Нарт джулдузлама 2

(древняя астрология нартов Карачаево-Балкарцев (Хунно-Аланов))


АЛ СЁЗ

Джулдузлама –  адам улуну,  меджисуулукъдан джангы чыгъа башлагъан заманларында  къуралгъан, бара-бара да келишдириле тургъан,  кёкбилимчиликге  джетмеген,   алай  аны таба акъылын, талпыуун, излемлерин  узатхан,  халкъны тин ёсюмюню башлангычын  танымлагъан,   сант тин  эсерди.

«Джулдузламагъа ийнанма, алай ансыз да къалма» -  деб бурунгула, бютеу  айтылгъаннга ийнанмасала да,  джулдуз   къауумларын билирге, гезегенлерин таныб, кёкню къайсы джанында аланы бурчлары болгъанын,  джулдуз къауумларыны джарыгъын, тунакысын  билир ючюн да, джулдузламагъа, билгичлеге да бек джылы  къарагъандыла.  Аны ючюн болгъан болур, бу бурунгу эсерни сакълана келиб, бизни заманыбызгъа да джетгени.

Джулдузламада   айтылгъан хар затха да толу ийнанылмаз,  алай бир той – оюнда, тенг – шох олтуруулада, джюрек халны джарыкъ этер ючюн, ол эски заманлада да  хайырландырылгъанды, бусагъатда да анга  талпыу  азалмагъанды.  Джуукъ заманлагъа дери халкъыбызны,  «джауоруннга къарау», «41 таш бла таш салыу», «тютюн шекиллге кёре боллукъдан ышан алыу»  - дегенча, тюрлю-тюрлю таш салыула  бла  кёл рахатлата тургъаны белгилиди.  Бурунгула да аллай талпыудан къуру болгъан болмазла да, бу джулдузлама да андан ортагъа чыкъгъан болур.

Нарт Джулдузламагъа,  "бу  сант эсерди"  - деб къаралгъанлыкъгъа,  тинтилиб окъулгъандан сора, ич къурулушун  сюзгенден сора,   сейирсинир кёб зат ортагъа чыгъады, сора  аланы тюшюне  билген бурунгуланы   оюмлау,  тюшюнюу джаны бла матух болмагъанлары  кёрюнеди.

Сёз ючюн: бусагъатда дунияда белгили болуб тургъан  баты джанындан джайылгъан джулдузлама бла Нарт Джулдузлама  тенглешдирилиб къаралса, бек сейир этер зат ортагъа чыгъады.
Баты джулдузламада «декада» - деген бёлюнмеле, бирде-бир  кибик, Нарт  Джулдузламада «къысха айла» - деб кёргюзтюлген  кюнлеге тенг келедиле.
Ол да, бу эки джулдузламаны бир-бирине тийишиую  болгъанын  шагъатлагъан затды.

Тюрк  халкъны (Скиф, Сармат, Алан, Хунн, Хазар, Болгар д.б. тюрк  халкъла)  хорламлы  тарихине къаралса, аны баты джанына келген заманы,  батылы халкъланы  алкъын халкълыгъы, даулет къурулушу болмагъан заманлада болгъаны кёрюнеди.

Тюркле  баты джанына джайылгъан сагъатда  (дуния тарихде  ол заманланы аты - «Гитче кёчюу», дж.ё.с. дери 8-6 ёмюрле, сора «Уллу кёчюу» дж.ё.с. бла 1-5(6) джюзджыллыкъла),  батылы халкъла,  джыйын-джыйын, къауум-къауум  чачылыб, бир-бири бла къазауат эте тургъан халкъ къауумла болгъандыла,  алкъын бир халкъ болуб, бирликде узун ёмюрле джашаб, кеслерине энчи тин байлыкъ къурарча болмагъандыла.
 
"Багъыр ёмюрде" тургъан халкъланы арасына, аладан узакъ алгъа кетген, "Темир ёмюрде" джашагъан  халкъ болуб,  тамалланыб тургъан тин хазнасы бла, тюрк халкъ алай  келгенди.  Алай эсе уа, "Багъыр ёмюрге"  "Темир ёмюрню" алчылыгъы  бла къошулгъан  ата-бабаланы тин  хазнасы,  алагъа да сингмей къалаллыкъ тюл эди.
 
Дуния тарихинде билиннгенине кёре,  юстюн  тин, алкъын келишмеген тиннге джансыб, аны тюрлендирмей къоймаучанды.  Чыртда кесини джугъу болмагъан халкъла уа, келген  тинни тамамы бла  да  алыучандыла.  Алай бла, тюрклени  тин хазналары, алагъа оюм тамал болуб,  батылыланы тинине киргенди дерге боллукъду.

Тюрк халкъ, башха халкъладан алгъаракъ, меджисуулукъдан  къобуб, Джаратханны бир болгъанын ортагъа салгъан бир халкъ болгъаны ючюн,  ол  оюму  аны,  бурунгу  халкъланы тин ёсюмю джолунда,  алчы этгени ишексизди.

Тюрк халкъны  эски  аталары – Жунла, Дийле, Серле, Синле (дж.ё.с. дери 7-3 минг дж.), Тотур–Тейри (Тенгри) – деб,  ат  атагъанлары  Джаратханнга,   кёб тюрлю эсер атагъандыла,  аланы ичинде – «Тейри дуала-тенгриянские молитвы»,  «Тенгричилик дин тутумла –тенгриянские постулаты,  тенгриянская философия»,  «Тейри тархы -  патеон богов»,  «Тейри тилекле – мольбы  Тенгри»  д.б.

Ич Азияда, меджисуу динлени къаты болгъан заманында,  меджисуулукъну   тинтиб, сюзюб,  Джаратханнны бир  болгъанын  акъылгъа   келтире билген бурунгула,  бютеу джохар  тин хазналарында кибик, джулдузламада да, адам сейирсинирча бир ич къурам   тюзенлегендиле.

36  бурч  бла 36  джулдуз   къауум,  36  къысха ай,  12 уллу гезеген,  Айны 4-ге,  кечени, кюнню  9-шар бёлюмге бёлюнмеси,  Джылны заманларыны эсебленмеси,  джулдузлама чизгини сейрлиги,  36 "айлыкъ" орузлама къурагъаны, аны да джулдузламагъа тамал этгени, тюрк  халкъгъа сый бердирир затла  болгъаныны  тышында,аны, Джерни  чегин акъылы бла ачыб,  аламгъа оюмун узатыб,  «Тейри-бирди, ол-тотурду, кеси кесин тотурдан джаратханды» - дей билгени,  халкъны  акъылманлыгъыны, узакъ  кёрюшлюлюгюню, тин излемлерини  кенглигини   шагъатлыгъыды.

Нарт Джулдузламагъа таш салыугъа  къарагъанча къараргъа керек тюлдю, ол таш салыу да тюлдю. Анга  халкъны джаратыучулукъ эсерлерини биринеча  къаралыргъа керекди. Ол, тарих узунунда,  тюрк  халкъны  тюшюнюйюню  къалай тюрлене баргъанын кёргюзтген тин эсерледен бириди, бурунгуланы бюгюн бла байлагъан бир багъалы тин кёпюрдю.

Башха джулдузламаладан башха болуб, тюрк джулдузлама,  кёк джисимлени  халына кёре,  адамны халисинде эм иги  халларын чертген,  юйленир чакъдагъы  къызны, джашны   халисин  бир-бирине танытхан,  хар адамны иги джаны бла суратлаб, кёлюн кёлтюрюб, ким да ол айтылгъаннга  кесин  келишдире  барырча  этген,   дараджалы бир тин  хазнады.

Адам улу, аламны ичинде джаратылгъан  бир барлыкъ болуб, бютеу болгъан зат  бла байламлыды, аны ючюн аламны халы  аны  халисине,  акъыл,  сезиу болумуна,  кишилигине да тиймей къалмайды.  Табигъат тюрленнгенине кёре адам да тюрлене барады.  Аны ючюн болур,  ата-бабала, кёкде  джулдузлагъа,  Айгъа, Кюннге, кёрюннген  гезегенлеге (ауур джулдуз, онгакъ)  къарай,  аланы  тюрлениулери  адам  халгъа  къалай тийгенин сюзе,  тинте, алай  бла  адамны  кишилик  тамалын  кёргюзтюрге  кюрешгендиле. Къолларындан келген лагъымла бла кёкню кёз бла тарай, бу эсерни  алай къурагъандыла.  Болса да, бусагъатдагъы кёкбилим  анга   асыры  огъары  къараялмазлай,  бек сейирлик ачыкъламалары,   айтыу  джапысы,  ич  къурулушу  да барды.

Нарт Джулдузламада  джулдузланы,  гезегенлени  (ауур джулдузла, онгакъла),   Айны,   Кюнню   дёнюшюмлерини  ёлчелери,  бюгюннгю кёкбилимден узакъ кетмейдиле, ол да сейир этдирген бир затды.
 
Хунн тюрклени  ата – бабалары  Къытай бла джан-джаннга мингле бла джылланы джашаб тургъандыла. Тин алыу-бериу да бек  уллу болгъанды.  Ич Азияны халкълары,  джулдузламачыланы  бек эртдеден огъуна сыйлы, алим адамлагъа  санагъандыла,  аланы башчыларына  билгичле акъыл бериб, хар  оноуун  алай этдириб тургъандыла.
 
Бир - бири бла къазауат эте да джараша,  сора шохлукъ, къарнашлыкъ  кесамат эте тургъан Хунну даулет бла Къытай,  ары  бла  бери   аманат бериу,  келин алыу кибик  ишле  да эте тургъандыла,   алай бла,    джулдузлама  кёрюш  да,    не Хуннудан  –  Къытайгъа,   не да  Къытайдан  – Хуннугъа   джайылгъан  болур  - дерге да боллукъду.
 
Джангыз,  къытайлыланы  джулдузламасында  Хунн тюркледе болгъан затла джокъдула.  Алада джангыз хайуан  джылла бла танымланыу барды.
Ол а башха бир затха акъыл тикдиреди:  билиннгенича, Къытай халкъ, ёмюрю сабанчылыкъ бла кюрешгенди,   хайуанчылыкъ усталыкъ алада болмагъанды,  джулдузламасында уа  джыллары, туура   хуннладача, хайуан атла  бла танымланыб   турадыла.

Тюзю, джерчиликни устасы болгъан бир  халкъ, джулдузламасына ол аламат битимлени, гокгаланы атларын салмай, ёмюрде кюрешмеген  ишинден-хайуанчылыкъдан  алыннган  атла  нек  салгъанды? – дерге боллукъду.   Ол сагъыш,   джулдузламаны  джыл  танымланмасы, суратламасы да,  Къытайгъа Хуннудан баргъан болурму? – деген  оюмну акъылгъа салады.  Муну терсин, тюзюн Джаратхан билир, алай  джулдузламаланы  тинтген   адамгъа  аллай акгыллылыкъ   келмей да  къалмайды.

Болса да, бу оюмну шагъатлар кибик, бир зат да барды. Ол да, Нарт Джулдузламаны  бютеу  тюрк халкълада  джайгъынлыгъыды.  Тамалы  тюркден болмаса,   бир-биринден  кёб ёмюрлени айырылыб джашагъан тюрк халкъла,  аны  тин хазналарында сакъларыкъ болмаз эдиле.

Ишексиз,   билешик-чырмауукъ  ич  къурулушу  болгъан  Нарт Джулдузламаны джаратхан халкъ тюркле  болгъан болурла, алай болмаса тюрк юзюкле аны къайдан биллик эдиле?  Кюнюбюзде, бютеу тюрк халкълада,  кеслери кибик тюрлендирилген, алай тамалы бузулмай сакъланнган, Нарт (Тюрк) Джулдузлама барды.

Тейри (Тенгри)  адамгъа акъыл,   сезим,  хар затны кёре,  сезе билген  бир тёнгек да берген эсе, къарагъыз, кёрюгюз,  билигиз, тюшюнюгюз - деб алай этген болур,  аны  ючюн, Джаратхан берген къудуретни хайырландыра,  адам  да  аламны ичиндеги   башха  джаратыкъла  бла  байламлы бир  барлыкъ  болгъаны  ючюн,  кёрген затын сюзюб, оюмлаб, аны ёзюн билирге,  джашауунда хайырландырыргъа борчлу болгъаны  ачыкъды.

Эски тюркле да,  къолларындан келгенча, джаратылышда болгъан затланы таныргъа, ангыларгъа, джашауларында хайырландырыргъа кюрешгендиле.

Нарт Джулдузламаны   бек сейирсиндирген,  аны башхаладан ёрге  тартхан дараджасы эсе уа – ол эски заманлада,   халкъ  терекге, ташха, ёлгенлеге табыныб тургъан заманлада,   дунияда биринчи болуб,  Джаратханны бир болгъанын, сора аны тотур болгъанын, бурула-бурула кеси-кесин джаратханын  айтханыды.

Бурунгула   билимлерине, болумларына кёре, джылланы, айланы, ыйыкъланы, джулдуз къауумланы, кёз бла кёрюннген гезегенлени   (ауур джулдузла, онгакъла)  халларына къараб,  ала  адам улуна къалай тийгенлерин эсге алыб, "джылны бу заманында быллай зат болургъа боллукъду" - дегенча,  ал  билдириуле  да   этгендиле,   адам халисин да,  аламдагъы  джисимлени тюрлениуюне  кёре,    кёк  чизги тюзенлеб,   айтыб  тургъандыла.   Аланы джангылычы,   тюзю да болур,    алай кючлю бир  ич   тюзен бла джулдузлама  джарашдыра билген  бурунгу  ата-бабала,   бек эски,  келишими тамамланнган  халкъ болгъанларын,   джаратыучу   хазналары бла  танытхандыла.

Нарт Джулдузламаны  дараджасы,  сыйы,  ичинде айтылгъан затла  ючюн тюлдю, аны багъасы, дараджасы - халкъыбызны эски джаратыучулукъ хазнасындан  келген, сейир этдирир  бир эсер    болгъаны ючюндю. Аны билирге, къорургъа,  келлик тёлюлеге джетдирирге да бизге борчду.

Къарачай-Малкъар (Хунн-Алан) халкъны эски  халкъ джаратыучулукъ  эсерлери, кимни да сукъландырырчадыла.
Сёз ючюн: "Нарт дестан"(Нартский эпос), "Бийнегер"(фантастическая поэма), "Тейриле Тархы (пантеон богов, мифология)", "Нарт Сёзле"(пословицы и поговорки нартов), "Нарт Таурухла"(нартские сказки), "Нарт джулдузлама"(нартская астрология), "Тейри дуала-зикирле"(тенгриянские молитвы), халкъны тарихинде болгъан затланы суратлагъан "Айтыу-джырла"(песни-сказания), сюймеклик "Ийнарла"(лирические песни), "Кюуле"(плачи по усопшим), "Орайдала"(музыкальные прославления), "Алгъышла"(благопожелания), "Сабий билмеджеле, джомакъла"(детские загадки), "Къарткъуртханы Таурухлары"(сказки Къарткъуртха), "Тамгъа джазыу" (древнее письмо Карачаево-Балкарцев «тамгъа джазыу» (къара джазыу)),  «Санау» (древний  счет),  «Теке, Акъсакъал, Сильти-Хызен, Бан-Балятдуу кёрмючлери» (площадные спектакли масок),  «джангыз кёзлю Джер Иени юсюнден айтыула» (сказания о циклопе – властителе  лесов и гор) д.б. эсерле, дунияда бир халкъны  тин  байлыгъын кесини аллына иймезча айтхылыкъ затладыла.

Онглу, джигит, ёхдем, хорламлы  ата-бабаланы  туудугъу болгъан  бир халкъ болуб,   Къарачай бла Малкъар,  къалубаладан келген тин байлыгъы бла ёхдемленирчады.

Айтылгъан аламат халкъ эсерлени ичинде "Тюрк джулдузламаны" да  сыйлы джери  барды,  аны ючюн бу китабны басмаларгъа таукел болдукъ. Хайырлы болсун – дей, сыйлы окъуучугъа  теджеледи.


Софи Трам-Семен
Джазыучу




Нарт джулдузламада 10-11 кюнлюк болгъан бурунгу  орузлама хайырландырылыбды. Алай бла анда 36 онкюнлюк  барды.  Аланы атлары былайдыла:

*АЙУЗНУ(НАУРУЗ ) – 21 март – 31 март;
*ТОТУРНУ – 1 1апрель – 10 апрель;
*ХЫЧЫУ – 11 апрель -20 апрель;
*ХЫЧАУМАН – 21 апрель – 30 апрель;
*ГЮРЮЛДЕУЮК – 1 май – 10 май;
*НЫКЪКЪОЛ – 11 май – 21 май;
*ЛУККУР – 22 май – 31 май;
*ЛУКЪКЪОЛ – 1 июнь – 10 июнь;
*РУККУЛ – 11 июнь – 21 июнь;
*ЭЛИЯ АЙ – 22 июнь – 30 июнь;
*КЮЗ АЛЛЫ – 1июль- 11 июль;
*БАДРАТЫКЪ – 12 июль – 22 июль;
*КЪЫРКЪАР – 23 июль – 31 июль;
*ТАЛДЫРЫКЪ – 1 август – 12 август;
*АЙМУШ АЙ (ДОММАЙ АЙ) – 13 август – 23 август;
*КЪЫРКЪАУУЗ – 24 август – 1 сенятбрь;
*КЮЗ – 2 сентябрь – 13 сентябрь;
*АРГЪЫШЛЫКЪ – 14 сенятбрь – 23 сентябрь;
*ЭТЫЙЫКЪ – 24 сентябрь – 3 октябрь;
*ЧЫКЪЛЫ – 4 октябрь – 12 октябрь;
*ДЖЫРМЫ – 13 октябрь – 23 октяябрь;
*АБЫСТОЛ – 24 октябрь – 1 ноябрь;
*АМЫСТОЛ – 2 ноябрь – 12 ноябрь;
*СЫНАРЫКЪ – 13 ноябрь – 22 ноябрь;
*ЭНДРЕЙИК – 23 ноябрь – 2 декабрь;
*КЪЫРАУЛУ – 3 декабрь – 12 декабрь;
*ИЙИРИК – 13 декабрь – 21 декабрь;
*СЮММЕКЛИ – 22 декабрь – 1 январь;
*БАШИЛЬ – 2 январь – 12 январь;
*КЪЫЯМУТ – 13 январь – 20 январь;
*ЧИЛЛЕ – 21 январь – 1 февраль;
*БАЛДЫРАДЖЮЗ – 2 февраль – 10 февраль;
*БАЙХЫН – 11 февраль – 18 февраль;
*САНАРЫКЪ – 19 февраль – 29 февраль;
*ДЖАБАЛАКЪ – 1 март – 9 март;
*ДЖАНКЪОЗ  АЙ – 10 март – 20 март.




Дуния халкълары бла бирге тюрк халкъы да  къабыл этген  джангы  орузламагъа кёре тюзенленнген,  12 айны атлары былайдыла:

*Башил – январь
*Балдыраджюз – февраль
*Айузну  (Науруз)  - март
*Тотурну  – апрель
*Хычауман  – май
*Луккур  – июнь
*Бадратыкъ – июль
*Къыркъаууз – август
*Кюз – сентябрь
*Чыкълы – октябрь
*Сынарыкъ– ноябрь
*Эндрейик  – декабрь




Нарт джулдузламада 36 джулдуз къауум барды.  Джулдуз  къауумланы тотур урхулары, эски тамгъа джазыу бла (руны), эски тюрк санау тамгъала бла джазыладыла.   Хар бурчну бир джрютюучю ауур – джулдузу барды,  деген ийнанч бла, нарт джулдузламачыла  чизгиде, хар бурчну къатына аны  тамгъасын салгъандыла.


Джулдузлама, тюркле джашагъан  Ич Азияда,    джайылгъан,  сыйланнган,  хар даулетде амалсыз керек  болгъан затха саналгъанды, аны ючюн джулдузламачыла бек дараджалы адамла болгъандыла.
 Ала ол заманнга кёре къарар,   кёрюр  лагъымла табыб, кёкге къараб, андагъы къымылдаугъа кёре,  халкъны нени къалай  этерин айтыб,  хар ишге оноу этиб  тургъандыла. 
Алай бла да, гезегенлени (онгакъланы, ауур джулдузланы)  къачан чыкъгъанларын, къачан тайгъанларын да  билирге кюрешгендиле.  Бизни тёлюге джетген халы бла джулдузламада  гезегенлени келиу-кетиу,  кёкде кёрюнюу заманлары,  эм  да атлары   былай ангылатыладыла:


*КЮН ( Солнце)– юч  джюз, юч джыйырма бла беш кюн.  (365 кюн) ;

*АЙ (Луна)– джыйырма  бла сегиз кюн. (28 кюн);

*ЧОЛПАН (Венера) – эки джюз, эки джыйырма бла онбеш кюн.  (255 кюн);

*ДЖЮЗЕН (Меркурий) – юч джюз, юч джыйырма бла беш кюн  (1 джыл);

*ДЖЕТЕГЕЙ (Марс) –  юч джюз, джыйырма бла  онэки кюн (1джыл, 32 кюн);

*ТЕНГИР  (КЕРИУАН КЪЫРГЪАН)  (Юпитер) – онбир джыл, юч джюз онэки кюн.  (11 джыл,312 кюн;

*КЕРАМ (Сатурн) – джыйырма тогъуз джыл, бир джюз, эки джыйырма бла онбеш кюн.  (29 джыл, 155 кюн);

*ТЕПМЕЗ (Нептун) – бир джюз, юч джыйырма бла юч джыл, эки джюз, эки джыйырма бла онюч кюн.  (163 джыл, 253 кюн);

*ДУГЪУН (Плутон) – эки джюз, эки джыйырма бла он джыл.   (250 джыл);

*АНГМАТ (Прозерпина) – алты джюз, эки джыйырма бла он джыл  (650 джыл);

*КЪОНТУКЪ (Уран) – тёрт джыйырма бла  юч джыл, эки джюз тёрт джыйырма бла юч кюн. (83 джыл, 283 кюн);

*КЪАРАН (Къаран) – тогъуз  джыл, эки кюн.  (9 джыл, 2 кюн).