонах дуьзна хилар. Дедас дагалоьцура шен йуьхь т|е йелар дохьуш йолу м|аьргонаш. Цо дуьйцура цунна жимчохь дуьйна, ша а, шен накъостий а говраш хахка гуллучу хенахь дуьйна, ирсе дийцарш.

– Даима а къийсалуш дара тхо, мила ву дика говрашлелорхо бохуш. Ткъа суна дагадог|у, цхьана хенахь говрара охьавожа герга хилира со, сан доттаг| цхьана аг|ор д|аверза г|оьртича, – боху цо, вела а къежаш, дагалецамашца б|аьргаш къегаш. Юсуп жоп луш велавелира, цуьнан веларо пенаш дендеш долу мукъам санна.

– Суна кест-кеста дагадог|у, аренашкахула цхьаьна лелар. Тхо говраш т|ехь, мох санна, бакъболу турпалхойх лелаш дара. Х|инца а дагадог|у суна, сан доттаг| ц|еххьана шен говр сецча, иза охьавожа герга хилча, велавелла хилар. Дицлур доцу денош дара уьш, парг|атонах а, доттаг|аллех а дуьзна.

Амма Сайд-Ахьмада йиц ца йора шена т|ех|итта йезаш йолу халонаш. Цо дийцира дагалецамаш, шен дас-нанас шена къахьега а, хьанал хила а |амийна хиларх а, шен доьзал боккхачу стоьла гонаха гулбеллачу уггаре а дикачу денойх а лаьцна.

– Х|оттийначу стоьла т|ехь, Юсуп, массарна а ша оьшуш хета, – кхид|а а дийцира цо. – Х|ара хан йу вайна кхача хилла ца |аш, дегнийн йовхо а йоькъуш йолу хан.

Цул т|аьхьа, Сайд-Ахьмада шен синна к|орга лар йуьтуш болу, кхин а чолхе дагалецамаш бовзийтира. Цо йуьйцура нохчийн а, г|алг|айн а къаьмнаш махках даьхна, церан дахар кхерамах а, тешнабехках а йуьзна зама.

– 1944-г|а шо дара иза, – д|адолийра цо, хала доккха са а даьккхина. – Дерригенах а дехира тхо: тхайн х|усамех, тхайн доьзалех, тхайна йевзачу дахаран кепах. Акхарой санна, тхайн х|усамашкара арадаьхна тхо. Суна дагадог|у, тхайн г|улчаш мича кхачор йу ца хууш, тхо, тобанашца гул а делла, ло йуккъехула лелар. Дукхахболчеран ницкъ ца кхаьчна, г|айг|а а, догдохар а совдаьлла гира суна. Амма цу ирчачу деношкахь а, цхьаьна лаьтташ дара тхо. Вовшашна г|ортор йира оха, т|аьххьара бепиган дакъа а доькъуш, д|ах|иттира тхо. Цу г|уллакхо суна |амийра, уггаре а боданечу хенахь а, сатийсам боцуш санна хетачу хенахь, адам санна дисар а, вовшашна г|о дар а мехала хилар.

Юсупа корта ластийра, шен деден х|ора дош деккъа цхьа масала хилла ца |аш, шен орамашца а, кханенца а доьзна дерриге а дийцар хиларх кхеташ.

– Дагадог|ур ду суна, Деда, – элира цо тийна. – Ас х|ара сан берашка д|акхачор ду.

– Ткъа дагахь латтаде, Юсуп, – т|етуьйхира дедас, – халкъан бакъболу ницкъ цуьнан барт хиларехь бу. Вай дуккха а лайна, вайн барт бахьана долуш лан аьтто баьлла. Вайх х|ора а доккхачу дуьнена дакъа ду, цхьаьна бен хаза х|ума кхоллалур дац.

Замано шераш цхьана дийнахь д|а а ца дерзош, д|акхоьхьура.  Лаьмнаш йуха а лайн йург|ано д|акъевлича, Сайд-Ахьмадана шен к|ента к|ентан б|аьргаш чохь цхьа нур гира – лерам а, кхетам а. Цунна хаьара, шен х|ора «къамелаца» ша шен синан цхьа дакъа д|алуш хилар, Юсупца а, т|аьхьо, цуьнан берашца а д|адоьдуш долу.

Ткъа цу сарахь, стиглахь седарчий къегаш, Сайд-Ахьмада элира: «Коьртаниг ду хьо мичара схьаваьлла диц цадар, цундела хьуна хаьа хьайн г|улчаш мичахь йаха йеза». Юсупна, шен деден куьг схьа а лоцуш, хаалора т|аьхьенашна йукъахь уьш вовшахтоьхначу иэсийн а, безаман а д|асалелар. Х|ара деккъа цхьа |илма д|адалар дацара, д|айаханчу заманера хинйолчу замане кхаччалц т|ай дара иза, цара цхьаьна г|улч а йоккхуш дина.

– Деда, – хаьттира Юсупа, – ламасташ лардан муха |емина хьо?

Сайд-Ахьмад соцунг|а хилира, шен б|аьргаш генарчу заманашка д|а а хьийсош.

– Иза йеккъа цхьана хенаца ца дог|у, – жоп делира цо. – Дахарехь хьуна гуш х|ума ду иза. Суна |емина сайн дайшкара. Цхьаьна гулделча, х|оразза а даздарш деш, х|оразза а вовшашна г|ортор йеш – уьш ламасташ ду. Уьш вайн дегнашкахь дехаш ду.

Юсупа лерина ладоьг|ура, шен коьртехь д|адала тарлучу х|уманан бовхачу дагалецамашца. Иза кхета волавелира, ламасташ деккъа цхьа г|иллакхаш цахиларх; уьш цуьнан чулацаман, цуьнан орамийн дакъа дара. Ткъа дерриге а сел сиха хийцалуш долчу дуьненахь уьш лардар шен мах хадор, шен истори ларйар дара.

Сайд-Ахьмад велакъежира, шен дог дозаллах дуьзна. Х|инца кхийтира иза ламасташ дийна дисина хиларх – уьш т|аьхьенера т|аьхьене д|акхаьчча хиларх, ширачу диттан орамаш кхаба луш долу хи санна, дахарца уьш д|адоьдуш хиларх.