Автор Римма Ханинова перевод Амина Газаева

Автор: Римма ХАНИНОВА
Перевод на балкарский язык: Амина ГАЗАЕВА

Публикуется в ознакомительных целях








ЛЕГЕНДА О ДЖАНГАРЧИ

ДЖАНГАРЧЫНЫ ТАУРУХУ
 

Прологу, эпилогу да болгъан
эки бёлюмлю пьеса
















                Элиста
                2008



© Р.М. Ханинова, 2008.(Автор оригинала)
© А.Х. Газаева, 2025. (Переводчик)
ОЮННГА КЪАТЫШХАНЛА:

О ч и р – жылкъычы жаш.
Б а д м а – Очирни атасы.
Б у г а – Очирни анасы.
Ц а г а н – къарт къатын.
С а г л а р – Кёк ханны къызы.
Э р л и к - х а н – жер тюбюнде ёлгенле дунияны иеси.
Болушуучу – Эрлик-ханны болушуучусу.
1-чи э р л и к.
2-чи э р л и к.
3-чю э р л и к.
Юйню иеси.
Х а н.
Ш у л м а – асламысында ариу къызны сыфатында жюрюген, атайтмаз къауумдан бир жан.
Ш у л м а л а – Шулманы болушуучулары.
Б у р у н г у л у  къ а р т  къ а т ы н – табийгъатны кючюн бойсундургъан жан. 
А къ с а къ  къ ы з – бурунгулу къарт къатынны къызы.
С о х о р - Т а р б а – лама.
Т а у р у х ч у.
Д ж а н г а р ч ы.
1-чи  къ а н къ а з - къ ы з.
2-чи  къ а н къ а з - къ ы з.
О к о н - Т е й р и.
А р с л а н   Х о н г о р – «Джангар» эпосдан батыр.
А у у р къ о л  С а в р – «Джангар» эпосдан батыр.
К ю ч л ю  С а н а л – «Джангар» эпосдан батыр.
М а нг а с л а – атайтмазланы бир къаууму.
М у с л а – атайтмазла.
А къ  къ а р т – жер-суу иеси.
1-чи  к и ш и.
2-чи  к и ш и.
М а ш о к.
1-чи  ж ы р ч ы  домбрасы бла, ол кеси да таш суратды.
2-чи ж ы р ч ы  домбрасы бла.
3-чю ж ы р ч ы  къыл къобузу бла.
4-чю ж ы р ч ы  дауурбасы бла.
5-чи ж ы р ч ы  сыбызгъысы бла.
Г и т ч е  ж а ш ч ы къ.
Х о т о н н у  э р к и ш и л е р и,  т и ш и р ы у л а р ы,   с а б и й л е р и.


Иш бурун заманда болады.

П Р О Л О Г




                Жабыу.

Гонг таууш.

А у а з: Ал бурун таууш болгъанды, ызы бла – жик, ызы бла – сёз. Ахырзамандан, Къатышлыкъдан, Тышындан – Барлыкъгъа, Келишиуге, Адам Жаннга. Жерге тюшген мирзеуча кеси ичинде жетип, баш этгени уа – ичинден – башхалагъа.
Юзмез бюртюкден инжи къуралгъанча, сезлени къатлай, ёсе эди Ой, ёзюнде Тилни жаратып – ёзюнден – тенгизге, дуниягъа.
Бир Чыкъдан – Заманнга, Замандан – Ёмюрлюкге.
Сёзню жолу.
Сёзню кезиую…
      

Гонг тауушу къатланады.            




















БИРИНЧИ ИШ

БИРИНЧИ СУРАТ

Жабыу ачылады.

Сахнада, юсюнде жаныуар сыфатла ишленнген, башында уа «менандр» накъыш салыннган, уллу жез къазан ючаякъда турады. Аны жанына басхыч тирелипди.

Къазанны ичинден адам ауазла эшитиледиле.

1-чи  э р  к и ш и  а у а з. Ол къаты ауругъанды. Аны энди сау этер онг жокъду. Бир да кючлю басдыркъ болду.
2-чи  э р  к и ш и  а у а з (жарсып). Хау, Очирни эси уютхан жукъудан азайгъанды. Алай бу ишге бир амал ахырда къурупму къалды? Сыйлы къартларыбыз «улансыз къалгъан юй, отсуз къалгъан тыпыр ташха ушайды» – дегендиле.
Т и ш и р ы у  а у а з (къыйналып). Ой балам, бизни къоюп нек бараса?
1-чи  э р  к и ш и  а у а з. Аурууну иеси – Къара Къарт – ол къойду алтын таягъын сизни босагъаны аллында. Алай болур эди жашыгъызны къадары. Кимге тюзде жюрюрге, кимге уа къырдыкда ыз къоймай барыргъа – оноу бизге жетмейди.
2-чи  э р  к и ш и  а у а з (ишексиз). Да къалай алай болса да, Очирни таза жаны жаннетде тынчайыр.
Т и ш и р ы у  а у а з (ачыуун тыя). Ой мени жашым, мени жашым! Мени зынгырдауукъ къонгуроучугъум, жаланда жыйырма жыл эшитдим сени тауушунгу. Бурханла алай сюе эселе, болсун алай. Аманлыкъ, къыйынлыкъ да эсгермей, санга ачыу келтиргенни ызындан да тюшмей, жанынг тынчлыкъ тапсын.

Атламла тауушу. Сахнагъа, къой териге чулгъаннган адам ёлюкню элте, эки эркегырыу акъырын чыгъады.

1-чи  э р  к и ш и. Бу тюзде къояйыкъ муну. Былайны атым жибитген эди – ол а иги белгиди.
2-чи  э р  к и ш и. Хау, бу ачыкъ, къургъакъ, кюнлюм жерди. Аллай жерде Очирге ахыр журт салып, малла тутар онг да боллукъду.

Ёлюкню жер юсюнде къоюп, артха да къарамай тынч кетедиле.

      
 ЭКИНЧИ СУРАТ

Кебинленнген ёлюк сахнада бир талай заманны тепмей турду. Сора чючкюрген тауууш, биреуню буруну бла мурулдап сёлешгени эшитиледи. Чулгъам къымылдап башлайды. Къымылдап башлайды да, кюреше кетип, андан жаш адам тёнгереп тюшеди. Жаш бауурланып турду, сора бетин залгъа буруп, бу халге келди: онг жанына аууп, онг къолун жиягъына тиреп, сол къолун тюз этип юсюне салды, онг аягъын созду, сол аягъын а, бираз бюкдю – ол а ёлген адамны туруууду. 

О ч и р (ангыламай). Къайдама мен? Нек турама тюзде жатып?

Тёгерекге-башха кёз-къулакъ болуп, аякъларын бир бирине чалишдирип олтурады. Къоллары бла кёзлерин жабып, бармакъ орталарындан къарайды: зат тюрленмей турамыды дегенча. Биягъы ууучлары бла кёзлерин жабады. Ызы бла къолларын энишге ийип, тобукъларына салады.

О ч и р (ангыларгъа кюреше). Эсиме тюшюрюрге керекме… Мен – Очирме, Бадманы жашы, Санджини туудугъу. Тукъумум а… Кимладанма? Чонос? Цорос? Найнтахн?.. Мен – жылкъычыма… Къайдады мени Къуш атым? Къайдады къамичим? Аркъаным?.. (Къолларын кётюрюп, къулакъ жанларын къысады.) Башым ауруйду… Мен жукълап иш болурма. Хау, кёргенме тюш: ёзюм къымыжа, къагъанакъ сабийча. Ол а, ёлюмгеди дейдиле. Да сора мен ёлгенми этгенме?! (Секирип турады.) Да мен ёлген эсем, сора ким бла сёлешеме? Кеси кесим бла. Сора мен ауруулума. Хау, мен ауругъан этеме. Уста бла атаны баш жанымда сёлешгенин эшитгенме. Ол мени сау этер амал болмагъанын айтханды. Анга жарсыгъаным да эсимдеди. Къалай алай? Атамы, анамы да къалай къоюп кетерме? Сабий алгъа ёлселе жарамайды, – ол табийгъатны жоругъуду.
Къагъанакълай ёлсем, мени къайиш, неда къумач машокка салып, биргеме да жол азыкъ берип, атдан тюзге атар эдиле. Ол машокну бирле тапсала да жарсыу жокъ – кёрген жерлеринде къоюп кетерле.
Щёндю ёлсем а, къой териге, кийизге, неда акъ къумачха чёргеп, тюзде салырла.
О бурханла, да иш алай болуп турады да. Сора мен кертиден да ёлгенме! Жан-солууум мени къоюп кетди. Жан-ауанам а Эрлик-ханнга, ёлгенлени иесине, эниш дуниягъа барлыкъды. Андан а бу дуниягъа бир киши да къайтмагъанды, билеме.
Ой, жарлы атам! Жарлы анам!

Очир сагъышлы болуп, жиягъын да къолуна тиреп, олтурду.

О ч и р. Да не этгин энди? Атама, анама да жарсыйма… Ёзюме да жарсыйма. О, нени да берир эдим, саным ючюн! Бир жангылыч бар эсе уа?.. Угъай, кесими нек жапсарама? Аллай жангылычла болмайдыла… (Тохтап.) Не сакълайды мени ахыр сюдде? Кесим билип бир кишиге аманлыкъ этмедим. Жууугъума, ахлума да къайгъырдым, хурметли болдум. Къарындашларым, эгечлерим да хакъ дуниягъа эртте кетдиле, мен а, кичилери – атамы-анамы къартлыгъында жапсарырма деп турдум. (Кёлю тола.) Энди олтуртмаз мени сабыр атам, сабий заманымдача, не сол, не онг тобугъуна. Къучакъламаз багъалы анам, жиякъларымы да уппа этмез. 
(Турады.) О-о, бу темир жолда чыртда жангызма! Къыркъ тогъуз кюнню ичинде, эниш дуниягъа жетгинчи уа, тохтар амалым жокъду.

Сахнада барады.

Къазан. Къазандан чыгъып, басхыч бла жерге адам тюшеди. Сахнаны ал жанына кёк кийимлери бла бир къыз чыгъады. Очир аны кёреди. Сора къатына барып, кеси кёзюне ийнанмай, тёгерегинде айланып, бетине къарады да, къызгъа узалды. Алай олсагъат къолун энишге ийди. 

О ч и р (абызырап). Бу да бир жан-ауана. Керек эди да бизге мында тюберге, жер юсюнде жолукъмай. Сен алай ариуса жарыкъ, ингил агъаз от гюлюча. Сени атынг да Нилуфар болур.
С а г л а р. Угъай, мени атым Сагларды.
О ч и р. Кимсе сен?
С а г л а р. Мен кёк ханны къызыма.
О ч и р (сейирсинип). Да сиз ёлемисиз да?
С а г л а р (ышарып). Биз ёлюмсюзбюз.
О ч и р (сагъышлы болуп). Ангыламадым. Мен кёкдеми турама?
С а г л а р (жан аурутуп). Кёкде тюйюлсе, эниш дуниягъа бараса.
О ч и р. Сен а мени ашырама депми келгенсе?
С а г л а р. Хау, Очир, мен сени ары элтирикме.
О ч и р. Да ол игиликге мен къалай тийишли болдум?
С а г л а р. Очир, сен – жылкъычыса. Мен а алгъын жылкъычы жашны сюйгенме. Кёк иеси атам аны билгенде, ойратлагъа чексиз ачыуланнганды. Ол ачыуу бла сау миллетни тюп этерге сюйюп, адам улу не аш, не суу тапмазча, кёкден битеу чыракъланы кетерип, жер юсюн къаппа-къарангы болдурду. Атамы алай этерин сезип, аны жюрегин къыйнамазча, ол жашха сюймеклигими унутдум. Дагъыда мени хатамдан бир жан да ачымасын дей, кече къалабызгъа кетип бара, (айтхан сёзюне къол къымылдатханын къоша) бешметимми кюмюш тюймелерин юзюп, кёкге тёкгенме. Ала уа айдан да жарыкъ жандыла. Кёз аллынга келтирчи, къыркъ минг тюймем бир ызгъа бийик кенгликни жарытды.
О ч и р (сейирсиннген да къууаннган да эте). Сора ала сени тюймелерингми болдула, Саглар? Билемисе, бизде жулдузланы юсюнден аллай элбер айтылады: «Акъ кенг бешметни эл бла бир тюймеси барды». Мен энди ангыладым – ол сени бешметингди, тюймелеринг а, хар кече сайын кёкде жылтырап турадыла.
С а г л а р. Хау, Очир, мен да алагъа сюйюп къарайма.
О ч и р. Бу жулдузладан къайсы болур мени жулдузум деп, кёп сагъыш этгенме. Алай санга тюбериме уа бир да ийнанырыкъ тюйюл эдим.
С а г л а р. Дагъыда мен кёк гюлю – нилуфарны (къолунда гюлню кёргюзтеди) алып, аны акъ-къызгъылдым чапырагъында чыкъны жерге чачдым. Ол чыкъдан а тюзде татыулу шауданла болдула.
О ч и р (ыразы болуп). Сора ол да сени себеплигингмиди, Саглар?
С а г л а р (сабыр). Мен адамлагъа болушургъа сюйгенме. Атам а ол ариулукъну кёрюп, мени кечгенди. Ойратлагъа уа жылкъы да сюрюп, къой да жайып кёчгюнчю жерлерини чеклерин да сакълап, жашасынла деп буйрукъ этгенди.
О ч и р (сакъ). Сени сюйгенинг а не болуп къалды?
С а г л а р. Анга хата жетмеди. Алай аты уа уллу палахха къалгъанды: зар адамла аны ёлтюргендиле. Жаш а сюйген ажирини сюеклеринден къобуз ишлегенди. Билемисе, ол къыл къобузну аты – хуурду. Хуурну ол къайиш бла тышлагъанды, жалындан бла къуйрукъдан къылла этгенди, къыл жаясын а – балтыр сюекден. Хуурда ойнагъаны бла ол атын эскере эди. Алайды да, эсде тургъан, жюрекде да турады. 
О ч и р. Хау, ол да алайды. Унутулгъандан аман зат жокъду. Мен таныйма ол къыл къобузну, аны баш башында ат жуху ишленипди. Ол хуурда ойнагъан ат бла сёлешгенча кёрюнеди. Ат да анга жууап береди. Атсыз ойрат, къанатсыз чыпчыкъ – дейдиле бизде.
С а г л а р. Эрлик-ханнга барсанг, сен ол жылкъычыгъа тюбеп, аны макъамларын да эшитирге боллукъса. Эрлик-хан тёгерегине таурухчуланы, макъамчыланы, жырчыланы да жыйгъанды: ала аны кёлюн кётюредиле.
О ч и р. Сени жырчы жашынгы уа мен къалай танырыкъма? Кимди аты?
С а г л а р. Да аты уа – Адучиди. Адучи дегеним – жылкъычы. Ол кеси ишнде уста болуп айгъырланы жууаш этгенди, жаныуарланы тилин ангылагъанды. Ол билимни анга жилян берген эсе да алайды. Шуёхла болурсуз деп ишеклиме. Жылкъычы жылкъычыны узакъдан кёреди. 
О ч и р (Саглар айтханнга къоша). Хау, аякълары да къынгырды (аягъын къынгыр салыргъа кюреше), жюрюшю да чончая-чончая, атда баргъанча (ойнап кёргюзтеди). Алаймы жюрюйдю сени къынгыраякъ Адучиинг? 
С а г л а р (кюле). Мен алай айтмагъанма. Аякълары аякълача. (Кюлгенин къоюп, кесин къолгъа ала.) Къой,хыликке этме – ол гюняхды.
О ч и р (тохтап). Бир да айтма. Бизде къызланы онбеш жылларына дери къол аязларында жюрютедиле (къол аязын ача), жашланы уа – башха (бармакъларын жыяды). Жайда, алыкъа иги жюрюмеген къагъангакъ сабийи болгъан анагъа башха хотоннга барыргъа тюшсе, ол аны къойнунда элтмей… (Санларын тюрлю-тюрлю халлада тепдиреди.).   
С а г л а р (сёзюн бёлюп, кюле). Аякъларындамы?
О ч и р. Кюлме. Ма турушунлай алайды. (Кёргюзтеди.) Тиширыу, ёзюн сол жанына бюгюп, онг аягъын алгъа чыгъарады да, анга къагъанакъны олтуртуп, аны къуйругъуна къолун салып барады.
С а г л а р. Сабий а?
О ч и р (кёргюзтеди). Ол а, анасыны кийимине илинип, къарыуу жетгеннге кёре, аякъчыкъларын къаты къысады.
С а г л а р. Анданмы ушай болур къалмукъну жюрюшю энди атлап башлагъан сабийге?
О ч и р. Къалай эсе да ол жюрюш анга атда баргъанда болушады: кёчюп жашагъан халкъланы эр кишилеринден эм жигит атлыла чыгъадыла!
С а г л а р. Тиширыулары да жигитдиле! Алай эсе, анала къызчыкъларын да бутларына къысып элтедиле.
О ч и р (хыликке этип). Алай эсе, сизни да аякъларыгъыз къынгырдыла. Андан айланасыз аланы этекле бла жабып, биреу кёрмесин дей. Алай тиширыу чапса, аны къаллай аякълары болгъаны билинеди… Чабайыкъ, Саглар?
С а г л а р. Сен не заманда да быллай айгъыр болупму тураса, Очир?.. Озалмазынгы билесе да. Унутма, мен Кёк ханы къызыма. Жюрюшюм желден женгилди. (Къачады да тохтайды.) Кетдикми?..
О ч и р. Саугъам а?
С а г л а р. Атынг болмай, иер излеме.
О ч и р. Сора, къач!

Экиси да бир бирин кезиу къууа, ойнап: «Жетчи бир!» – дей, чабадыла. Алай бла сахнадан къачадыла.

ЮЧЮНЧЮ СУРАТ

Къазан. Бир дауур чыгъып, жиляу бла къычырыкъ узакъдан эшитиледи.

1-чи э р  к и ш и  а у а з. О жандауурлу бурханла, бир жарлы адамгъа жан аурутугъуз. Бу жаханимни азабын тёзер къарыу жокъду.
2-чи  э р  к и ш и  а у а з. Бирлени мында тирмен ташла бла тартадыла, ёзлери сау болгъанлай, биягъы тирменнге атадыла.
3-чи  э р  к и ш и  а у а з. Мында адамла къазанлада бюркедиле!
4-чю  э р  к и ш и  а у а з. Шишледе къуууруладыла!
5-чи  э р  к и ш и  а у а з. Жаннган отха атыладыла!
6-чы  э р  к и ш и  а у а з. Санлары темир ыргъакъла бла жыртыладыла!
1-чи  э р  к и ш и  а у а з. Гюняхлы жанланы, жютю къылычдан толу таугъа чапдырып, ётдюредиле!
2-чи  э р  к и ш и  а у а з. Санларын келиде тюедиле!
3-чю  э р  к и ш и  а у а з. Эримеген бузлада юшютедиле!
4-чю  э р  к и ш и  а у а з. Къан тенгизледе жюздюредиле!
5-чи  э р  к и ш и  а у а з. Багушла ичинде тутадыла!
6-чы э р  к и ш и  а у а з. Аш бермейдиле!
1-чи  э р  к и ш и  а у а з. Тузлу аш берип, суу бермейдиле!
2-чи  э р  к и ш и  а у а з. Эринчеклени иш бла тюнгюлтедиле!
3-чю  э р  к и ш и  а у а з. Уручула бир бири бла кюрешедиле!
4-чю  э р  к и ш и  а у а з. Байла ач да болуп, ашны да кёрюп, андан къабаргъа онглары жокъду. Аланы ауузлары ийне кёзюнден гитчеди. Ары уа не кирир?
5-чи  э р  к и ш и  а у а з. Бизге тюшген бар къыйынны айтхандан, тилинг окъуна арыр!
1-чи  э р  к и ш и  а у а з. Манга кертда къутулур мадар жокъмуду?.. Жашагъан ёмюрюмде этмедимми мен бир иги зат? Босагъама келген факъырны бир заманда да къыстамадым, аш кибик да бердим. Садакъа жыйып айланнган а аман ишди, билеме… Болса да, тилеп келгеннге бермеген, андан жюз кере аманды. Абаданла алай айтхандыла, мен эшитгенме.
2-чи  э р  к и ш и  а у а з. Мен а сабийим ойнап мыйыгъымдан тартханда, аны кечгенме. Керегин береме деп тургъанлай, адамла ачыууланма, жан аурут дедиле. Гитче сабий акъылсызды да, аны от бла сынаргъа оноулашдыкъ. Ол отну тутаргъа сюйсе – алыкъа зат ангыламайды, башхача болса уа – не этгенин биледи. Оюнмуду! Эр киши мыйыгъына тиерге жарамайды. Кертиси бла да сабий отха узалды…
3-чю  э р  к и ш и  а у а з. Мен а ушкокну уппа этип, сау къалгъанма. Быллай палахха тюшер ючюнмю!
4-чю  э р  к и ш и  а у а з. Шулмусну алдар умутму этдинг? Болалмадынг, къарындашым!
3-чю  э р  к и ш и  а у а з. «Гудучуса, атланы урлагъанса!» – дедиле да – ёлтюрдюле. Мен а, терс тюйюл эдим.
5-чи  э р  к и ш и  а у а з. Битеу гудучула алай айтадыла!
3-чю э р  к и ш и  а у а з. Мен ётген сынауну барыгъыз да билесиз. Жерленнген ушкокну огъары аягъына миндирип, манга аны бурунун уппа этдирдиле. Адамла айтханнга кёре, кертичиге ол атдырмаз. Терслиги болгъанны уа, эрни ушкокгъа тийгенлей, шулмус шампалгъа басып агъызырыкъды. Мен а сау къалгъанма!
6-чы  э р  к и ш и  а у а з. Ол кезиуде шулмус бир жанына къарагъан болур ансы, турур эдинг кийиз юйюнгде чигяндан басып, шахмат ойнай.
1-чи  э р  к и ш и  а у а з. Мен а, шахмат ойнаргъа бек сюйген бир ханны хапарын эшитгенме. Ол, оюннга асыры ахы кетгенден, хаух дунияда заманы бошалып, ёлюмю жетгенин ангыламай къалгъанды. Былайда уа ишге ёлюмню иеси – Эрлик къошулгъанды. Келечисине: «Бар да ханны жанын  мычымай алып кел» – деп, буйрукъ этгенди. Келечиге уа не, аны иши – иеси айтханны этген. Алай бла заманын бошнакъгъа къоратмай, кесини атайтмаз рухийин алып, ханнга учду.   

              Сахнагъа эрлик чыгъып, басхыч бла къазаннга киреди.

2-чи  э р  к и ш и  а у а з. Сора кёрдю: хан ышаннган адамлары бла шахмат ойнай турады.
1-чи  э р  к и ш и  а у а з. Хау, ойнай турады. Келечи кеси да шахматны бир бек сюе эди да, ойнаргъа угъай демегенди. Къангагъа къарап, ханы ырбыннга къысханларын кёрдю. «Энди къалай къутуллукъ болур бу? Не бла чыгъарыкъды? Не хазна ычхынсын», – келечи къайгъы этип, тюз чыгъар амалны кеси излеп башлады.
2-чи  э р  к и ш и  а у а з. Сора келечи аллай пат къурады: къалай барсанг да, бары бир – тюзде кишен салыннган атча.
1-чи  э р  к и ш и  а у а з. Угъай тейри. Хан ойлай-ойлай…
2-чи  э р  к и ш и  а у а з. Алай кёп ойлады, Эрликни келечиси жерге не ючюн келгенин унутхунчу.
1-чи  э р  к и ш и  а у а з. Ойлай кетип, хан аллай чыгъыу къурады, кеси турмушун тюз этген угъай, жауун къыйын болумгъа салгъанды.
2-чи  э р  к и ш и  а у а з. Келечи уа оюннга асыры берилгенден, ёлюм иени буйругъун унутуп къойгъанды.

Къазандан Эрлик кёрюнеди. Аягъын басхычха салып, тёгерекге къарап, кёзлерин энишге иеди, къолун булгъап ол биягъы къазаннга тюшеди.

1-чи  э р  к и ш и  а у а з. Алай бла ханны жаны аны бла къалгъанды.
2-чи  э р  к и ш и  а у а з. Ол энтта кёп жылны жашап, кеси да андан бери шахматны бютюн да иги ойнап башлады дейдиле. Баям, энди келечи да анга болуша болур оюн теркирек бошалыр ючюн.
3-чю  э р  к и ш и  а у а з. Ол хан тюйюлмюдю, Маныч суу чыкъгъан жерни бийик тёшюнде уллу шахмат ташла салдыргъан? Анда кеси ёлчемлерине кёре, адамла, тюеле, атла, арбала да ишленипдиле. Кеслери да ала «ат бла патчахха шах» деген болумда турадыла.
6-чы  э р  к и ш и  а у а з. Алай суратлайса, кесинг кёрген кибик!
3-чю  э р  к и ш и  а у а з. Кеси кёзюм бла кёргенме.
1-чи  э р  к и ш и  а у а з. О, бурханла, мен тюзде атылгъан къуюну да тазалагъанма, адамлагъа суу бергенме. Кесим а суусап болуп турама. Къоругъуз мени!
Б у р х а н н ы  а у а з ы. Тилегини эшитгенме, Гаря. Эр киши тилесе уа, угъай деген къыйынды. Сени шауданынг Эрлик-ханны базманында акъ ташланы къошханды. Болсун, мен къорууларма сени. Ма, санга губу аууму береме.
1-чи  э р  к и ш и  а у а з. Да, бурханым, бу бир бек иничгеди!
Б у р х а н н ы  а у а з ы. Сени иги ишлеринг аны къаты этерле. Жарсыма, чыкъ къазандан.
1-чи  э р  к и ш и  а у а з. Тюзсе, бурхан. Губу ау мени къолумда къатыдан къаты болуп барады. Мен чыгъама, чыгъама.

          Къазандан кишини къоллары, башы да кёрюнеди.

2-чи  э р  к и ш и  а у а з. Къарачыгъыз, ол губу ауу бла ёрге чыгъып барады!
3-чю  э р  к и ш и  а у а з. Жыгъыллыкъды! Къачан болгъанды аллай тёре губу ау адамны кётюрюп, бютюнда гюнахлы жанны!
4-чю  э р  к и ш и  а у а з. Болса да, ол минип барады!
5-чи  э р  к и ш и  а у а з. Губу ауу а жыртылайыммы, жыртылмайымы деп турады!
6-чы  э р  к и ш и  а у а з. Кеси да къалай чайкъалады аны къолунда! Къарап къарагъынчы башыбызгъа тюшюп, битеу сюеклерибизни ууатырыкъды!
4-чю  э р  к и ш и  а у а з. Мындан аман боллукъ тюйюлбюз.
2-чи  э р  к и ш и  а у а з. Сиз хапар айтхынчы ол губу кибик башына чыгъып барады.
4-чю  э р  к и ш и  а у а з. Ол бара эсе, мен да бараллыкъма. Къоюгъуз мени губу ауну къатына.
3-чю  э р  к и ш и  а у а з. Мен анга жууугъуракъма. Ол насыплыны ызындан мен болургъа керекме. 
6-чы  э р  к и ш и  а у а з. Кезиу-кезиу барсакъ, барыбызгъа да жер жетерикди. Хайдагъыз, маржа.

Къычырыкъла эшитиледиле («Не тюртюлесе? Аны ызындан менме! Угъай, менме! Ма санга, къурурукъ! Аны аякъларындан тутугъуз!»), губу ауда жер ючюн кюреш барады. Энди къазандан эки-юч баш къарайды. Биринчи киши аягъын басхычха салыргъа излей, тышына чыгъаргъа кюрешеди.

1-чи  э р  к и ш и  а у а з. Эй кишиле, сизни этгенигиз неди? (аны ызындан чыгъаргъа кюрешгенлени къолларын, башларын тюртюп башлайды.)
Б и т е у  а у а з л а (бирча.). Биз да къутулургъа сюебиз!
1-чи  э р  к и ш и  а у а з. Бу мени губу ауумду! Тиймегиз анга! Бурхан аны сизге деп иймегенди! (Этгенича башхаланы къолларын аудан айырады, къагъаргъа кюрешеди, къатындагъылагъа аякъ жетдиреди.)

Дауур. Жыгъылгъан таууш. Сейирсиниу бла ачы къычырыкъ.

3-чю э р  к и ш и  а у а з (кёл кенгдире). Энди барыбызгъа да жетди жер… тюбюнде.
2-чи  э р  к и ш и  а у а з. Айтхан эдим да мен сизге: ке-зиу! Ке-зиу!
6-чы  э р  к и ш и  а у а з. Сен айтмагъанса, мен айтханма. Сиз а тынгыламадыгъыз!   
1-чи  э р  к и ш и  а у а з (жилямугъу тамагъына келип). О, мени бурханым, губу ауунг а кётюралмады мени,  ма юзюлдю да кетди. Сен а: къатыды – деп кюрешгенсе! Да хау, бу акъылсызла ызымдан секирип, аны жыртмасала, мен къутуллукъ эдим. О бурхан, нек тынгылайса?
4-чю  э р  к и ш и  а у а з. Ол сени бла сёлеширге сюймейди.
1-чи  э р  к и ш и  а у а з. Нек? Ол манга губу ауну бергенди.
4-чю  э р  к и ш и  а у а з. Бергенди да алгъанды.
1-чи  э р  к и ш и  а у а з. Нек сора? Нек?
2-чи  э р  к и ш и  а у а з. Аны юсюнден сагъыш этер заманынг боллукъду, Гаря. Ашыгъыр жеринг жокъду.
6-чы  э р  к и ш и  а у а з. Къуру сени угъай, барыбызны да.
2-чи  э р  к и ш и  а у а з. Сагъыш этигиз, адамла.

Къарангысыныу.


ТЁРТЮНЧЮ СУРАТ

Очир бла Сагларны ауазлары эшитиледи. Ала сахнагъа чабып чыгъадыла. Очир, къарыусуз болгъанча, сыртындан тюшеди.

О ч и р. Сен эшта, желни къызы болурса. Бир ёллюк жан ызынгдан жетмез. Иш этип окъуна хорлатмайса.
С а г л а р (хыйлалы). Да ол неге керекди? Сен ийнанырыкъ тюйюлсе да.
О ч и р (ёргеракъ туруп, имбашларын кётюреди). Ким биледи, ийнаннган да этерме. Мен эр киши ушайма да, эр киши уа тиширыу айтханнга къулакъ салады. Аны чачы узун, акъылы къысха болса да, бир бирде ол эркегырыуну алдап къоюучуду.
С а г л а р. Хау, сиз алданыргъа сюйсегиз.
О ч и р. Сиз а?
С а г л а р (эшитмегенча эте). Сен манга желни къызы дейсе, Очир. Жел къалай жаратылгъанын кёрюрге сюемисе?
О ч и р. Кёрюрге?
С а г л а р (сызгъырады). Къара!
О ч и р (къоркъуп). Ол этгенинг неди? Адамгъа сызгъыргъан – гюняхды.

Сахнагъа акъсакъ къызы бла бурунгулу къарт къатын къыстау чыгъадыла. Ала бир бирине эришип чабышадыла. 

О ч и р. Ангыламадым. Бу шашхан къатынла кимдиле?
С а г л а р. Ала уа – анасы бла къызы. Ол экеулен чабышса, жел кётюрюледи. Не къадар кёп чапсала тюзде, ол къадар жел уруп турады. Акъсакъ къыз а бу сагъатдача арып, солургъа олтурса, жел сабыр болады.
О ч и р. Иги да дейсе. Мен да болур эдим сабыр, ол экеуленни олтуруп кёрсем. Алай бу шошлукъ кёпге бармаз.

Акъсакъ къыз туруп, чабып башлайды, аны ызындан а, къычыркъ эте къарт къатын. Очир сир болуп, кёз къарамы бла аланы ашырады. Ол кезиуде Саглар сахнаны онг жанына барады.

С а г л а р. Кёремисе, алай анда таш сурат сюеледи. Жууугъуракъ барып бир къарайыкъ.
О ч и р (ийнанмай). Ай сен аны иш этип къурашдыра болурмуса, эсими башхагъа бёлюрча?
С а г л а р. Къаллай ышаннгысыз адамса, Очир. Ма алайдады, ол жанына бир къара.
О ч и р (сюймей ызына къарап). Ол алас-буласды. Тюзде къызыудан алай болуучуду. Кёзлеринги къыссанг, ол терк окъуна думп болуп къаллыкъды. 
С а г л а р (таш суратны къатына барып, анга тие). Алас-буласха уа тиерге жараймыды? Не дейсе, бу не тукъум таш суратды?

Очир таш суратха жуугъуракъ келеди. Аны бийиклиги адам бла тенг. Къолунда – домбрасы.

О ч и р (тюнгюлюп). Мен а къыз суннганма…
С а г л а р (масхара этип). Сора сен анга жан саллыкъ эдинг. Сейирлик сёзле бла, огъесе тамаша ишле бла?
О ч и р. Саллыкъ да болур эдим.
С а г л а р. Нек?
О ч и р. Да сен анда кюндешними кёресе?
С а г л а р (бираз кётен эте). Таш суратдамы? Да бу эркегырыу ушайды да! Башхалыгъын эслемедингми?
О ч и р (иш этип мудахсынып). Мен сенден анымы сордум? Ма, тиширыуну акъылы: сен бирин айтаса, ол а башханы ангылайды.
С а г л а р (къууанчлы болуп). Алай эсе арабызны ол айырсын.
О ч и р (сейирсинип). Бу ташмы? Сени ырахат этер ючюн ол сёлешипми башларыкъды?
С а г л а р. Хау, сёлешип башларыкъды. Домбрасында окъуна ойнарыкъды. Къарачы, къолунда домбрасы барды. Ол жырчыды.
О ч и р. Сени кёзюнге къуруда Адучиле кёрюнюп турадыла. Ол къобузла этген устады, аланы санында уа домбра да болур.
С а г л а р. Къыйдыргъан дегенден сени артал да хапарынг жокъду, Очир.

Билмей тургъанлай таш сурат къымылдап, акъырын-акъырын тириледи. Болса да, тирилген этгенликге жеринден тепмеди. Очир ахы кетип, алайдан жанлады, алай кесине келип, зат болмагъанча этди.

О ч и р. Мында эл бла бир таш барды. Аны бар сейири – жел тепдиргенде.
С а г л а р (кюлкюлю). Домбрачыгъа тынгылайбызмы?
О ч и р (сан этмеген халда). Сюйсенг, тынгыла…
С а г л а р (таш суратха сёлешип). Домбрачы, сен кимни жанындаса?
Т а ш   с у р а т (сабыр). Кесимми.
О ч и р (къозгъалып). Ма-ма, тюзсе, сын таш, кеси жанынгда тур тургъанынгча. 
С а г л а р (сейирсинип). Къоркъгъанмы этесе, Очир?
О ч и р (насийхат этгенча). Эсингде тут, тиширыу, эр киши бир затдан да, бир жандан да къоркъмайды.   
С а г л а р (кюлюмсюреп). Бютюнда тиширыу къатында болса.
О ч и р. Охо-охо, кюле бер, тиширыу. Сен а, «состарым», чууунгу чыгъарып да бир кёр. Не ауузунгу ачып тураса?
Т а ш  с у р а т (басымлы). Мен сизге тюе сютню юсюнден хапар айтырыкъма.
О ч и р (таш суратны сёзюне къошуп). Хайда-хайда, тюе сютню юсюнден, эчки сютню юсюнден, ажир сютню юсюнден да…
Саглар (кюлюп). Ажирни уа къачандан бери сютю болгъанды?
О ч и р (ашыгъышлы). Байталны сютю бошалгъанлы бери.
Т а ш  с у р а т (сёзюн андан ары бардыра). Заманланы биринде бир къарт киши къызы бла жашап болгъанды.
О ч и р (ангылатып). Сора къарт къатын а, къызны анасы – ёлгенди.
Т а ш  с у р а т. Ала жангыз тюелерини сютю бла кечинип тургъандыла.
О ч и р (башын чайкъай). Мен ангылагъаннга кёре, аланы хар затлары да  бирерден озмагъанды.
С а г л а р (кюлгенин тыя). Къой, кюлдюрме. Таш сурат кёлкалды болур.
О ч и р. Бу ташмы?
С а г л а р. Ол жырчыды. Фахмулу адамла уа кёлкъалды этерге ёчдюле.
О ч и р (ахтына). Хо, хар кимни да кеси сылтауу. Хайда, жырчы, андан ары къура хапарынгы.
Т а ш  с у р а т. Алай, къыйынлыкъ соруп келмейди.
О ч и р (ангылай). Ансыз а къалай? Арада башхалыкъны сезерге керекди да.
Т а ш  с у р а т. Бир кюн тюени баласы ёлюп, сютю да думп болады. Къарт да, къыз да ачлыкъны аман жорасына тюшедиле…
О ч и р (сёзюн бёле). Сора ала терен бушуулукъгъа кирдиле.
Т а ш  с у р а т. Къарт не этерге билмей, уллу къайгъыгъа къалады. Алай акъыллы къызы аны жапсарып айта эди: «Кёк бизге тас болургъа къоймаз, игиликден да къоймаз».
О ч и р. Кертиси бла да акъыллы. Акъылсыз, мындан амандан да тейри сакъласын дер эди.
Т а ш  с у р а т. Бир жол алагъа эки жолоучу келди…
О ч и р. Ма тюрлениуле да чыкъдыла.
Т а ш  с у р а т. Бири къарт, бири жаш, экиси да домбрачыла. Юйню иеси алагъа жарсыуун айтды.
О ч и р. Жарсыуубузну айтыргъа барыбыз да хазырбыз.
С а г л а р. Адамлагъа аман кёз бла къарама, Очир.
Т а ш  с у р а т. Къарт домбрачы: «Къызынгы манга берсенг, баласыз къалгъан тюенги желини сютден толурча этерме» – деди.
О ч и р. Къалай биле эдим мен аны алай боллугъун. Жашла къартлагъа бой салыргъа керекдиле.
Т а ш  с у р а т. Юйню иеси ол ушакъны къызындан жашырмады. Къыз а: «Атам, ыразылыгъыны айт да, артда уа кёрюрбюз», – деп къойду.
С а г л а р (ариу кёзден къарап). Эсли тюйюлдю дечи. Адепли, къонакъгъа иги болгъан, адам айтханнга тынгылагъан.
Т а ш  с у р а т. Домбрачы, къыз, къайиш челегин да тобугъуна салып, саууаргъа хазыр болурун изледи. Ызы бла, ол мудах, шош макъамны ойнап башлады. Домбра да аны къолунда жилягъанча жырлады…
О ч и р. Аны тауушундан а, тюе да жиляды.
Т а ш  с у р а т. Тюени да, ауур кёз жашлары тёгюлдюле. Къыз сютню келгенин сезди, алай къарт кишиге бармаз ючюн, тюе эмчегин къаты къысып, андан чыкъгъан суусунну тыйды. 
О ч и р. Хау-хау, эсличик-адежличик, халал хайыуанны къыйнайды.
Т а ш  с у р а т. Къарт а ойнагъанын да къоймай, къайтарып сора эди…
О ч и р. Сютю келмедими?
Т а ш  с у р а т. Сютю келмедими? Къыз а, угъай дегенден, башха айтмады.
О ч и р. Кесини юсю уа битеу сют. Сора ийнан да тур тиширыулагъа. Эринмей ёрге туруп, желиннге къараса уа.
Т а ш  с у р а т. Ол заманда жаш жырчы, къызны къарамында жалыныу кёрюп, домбрасында къаты ойнап башлады.
О ч и р (хыликке этмей). Жырчы болгъан а иги кёре эдим.
Т а ш  с у р а т. Олсагъат къыз тюени саууп башлады.
О ч и р. Жарлы тюе!
Т а ш  с у р а т. Къызны атасы сёзюне ие болду да, аны жаш домбрачыгъа берди.
С а г л а р. Къаллай тынгылы къызды!
О ч и р. Башхала уа? Макъамы бла хайыуанны жапсаргъан къарт домбрачы? Ариу къыздан кёз алмай тургъан жаш? Ахырыда, къызны атасы, ол домбрада да ойнай биле болмаз, алай эр киши сёзю атылгъан къушха ушагъанын ангылайды. Жангылсанг – кийиксиз къаласа.
С а г л а р. Сора таш сурат бизге бу хапар бла не затны кёргюзтеди дейсе?
О ч и р. Ахыр сёзню эр киши айтханын.
С а г л а р. Биринчи сёзню уа?
О ч и р (жарашыуну излей). Хо, хар ким да кеси акъылында къалсын. Къачан да алай болады…тиширыу эр кишиге тынгыламаса...
С а г л а р. Таш суратха уа?
О ч и р. Таш сурат а неди? Къаты бла оздунг да унутдунг. Хар аллынга чыкъгъан ташха тынгылап турсанг… Тохта, ол а ызыбыздан тюшерик тюйюлмюдю?
С а г л а р. Сора сен – эр киши, менден – тиширыуданмы сораса аны?
О ч и р. Мен – бир ёллюк жан, кёк ханны къызындан сорама. Сенсе да аны сёлешдирген. Сиз ташны окъуна сёлешдириксиз, эр кишини угъай.
С а г л а р. Болса да, эр кишиле ташладан эсе кёп сёлешедиле.
О ч и р. Къара, олмуду жапсаргъанынг? Мен алыкъа жаннетге тюшмегенме. Жалан да эниш дуниягъады жолум. Кесим да сюдге барама, унутма. Ол сынаугъа хазыр болургъа керекди. Сакълап турама манга бир моральный компенсация берирсе деп.
С а г л а р. Не зат сакълайса?
О ч и р. Не зат эсе да, билмеген сёзюм, къайдан аузума келген эсе да. Эшта шулмус шыбырдагъан болур. Мен ангылагъаннга кёре, ол билеклик этгенчады. Сёз ючюн, биреуню къучагъына жыйяргъа.
С а г л а р. Энтда бир айтчы.
О ч и р. Угъай, айталлыкъ тюйюлме. Бир да сейир сёзле.
С а г л а р. Сора – унут.
О ч и р. Айтама да, шулмус жангылтханды.
С а г л а р. Унут!
О ч и р. Унутдум… (Эс жыйып.) Мени акъылыма бир жангы сёз келип къалгъан эсе уа? Неологизм…
С а г л а р. Не? Биягъы?
О ч и р (къызгъа къолларын тилек этгенча этип соза). Болду-болду, энди алай этерик тюйюлме. (Бир жанына сёлеше). Сугъулма, шулмус. Жол нёгерим бла тюйюшдюресе, манга уа энтта аллай бир барыргъа керекди. (Сагларгъа). Бир насыпха Саглар къатымда туруп, бар атайтмазны къыстайды. 
С а г л а р. Ол да алайды. Адамла уллу кёллю болмазча, атам къара кюбюрюн ачып, хыянат кючню бир атымын жайгъанды.
О ч и р. Мен кёк ханны къызы бла акъ жолну баргъаныма насыбым аллыма келген суннганма. Сен а атангы къоруулай кёреме. Тутум дегенинг а тутуммуду. Билген иш этемисе жер юсюнде ол багушну къаллай бир болгъанын? (Къолларын жайып, жерни кёргюзте.)
С а г л а р. Ачыуланма, Очир. Жол узуну къатынгда тураллыкъ тюйюлме. Жангызлай барыргъа да тюшерикди. Атам чакъырады. Кюмюш жюзюгюммю ал да, сол къолунгу сансыз бармагъына кий: мен болмагъанда ол санга болушур.
О ч и р. Сау бол, кесими дууам барды (жагъасыны ичинден, боюнуна тагъылгъан жипни юсюнде къаиш машокчукъну чыгъарады). Алай жарсыугъа, ол мени сакълаялмады.
С а г л а р. Ол сагъышны унут. (Очирни сол къолуну сансыз бармагъына жюзюкню кийдиреди). Хапарда къызны айтханын эсинге тюшюр: «Кёк бизге тас болургъа къоймаз, игиликден да къоймаз». Сау къал, Очир. 
О ч и р. Сау къал, Саглар. Теркирек къайт. Ансы сизни «атымыгъыз» манга тынчлыкъ берлик тюйюлдю.

Саглар кетеди.
Аны ызындан, таш суратха къарай, Очир да барады.

О ч и р (таш суратха). Сен а, адамгъа этер хайырынг жокъ эсе – тепме. (сагыш этип.) Бар эсе да…жерингде тур... Сиз, жырчылагъа, мен артыкъ бек ышанмайма. Адамгъа, жаныуаргъа да макъам кючю бла, не сюсегиз аны этдиресиз. Кенгирек турургъа керекди. Сен ойнап башлагъынчы.

Таш сурат биягъы тирилип, домбрада ойнап башлайды.

О ч и р (къачып бара). Мен аллай бир не айтдым?.. Эй, маржа, болду! Болду ойнагъанынг!..

Таш сурат домбрада ойнайды.

Къарангысыныу.




БЕШИНЧИ СУРАТ

Къазандан биреу ох-тух этип тюшеди. Сахнагъа бир кёзлю къарт, акъсакъ шулма чыгъады. Ол машокну элтип барады. Сора аны жерге салып, юсюне олтурады. Машок жампаяды да, шулма жыгъылады.

Ш у л м а (ачыуланып, ёрге тура). Хар палах да мени ызымдан тюшер. Жангыз кёзюм да къызарыр, акъсакъ аягъыммы да терс басарма. Бир да болмаса да, сен бир сабыр болсанг а. Бусагъат теринги жыртырма да, гитче машокчукъла этерме. (Тегерекге-башха къарай) Ала къайда къалдыла бу къызла? Биягъы тюзде жолоучу къауумнуну марайдыла? Эшта черекге алдап сукъдула, неда тауда тыйдыла. Хатасыз къалсала игиди. Жаралы болуп, сюркелип келселе уа? Къамичи бла тюйюлюп, бичакъ бла кесилип, итле да этлерин жыртып? (Машокка олтурады да, аны къайтарып тюзетип турады). Ма, аракъы этер заман да жетгенди. 
М а ш о к (сагъайып тебеди). Ол аракъы дегенни кючю недеди?
Ш у л м а (сагъышлы). Бир пиала ичгенинглей, ол ичинги дыгъыл этип, къайнагъанча боллукъду, экинчи ичсенг – санынг къызып, мангылайынгы тер басарыкъды, ючюнчю ичсенг а, бир жерингде туралмай, къутургъан итни шытысын жалагъанча боллукъса.

Шулма секирип туруп, къолларын да булгъай, бир жеринде бурулады.

М а ш о к (арып). Олтуруп да бир кёрюрменг.

Шулма тохтайды, машокну къатына келеди.

Ш у л м а (кётен эте). Сен аны мангамы айтаса, чыгыртери машок? Ол соруунг да неди? Ёмюрде ичинге аллай суусун тюшмеген кибик. Огъесе аракъы ийисден къырыпмы тураса, болумсуз ичгичи! Тюз айтадыла адамла, аракъы адырны окъуна бузады.
М а ш о к (сансыз эте). Адамла айханнга кёре, аракъы адырда сабыр турады, санынгда иманны бузады.
Ш у л м а. Энди сенмисе акъыл юйретген, кираууз! Мени хайырымдан, ичинг къуругъан окъуна этмейди да.
М а ш о к. Ол а кертиди. Къайдан да таба болурса аллай бирни!
Ш у л м а (жашыртын). Бир да ийнанмазса. Ариу къызны бет къаннын, батыр жашны мангылай терин, къутургъан итни уа шытысын алып, барын да къатышдыраса. Къатышдырсанг а – ма санга аракъы.
М а ш о к (къозута). Ийнанмайма. Ол ишге къаллай бир ариу къыз табаргъа керекди! Ненча батырны борбайын къыяргъа, неча итни шашхын этерге... Да ким биледи, сен алай окъуна этерсе.
Ш у л м а (турсунмай). Кеси жеринги бил, балачыкъ.
М а ш о к (сагъышлы). Мен а, ол ууну бир хан чыгъаргъанды деп эшитгенме.
Ш у л м а. Хау, сен ёлмегин.
М а ш о к (къызып). Жеримден тепмей къалайым!
Ш у л м а (жукъгъа тергемей). Къайда санга.
М а ш о к. Ол затлагъа мен шагъатма. Бир хан сют аркъыны чыгъаргъанды. Ойратла уа татлыкъсынып, аны къуугъаннга, ичгеннге да къаты берилгендиле. Хан сокъуранып, ичги этерге, ичерге да тыйгъычны юч кере салгъанды. Сёзюне сыйынмагъанны уа къамичи бла сылатып, ёлтюрюге да буйрукъ бергенди. Болса да, ойратла аракъыны къоймадыла…
Ш у л м а. Бу айтханынг а кертиге ушайды.
М а ш о к. Сора эки-юч жылдан, хан, адамла сёзюне къалай бой бергенлерин билирге сюйдю. Минг къычырым айланды да, бай неда жангы къуралгъан юйюрдеча, акъ кийиз бла жабылгъан юйню кёрдю. Аны къатында уа, жыллыкъ тайчыкълары бла сауулукъ байталланы да эследи.
Ш у л м а. Жаншай бер болмачы хапарланы, эсирген машок.
М а ш о к. Ат кишнегенин эшитдингми? Хан жетгенди. Бусагъат ким – эсирген, ким – эслеген болгъанын кёрюрсе.

Ат кишнеген таууш, аны тынчайтхан адамны ауазы да эшитиледи. Ол эшта, аны илкичге такъгъанды. Къазандан эркегырыу чыгъады да, кийиз юй таба барады.

Ш у л м а. О, ол а кеси… (аузун жаба). Кеси… (Машокдан турады да, къатында олтуруп, аны къучакълайды)
М а ш о к (чайкъала). Хау, кеси…

         Хан кийиз юйню ичине къарайды да кёреди: къазан къатында юйню иеси. Ол аракъы къууа, олтурады. Къонакъ кирди да, аны жанында чёкдю. Аракъы хазыр болгъунчу, экиси да жукъ айтмай турдула.

Ш у л м а (тырман эте). Была не тынгылайдыла? Юйню иеси саламлашып, къонакъбайлыкъ этерге керекди: аш берирге, тыян-солу дерге, ызы бла хапар сорургъа. Огъесе башхамы? Биринчи ким болгъанын, къайдан келгенин билип, артда уа аш-суу берирге, аракъыны да унутмай.
М а ш о к (ычхына). Ала бууаса, шо ий. Аракъы этгенча, магъаналы жумуш бла кюрешсенг, хапар айтыргъа жарамайды. Бусагъат сыйларыкъды.

Юйню иеси аракъыдан аякъгъа къуюп, аны отха тёкгенди.

Ю й н ю  и е с и. Отну Око;н-Тейриси бизни сакъласын! (Экинчи кере къуюп, ёрге тёкгенди). Битеу бурханла да бизни сакъласынла! (Сора аракъыны босагъадан тёкгенди). Ат жерленип турсун, къошулгъан болуп, къорагъан болмасын, бар ауруула бизден кери кетсинле, юйню иесин а уллу сюдге жекмесинле! (Тёртюнчюню аякъдан а хавхугха къуяды.) Бар сакълаучу жанла бизни ханы да сакъласынла!
Ш у л м а (тёзюмсюз). Къаллай бир тёгерге боллукъду бу байлыкъны керексизге!
М а ш о к (умутлу). Жетгени чакълы бир.

Юйню иеси бешинчи аякъны къонакъгъа берди. Ол а аякъны къолуна алып, бираз тутду да, битеу ичип бошады. Аны ызындан къонакъбай да ичгенди.

Х а н. Нек къуясыз хавхугха? Мен эшитгеннге кёре, сизни ханыгъыз аракъы этгеннге тыйгъыч салгъанды. Дагъыда ойратла анга тилек этипми турадыла?
Ю й н ю  и е с и. Ол къачан да этилген жумушду.
Х а н. Сиз ханыгъызны бет сыфатын таныймысыз? Угъай?.. Билип къой, менме сизни ханыгъыз. (Юйню иеси, секирип туруп, хурмет эте, баш иеди). Манга тилек этген адетигиз ючюн, ойратлагъа аракъы къууаргъа эркинлик береме.

               Юйню иеси ыразы болуп баш иеди. Хан энтта да бир аякъ ичеди.

Х а н (турады). Къонакъбай, жылкъыларыгъыз жаз башына хатасыз чыкъдыламы?
Ю й н ю  и е с и. Бурханланы ахшылыгъы бла къышны чыкъдыла, ханым.
Х а н. Мен айтханны ойратлагъа билдир.
Ю й н ю  и е с и. Сиз айтханыгъыз, ханым. (Къолун кёкюрегине къысады).
Х а н. Саулукълу бол, къонакъбай.
Х о з я и н. Сизге да саулукъ-эсенлик, ханым. (Къонакъгъа баш ие).

      Хан кийиз юйден чыгъады да, сахнадан кетип барады. Юйню иеси аны атыны жюгенинден тутуп ашырады.

Ш у л м а (хайран болуп). Жюз эшитгенден, бир кёрген игиди.
М а ш о к (хайран болуп). Жюз термилгенден, бир ичген игиди.

         Къазандан биягъы таууш эшитиледи: къызланы кюлгени, къаты сёлешиу, гузаба этиу. Андан бир-бири ызындан, жаш шулмала чыгъадыла. Къарт шулманы аллына тизилип чабадыла. 

Ш у л м а. Аллай адет да боламыды? Барыгъыз да сау-саламат къайтдыгъызмы?
Ш у л м а л а (шулманы тёгерегин жарты тогъай этип, бирча). Барыбыз да, гелля.
Ш у л м а (жан-жанына къарай). Къачандан бери болгъанма мен сизге гелля? Сиз манга андан эсе…
М а ш о к (юйретеди). Къарт шулма дегиз.
Ш у л м а (аягъы бла машокну тюрте). Акъылтокъмакъ зыккыл. Хайдагъыз жанымдан сюйген къызчыкъларым, тырмашхан сохталарым, бюгюн кёп аманлыкъ эталгъанмысыз?
Ш у л м а л а (тёзюмлери жетмегенден секире, бирча). Хау, Гелля.
Ш у л м а (бурнун жыйырып, къулакъларын жаба). Къычырмагъыз, къулагъымы сангырау этесиз. Неди бу аман къылыкъ, барыгъыз да бирден хахайланыргъа?
Ш у л м а л а (бирча). Ахшы, гелля.
Ш у л м а. Тынчайыгъыз!.. (Артха бурулуп.) Ма, жангыз кёзюм бла кёреме... бизге хайт деген жаш жетип келеди. Тап, бирда чырайлы! (Къолларын ёрге кётюрюп, бир бирине ура). Жыйрыгъымы тюймелери кесинлей юзюлгенча (тюймелери бирем-бирем юзюлюп, къалай тюшерге боллукъларын, къоллу бла кёргюзтеди), жаш заманым эсиме тюшеди (къубулуп, къолун мангылайына салады). 
Ш у л м а л а (барысыда бирге). Аны бизге бер, гелля!
Ш у л м а (тырман эте). Хар зат да сизге! Жашлагъа эркинди жол, къартлагъа уа билек бол… Хо, кёрюгюз, сиркиуле.
Ш у л м а л а (бирча). Сау бол, гелля!

Тизилип, келе тургъан Очирни аллына чабадыла.

Ш у л м а (къычырады). Эй, шулмала, болушуучу уа?
Ш у л м а л а (тохтап, бирча). Унутханбыз, гелля!
Ш у л м а (тырман эте). Унутханбыз, гелля! Унутмазча болугъуз. Мен да унутурукъ эдим, машок болмаса. (Машокка.) Эй, тоя билмеген къарын, ачыл.

Шулмала къарт шулманы аллына чабханлай къайтадыла, машокну тёгерегине басынып, андан сауутла бла аракъы гыбытны чыгъарадыла. Кеслери да бир бирин ашыкъдырадыла: «Терк болугъуз, терк!.. Кетип къалады! Не кюрешесиз?». Ызы бла бирер аракъы пиала алып, Очирни тёгерегин аладыла.

Ш у л м а л а (бир бирин бёле). – Мени пиаламдан ич, арыгъан жолоучу.
– Узакъ жолну келип, суусап болгъанса.
– Мени бир да уллу пиалам барды!
– Ич, ариу жаш, мен санга энтта да къуярма!
– Мен берген аякъны сайла, сокъуранмазса!
О ч и р (тёгерегине къарай). Сиз къайдан чыкъдыгъыз, ариу къызла? Ол машок бла кетип баргъан а кимди?
Ш у л м а л а (бир бири ауузуна чаба). – Эс бурма.
– Къарт къатын сыгынла жыйып айланады.
– Аякъ тюпде аллай «байлыкъ» кёпдю.
– Бара берсин.
– Къарт къатыннга нек къарайса?
– Бизге къара!
– Бизни ариу тюйюлбюзмю?
– Биз адепли тюйюлбюзмю?
О ч и р (сейирсине недоуменно). Ол сиз манга узатхан сауутлада уа не барды?
Ш у л м а л а (алгъынча бир бирини сёзюн кесе). Да биз не берирге боллукъбуз?
– Аракъы! (Бирча.)
– Аллай деу батыргъамы?               
– Аракъы! (Бирча.)
– Ишексиз, кюч-къарыу алыргъа болушхан зат!
– Аракъы! (Бирча.)
– Билемисе аллай сейирлик суусунну?
О ч и р (хыликке эте). Билмей а, билеме. Таза да сейирлик зат. Адам уллуну кёп тюрлю халгъа салады! Маймул да, тонгуз да, ит да, къаплан да, хораз да... Аны да сизни санагъанлай, кеп санаргъа керекди... Мен а, чигян неда чай береген суннганма. Аладан бек сюйюп ичерикме. 
Ш у л м а л а (тюнгюлюп, бирча). Къыяулумуса?
О ч и р (ангылымай). Нек болама мен къыяулу?.. (Сокъуранып.) Да хау, мен къыяулума. Бек къыйяулу адам. Кертисин айтханда, ёлген да аны ючюн этгенме. Ахырысы, манга халал азыкъдан башханы ашаргъа жарамайды.
Ш у л м а л а (бирча). Жарсыма!
О ч и р. Сизге тынчды айтхан. Не тас этер затыгъыз барды, ариулукъ бла жашлыкъдан сора?..
Ш у л м а л а (бирча, бир бири ауузуна чабып, къарс къагъа, тургъан жерлеринде секирип). Сен бизни жаратаса! Жаратаса! Жаратаса!

Шулмала аны тёгерегинде буруладыла, кёзлерин жаба, бёркюне, башына, чачына, белине да тие, алай бла аны сакълагъан кючню кетерирге излей. 

О ч и р (сёзюн айтып бошай). …дагъыда менден сора!
Ш у л м а л а (тюнгюлюп, бирча). Кертими? Кесинге базамыса?
О ч и р (къолунда дууа-жюзюкню кёргюзте). Кет, атайтмаз къауум!
Ш у л м а л а (къоркъуп къача). – Неди бу?
– Дууа-жюзюк?
– Ол анга къайдан чыкъды, эгечле?
– Да не башха!
– Ай медет!
– Муратыбыз алай жуукъ эди! 
– Хо, бара бер.
– Эртте-кеч болса да Эрлик-ханнга келликсе!
– Унутма бизни, багъалы!
– Ичейик, къызла.

Аракъыдан ичип, ызы бла, келгенлерича тизилип, сахнадан къачадыла.

О ч и р. Къайдаса, Саглар? Бу атайтмазла къоймай къойдула. Кючден къутулдум да. Кече къалыр жер табып, тогъай ишлеп, жукъларгъа керекди.

Бусакъ терекни къатында тёгерек ызлап, ол тёгерекни ичинде жерге тыянады. Башыны тюбюне къолларын салып, кёкге къарайды, анда ингир жулдузла тёгюлюп турадыла.

О ч и р (аламат кёрюп, сейирсинип). Къалай жарыкъдыла жулдузла! Къалай сап-сарыды ай! Атам бла анам а къалай болурла? Туугъан хотонум а? Барды бизде элбер: «Аппаны тонундан атламазса, амманы тонун чулгъап жыймазса». Ала уа – жер бла кёк… Къой, Очир, жукъла.

                Къарангысыныу.

               
               
                АЛТЫНЧЫ СУРАТ 

Очирни хотону. Сахнаны ал жанында аланы кийиз юйлери. Атасы иерни юйге кийиреди. Анасы жюн айыра турады. Узакъдан адам ауазла, къойла макъырыуу, сабийле кюлгени эшитиледи. 

Б а д м а (иерни сылайды). Очирни иери. Аны бла айырылмай къалдым. Эсингдемиди, сабий заманында къалай ойнай эди, аны юсюнде арымай-талмай секирип? Очир туугъанда бош айтмадыла: «Аягъы ёзенгиге тийсин, къолу къанжыгъа баугъа жетсин».
Б у г а (ингил). Хормекден бир къыйынлыкъ бла ашатыучу эдим.
Б а д м а. Юч жылында уа, мен аны атха миндиргенме. Кесине да акъыл юйрете: «Жюгенни къаты тут, иерни тешмей бар!»
Б у г а (жилямугъун тыя). Ол а атдан бир кере да жыгъылмады. Кёчген заманда уа,Очир алыкъа къагъанакъ, мен а тюе юсюнде къалкъып, жашым къолумдан учхалап тюшдю. Ана жюрегим а, зат да сезмеди!
Б а д м а (жан аурутуп). Биз аны эрттенбла Акъ кёлню къатында тапханбыз. Ол да кырдыкла бла гюлханийле ичинде жатып, алагъа хапар айтханча тура. Огъесе аламы айта эдиле анга хапар? 
Б у г а (алгъынча жилягъанын тыя). Кеси уа жилямагъанды.
Б а д м а (сейирсине). Сау кериуан озгъанда, бир тюе да аны басмады.
Б у г а (ишексиз болуп). Ол къадарды.
Б а д м а. Эсингдемиди, ёсюмю арба чархы бла тенг болгъанда, хыпияр къарындашлары аны тюртюп ийип, исси табагъа жыгъылгъанды. Бир бек кюйюп, кийиз юсюнде сау ыйыкъны жатды. Жашамаз – деп турдукъ. Ол а сау къалгъанды.
Б у г а (ишексиз болуп). Ол къадарды.
Б а д м а. Мени бла жылкъыла кютюп энди башлагъанда, эсингдемиди, чечекден ауругъаны. Эрлик-хан Очирни кесине аллыкъды, биз аны тас этгенбиз,  деп къоркъуулу болдукъ. Къуугъунчу босагъа аллыбызгъа келген эди. Алай а Очир къутулгъанды.   
Б у г а (ишексиз болуп). Ол къадарды.
Б а д м а (сагъышлы). Ол къадарды.
Б у г а (сюймей эсине тюшюре). Эсингдемиди… муну аллында кёчер заманда… биз къоншу къатынла бла кийиз эте болгъанбыз? Алайлай жел келип, тюз ма быллай къой жюнню, урчукъча буруду да… алыды да кетди… Ол Ёмюрлюк Жашил Кёкню хыны белгиси эди.
Б а д м а. Ол жалан да желди.
Б у г а (кесин терс эте). Угъай, мени терслигим барды, Бадма. Мен бир жорукъну бузгъанма, бир затны тапсыз этгенме. Ол мени азабымды.
Б а д м а. Очир ол заманда сени кёлюнгю басханы, эсингдемиди?.. Ол да къаты желде, аман белги жокъду, деп къойгъан эди...

Таягъына таянып, къарт къатын кирип келеди. Очирни атасы бла анасы аны аллына чабып, экиси эки жанындан тутуп, сыйлы жерге олтуртадыла. Буга юллени къабындырып, къонакъгъа хурмет бла береди, сора къазанда чай къайнатып башлайды.

Б а д м а. Къалайды саулукъ, Цаган амма? Тукъум-жукъ а сау-эсен турамысыз?
Ц а г а н. Саума, саума, огъурлу. Барыбыз да тапбыз. Сау бол, Бадма. Сыгынланы да бир жабыгъыз, тюшге жауун жыйыллыкъды.
Б а д м а. Сёзсюз жабарбыз.
Б у г а. Сиз кёп келмей турсагъыз, Очир тынгысыз болуп башлар эди. Цаган амма къалай болур? – деп.
Ц а г а н. Унутмагъанма, ариуум, унутмагъанма. Очир къайгъыра билген, иги адам эди. Сизге уа къаллай жаш болгъанды! Аллайны излеп айлансанг да тапмазса. Таганны таурухундача, эсингдемиди Буга? 
Б у г а. Эсде тутмай а? (Чай пиаланы эки къолу бла тутуп, къонакъгъа береди.). Исси, татыулу чайдан ичигиз.
Ц а г а н (пияланы алып цацал этеди, алгъыш айтады):

Кюнлени жапсала да туман ингирле,
Туманлада къалмасынла бар иги ишле.
Келлик жылда хайыр кёрюп этген къыйындан,
Толсун аш къангабыз, жаныбыз а – къууанчдан.
Кимни да къолу тутсун толу пиала.
Саулукъ-эсенлик болсун бар адамлада!

Б а д м а. Алай болсун!
Б у г а. Алай болсун.
Ц а г а н. Ол таурухда, Таган – атасын-анасын да сюйген жаш, азаплыкъ, къыйынлыкъ да кётюреди. Кёп кюнню, кечени да баргъанды ол, кёкюрегине къызгъан къазанны къысып. Алай бла жаш, анга арымай-талмай къарагъан анагъа, аны сюймеклиги ючюн, анга жашау берген ючюн ыразылыгъын билдире эди. Сора бир жол жашны аллына къарт адам чыкъгъанды, аны ол къадар къыйыны, жалан да анасы бир кече туруп ёшюн бергенине тенг болгъанын айтханды… (Мычым.) Хау, аурууну да, ачыуну да тёзерге боллукъду, тёзалмай къазанны атып кетерге да боллукъду. Барыбызны да барды бирер къазаныбыз. Алай, кёплеми сюерикдиле исси къазанны элтирге, кимди билген…
Б у г а. Сиз айтхан – тюзлюк, Цаган амма.
Ц а г а н. Бюгече бир тюш кёрдюм. Ол не затха кёрюннгенин а билмейме.
Б у г а (намыс этип). Айталлыкъмысыз бизге ол тюшню, Цаган амма?
Б а д м а. Сизге кёп зат да белгилиди. Тукъумугъузда билгичле болгъандыла.  Ц а г а н (сагъышлы). Сизге нек келгенме десенг, мен ангылагъаннга кёре, Очирни жан-ауанасы ахыр жолда мудахсыныпды. Ол а игиликге тюйюлдю. Ол жан артха къайтмазча этерге керекди. Алыкъа 49 кюню ётмегенди. Артда уа, аны сюйген затын юйюгюзден кетерирге керексиз. Ол Очирни иериди, билесиз. Мен аны эшикни сол жанында кёреме.
Б а д м а. Мен аны юсюнден сагъыш этгенме, алай кесимми хорлаялмадым. Айтылгъан замандан сора, узакъ жуукъларыбыздан кимге тийишли эсе да, анга берирме.
Б у г а. Сиз айтханнга бой салабыз. 
Ц а г а н. Бурхан сакълагъанладан болугъуз.
Б а д м а. Сизни да ата-бабаларыбыз, бурханларыбыз да сакъласынла.
Б у г а. Очир къурагъан биринчи жырны эсимде тутама. Жырны аты «Адучи». Ол аны жюрек жылууу бла алай жырлай эди. Макъамы уа атла жаллары къатлагъанча кёрюне. 
Б а д м а (юй бийчесин ангылап). Иерни артда бериликбиз, Буга.
Буга (айтылгъан сёзню эшитмегенча). Макъамы эсимдеди, сёзлерин а унутханма. Алай боламыды? Къайдан тапхын ол сёзлени энди Очирсиз? Ала аны сёзлеридиле. Энди ким айтырыкъды аланы? Ёчюлгенди бизни отубуз.
Б а д м а (турады). Мен сизни ашырайым, Цаган амма.
Ц а г а н. Хар зат да тап боллукъду.
Б у г а (къатлап). Хар зат да тап боллукъду.
Б а д м а (жапсара). Хау, хар зат да тап боллукъду.

Къарт къатынны сахнадан ашырып барады. Кетедиле.

                Къарангысыныу.



ЖЕТИНЧИ СУРАТ

Очир бусакъ терекни тюбюнде уянады. Юсюне-башына тиеди. Кесини болумун эсине тюшюреди. Тобукъланып турады.

О ч и р. Мен ёлгенме. Бу сагъышха бир тюзелмей къалдым. Кёп кюнлени келип, саныма къарайма. Энди андан ёмюрге къурлай къалдым… (Мычым). Тюшюмде жууукъларымы, танышларымы да кёрдюм. Сёлешген этгенликге, жууап алмадым. Ала уа мени эслерине тюшюре жиляй эдиле. «Мен былайдама, жилямагъыз» – дедим. Алай мени эшитмедиле. Тюшюмде ёлгеним эсиме тюшюп: «Энди не этейим?», – деп къалдым. Суудан къызгъан кёмюрге тюшген чабакъча болдум. Биягъы кесими бир бек насыпсыз сунуп, мудах болдум.

                Туруп, сахнада ары-бери жюрюйдю.

Аллай бир сынамдан ётдюм. Мени жолумда юч къоркъуулу чынгыл чыкъгъанды – акъ, къара, къызыл. Ала бирда терен эдиле. Ма мен да бусагъат аланы ичлерине тюшеме, деп турдум. Ала Ачыуну, Къанчыкълыкъны, Ангсызлыкъны чынгылларыдыла. Алай мен жыгъылмадым. Къыйырларына жууукъ жетгенлей, ала мени аллымда жабылып къалдыла. Эки бийик къаяны ортасы бла да ётдюм, бир бири алларына тебип башлагъанлыкъгъа, ала мени басмадыла.
Бу жолда, айтадыла, къар, жауун, къарангы, огъурсуз уллу желле, огъурсуз жыртхыч жаныуарла, жер тепгени, суу басханы да боллукъду… Огъесе ол бары да алдады?.. 
Мени Саглар сакълай эсе уа? Алай бла къоруулаучу кёкню къолундамы болурма? Бир бирде Саглар келеди, дагъыда жангыдан атасына къайтады. Ол мени бла болса, бираз тынчаяма. Баям, эр киши тиширыуда излеген – жюрек ырахатлыкъды.   
Шёндю уа, солууну атында баргъан, жел ары-бери сызгъан, къуш тюкге ушайма. (Кёлюне келтирген тюкню юфгюрюп, къолундан тюшюргенча этеди).
О, мени халал тенгим кибик, Къуш атым! О мени тап иерим! Иерни, адетдеча, бирлеге берген болурла… Энди мени затларым бла башхала хайырланадыла. Энди жокъду аланы иелери. Болсун, ала менден сора къалып, атамы, анамы да эслерин къозгъап турурла. Ол а къыйынды… Керекмейди аны юсюнден сагъыш этерге. Барыргъа керекди.   

                Узакъда кёрюннген адамны эследи.

О ч и р. Эй-эй! Алай бир тохта!.. Сени бла хапар айтырыкъ эдим!.. Тохта!

Адам артха бурулады. Ол сары-къызгъылдым кийимлери, къолунда да минчакълары болгъан жаш ламады. Ол тохтайды да, Очир къууанып аны аллына барады.

О ч и р (къууанчлы). О, дагъыда бир жан! Сиз да Эрлик-ханнгамы барасыз? Мен да барайымы сизни бла?
Со х о р - Т а р б а (минчакъ санай). Хау, мен Эрлик-ханнга барама.
О ч и р (билирге излей). Мен къаты ауруп, алай ёлген эдим. Сизге уа не болгъанды?
Со х о р - Т а р б а. Мени ием, Тарба лама, чечекден ауругъанды. Ол ёле турады, энди анга бир зат бла да болушаллыкъ тюйюлсе. Къалгъанла  да ёлгендиле – онла бла, жюзле бла да. Ма мен да Эрлик-ханнга тебиредим. Мен келгинчи, жан-солуум да ёллюкдю. Мен а ол заманнга ёлюм ханы сюдюне жетерме. 
О ч и р (абызырап). Ма, эсликик дегенинг!.. (Мычым.) Иегиз – жан-солууугъуз сау къалса уа?
Со х о р - Т а р б а. Угъай, ишексиз, аны ызындан эрлик-къуугъунчу ийгендиле. Ол кеси да жолда бизни аллыбызгъа чыгъаргъа боллукъду.
О ч и р (алгъынча абызырап). Да адамла, къалай эсе да, ашыкъмайдыла эниш дуниягъа тюшерге. Мен жер жашауумда кёп итиннген затыма жетишалмадым.
Со х о р - Т а р б а. Сени алыкъа болумну тюзетирге онгунг барды.
О ч и р (къызынып). Ол а къалайды? Къалай алай? Мен терс эшитмедимми? Мен тюзмю ангыладым сизни?
Со х о р - Т а р б а. Тюз.
О ч и р (ышанмай). Бир да сюймей эдим мен сизге адепсиз кёрюнюрге, алай айтхан сёзюгюзге ышаннган бек къыйынды.
Со х о р - Т а р б а. Иш алайды.
О ч и р. Сиз эталлыкъ неди? Сиз да жалан жан-ауанасыз.
Со х о р - Т а р б а. Сабыр бол. Къысха заманны ичинде хар затны да ангыларыкъса.
О ч и р (тюнгюлюп). Ангыладым, бу жапсарыугъа ушаш бир затды. 
Со х о р - Т а р б а (сабыр). Сен жашса, тёзюмсюзсе. Нени да кеси заманы барды.
О ч и р (кюйюнюу бла). Не хазна.
Со х о р - Т а р б а (къолу бла кёргюзте). Тёгерек адырда суу тёгерек кёрюнеди, тёрткюл адырда уа – тёрткюл. Алай кеси аллына суу не тёгерек, не тёрткюл тюйюлдю. Адамла уа аны унутуп, сууну къурамын адырны кебине кёре сюзедиле.
О ч и р. Сора сууну тёгергеми керекди?
Со х о р - Т а р б а. Биринчи сууну табаргъа керекди.


                Биринчи ишни ахыры.



ЭКИНЧИ ИШ

БИРИНЧИ СУРАТ

Эниш дуния. Ёлюм иеси – Эрлик-ханны жери. Эрлик-ханны тахтасы. Юч эрлик юч тиреуню аллында турадыла. Тиреуле юсюнде – базман, Къадарла китабы, адам гюняхлары кёрюнюучю кюзгю. Биринчи эрлик базманнга къарайды, экинчи – Къадарла китабын тап сала турады, ючюнчю – шешачыкъдан суусун бла кюзгюню сылайды.
 
2-чи  э р л и к. Теркирек къымылдагъыз. Бусагъат иебиз сюдге келликди.
1-чи  э р л и к. Базман нек эсе да тап тюйюлдю.
2-чи  э р л и к. Сени базманынг хар заманда да тап тюйюлдю.
1-чи  э р  л и к. Хар заманда угъай, жаланда къара ташла кёп болсала.
2-чи э р л и к. Иебизни тапсыз болумгъа саласа.
3-чю  э р л и к. Адамланы уа, айтмай къой!
2-чи  э р л и к (3-чю эрликге). Сен да кимге не айта болурса, кесинги шимир кюзгюнге къара! Анда не ахшы, не аман ишни башхалыгъы билинмейди. Сен анда кесинги окъуна танымайса!
3-чю  э р л и к (кюзгюге къарай). Нек эсе да танымайма.
1-чи  э р л и к (чабып келип, 3-чю эрликни тюртюп кюзгюге къарайды). Да анда мен турама да, сылхыр!
2-чи  э р л и к (ачыу бла). Экигиз да кюзгю аллындан кетигиз! Кесим къарарыкъма! (Кюзгюге барып, анга къарайды.) Ала, сиз мени къалай танымагъансыз?.. (Къулакъ бола). Барынг да кеси жерине туругъуз! Иебиз келеди!

Эрлик-хан киреди. Аны адам ёзюню юсюнде, ючкёзлю ёгюз башы барды. Ол юч кёзю бла болгъан заманны, бусагъат заманны, боллукъ заманны да кёреди. Бойнунда баш сюекле минчакъла болуп, бир къолунда – башына баш сюек чанчылгъан гулоч, бирси къолунда – адам жанланы тутуучу аркъан, белинде – къылыч. Аны ызындан, уллу сай табакъгъа юллени салып, эрлик-болушуучу келеди. Эрлик-хан юч эрликни жанлап озуп, тахтасына олтурады. Болушуучусу юллени къабындырады да, анга узатады. Ол а юллени да ичине тарта, бир ауукъ заманны зат да айтмай турады.   

Э р л и к - х а н (болушуучусуна). Сакълагъан жанланы саны кёпмюдю?
Б о л у ш у у ч у (дефтерин ачып, жазыулагъа къарайды). Кёпдю. (Башын ёрге кётюрюп, бир жанына къарай.) Ма, энтта да экеулен келди къабакъла аллына.
Э р л и к – х а н. Кимдиле келгенле?
Б о л у ш у у ч у (дефтерине къарай). Жылкъычыны жаны бла ламаны жаны.
Э р л и к – х а н. Тизмеде ким алгъа барады?
Б о л у ш у у ч у. Аланы аллында алыкъа кёп жан барды.
Э р л и к – х а н. Ламаны алгъа иерикбиз (юллени бир жанына салады).
Б о л у ш у у ч у. Сиз айтханыгъыз, ханым (3-чю эрликге белги береди).
 
3-чю эрлик чыгъып, Сохор-Тарбаны алып келеди.

Э р л и  к – х а н (2-чи эрликге). Манга Къадарла китабын беригиз.
             
                2-чи эрлик Къадарла китапны элтеди.

Э р л и к – х а н (чапыракъларын аудура кетип, излеген бетин табады). Ма, Тарба, лама. Чечекден ауругъанды…(Сейирсинип башын кётюрюп, сюдге тюшгеннге къарайды.) Ёлмеген санынгы къоюп нек кетгенсе?
С о х о р - Т а р б а. Андан а не магъана? Энди мени ёзюме бир зат бла да болушаллыкъ тюйюлсе. Сюд дегенинг а – башхады. Аны ючюн келгенме мен иемми жер юсюнде этген ишлерине жууаплы болургъа.
Э р л и к – х а н. Махтаулу итиниу. Алай, сени иенг алыкъа сауду. (Сагъышлы). Тюзмюсе, огъесе угъай – соруу андады! Жан-солуунг санынгдан чыкъгъынчы, сен, жан-ауана, андан кетмезге керек эдинг. Ахыр солууну сакъларгъа борчлуса. Сени юйюнг – адам ёзю.
С о х о р – Т а р б а (терслигин кетерирге излей). Ол кючден солуй эди.
Э р л и к – х а н (биягъы китапха къарай). Да ол щёндю окъуна солуйду. Кесини да, эшта, ёлюр къайгъысы жокъду. Ауруу бла кюреш этеди... Алай сенде да терслик болмазгъа боллукъду… (Мычым.) Жазыугъа бойсуннган этгенинге ариу кёзден къарайма. Ол бар махтаулагъа тийишлиди.
С о х о р - Т а р б а. Сизни эркинлигигиз, Эрлик-хан.
Э р л и к – х а н. Иенге къайт. Алыкъа заман жетмегенди.
С о х о р – Т а р б а. Сёзюгюзге бойсунама.
Э р л и к – х а н. Биргенге саугъа алып барылыкъса.
С о х о р – Т а р б а (баш иеди). Ыразылыгъыммы билигиз, Эрлик-хан.

Эрлик-хан туруп, болушуучусун, Сохор-Тарбаны да къол булгъап, кеси ызындан чакъырады. Тахтаны эки жанында да тургъан кюбюрлеге къолу бла кёргюзтеди. Болушуучу кюбюлени бир бири ызындан ачады. 

Э р л и к – х а н.  Мында битеу адам уллугъа белгили болгъан затла бардыла. Байлыкъ… Махтау… Нафыс сынау… Азап чегиу… Къууанч… Кюлкю… Сюймеклик… Макъамла… Жырла… Жомакъла… (Сохор-Тарбгъа бурулады.) Жетемиди?.. Бар сюйгенинги биргенге ал, иенге берирсе.
С о х о р – Т а р б а. Мен жомакъланы сайлагъанма. Аладан бирине тынгыларгъа боллукъмуду?
Э р л и к – х а н (кюле). Тюзюнмю сайладым, депми кюрешесе? Сен айтхан болсун. (Болушуучугъа.) Таурухчуну чакъырыгъыз.

     Эрлик-ханны болушуучу белги береди да, 1-чи эрлик чартлап чыгъып, таурухчуну келтиреди.

Э р л и к – х а н (таурухчугъа). Жомакъ айт. Бу жан-ауана жерге таурухла алып къайтыргъа сюеди.
Т а у р у х ч у (сый бере). Къайсы жомакъгъа тыгыларгъа сюесиз?
Э р л и к – х а н. Кесинг сайла. Олтуругъуз тынгыларгъа.

                Болушуучу бла юч эрликден къалгъанла, олтурадыла.

Т а у р у х ч у. Чорбат чыпчыкъны жомагъы.
Бир жарыкъ кёллю, сиркиу чорбат чыпчыкъ жашап болгъанды. Жашау сынамланы ол сан этмегенди.
– Эй чыпчыкъ, чыпчыкъ, – сорады къаргъа, – къалайды жашауунг-ашауунг? Азыкъны къалай мажараса?
– Да къамиш башланы кемирип кечинеме, – уча бара айтды чорбат чыпчыкъ.
– Къарылгъан этсенг а? Ёлюп къаллыкъса да, – билдиреди къаргъа.
– Да олсагъат ёлюрге неге керекди? Тырнакъларым бла къармай-къармай чыгъарырма да къоярма.
– Къан келсе уа? Не этериксе? – тыйылмайды къаргъа.
– Суудан ичип жуудурурма, тыярма къанны, – айтады чыпчыкъ.
– Аякъларынгы сууда суу этсенг а? Юшюрсе, суукъ тийер, аякъларынг да ауруп башларла, – ахтынады къаргъа. 
– От этерме, аякъларымы жылытырма  да биягъы сау болурма – деп чууулдады.
– Алайлай от тюшсе уа? – къоркъутады къаргъа.
– Къанатларымы къагъарма да, отну ёчюлтюрме – дейди чыпчыкъ.
– Къанатларынгы къабындырсанг а къалай?
– Устагъа учарма. Уста мени сау этер.
Къаргъа ачыу тийип, сорады:
– Уста болмаса уа? Ол заманда не этериксе?
– Чик-чирик! – къанат силкеди чорбат чыпчыкъ. – Мында, тап тюшсе, бюртюкчюк къабарса, анда – къуртчукъ табарса, уя этерге да бир жарагъан жер чыгъар, чууакъ кюнчюк жылытыр, желчик сылар. Аны бла сау болурма! Ёлмей къалырма!
Ол сёзлени айтып чорбат чыпчыкъ, алайдан учуп ташайды.
Къарт къаргъа уа кесин кёптюрдю да, кёзлерин къысып, ыразы болмай бурнун ары-бери бурду.
Игиди жашау, сейирликди! Жаша – болма мудах. Кючлю бол, тири бол, жарыкъ кёллю бол!

Э р л и к – х а н. Къалайды жомакъ?
С о х о р – Т а р б а. Аламат жомакъ!
Э р л и к – х а н. Бир ишексиз. (Биягъы Къадарла китабына къарайды.) Терк окъуна иенге къайт. Ол сау болгъанды, алай бек къарыусузду. Кеси да ма къыйынлыкъ: ол жылгъынла ичинде жатып тургъанда, къаргъала аны кёзлерин чыгъаргъандыла… Да не этгин, кёзлери болмасала да Сохор-Тарба жомакъла айтырыкъды. Энди, жан-ауана, жер юсюне къайт.
С о х о р – Т а р б а. Ием сау къалгъаны къууанч хапарды, аны айтханыгъыз ючюн ыразыма, Эрлик-хан. Иеме ашыгъайым. Сау къалыгъыз.
Э р л и к – х а н (тюзете). Энтта тюбербиз, Сохор-Тарба.
               
                Сохор-Тарбаны жан-ауанасы Эрлик-ханны къаласындан кетеди.
 
                Къарангысыныу.
 
 
                ЭКИНЧИ СУРАТ

Биягъы Эрлик-ханны тахтасы болгъан зал. Сохор-Тарба бла таурухчудан къалгъанла жерлеринде турадыла.

Э р л и к – х а н (тахтада ырмах болуп олтурады, арыгъан ауазы бла айтады). Жюз бла жыйырма бешинчи сюд. Ишден бёлюнюу этерми эдик?
Б о л у ш у у ч у. Сюйгенигизлей, алай тюшге дери жалан да биреулен къалгъанды.
Э р л и к – х а н (сууукъ ауаз бла). Сакълаяллыкъ тюйюлмюдю?
Б о л у ш у у ч у (къуллукъчу тилни ачып). Ала бары да сакълаяллыкъдыла.
Э р л и к – х а н (ахтынып). Хо, хайдагъыз ишлейик.

        Болушуучу 1-чи эрликге белги береди, ол а чыгъып, Очирни алып келеди. Жаш, тёгерегине къарай, къоркъгъанын букъдура, къуугъунчуну ызындан бойсунуп келеди.

Э р л и к - х а н (2-чи эрликге). Къадарла китабын манга тапдырыгъыз!

                2-чи эрлик иесине биягъы китапны келтиреди.

Э р л и к – х а н (китапны ачады, чапыракъларын бурады, жазыулагъа къарайды). Кимди атынг?
О ч и р (тилкъау сёлеше). Оч- ч-ч-ир!
Э р л и к – х а н (ангыламай). Къалай алай болады? Ангыламадым.
О ч и р (биягъы тилкъау сёлеше). Д-да а-аллай а-ат бердиле. Нал-маз – ма-магъанада. Да-дагъыда…
Э р л и к – х а н. Дагъыда, накъышлы таякъ – адам къолунда керти кючню белгиси. Санга ат сайлап иги кюрешгендиле, кёреме. Жазыуланы тенглешдиргенме. Атынг жазылгъанда халат жокъду: Очир, Бадманы жашы, Санджини туудугъу…
О ч и р (ангыламай). Хау-хау, Очир.
Э р л и к - х а н (анга тынгыламай). Келлик заманынгда уа барды…
Б о л у ш у у ч у (имбашларын тартып, сакъ жуукълаша). Къараргъа боллукъмуду?.. (Эрлик-хан башын булгъагъандан сора, китапха къарайды.) Кертиси бла да, жангылыч чыкъгъанды.
О ч и р (кесин ариуларгъа излей). Мен терс тюйюлме. Мен жолда болжалны созмагъанма.
Э р л и к – х а н (болушуучугъа). Бир да аламат кюрешгенсиз. Алай бюгюн сейир затла болуп турадыла. Алгъаракъда, замансыз ёзюн къойгъан ламаны жан-ауанасы келди. Энди уа бу налмаз жан-ауана… 
Б о л у ш у у ч у (кечгинлик излеген ауаз бла). Быллай ишде аз тюрлю зат болмайды… Бир кёп адам бар эди да… Кечгинлик тилейме…
 
             О ч и р къарамын Эрлик-хандан болушуучугъа бурады, сора биягъы ёлюм иесине къарайды. 

Э р л и к – х а н (Очирге). Сени заманынг алыкъа жетмегенди. Жер юсюне къайт.
О ч и р (ангыламай). Къалай жетмегенди? Мен ёлген этгенме.
Э р л и к – х а н. Ёлмегенсе дейме да.
О ч и р. Мени асырагъан эселе, къалай ёлмегенме?
Э р л и к – х а н (имбашларын кётюре). Бир-бирде сауланы да асырайдыла. Этилген ишни жарты жолдан къайтармазса. Адамланы жангылычлары ючюн мен жууаплы тюйюлме.
О ч и р (къамамай). Мен ёлгенмеми, огъесе ёлмегенмеми?
Э р л и к – х а н. Къаллай къажымагъанса сен, Очир! Тюз да налмаз. Сен къаты жукълагъанса! Уянсанг къайтырыкъса.
О ч и р. Кёлюгюз бламы айтасыз?
Э р л и к – х а н. Биз а накъырда этгеннгеми ушайбыз?
О ч и р (сокъуранып, ашыгъышлы). Угъай-угъай, мен алай айтыргъа сюймей эдим. 
Э р л и к – х а н (ангылап, башын булгъай). Ангылайма. Саугъаладанмы алыргъа сюесе?
О ч и р (ашыгъышлы). Угъай-угъай… мен алыкъа…
Э р л и к – х а н (кюледи). Алыкъа саугъала сайламагъанмыса? Жашау къоллу болгъанса. Андан сора не керекди санга?
О ч и р. Кесиме излегеними мен тапханма, сау болугъуз…
Э р л и к – х а н. Сора кимге деп боласа аллай батыр?
О ч и р (таукел). Адамлагъа.
Э р л и к – х а н (эниш эте). Адамлагъа? Неге керекдиле ала санга? Ала сени асырап кетгендиле.
О ч и р (къызып). Ала не этгенлерин билмей эдиле.
Э р л и к – х а н (билирге излей). Сен а щёндю кесинги не эте тургъанынгы билемисе? 
О ч и р (къаты). Хау, Эрлик-хан.
Э р л и к – х а н. Мени тёзюмюм бошалса уа? Бусагъат сени мында къоюп, сюд этерикбиз…

                Эрлик-ханны оноуун сакълай, болушуучу къолун кётюреди. Юч эрлик да аны таба тепдиле.

Э р л и к – х а н (къолун булгъап, аланы тохтатады). Сени оюмунга кёре, базманны къайсы жаны женгер? Ким хорларыкъ болур?
О ч и р. Хар зат да сизни къолугъузда.
Э р л и к – х а н. Сёзсюз алайды… Сен бош жюрютмейсе кеси атынгы, Очир. Болсун. Не зат алыргъа сюесе менден? Сохор-Тарбаны жан-ауанасы жомакъланы сайлагъанды. Сен а нени жаратдынг?
О ч и р (арсар болмай). Батырланы юсюнден жырла. Тизмеде, бери келирими сакълай, аланы эшитип тынгылап тургъанма. Юйюм, туугъан жерим да эсиме тюшдю…
Э р л и к – х а н. Хау, бардыла менде макъамчыла, жырчыла, таурухчула да. Билемисе, сюеме къыйын ишден сора тынгылы солургъа… Эм аламат затларым бардыла, ийнанып къой… 
О ч и р (ашыгъышлы). Ишексиз алайды, эм аламат затла. Ма бизде, жерде да, тюз алай айтадыла… (Сокъуранып.) Тюз алай…
Э р л и к – х а н. Не зат айтадыла?
О ч и р (болумундан къалай чыгъаргъа билмей). Ма алай айтадыла: «Эрлик-ханда хар зат да эм аламатды».
Э р л и к – х а н (ышанмай). Сен алай айтыргъа сюймей эдинг, Очир. Менде эм аламат затладан сора да, эм аманла да бардыла.

Очир абызырап тынгылайды. Болушуучу, юч эрлик да сагъайып, бир бирине къарайдыла.

О ч и р (сюймей). Да хау. «Эрлик-ханда не зат да барды» – деп, айтадыла.
Э р л и к – х а н. Болсун, Очир. Ол жырланы биргенге алырса, мен айтхан эки излемни этсенг. Бири мында (къолу бла энишге кёргюзте), бири уа анда (къолу бла ёрге кёргюзте.).
О ч и р (хазыр болуп). Мен ыразыма.
Э р л и к – х а н. Мен жырчыларымы кёргюзтюрме да, сен а аланы ичинден джанарчынгы таныргъа керексе.

Эрлик-хан болушуучугъа белги береди, ол а – эрликлеге. Ала терк окъуна къайтадыла. Сахнада жырчы таш суратла кёрюнедиле, ол къауумдан экиси – домбралары бла. Очир абызырагъанды.

О ч и р. Мен кесимми джангарчымы ауазындан неда домбрада ойнагъанынданмы танырыкъма?
Э р л и к – х а н. Ол санга асыры тынчды, Очир. Таш суратладан сайларгъа керексе. Аланы ичинде санга жаланда бир адам барды. Жангылсанг, ол кертиден да таш сурат болуп къаллыкъды.

Очир отоу тюбюне олтурады, бир чуругъун тешип, андан къолуна юзмезни къуяды. Къалгъанла аны этгенине сёз айтмай, кёз айырмай къарайдыла.

Э р л и к – х а н. Алай бла заманнымы созаса, Очир? Сен жаланда бир кере кёрюрге боллукъса. Экинчи чуругъунгу уа тешерикмисе?
О ч и р (ёрге тура, бир къолунда да тешген чуругъун тута). Угъай, боллукъду.
Э р л и к – х а н. Энди не акъыл келгенди башынга,  Очир? Санга таш суратлагъа тиерге жарамайды. Огъесе чуругъунг бламы билирге сюесе адам саны бла ташны башхалыгъын? 
О ч и р. Угъай, Эрлик-хан. Юзмез бла.

                Очир, бир бири ызындан таш суратланы кёзлерине, чуругъундан къакъгъан юзмезни къуяды. Аладан, домбрасы болгъан бири, кёзлерин къашып башлайды.

О ч и р. Ма мени сайлауум. Буду джангарчы.
Э р л и к – х а н. Бир да мадарлыса, Очир. Ахшы, мен сёзюме иеме. Ал жырланы.
О ч и р (чуругъун кие). Мен аланы къалай аллыкъма? Эсимде къалып адамлагъа айтыр ючюн, энтта бир кере тынгыларгъа керекме.
Э р л и к – х а н. Ахшы, алай унутма: дагъыда экинчи излемим барды. Джангарчы бизге жырланы айтхынчы, эсинге сал: адамлагъа сен ёлгенсе. Жан-ауананг 49 кюнню жолун ётгюнчю, сен тынгылап турургъа керексе. Жалан да андан сора барды эркинлигинг эсингде къалгъаныча жырланы айтып, адамлагъа белгили этерге.
О ч и р. Излеминги къабыл кёреме, Эрлик-хан.
Э р л и к – х а н. Биз сени тохтатхан жерден, башлачы жырынгы, джангарчы.

                Джангарчы жыр айтады.

Джангарчы (домбрада ойнайды).  Ол – бёрю, чабыучу алайлай
Жюз минглик къой сюрюуге.
Ол – шункъар, тутуучу алайлай
Ючкюл турнала тизмени.
Ол – арслан, хорлаучу алайлай
Батырланы кёплерин.
Эки жюз минг садакъ огъу
Жигитни  тешмез кёкюрегин, –
Хонгор, аны тёгереги
Чартлап, жассы болгъан окъла!..

Макъам бла къарангысыу.
               
               
                ЮЧЮНЧЮ СУРАТ

Эрлик-ханны Эниш дуниясы. Ингир. Арыгъан Очир темир жолда келеди. Алыкъа кёп барлыкъды ол Эниш дуниядан Орта дуниягъа, адамлагъа. Къазандан эрликле чыгъадыла. Билмей тургъанлай, Очирни жолун, ол тангыгъан юч эрлик кеседи.

1-чи  э р л и к (хыны). Тохта, Очир!
2-чи  э р л и к (хиликке эте). Асыры къууаннгандан аягъынг басханны кёзюнг кёрмей бараса.
3-чю  э р л и к (жумушакъ). Тютюнюнгден берсенг эди. Бизге тютюн – кёл бастыргъан зат кибикди
1-чи  э р л и к (алдаулу). Сен бизни ачыуланырыбызны сюймейсе да, Очир?
О ч и р. Мени биргеме юлле болмагъанын сиз билесиз да.
1-чи  э р л и к. Бизге жетсе сени бир затынг да жокъду.
2-чи  э р л и к. Бизни ыразы этесенг да боллукъ эди.
3-чю  э р л и к. Биз сени ючюн деп кюрешгенбиз.
О ч и р.  Сиз не эсе да болгъанны къатышдырасыз, эрликле. Мени жерге Эрлик-хан ийгенди. 
1-чи  э р л и к. Биз бир затны да къатышдырмайбыз.
2-чи  э р л и к. Сенсе болгъанны къатышдыргъан.
3-чю  э р л и к. Хар зат ючюн да тёлерге керек болгъанын ангылай болмазса.
О ч и р. Мен сынауладан ётгенме.
1-чи  э р л и к. Ала сынауламыдыла?
2-чи  э р л и к. Биз хар затны да билебиз.
3-чю  э р л и к. Жол узуну ким сакълагъанды сени?
О ч и р. Биле эсегиз, сора нек иймейсиз?
1-чи  э р л и к (башха эрликлеге). Къаллай кюлкюлю адамды бу! Бизге не керек болгъанын ким да ангыларчады, бу а билмегенча этип турады. Къуллукъ ишни амаллары бла кесибизге игиликле излейбиз. Бизге да бир хайыр тюшерге керекди да. 
2-чи  э р л и к. Заманыбыз жокъду. Къуллукъ ишге кеч болмай къайтыргъа керекди.
3-чю  э р л и к. Узун сёзню къысхасы, налмазлы къонакъ, тёле да – бар.
О ч и р. Да сиз билесиз, мени тёлерча затым жокъду. Не кийиз юйюм, не малым…
1-чи  э р л и к. Кесинги жарлы этгенни къой…
2-чи  э р л и к. Къолунгда болгъанны берирге сёз бер. 
3-чю  э р л и к.  Жюзюкню.
О ч и р (эсине тюшюрюп). А-а, Сагларны жюзюгюнмю. Бераллыкъ тюйюлме.
1-чи  э р л и к (ышанмай). Бераллыкъ тюйюлмюсе, огъесе берлик тюйюлмюсе?
О ч и р (ышангышлы). Ол мени бармагъымдан тешилмейди. Бармагъым базыкъ,  жюзюг а – тар. 
2-чи  э р л и к. Недиле бу ышангысыз къошакълы сёзле?
3-чю  э р л и к. Энди анга тынъыларгъамы къалгъанбыз, эрликле? Тутугъуз аны!

1-чи 2-чи эрлик да Очирни аякъларындан тутадыла. Ол да кесин аладан къорууларгъа кюрешеди. 3-чю эрлик къозгъалып, аланы къатларында секиреди, алай тюйюшге къатышмайды.

3-чю  э р л и к (тырман эте). Сиз телилемисиз, не муну аякъларындан тутасыз? Огъесе, жюзюк аны аягъындамы турады? Къолларын буругъуз!

                Эки эрлик да тохтап, аны таба артха къарадыла.

1-чи  бла  2-чи э р л и к  (бирге). Къайсы къолун бурургъа?
3-чю  э р л и к (ачыуу бла). Билсем – айтыр эдим. Эки къолун да буругъуз! Не турасыз? Бусагъат къачады!
1-чи  бла  2-чи э р л и к (бирге). Сен а?
3-чю  э р л и к. Мен а не этерге керек болгъанын айтып турлукъма!
1-чи  бла  2-чи эрлик (бирге). Хайдагъыз, кезиу-кезиу болушуп айтайыкъ.
3-чю  э р л и к. Мени ызымдан боллукъсуз, аны ючюн айтханымы этигиз!
1-чи  бла  2-чи эрлик (бирге). Нек боласа биринчи?
3-чю  э р л и к.  Барынгнган мен акъыллыма да аны ючюн! Кюзгю мендеди.
1-чи  бла  2-чи эрлик (бирге). Мен акъыллыма!
3-чю э р л и к (мысхылдатып). Алай къуралыгъыз, биринг, жарты ташларын тёгюп, кючден-бутдан базманнга салгъынчы, башханг, китапны келтиреме деп, жыйырма кере жыгъылыр. Манга уа кёзгюде бары белгили болуп турады.
1-чи  бла  2-чи эрлик (бирча). Сопакъла аны!

Ючюнчю эрликге чабадыла. Табан жетдире, аман да айта бир бирни сопакълайдыла.

О ч и р (бир талай заманны алагъа къарап). Хо, акъыл токъмакъла. Барайым. Менсиз биле турурсуз, къайсыгъыз эм ангкъытлыкъ болгъанын…

           Эрликле, анга эс бурмай, тюйюшедиле. Очир, тёзалмай, ала таба атылып, къарамай, бирлерин табаны бла жетдирди. Ол ачыулары бла эрликле, аны ким этгенин ангыламай, бир бир бла бютюн къаты кюрешип башладыла. 

О ч и р (кете). Сау къалыгъыз, жугъутурла!

Эрликле: «Менме акъыллы!» – деп къычыра, тюйюшню бардырадыла.

                Къарангысыныу.
 
                ТЁРТЮНЧЮ СУРАТ

Танг эрттен. Ичинде чакъгъан агъаз отлары бла кёл.
Суу жагъасында Саглар сюеледи, къол аязын мангылайына ёресине салып, узакъгъа къарайды.

С а г л а р (къол аязына къарайды). Къол ызлыкъла кёрюнюп башлагъандыла. Къанкъазла уа щёндюге дери нек келмей турадыла?

Къанкъазла тауушу эшитиледи. Кёлню сыйдамлыгъына ала къонадыла. Къонадыла да, акъ кийимли ариу къызла болуп къаладыла.

С а г л а р (аланы алларына келе къолун боулгъай, жарыкъ келлю). Мен мындама! Мындама!

                Къызла аны аллына чабып, къууанып къучакълайдыла.

С а г л а р (жумушакъ). Сюйген эгешчиклерим, алай ыразыма сизни кёрюрге! Былайда сизге жолугъурма деп, ашыгъып сакълагъанма.
1-чи  къ а н къ а з – къ ы з. Къайда эдинг, Саглар?
2-чи  къ а н къ а з – къ ы з. Сени кёрмей кёп тургъанбыз.
С а г л а р (ырахат эте). Жарсымагъыз, ариуларым. Хар зат да тапды. Мен бир адамгъа болушама.
1-чи къ а н къ а з – къ ы з. Адамгъа? Адамла къоркъуулудула! Бизни ненча эгечибиз, къарындашыбыз ёлгенди адам уллу уугъа чыкъгъандан!
2-чи  къ а н къ а з – къ ы з. Ненчабыз жаралы болгъанды жютю садакъ окъдан!
С а г л а р (ангъылай). Мен билеме, къоркъуулу адамла бардыла. Ала къанкъазланы ашаргъа ёлтюредиле. Ол аллай тюйюлдю. Ол жылкъычыды: жаныуарланы, чыпчыкъланы да сюеди, алагъа къарагъан, аланы сакълагъан да этеди.
1-чи  къ а н къ а з – къ ы з. Сора сен анга ышаннганмы этесе?
2-чи  къ а н къ а з – къ ы з. Адамла ант бузгъанладыла.
С а г л а р. Угъай-угъай, ол алай тюйюлдю.
1-чи  къ а н къ а з – къ ы з. Битеу жылкъычыла сени Адучиингча болгъанмы сунаса?
2-чи  къ а н къ а з – къ ы з. Аны эсинге тюшюргенбизни кеч. Алай бизге адам бла шуёхлукъ жюрютюрге жарамагъанын кесинг да билесе.
С а г л а р. Сиз жангылгъан этесиз, эгечлерим. Очир – ахшы тенгди.
1-чи  къ а н къ а з – къ ы з. Да боламы эр киши къызлагъа тенг?
2-чи  къ а н къ а з – къ ы з.  Азмыдыла бизде кёк ханланы жашлары, Саглар?
1-чи  къ а н къ а з – къ ы з. Эсингдемиди, эгечим, атабыз санга ол жылкъычы ючюн къалай ачыуланнганы? Биягъы бир палах болмагъы эди!
2-чи  къ а н къ а з – къ ы з. Ол сюйген жюзюгюннгю кёрмейме, Саглар. Сен аны тасмы этгенсе?
1-чи  къ а н къ а з – къ ы з. Сен аны бир заманда да тешмеучюсе да къолунгдан.
С а г л а р (кюледи). Бир зат да тас этмегенме. Мен аны Очирге бергенме..
1-чи  къ а н къ а з – къ ы з. Жараймыды адамгъа аллай жюзюкню берирге?
2-чи  къ а н къ а з – къ ы з. Сен кесинг аманлыкъ кючлени аллында къарыусуз болургъа боллукъса.
С а г л а р. Барын семиртип айтасыз, эгечлерим. Мен кёпдю жюзюгюм. Жарсымагъыз манга. Кесим да, Очирни туугъан жерине ашырыргъа, сизден болушлукъ излейме.
1-чи  къ а н къ а з – къ ы з. Сумеру таугъа къайтыргъа керекбиз. Алайсыз бизни жокълап башларыкъдыла.
2-чи  къ а н къ а з – къ ы з.  Биз аллай узакъгъа учмагъанбыз, Саглар.
1-чи  къ а н къ а з – къ ы з. Ол къоркъуулу ишди!
2-чи  къ а н къ а з – къ ы з.  Къой алтынным, барыбыз да бирден юйюбюзге жыйылайыкъ! Ол Очир а кеси жолу бла барсын.
С а г л а р. Мерген-мараучу уа эсигиздемиди? Бизни эгечибиз жер адамы бла къалгъан эди!
Къ а н къ а з – къ ы з л а (бир бири ауузуна чабып). Жомакъ! Ол аны алдагъан этгенди! Къанкъаз жыйрыгъын урлагъанды!
С а г л а р. Урлагъан угъай, букъдургъан этгенди, нек дегенде ол аны сюйюп къалгъанды. Мени тилегиме угъай демезсиз деп, ышаннган эдим.
Къ а н къ а з – къ ы з л а (бир бири сёзюн беле). Биз угъай демейбиз. Биз къоркъгъан этебиз! 
С а г л а р. Мен а къоркъмаймамы дейсиз?
Къ а н къ а з – къ ы з л а (бир бири ауузуна чабып). Очиргеми къоркъаса? Кесингеми къоркъаса?
С а г л а р. Хау, керти да, къоркъама. Алай биз бир бирге болушургъа керекбиз. Битеу жаны болгъан кесича жаны болгъанлагъа жазыкъсына билирге борчлуду. Кимни да – кеси жаны. Ол жанла уа бары да къошулуп бир боллукъдула, аланы бирлигинде уа сау дунияны сюймеклиги жашарыкъды.  Аны ючюн, кёк бла жер сызда тюбегенча, биз да алай бир бири аллыбызгъа барыргъа керекбиз. 
1-чи  къ а н къ а з – къ ы з.  Ол сызгъа некъадар жууукъ болургъа кюрешсенг, олкъадар сыз сенден узайып барады.
2-чи  къ а н къ а з – къ ы з. Аллай бирни билмеймисе?
С а г л а р. Сиз Очирни кёрсегиз, алай айтмаз эдигиз.
1-чи  къ а н къ а з – къ ы з. Сюйюп къалгъанса!
2-чи  къ а н къ а з – къ ы з. Нек эсе да сен жылкъычылагъа тартып тураса, Саглар?
С а г л а р (къол силкип, уяла). Сиз не хапарла айтасыз? Мен сизге тынгыламайма.

                Къанккъаз-къызла Сагларны къучакълап, тепсеуде буруладыла.

1-чи  къ а н къ а з – къ ы з. Сен аны бизге кёргюзтюрмюсе? Ол кертан да алай тапмыды, сени сюймеклигине тийишли болурча?
2-чи  къ а н къ а з – къ ы з. Кёзлеринг жылтырайдыла. Насыплы болгъанынгы кёреме, Саглар!
С а г л а р (уяла). Сора сиз бизге болушурукъмусуз?..

            Жууап берирни орунуна, къанкъаз-къызла биягъы Сагларны тёпсеуге тартдыла.
               
Къарангысыныу.




БЕШИНЧИ СУРАТ
 
Тюзде къабыр тёбе. Таш юсюнде Окон-Тейри олтурады, аны эки жанында Саглар бла къанкъаз-къызла чёкгендиле.
Очир чыгъады. Биринчиден ол аланы кёрмейди, алай кёргенлей, олсагъат ала таба атылады. 

О ч и р (къууанып). Заманыгъыз ахшы болугъуз! Саглар, мен алай ыразыма сени кёргениме!
С а г л а р (басымлы). Ахшылыкъ кёр, Очир. Биз да сени сау-саламат кёргенибизге ыразыбыз.
О ч и р (къалгъанлагъа къарай). Была уа сени тенг къызларынгмыдыла, Саглар? Аллай бир зат болгъанды! Мени аллай бир айтырым барды санга!
О к о н – Т е й р и. Манга уа айтыр затынг жокъмуду?
О ч и р (тергеп). Кечерсиз, сизге къалай сёлеширге керек болгъанын билмейме. Мени ауузума башха дунияда мухур салыннганды. Саглар аны энди ачарыкъды. Дагъыда, танымагъан адамларым бла артыкъ сёлеширге сюймеучюме. Хапар айтыу экеуленнге, хар заманда да бирча, игилик келип турмайды. 
О к о н – Т е й р и. (Сагларгъа сёлеше). Бу адам акъыллы, кеси да адеплиди.
С а г л а р (къайгъы эте). Мен сизге айтхан эдим…
О к о н – Т е й р и.  Мен – Окон-Тейриме. Кёкню от къызы. Кеси сабийими къурман этип, битеу адамланы ёлюмден къутхаргъан. Жаны сауланы бар палахладан, къыйынлыкъладан сакълагъан.
О ч и р (баш ие). Бу сыфатда мен сизни терк танымадым. Кечкинлик тилейме.
О к о н – Т е й р и. Сени хотоннга жетдирир ючюн, биз жерге тюшгенбиз. Адамлагъа не зат алып баргъанынгы, юйюнге жетгинчи ол жырланы айтыргъа эркинлигинг болмагъанын да билеме. Жолда шулмусла ызынгдан тюшюп, сени къоркъутургъа излегенлери, эсинги тайдырып, аны бла уа жырланы да тас этдирирге кюрешгенлери манга белгилиди. Алай сен къоркъмадынг, бар сынамдан бетинги тас этмей чыкъдынг. Аны себепли болушлукъгъа тийишлисе. Менден бар сюйгенинги тилерге эркинсе, Очир.
О ч и р. Эр кишиге тилерге жарамайды.
О к о н – Т е й р и. Ол айтханынг терс оюмду. Бир кишиден бир зат да тилемеген адам, кеси жукъ бералмазлыкъ жанды. Ол бирлени аллында борчлу болургъа сюймейди. Аллай къылыкъ – уллу кёллюлюкдю. Адамла  уа бир бирге болушлукъ этсинле деп жаратылгъандыла… Цорос тукъум кимден келгенин билемисе?...
О ч и р (башын булгъай). Хау, Окон-Тейри.
О к о н – Т е й р и. Да сора керекмиди манга сени эсине салыргъа, адамла агъачда тал терек тюбюнде къагъанакъны тапмасала, аны ачлыкъ ёлюмден сакълап, ёсдюрюп нойон этмеселе, сау тукъум болмай къаллыгъын… Башхаладан зат алмагъан адам жокъду.
О ч и р. Терс болдум, Окон-Тейри.
О к о н – Т е й р и. Кеси терслигин айталгъан эркегырыу, терен акъыллыды. Очир, ата-бабаларынгы жерине аягъынг басханды. Юйюнге баргъан кезиуде, ол жер кеси сакъларыкъды сени. Алай, анда да тюбериксе жауларынга. Дунияланы орталарында чек жукъады, ол болум атайтмазлагъа бери жанына кёчерге онг береди. Сен сакъ болургъа керксе.
О ч и р (ант эте). Мен адамлагъа батырланы юсюнден жырланы айтыргъа борчлума. Сёзлерин, макъамларын да унутмаз ючюн, сау жолну ичимден аланы тизгинлерин къатлап, жырлап да турдум. Ол жырла мени жюрегими кишиликден бла батырлыкъдан, эслилик бла сюймекликден толу этедиле. Сынаулада ала манга билеклик да, жангы жерге кёчгенни байрамыча, къууач да боладыла.
С а г л а р. Ол кеси жазыууну борчун толтурлукъду.
О к о н – Т е й р и. Хау, Очир. Сени жолунг садакъ огъуча – тюз, къарыуунг батырны садакъ жаясыча – кючлю, излеминге жетиуюнг а, ышаннга тийгенча болургъа керекди. Мен а кёрюнмегенликге, сени къоруулап турлукъма, Очир. Сен адамлагъа керексе. Саглар а сени ашырыр. Аны жюзюгюнден болушлукъ кёргенмисе, Очир?   
О ч и р. Хау, сау болугъуз. Жюзюк биргемеди. (Жюзюкню кёргюзтеди.) Эрликле аны менден сыйыралмагъандыла.
С а г л а р. Жюзюкню сейирлик кючю барды.
О ч и р. Ол кюч а аны иесинден келеди.
О к о н – Т е й р и. (тиширыу айтханча, аман акъыл бла). Мени оюмума кёре, жюзюкню дагъыда башха сейирлик мадарлары барды.
С а г л а р (уялып). Мени къолумдан келмеген затла да бардыла.
О к о н – Т е й р и. Бар, Очир. Эсингнде тут, сен къуру кесигнг тюйюлсе. Сен халкъ бла биргесе.
Къ а н къ а з – къ ы з л а (бирча). Жолунг жарыкъ болсун, Очир. Биз кёкде сени башынгда боллукъбуз.
С а г л а р. Кел, Очир.

     Очир бла Саглар андан ары барадыла, къанкъаз-къызла къатларында бурула, аланы тепсей ашырадыла.
     Окон-Тейри, тёбеде сюеле, аланы ызларындан къарайды.

                Къарангысыу. 
   


                АЛТЫНЧЫ СУРАТ

Сахна ары жанында атла кишнеу, туякъ таууш.
Очир бла Саглар жолда барадыла.
Аланы алларына сауут-сабалары болгъан, юч батыр чыгъады.

Ю ч   б а т ы р  (къатыш-къутуш). Жол болсун, жолоучула!
О ч и р. Сизге да жол босун! Кимсиз? Кайдансыз?
1-чи  б а т ы р. Манга Арслан Хонгор деп атадыла.
2-чи  б а т ы р. Манга Кючлю Санал дейдиле.
3-чю  б а т ы р. Мени атым – Аууркъол Савр.
А р с л а н  Х о н г о р Энди таныдынгмы, Очир? Биз сени жырларынгдан батырла, Джангарны аскерчилери – айтхылы жанла.
К ю ч л ю  С а н а л. Окон-Тейри, кёкню от къызы, санга болушлукъгъа чакъырды бизни! 
А у у р къ о л  С а в р. Алда сизни мангасла, мусла да марайдыла. Кёпдюле ала уллу сууну жагъасында. Къызыл букъу кётюрюлюп турады, суу къайнай черекни бокълайды.
А р с л а н  Х о н г о р Уллу кюреш сакълайды бизни, Очир!
О ч и р (къолун кёкюрегине къыса). Арслан Хонгор, Кючлю Санал, Аууркъол Савр – айтхылы батырла! Барыгъызгъа да кёлюм бла ыразыма!
С а г л а р (ол да къолун кёкюрегине къыса). Сау болугъуз, ётгюр батырла!
К ю ч л ю  С а н а л. Ма кёреме, жашыртын жуукълаша, келедиле жаула.
А у у р къ о л  С а в р. Мен эшитеме, жютю тишлерин къагъа, тебедиле ала!
А р с л а н  Х о н г о р. Тул-туманы болуп жерни жапдыла.
К ю ч л ю  С а н а л. Бийик даражалы Джангар айтханча: «Мамырлыкъны сюйген – мамырлыкъгъа къулакъ салыр. Къазауатны сюйген – къазауат алыр». А у у р къ о л  С а в р. Биз сермешде къорууларбыз сизни, Очир. Бар къарыуунг бла жауланы чачып, бол алчы!
А р с л а н  Х о н г о р. Алгъа, батырла!

        Кючлю Санал бла Аууркъол Савр, Очир бла Сагларгъа сауут бередиле.
Юч батыр да атайтмаз къауумну – манга;сланы бла му;сланы, аллына чыгъып, ала бла кюрешге къошуладыла.
Очир, ёзю бла Сагларны жабып, къолунда къылычны ойната, кесине жол салады. Саглар да жанын жауладан къылыч бла къоруулайды. Ахырысы-късхасы, атайтмазланы чачып, эркинликге ычхынадыла. Къарыусуз болуп, чырпыла ичине ауадыла. Очир жаралыды. Саглар аны жараларына къарай, башын булгъайды.

С а г л а р. Некъадар терен жаранг барды, Очир! Къарайма да, ахшы тенгим, къанынг бир да кёп тёгюлгенди.
О ч и р. Жарсыма, Саглар. Сени жюзюгюнгю кючю бла мен сау къалгъанма. Арслан Хонгор, Кючлю Санал, Аууркъол Савр бизни жырларыбызны сакълагъандыла. Окон-Тейрини жакълагъанына да, сау ёмюрню ыразы болуп турлукъма!
С а г л а р. Санга сёлеширге жарамайды: кесинги ая. Мен а сени аякъ юсюне салыр дарманны излерге кюреширме.
О ч и р. Къойма мени.
С а г л а р. Мен терк къайтырыкъма.
               
Туруп, сахнадан терк окъуна кетеди. Бир талай замандан чапыракъла жоккуну алып келип, Очирни жараларына салады.

О ч и р. Неди бу?
С а г л а р. Тепме. Сандал агъачны сейирлик чапыракълары. Эсингдемиди, аланы амалы бла Эниш дунияда Джангар кеси сау болгъанды.
О ч и р (уллу сейирсинип, ёргеракъ тура). Эниш дуниягъамы тюшгенсе? Жанынга къоркъуулу иш этгенсе, Саглар.
С а г л а р. Бир чапырагъын чайна – кюч-къарыу къошулур… Турма, турма (Очирни жерде табыракъ тыяндырады). Сени жанынга кёбюрек къоркъуу тюшгенди, Очир.
О ч и р. Мен эр кишиме, Саглар. Мен жырланы жетдирирге керекме. Энди къыркъ тогъуз кюн озгъанды. (Бойсунуп, сандал чапырагъын чайнайды.)
С а г л а р. Сен ол жырланы жетдирликсе.

        Аланы къатында Акъ Къарт чыгъады. Къолунда – накъышлы таякъ, юсюнде – акъ кийимле.      

А къ  Къ а р т. Сен жырланы жетдиргенсе, Очир.
Очир (башые ёрге кётюре). Саглар, кимди ол сёлешген?
С а г л а р. Ол сени жанынгы сакълагъанды.
О ч и р (бираз кётюрюлюп). О, жерибизни иеси, Акъ Къарт, манг эс бургъаныгъыз бла уллу сый бергенсиз. Мен бусагъат турама, тохтагъыз.
С а г л а р (анга турургъа болуша). Сагъыракъ! Сен алыкъа къарыу алмагъанса, Очир.
О ч и р (туруп, Акъ Къартха баш иеди). Сизни ауазыгъыз, тюрсюнюгюз да кёрюннгенден, мени кесиме келгеним, садакъ огъу термилиген ышанына жетгенча, терк болуп барады. Бизни жерибизге, адамларыбызгъа да этген бар игиликлеригизге, мени ыразылыгъымы алыгъыз!
С а г л а р (Акъ Къартха баш иеди). Мени ыразылыгъымы да алыгъыз, битеу адамлагъа, Очирге да этген игиликлеригиз ючюн.
А къ  Къ а р т. Сыйлыды сени жолунг, Очир. Сен – керти эр кишисе! Жашагъан ёмюрюнгю баш борчун толтургъанса – адамлагъа Джангарны батырларыны юсюнден жырланы келтиргенсе. Мен билеме, кючлюдю эсинг – жырланы бар тизгинлерин башынгда сакълагъанса, Очир. Адамла сени унутурукъ тюйюлдюле. Жер башында биринчи джангарчыны юсюнден таурухла айтырыкъдыла. Аты унутулса да, миллет эсинде жырлары къаллыкъдыла. Бумба! жаннет жердеча, мамырлыкъда бла монглукъда, бир бирни ангылап, насыплы жашагъыз!
О ч и р. Хар заманда да алай болсун!
С а г л а р. Алгъышыгъыз къабыл болсун!

Къарангысыу.





ЖЕТИНЧИ СУРАТ

Хотон. Ингир ала. Очирланы кийиз юйю. Аны къатында Бадма, Буга, Цаган амма да олтуруп, чай иче, хапар айтадыла.
Хотонну адамлары къатлары бла озадыла. Бири сыгынла бла машок алып барады, бири – гыбыт, гитче жашчыкъ чабып бара, быстыр тобун жерге тюшюрюп, аны артха сермейди. Сахнаны ары жанында домбра таууш, халкъ жыры эшитиледи.
Эки-юч къыз бла жаш, жерге кийизни жайып, тёгерек турадыла. Оюнну ким башларыгъын, ашыкъ атып биледиле. Жаш адамладан бири, кюмюш белибауну алып, олтургъан гюренни тёгерегинде айланады. Тап кезиуню сайлап, ол бауну алайда тургъанланы бирини артындан жашыртын салып, гюренни тёгерегинде чабып башлайды. Белибау къоллу болгъан а, секирип туруп къачханны жетип, аны бла урургъа кюрешеди. Къалгъанла уа аланы кёл этдирирге кюрешедиле. Юч кере чапханда да белибауу болгъан къачханны жеталмады. Ол аны жеталмады да, оюнну жангыдан башлады. Андан къачхан а, гюренде ол тургъан жерге къонду. 
Бадма, Буга Цаган амма да ойнагъан шаш адамлагъа къарайдыла.

Б у г а (мудах болуп). «Кюмюш белибау» оюнну Очир да сюйюучю эди. Ол жарыкъ, дауурлу оюнду.
Б а д м а. Очир къуру да хорлаучу болгъанды. Аны къарасауут белибауу бар эди.
Ц а г а н. Хау, Очир иги ойнай эди. 
Б у г а. Алай къадарны хорлаялмазса… (Мычым). Жилямукъларымы кючден тыяма.
Ц а г а н (сакъларгъа излей). Жиляма, Буга. Иги дуниягъа баргъанны жолун жилямукъла жапханын, кесинг билесе.
Б у г а (кёзлерине къол жаулукъну тиире). Хау, хау, мен жилямайма… Андан эсе, Цаган амма, бизге ашыкъла бла таш салсагъыз эди.
Ц а г а н (ашыкъла бла  машокчукъну алып, аланы тепсини юсюне салыннган акъ жаулукъгъа тёге). Бусагъат билейик, ахшыларым, бизни Очирни жаны тынчайгъанмыды? Тап къошулгъанмыды ол айтхылы ата-бабаларына?
Б а д м а. Къолугъуз женгил болсун, таш салгъаныгъыз а керти болсун, Цаган амма.
Б у г а. Сизге, Цаган амма, башхалагъа кёрюнмеген тамблагъы кюнню тасхасы белгилиди. Ашыкъ болсун, суу, чорт таякъ неда минчакъла – не зат бла къарасагъыз да, сиз айтхан болмай къалмайды.   
Ц а г а н. Кюбюр жабылып болса, бир жан да билмейди ашыкъла къалай тюшюп тургъанларын… Бюгюннгю кюн къуру сизге угъай, башхалагъа да айырмалы боллукъча кёрюнеди… Охо да алгъа чапмайыкъ. Ашыкъла кюргюзтгенни бусагъат кёрейик.

            Цаган ашыкъланы машокчукъгъа жыйып, аны эки-юч кере силкиндиреди. Ызы бла къолун ары сугъуп, бир ашыкъны столгъа атады. Барысы да ол къайсы жаны бла тюшгенине къарайдыла.

Ц а г а н. Бадма, Буга, ашыкъ къайсы жаны бла тюшгенин кёремисиз?
Б а д м а. Хау, Цаган амма.
Б у г а. Ол не затны кёргюзтеди, Цаган амма?
Ц а г а н. Ол, бизни Очирни жаны тынчайгъанын кёргюзтеди.
Б а д м а (толусунлай билирге излей). Ол энди бизни ата-бабаларыбыз бла Сумеру тауда акъ ашданмы татады?
Ц а г а н (ачыкъ айтмай). Аны уа алыкъа билмейме. (Биягъы ашыкъны жерине салып, машокчукъну силкиндиреди). Бусагъат кёрюрбюз. (Энди уа эки-юч ашыкъны атады).
Б а д м а (сынчыкълап къарай). Энди аны къалай ангылагъын, Цаган амма? Эки ашыкъ бирге тюшдю.
Б у г а. Кеси да Бадма бла мени жаныма. Биз да керти дуниягъамы атланырыкъбыз?
Ц а г а н. Жарсымагъыз. Бу уллу ашыкъны таныдыгъызмы? Мен аны энчи белгилегенме. Ол – Очирни ашыгъыды. Аны къатында уа биреулен барды.
Б а д м а.  Ишексиз, ол бизни ата-бабаларыбызданды.
Ц а г а н (ашыкъла бла этген ишин къатлай). Къарагъыз, ашыкъла бир жерде тюшгендиле, кеслери да бау бла байланнганча… тюз кериуанда баргъанча.
Б у г а (жарсып). Мен энди ахыр да зат ангыламайма.
Б а д м а. Тохта, Цаган амма бизге тюзюн айтыр.   
Ц а г а н (ашыкъланы машокчугъуна жыйып, аны башын жаба). Узакъдан келген къонакъланы сакълагъыз.
Б а д м а (абызырап). Кийиз юйде къонакъгъа не заманда да къонакъбайлыкъ этерге ыразыдыла. Алай, сиз бир къонакъны юсюнден айтмайсыз да?
Ц а г а н (башын булгъай). Тюз ангылагъансыз, бир къонакъ тюйюлдю.
Б у г а (сагъышлы). Ким болурукъ боллур ол?
Б а д м а (таукел болургъа кюреше). Къалай алай болса да, бизни жашыбызны жаны ырахатлыкъда турады.
Б у г а (эссиз болуп, кеси сагъышларында). Хау, хау, эшитеме…
Б а д м а (къатыныда бурула). Нени эшитесе, Буга?
Б у г а (туруп, юйден ташайып бара). Очирни ауазын.
Б а д м а (жан аурутуп, Цаганнга ангылата). Мынга къуруда жашышны ауазы эшитилип турады. Мени эшитмеген сунса, аны бла сёлешип турады.
Ц а г а н (минчакъ санай). Ана жюреги таш салмай да биледи, сабийлери къалай, не болуп тургъанларын. Бош айтмагъандыла бизни таматаларыбыз: «Ана кёлю – баллада, бала кёлю – талада».   
Б а д м а (Цаган айтхан бла келише). Хау, бизни ата-бабаларыбыз эсли болгъандыла.

    «Очир! Очир!», – деп къычыра Буга жашын кёргенча, сахнаны кыйырына чабып барады.

Б а д м а (ёрге тура). Тохтагъыз, Цаган амма, не болгъанын билип келейим.

Юй бийчесини ызындан барып, сынчыкълап къарайды, абызырап тохтайды.
 Цаган амма да аланы ызындан чыгъады.

Ц а г а н (сел болуп). Ашыкъла алдамайдыла. Къонакъла келдиле.
               
                Узакъдан къууанчлы гузаба, кюлкю, адам атламдла да эшитиледиле.
                Сахнагъа Саглар чыгъады, жашын къучакълап, Буга да келеди.

Б а д м а. О жандауурлу бурханла, кёзюме ышанмайма, къулагъыма да ышанмайма! Бу мени жашымды – Очир!.. Аякъ юсюнде болуп кетген, къайтады, жугар бла басылгъан а къайтмайды…

Жаш тёлю оюнну къоюп, Очини бла Сагларны тёгерегин аладыла, салам берип, къучакълайдыла, хотончуланы чакъырадыла («Келигиз! Келигиз! Очир къайтханды!»).

О ч и р. Атам, мен юйюме къайтханма! Мени бу дуниядан кетер кезиуюм жетмегенди.

                Атасы бла бир бирин къучакълайдыла.

Б а д м а. Бурханла бу игиликге чомарт болгъанларына, чексиз ыразыма! Мени жашым – мени таянчагъым!
Б у г а. Ана жюрегим биле эди бизге къууанч келлигин. Эсимдеди, сен ауругъанынгда кёрген тюшюню манга айтханса – анда, уа бир иги юйге тюшгесе. Ол а, сау болурунгу белгисиди. 
Цаган (Очирни къатына келе). Бошалмады сени кийимлигинг, Очир. Кёп жаша.
С а г л а р. Очирни жуукъларын, ахлуларын да кёрюрге ыразыма.
О ч и р (къызны адамлагъа белгили эте). Бу – Сагларды. Ол манга жолда болушханды, ёлюмден къутхаргъанды, жараларымы сау этгенди. Саглар – сау дуния башында эм мажал къызды. Ол манга жюзюгюн бергенди.
Б а д м а (ангылап). Бизни къызыбыз бол, Саглар. Юйюбюзге хош кел.
Б у г а (Сагларны къучакълайды). Халалды сени жюрегинг, ариу Саглар. Бар этген игиликлеринг ючюн сау бол.
 
 Хотонну къалгъан адамлары да чыгъадыла. Ала къууаннган, сейирсиннген да этип, жарыкъ тюбейдиле.

О ч и р (барысына да айта). Мен Эниш дунияда, Эрлик-ханны патчахлыгъында болгъанма.

          Бары да жарсып ахтына, баш булгъай, эс бёлюп сёзюне тынгылайдыла.

Ц а г а н (башын булгъай, минчакъ санай). Хау, сени жан-ауананг узакъ жолоучулукъгъа чыкъгъанды.
О ч и р. Эрлик-хан Къадарла китабын ачып, манга ашыкъгъан этгеними айтханды. Алыкъа заманым жетмегенине, жер юсюне къайт, деп буйрукъ этгенди. Темир жолда сынагъан къоркъууларым ючюн, саугъа берирге айтханды. Сайлагъанынгы алырса дегенди… (Эсине тюшюре). Манга дери, иесин замансыз къойгъан, бир ламаны жаны келген эди. Эрлик-хан аны да жерге къайтарып, саугъагъа таурухла берип ийгенди. Ол жан Эниш дунияда тургъанда, къаргъала аны кёзлерин къармагъандыла. Аны бла ол сокъур болгъанды.

 Бары да бир-бирге къарай, алайгъа жетген Сохор-Тарбаны алгъа иедиле.

Х о т о н ч у л а: Ма ол!
                – Кертисин айтаса, Очир.
                – Бизни Сохор-Тарба!
                – Ол таурухланы уста айтады!
                – Хотондан хотоннга жюрюйдю.
                – Адамлагъа болушады.

О ч и р (сокъурну къучакълай). Ыразыма сизни кёрюрге, сыйлы Сохор-Тарба! Мен да сау къайтханма!
С о х о р – Т а р б а (ол да салам бере). Кёп жаша, Очир. Санга энтада жырла айтыргъа керекди.
Б у г а. Къаллай жырла, жашым? Лама нени юсюнден айтады?
Б а д м а. Бизни Очир кёп халкъ жырны биледи, кеси къураргъа да аман болмаучуду.
О ч и р. Угъай, атам, Сохор-Тарба башха жырланы юсюнден айтады. Эрлик-хан анга билгич усталыкъны бергенди. Ол Ёлюм иеси манга Джангарда батырларыны юсюнден жырланы сизге алып келирге эркинлик бергенин биледи.
Ц а г а н. Ол кертиди, адамла.
Б а д м а. Недиле ол Эрлик-хан жырларгъа эркинлик берген жырла? Жокъмуду бу ишде бир хыйлалыкъ? Аладан адамлагъа аманлыкъ келирге боллкъмуду?
О ч и р. Угъай, атам. Жарсымагъыз, адамла. Аланы манга Эниш дунияда джангарчы жырлагъанды. Мен аланы кёлден билгенме. Ала бош угъай, энчи халлы жырладыла. Кеслеринде да насып жашагъан жерни – Бумбаны юсюнден айтылады. Анда адмла ёлюмсюздюле…
Б у г а. О бурханла!
О ч и р. Анда къуру да жаз башы болуп турады, битеу адамла жашдыла, жашаулары да къууанчлыды!
Б а д м а. Да ол жерлеге сукъланмаймы эдиле бизни ата-бабаларыбыз?
Ц а г а н. Бизни туудукъларыбыз Бумба къыралны табарыкъдыла. Ол умут толлукъду.
О ч и р.  Некъадар кёп адам бу жырланы эшитсе, ол къадар терк жайылырла  ала тюзде. Некъадар кёп айтсала аланы адамла, ол къадар къарыулу, эсли да болурла. Некъадар сакъласала адамла ол жырланы, олкъадар терк жетерле баш умутларына. Акъыллыны ол жырла эсли этерле, къарыулуну – андан да кючлю, къарыусузну уа – мажал!
Б а д м а. Ол жырланы бир сёзю да унутулмаз ючюн, аланы къагъытха тюшюрген кюн да келир.
Ц а г а н. Джангарны, аны батырларыны юсюнден да жырлада алай магъана, сан кёплюк да барды, къагъытха тющюрсенг, ала жыйырма тогъуз бир гуппурлу акь тюелеге жюк болур эдиле.
Б а д м а. Аллай тюелени энчи сайлап нек айтасыз, Цаган амма?
Ц а г а н. Экигуппурла аллай жюкню элталлыкъ тюйюлдюле.
Б у г а. Тюеле уа акъ болургъа нек керекдиле, амма?
Ц а г а н. Ол жырла алай тазадыла, акъдыла, аны ючюн аланы да акъ жаныуарла элтирге керекдиле.
Б а д м а. Хар заманда да айтылсынла ала бизни халкъыбызда!
Б у г а. Хар заманда да болсун аланы жоллары акъ!
Ц а г а н. Андан ёзге болмай алай болсун! Очир, биринчи жашынг тууса, анга ол жырлада баш жигитни атын атарса.
О ч и р. Ахшы, Цаган амма, алай этерме. (Сагларгъа сёлеше). Бу берилген ыразылыкъгъа сен да къажау болмазса, Саглар?
С а г л а р (уялып). Угъай, Очир.
Б а д м а (ыразылыкъ бере). Кёпдю Джангарны батыры, аланы кёпдю атлары. Очир, аланы атларындан жашларынга атарса!
Б у г а. Болсун алай!
Ц а г а н. Битеу ойратла билсинле ол жырланы! Не заманда да керсюн адам улу алада игилик! Мени туудугъум да аланы кёлден билликди! (Жашчыкъгъа кёргюзтеди). Айтчы бизге жырны, Очир!

                Очир жашчыкъны кётюрюп, аны бла анга сый береди.

О ч и р. Сора сен бизде джангарчымы боллукъмуса, жашчыкъ?
М а л ь ч и к. Ишексиз, боллукъма. Энди башха жарамаз!
О ч и р (жашчыкъны жерге ие). Ой иги жаш, керти эр киши бол! (Барысына да сёлеше). Айтырма, адамла, сизге жырла – халкъыбыз, ахшыла, къалыр жашлай!
               
Очирге домбраны бередиле, ол жырларгъа хазырлана, аны къылларын жарашдырады. Сора домбрада ойнай, Джангарны жырын айтып башлайды.

                Къарангысыу.

                Экинчи иш бёлюмню ахыры.

Э П И Л О Г

Ахыр суратха къатышханла.
Оюннга къатышхан къалгъанла да эки-юч, бирем болуп да, сахнагъа чыгъадыла.
Тахтагъа Окон-Тейри олтурады, аны тёгерегинде къанкъаз-къызла тепсей буруладыла.
Юч батыр – Арслан Хонгор, Кючлю Санал, Аууркъол Савр барадыла. Сакълагъан этгенча, ала тахтаны къуршлайдыла.
          Машогун да алып къарт Шулма ахсап келеди. Аны ышындан жаш шулмала чабып барадыла.
          Юч эрлик чартлап чыгъады.
          Эрлик-болушуучу ашыгъышлы келеди.
          Эрлик-хан да чыгъады.
          Жырчыланы таш суратлары, таурухчу, джангарчы да чыгъадыла.
               
Д ж а н г а р ч ы  сыйлы жерге олтурады да, домбрада ойнай «Джангар» эпосдан жырны айтады.
                Заманланы аллында болду бу иш,
Эрттегили алтын ёмюрде.
Ёмюрлени башланды эрттени, ол кезиуде.
Шыйых бурханлагъа ийнаныуну,
Деменгили жылтырады эрттени.
Ёксюзлей къалгъан Джангар
Ол заманда жашады.
Анга алай айтылды:
Таки-Зула-ханны урлугъуду ол,
Тангсыкъ-Бумба-ханны туудугъуду ол,
Сыйлы Юзюнг-ханны жашы эди ол…

Пьессаны ахыры