Нарт джулдузлама 3

АЛ СЁЗ

Джулдузлама –  адам улуну,  меджисуулукъдан джангы чыгъа башлагъан заманларында  къуралгъан, бара-бара да келишдириле тургъан,  кёкбилимчиликге  джетмеген,   алай  аны таба акъылын, талпыуун, излемлерин  узатхан,  халкъны тин ёсюмюню башлангычын  танымлагъан,   сант тин  эсерди.

«Джулдузламагъа ийнанма, алай ансыз да къалма» -  деб бурунгула, бютеу  айтылгъаннга ийнанмасала да,  джулдуз   къауумларын билирге, гезегенлерин таныб, кёкню къайсы джанында аланы бурчлары болгъанын,  джулдуз къауумларыны джарыгъын, тунакысын  билир ючюн да, джулдузламагъа, билгичлеге да бек джылы  къарагъандыла.  Аны ючюн болгъан болур, бу бурунгу эсерни сакълана келиб, бизни заманыбызгъа да джетгени.

Джулдузламада   айтылгъан хар затха да толу ийнанылмаз,  алай бир той – оюнда, тенг – шох олтуруулада, джюрек халны джарыкъ этер ючюн, ол эски заманлада да  хайырландырылгъанды, бусагъатда да анга  талпыу  азалмагъанды.  Джуукъ заманлагъа дери халкъыбызны,  «джауоруннга къарау», «41 таш бла таш салыу», «тютюн шекиллге кёре боллукъдан ышан алыу»  - дегенча, тюрлю-тюрлю таш салыула  бла  кёл рахатлата тургъаны белгилиди.  Бурунгула да аллай талпыудан къуру болгъан болмазла да, бу джулдузлама да андан ортагъа чыкъгъан болур.

Нарт Джулдузламагъа,  "бу  сант эсерди"  - деб къаралгъанлыкъгъа,  тинтилиб окъулгъандан сора, ич къурулушун  сюзгенден сора,   сейирсинир кёб зат ортагъа чыгъады, сора  аланы тюшюне  билген бурунгуланы   оюмлау,  тюшюнюу джаны бла матух болмагъанлары  кёрюнеди.

Сёз ючюн: бусагъатда дунияда белгили болуб тургъан  баты джанындан джайылгъан джулдузлама бла Нарт Джулдузлама  тенглешдирилиб къаралса, бек сейир этер зат ортагъа чыгъады.
Баты джулдузламада «декада» - деген бёлюнмеле, бирде-бир  кибик, Нарт  Джулдузламада «къысха айла» - деб кёргюзтюлген  кюнлеге тенг келедиле.
Ол да, бу эки джулдузламаны бир-бирине тийишиую  болгъанын  шагъатлагъан затды.

Тюрк  халкъны (Скиф, Сармат, Алан, Хунн, Хазар, Болгар д.б. тюрк  халкъла)  хорламлы  тарихине къаралса, аны баты джанына келген заманы,  батылы халкъланы  алкъын халкълыгъы, даулет къурулушу болмагъан заманлада болгъаны кёрюнеди.

Тюркле  баты джанына джайылгъан сагъатда  (дуния тарихде  ол заманланы аты - «Гитче кёчюу», дж.ё.с. дери 8-6 ёмюрле, сора «Уллу кёчюу» дж.ё.с. бла 1-5(6) джюзджыллыкъла),  батылы халкъла,  джыйын-джыйын, къауум-къауум  чачылыб, бир-бири бла къазауат эте тургъан халкъ къауумла болгъандыла,  алкъын бир халкъ болуб, бирликде узун ёмюрле джашаб, кеслерине энчи тин байлыкъ къурарча болмагъандыла.
 
"Багъыр ёмюрде" тургъан халкъланы арасына, аладан узакъ алгъа кетген, "Темир ёмюрде" джашагъан  халкъ болуб,  тамалланыб тургъан тин хазнасы бла, тюрк халкъ алай  келгенди.  Алай эсе уа, "Багъыр ёмюрге"  "Темир ёмюрню" алчылыгъы  бла къошулгъан  ата-бабаланы тин  хазнасы,  алагъа да сингмей къалаллыкъ тюл эди.
 
Дуния тарихинде билиннгенине кёре,  юстюн  тин, алкъын келишмеген тиннге джансыб, аны тюрлендирмей къоймаучанды.  Чыртда кесини джугъу болмагъан халкъла уа, келген  тинни тамамы бла  да  алыучандыла.  Алай бла, тюрклени  тин хазналары, алагъа оюм тамал болуб,  батылыланы тинине киргенди дерге боллукъду.

Тюрк халкъ, башха халкъладан алгъаракъ, меджисуулукъдан  къобуб, Джаратханны бир болгъанын ортагъа салгъан бир халкъ болгъаны ючюн,  ол  оюму  аны,  бурунгу  халкъланы тин ёсюмю джолунда,  алчы этгени ишексизди.

Тюрк халкъны  эски  аталары – Жунла, Дийле, Серле, Синле (дж.ё.с. дери 7-3 минг дж.), Тотур–Тейри (Тенгри) – деб,  ат  атагъанлары  Джаратханнга,   кёб тюрлю эсер атагъандыла,  аланы ичинде – «Тейри дуала-тенгриянские молитвы»,  «Тенгричилик дин тутумла –тенгриянские постулаты,  тенгриянская философия»,  «Тейри тархы -  патеон богов»,  «Тейри тилекле – мольбы  Тенгри»  д.б.

Ич Азияда, меджисуу динлени къаты болгъан заманында,  меджисуулукъну   тинтиб, сюзюб,  Джаратханнны бир  болгъанын  акъылгъа   келтире билген бурунгула,  бютеу джохар  тин хазналарында кибик, джулдузламада да, адам сейирсинирча бир ич къурам   тюзенлегендиле.

36  бурч  бла 36  джулдуз   къауум,  36  къысха ай,  12 уллу гезеген,  Айны 4-ге,  кечени, кюнню  9-шар бёлюмге бёлюнмеси,  Джылны заманларыны эсебленмеси,  джулдузлама чизгини сейрлиги,  36 "айлыкъ" орузлама къурагъаны, аны да джулдузламагъа тамал этгени, тюрк  халкъгъа сый бердирир затла  болгъаныны  тышында,аны, Джерни  чегин акъылы бла ачыб,  аламгъа оюмун узатыб,  «Тейри-бирди, ол-тотурду, кеси кесин тотурдан джаратханды» - дей билгени,  халкъны  акъылманлыгъыны, узакъ  кёрюшлюлюгюню, тин излемлерини  кенглигини   шагъатлыгъыды.

Нарт Джулдузламагъа таш салыугъа  къарагъанча къараргъа керек тюлдю, ол таш салыу да тюлдю. Анга  халкъны джаратыучулукъ эсерлерини биринеча  къаралыргъа керекди. Ол, тарих узунунда,  тюрк  халкъны  тюшюнюйюню  къалай тюрлене баргъанын кёргюзтген тин эсерледен бириди, бурунгуланы бюгюн бла байлагъан бир багъалы тин кёпюрдю.

Башха джулдузламаладан башха болуб, тюрк джулдузлама,  кёк джисимлени  халына кёре,  адамны халисинде эм иги  халларын чертген,  юйленир чакъдагъы  къызны, джашны   халисин  бир-бирине танытхан,  хар адамны иги джаны бла суратлаб, кёлюн кёлтюрюб, ким да ол айтылгъаннга  кесин  келишдире  барырча  этген,   дараджалы бир тин  хазнады.

Адам улу, аламны ичинде джаратылгъан  бир барлыкъ болуб, бютеу болгъан зат  бла байламлыды, аны ючюн аламны халы  аны  халисине,  акъыл,  сезиу болумуна,  кишилигине да тиймей къалмайды.  Табигъат тюрленнгенине кёре адам да тюрлене барады.  Аны ючюн болур,  ата-бабала, кёкде  джулдузлагъа,  Айгъа, Кюннге, кёрюннген  гезегенлеге (ауур джулдуз, онгакъ)  къарай,  аланы  тюрлениулери  адам  халгъа  къалай тийгенин сюзе,  тинте, алай  бла  адамны  кишилик  тамалын  кёргюзтюрге  кюрешгендиле. Къолларындан келген лагъымла бла кёкню кёз бла тарай, бу эсерни  алай къурагъандыла.  Болса да, бусагъатдагъы кёкбилим  анга   асыры  огъары  къараялмазлай,  бек сейирлик ачыкъламалары,   айтыу  джапысы,  ич  къурулушу  да барды.

Нарт Джулдузламада  джулдузланы,  гезегенлени  (ауур джулдузла, онгакъла),   Айны,   Кюнню   дёнюшюмлерини  ёлчелери,  бюгюннгю кёкбилимден узакъ кетмейдиле, ол да сейир этдирген бир затды.
 
Хунн тюрклени  ата – бабалары  Къытай бла джан-джаннга мингле бла джылланы джашаб тургъандыла. Тин алыу-бериу да бек  уллу болгъанды.  Ич Азияны халкълары,  джулдузламачыланы  бек эртдеден огъуна сыйлы, алим адамлагъа  санагъандыла,  аланы башчыларына  билгичле акъыл бериб, хар  оноуун  алай этдириб тургъандыла.
 
Бир - бири бла къазауат эте да джараша,  сора шохлукъ, къарнашлыкъ  кесамат эте тургъан Хунну даулет бла Къытай,  ары  бла  бери   аманат бериу,  келин алыу кибик  ишле  да эте тургъандыла,   алай бла,    джулдузлама  кёрюш  да,    не Хуннудан  –  Къытайгъа,   не да  Къытайдан  – Хуннугъа   джайылгъан  болур  - дерге да боллукъду.
 
Джангыз,  къытайлыланы  джулдузламасында  Хунн тюркледе болгъан затла джокъдула.  Алада джангыз хайуан  джылла бла танымланыу барды.
Ол а башха бир затха акъыл тикдиреди:  билиннгенича, Къытай халкъ, ёмюрю сабанчылыкъ бла кюрешгенди,   хайуанчылыкъ усталыкъ алада болмагъанды,  джулдузламасында уа  джыллары, туура   хуннладача, хайуан атла  бла танымланыб   турадыла.

Тюзю, джерчиликни устасы болгъан бир  халкъ, джулдузламасына ол аламат битимлени, гокгаланы атларын салмай, ёмюрде кюрешмеген  ишинден-хайуанчылыкъдан  алыннган  атла  нек  салгъанды? – дерге боллукъду.   Ол сагъыш,   джулдузламаны  джыл  танымланмасы, суратламасы да,  Къытайгъа Хуннудан баргъан болурму? – деген  оюмну акъылгъа салады.  Муну терсин, тюзюн Джаратхан билир, алай  джулдузламаланы  тинтген   адамгъа  аллай акгыллылыкъ   келмей да  къалмайды.

Болса да, бу оюмну шагъатлар кибик, бир зат да барды. Ол да, Нарт Джулдузламаны  бютеу  тюрк халкълада  джайгъынлыгъыды.  Тамалы  тюркден болмаса,   бир-биринден  кёб ёмюрлени айырылыб джашагъан тюрк халкъла,  аны  тин хазналарында сакъларыкъ болмаз эдиле.

Ишексиз,   билешик-чырмауукъ  ич  къурулушу  болгъан  Нарт Джулдузламаны джаратхан халкъ тюркле  болгъан болурла, алай болмаса тюрк юзюкле аны къайдан биллик эдиле?  Кюнюбюзде, бютеу тюрк халкълада,  кеслери кибик тюрлендирилген, алай тамалы бузулмай сакъланнган, Нарт (Тюрк) Джулдузлама барды.

Тейри (Тенгри)  адамгъа акъыл,   сезим,  хар затны кёре,  сезе билген  бир тёнгек да берген эсе, къарагъыз, кёрюгюз,  билигиз, тюшюнюгюз - деб алай этген болур,  аны  ючюн, Джаратхан берген къудуретни хайырландыра,  адам  да  аламны ичиндеги   башха  джаратыкъла  бла  байламлы бир  барлыкъ  болгъаны  ючюн,  кёрген затын сюзюб, оюмлаб, аны ёзюн билирге,  джашауунда хайырландырыргъа борчлу болгъаны  ачыкъды.

Эски тюркле да,  къолларындан келгенча, джаратылышда болгъан затланы таныргъа, ангыларгъа, джашауларында хайырландырыргъа кюрешгендиле.

Нарт Джулдузламаны   бек сейирсиндирген,  аны башхаладан ёрге  тартхан дараджасы эсе уа – ол эски заманлада,   халкъ  терекге, ташха, ёлгенлеге табыныб тургъан заманлада,   дунияда биринчи болуб,  Джаратханны бир болгъанын, сора аны тотур болгъанын, бурула-бурула кеси-кесин джаратханын  айтханыды.

Бурунгула   билимлерине, болумларына кёре, джылланы, айланы, ыйыкъланы, джулдуз къауумланы, кёз бла кёрюннген гезегенлени   (ауур джулдузла, онгакъла)  халларына къараб,  ала  адам улуна къалай тийгенлерин эсге алыб, "джылны бу заманында быллай зат болургъа боллукъду" - дегенча,  ал  билдириуле  да   этгендиле,   адам халисин да,  аламдагъы  джисимлени тюрлениуюне  кёре,    кёк  чизги тюзенлеб,   айтыб  тургъандыла.   Аланы джангылычы,   тюзю да болур,    алай кючлю бир  ич   тюзен бла джулдузлама  джарашдыра билген  бурунгу  ата-бабала,   бек эски,  келишими тамамланнган  халкъ болгъанларын,   джаратыучу   хазналары бла  танытхандыла.

Нарт Джулдузламаны  дараджасы,  сыйы,  ичинде айтылгъан затла  ючюн тюлдю, аны багъасы, дараджасы - халкъыбызны эски джаратыучулукъ хазнасындан  келген, сейир этдирир  бир эсер    болгъаны ючюндю. Аны билирге, къорургъа,  келлик тёлюлеге джетдирирге да бизге борчду.

Къарачай-Малкъар (Хунн-Алан) халкъны эски  халкъ джаратыучулукъ  эсерлери, кимни да сукъландырырчадыла.
Сёз ючюн: "Нарт дестан"(Нартский эпос), "Бийнегер"(фантастическая поэма), "Тейриле Тархы (пантеон богов, мифология)", "Нарт Сёзле"(пословицы и поговорки нартов), "Нарт Таурухла"(нартские сказки), "Нарт джулдузлама"(нартская астрология), "Тейри дуала-зикирле"(тенгриянские молитвы), халкъны тарихинде болгъан затланы суратлагъан "Айтыу-джырла"(песни-сказания), сюймеклик "Ийнарла"(лирические песни), "Кюуле"(плачи по усопшим), "Орайдала"(музыкальные прославления), "Алгъышла"(благопожелания), "Сабий билмеджеле, джомакъла"(детские загадки), "Къарткъуртханы Таурухлары"(сказки Къарткъуртха), "Тамгъа джазыу" (древнее письмо Карачаево-Балкарцев «тамгъа джазыу» (къара джазыу)),  «Санау» (древний  счет),  «Теке, Акъсакъал, Сильти-Хызен, Бан-Балятдуу кёрмючлери» (площадные спектакли масок),  «джангыз кёзлю Джер Иени юсюнден айтыула» (сказания о циклопе – властителе  лесов и гор) д.б. эсерле, дунияда бир халкъны  тин  байлыгъын кесини аллына иймезча айтхылыкъ затладыла.

Онглу, джигит, ёхдем, хорламлы  ата-бабаланы  туудугъу болгъан  бир халкъ болуб,   Къарачай бла Малкъар,  къалубаладан келген тин байлыгъы бла ёхдемленирчады.

Айтылгъан аламат халкъ эсерлени ичинде "Тюрк джулдузламаны" да  сыйлы джери  барды,  аны ючюн бу китабны басмаларгъа таукел болдукъ. Хайырлы болсун – дей, сыйлы окъуучугъа  теджеледи.


Софи Трам-Семен
Джазыучу







АЙНЫ ХАЛЛАРЫ

Адамны джулдуз чизгиси чизилген заманда,  туугъан заманында Айны халы керек болады.
Айны халлары 4-дюле. Аланы джулдузлама былай танымлайды:

*Азгъын Ай
*Толусыман Ай
*Толу Ай
*Толгъан Ай





КЮН, КЕЧЕ
Кюнню, кечени магъанасы  бек уллу болгъаны себебли, нарт джулдузламада кюн бла  кече  9-гъа бёлюнедиле. Аланы атлары джулдузлама чизгиде  былай айтыладыла:

*Танг белгиси, эртден, танг сызылма, кёк чагъылмасы, айыкъ заман;
*Танг, кюнтууш заман, танг чагъы, кюн чыкъгъан заман, кюн туугъан заман;
*Къушлукъ, тамдан, кюнбашы, баштаннгы заман;
*Туруш, къагъар, кюнтийиш, айыргъы заман;
*Кюнорта, джелпелик, кюнара, бёлюннгю заман,  тенгдеме заман;
*Сыннгыр, сант заман, къуургъу заман, кюнбадрама заман;
*Ауар, кюнбурулма заман,  аууш заман, батар, кюнтаралгъан заман;
*Ингнгир, абынгнгы заман, батар, кюнбатхан заман,  ашхам;
*Кёзбайланнгы, къарангы, кече башы, кече арасы, тюшлюк заман, сандыракъ заман.






ДЖЫЛНЫ ЗАМАНЛАРЫ

Адамны кишилигин, халисин  танымлауда джылны къайсы заманында туугъаныны да амалсыз керек зат болгъаны ючюн, нартла  джылны тёртге бёлгендиле, атла да атагъандыла. Атлары былайды:

*Къыш (къыямут);
*Къач (къыраулу);
*Джай (чилле);
*Джаз (чакъ).




ТОГЪУЗ КЪАТЛЫ АЛАМ, ТОГЪУЗ БЁЛЮМЛЮ ДУНИЯ

Джулдузламаны тамалына, Тейри динден келген, 9 къатлы  алам салыныбды.
Джерджюзю эсе  4-ге бёлюнюб, хар тертню ичинде да 9 бёлюм болгъанча алай чизиледи. 
4 джанына тартылгъан,   бирден  юч болуб джайылыб баргъан  тотур  керилмеле ,  аланы ичинде да  кёб  тюрлю тотур бичимле  бир-бири бла джараштырылыб, тутушдурулуб,  бютеу джаратылгъан затланы абджытмай джашатырча,  Тейри аламны алай къургъанды»  -  деб, бурунгула  анга ийнаныб тургъандыла.   Ол ийнанч бла да джулдузлама тамалы къурулгъанды.

Нарт джулдузламада Джерджюзю былай танытылады:
Дуния  4 джерайыкълы болуб, 4 джанына джайылгъан  бир къадамаладан къуралыб,
къадамаланы араларында да, кёз бла кёрюнмеген  бошлукъла (къаран джерле) бардыла - деб,  анга ийнаннгандыла.
 
Хар джерайыкъ да 9 бёлюмге бёлюннгенди,  алай бла Дуния 36 бёлюмден къуралгъан, Тейри Ёгюзню мюйюзлеринде тургъан  бир Джер болгъаннга саналгъанды. Бёлюмлени былай суратлагъандыла:

1 бёлюм: 
Инсан дуниясы. Тотурну бурулууу  тохдатылыб, къаракъурум тюшюрюлюб, андан  джаратылгъан , тотур алыу-бериу бла бирлешген джанлыла, битимле  бар болгъан,   Дуния(Джер).

2 бёлюм:
инсан улу бла бирге джашагъан, алай адамла кёралмагъан, эшиталмагъан,  тиялмагъан, сезелмеген  джаратыкъланы дуниясы.

3 бёлюм: рух дуниясы.
Джулдузлама «рух дунияны» былай танымлайды:
 
Джаратылгъан бютеу хар  зат, Тейрини (Тенгрини) тотурун ичинде джюрютген  барлыкъладыла.  Алай эсе, ол тотурну, Тейри  салгъан чекледен чыгъармай,ол джарашдыргъан тотур тюзенни бузмай джашаргъа борчлудула.

Ёлгенден сора да, аламны тотур тенгдемин бузмаз ючюн,  адамны, джаныуарны руху да,  Тейрини тотур чегинден чыкъмайдыла, джангыдан дуниягъа къайтыр онг табхынчы алай сакълаб тура-турадыла - деб, эски тюркле анга ийнаннгандыла.

Тейриге (Тенгриге) кертичилик – бютеу бар болгъан барлыкъла бла джарашыу халда джашау сюрдюрюудю, тотур тюзенни бузмауду.

Бурунгулагъа кёре, Тейрини  (Тенгри)  рухун  ичинде  тутхан адамны  джашау магъанасы – Тейриден берилген тотурну тюзенин бузмагъанлай джашаб,  сора джангы  туушда   джанлы, не да битимге   кирирге, алай бла Джерге джангыдан джерлеширге кесин хазырлауду.
 
Быллай оюм а – тотур тас болмагъанына,  алай эсе уа – ёлюм болмагъанына ийнаныуду.

Алай бла, "рух дуниясы" деген къаран джерде, адам кёзю кералмагъан рухла джашайдыла деген ийинанч, нарт джулдузламада тамгъа бла белгиленеди, адамны джулдуз чизгисине ол тамгъа тюшсе, аны юйюне, джуугъуна, малына  бир къошулгъан, джангы туугъан  боллугъу айтылыучанды.

4,5,6,7 бёлюмле кёкде, Джерде да, «Къаран», деб, аталгъан бошлукъладыла. Тейри ийнанчха кёре, ол 4 къаран бёлюм, бютеу барлыкъны тёрт тюрлю  бёлюмге бёледиле,аланы араларына тотурдан чек къурайдыла,  хар башха бёлмедегиле  да бир-бирлерин кёрмейдиле, бир-бирине ушамайдыла.


8 бёлюм:
Дунияны (Джерни) арасы.

9 бёлюм:
Дунияны киндиги.





ДЖУЛДУЗЛАМАДА АЙНЫ ХАЛЛАРЫНЫ ХАЙЫРЛАНМАСЫ

Нарт джулдузлама,  адам Айны къайсы халында  туугъанына да къараб, аны юсю бла  танымлама бериученди.

Айдагъы тёрт ыйыкъны хар бири,  Айны  тёрт тюрленнген халына келишедиле, аны ючюн, чизги чизилген заманда, ыйыкъны къайсы кюнюнде туугъаны,  Кюнню Айны къайсы халы бла тийишегени  эсеблениб,  алай бла  джулдузлама чизги чизиледи.
Айны халларыны  атлары былайдыла:

Азгъын Ай
Толусыман Ай
Толу Ай
Толгъан Ай

*Азгъын Ай  халы  бла  келишген кюн - Гюрге кюн.
*Толусыман Ай халы  бла келишегн кюн - Шабат кюн,  Барас кюн.
*Толу Ай  халы  бла келишген кюн -  Ыйых кюн.
*Толгъан Ай   бла келишген кюнле -   Баш кюн, Байрым кюн,  Орта кюн.





ЫЙЫКЪНЫ КЮНЛЕРИНИ АТЛАРЫ:
*Баш кюн
*Гюрге кюн
*Барас кюн
*Орта кюн
*Байрым кюн
*Шабат кюн
*Ыйых кюн



Нарт джулдузламаны  къурагъан  бурунгула,  Джер тюб-тюздю - деб,  тургъанлары ючюн,  аны 4 джерайыкъгъа   бёлюннген,  хар джерайыкъда   9 тюрлю  «джолу» болгъан,   учсуз –  къыйырсыз тюзча кёргендиле,                аны ючюн джулдузлама чизгиде,   4-ге бёлюу  бла  9  «джол» чизиу  тамал болгъанлай турады.

Джулдузлама чизги чизилир, сора аны юсюне  «джерджюзю»,  деген чизги салыныр, анга кёре да адамны халиси, болуму, кишилиги, аурууу, саулугъу, джулдуз джолу белгиленир.





ДЖЦЛДУЗЛАМАДА ДЖЫЛЛАНЫ АТЛАРЫ:

Инсанны халисин сюзген заманда, къуру бурчлагъа, джулдузлагъа, гезегенлеге  (ауур джулдузла, онгакъла)  къараб къоймай, къайсы джылда туугъанына да къарагъандыла. Джылла 12- диле,  хар бирини да бир хайуан аты барды. Аланы нарт джулдузлама былай танытады:

*Лобан джыл (Чычхан джыл)
*Ийнек джыл (Бугъа джыл)
*Аслан джыл
*Къоян джыл
*Балыкъ джыл
*Джылан джыл(Сарыубек джыл)
*Ат джыл
*Къой джыл
*Маймул джыл
*Къуш джыл
*Ит джыл
*Тонгуз джыл

Нарт джулдузламаны бу  ёзеллиги  аны башха джулдузламаладан айыргъан сейир зат этеди.

Сёз ючюн, баты джулдузламада джангыз бурчла бла адамны кишилиги танымлана  эсе, нарт  джулдузламада,  туугъан заманында  бурчу бла, Кюнню, Айны, кечени, кю-ндюзню, ыйыкъны   болумуна кёре чизги чизиб къоймай,  туугъан джылында болгъан  тюрлениуле  да эсге алыныб,  танымлау  чизги   алай  чизиледи.




АУУР ДЖУЛДУЗЛА/ГЕЗЕГЕНЛЕ/ОНГАКЪЛА ЭМ АЛАНЫ ТОТУР ЁЛЧЕЛЕРИ

Нарт джулдузламада ауур джулдузланы (гезегенлени, онгакъланы ) атлары бла тотур ёлче тамгъалары былай танымланадыла:

*Чолпан (Венера) – 4 тотур ёлче;
*Ай (Луна)  - 1 тотур ёлче;
*Кюн (Солнце) – минг тотур ёлче;
*Джюзен (Меркурий) – 2 тотур ёлче;
*Джетегей (Марс) – 3 тотур ёлче;
*Тенгир (Юпитер) – 4 тотур ёлче;
*Керам (Сатурн) – 2 тотур ёлче;
*Тепмез (Нептун) – 5 тотур ёлче;
*Дугъун (Прозерпина) 5 тотур ёлче;
*Къаран (Лилит) – тотуру джокъ, тартыуу бар;
*Къонтукъ (Уран) – 3 тотур ёлче.

Хар гезегенни  кесине энчи тотур белгиси барды. Джулдуз къауумланы да
тамгъалары, тотур ёлче белгилери да салынадыла.

Джулдузлама чизги этилген заманда  ол тотур тамгъала салыныб, адамны халын  билгичле  алай танымлайдыла.   

Адамны туугъан джылына,  бурчуна,  гезеген, джулдуз  халына, ыйыгъына, кюнюне, кюнню, не да кечени  не заманында туугъанына  кёре чизгиле тюрлю – тюрлю  болургъа  боладыла.





"ТЕЙРИ-КЪАРЛАУУ"

Джулдузлама бла танышхан адам, анда,   тейричиликде сыйлыгъа саналгъан санаула –  4, 9, 36 ортагъа  чыкъгъанын эслерикди.   Бу санауланы ариу тюрлендирилиулери – агъачда, темирде, багъырда  д. б. затлада,  ишлемеле этилген сагъатда, нарт усталаны накъышында, къазма суратларында, терезе баш, юй баш  джасамаларында, окъа тигиуде д.б. затлада  кёрюнедиле.
Эски тюркле (шумер,  скиф, сармат,  массагет,  хунн,  хазар,  гути, кассит, алан) Тенгри табыннгыч  болгъан багъананы, не да терекни  башына   агъачдан  (багъырдан,  темирден д.б.) "Тейри-Къарлау" деген белгини салгъандыла.  Тейри-Къарлау салмай джулдуз чизги чизилмегенди.

Ол къарлауну ичиндеги  тюрлю-тюрлю   шекилле, нарт джулдузламада  былай ачыкъланадыла:

*тёгерек тамал – аламны тотур уянышы;
*къаралдым тамал – Тенгрини  бурулушу;
*акъсыл тамал – алам тюзенини тамамланмасы;
*къаралдым хойнух – джаратылышны тамалы;
*акъсыл хойнух – бютеу аламланы Тенгри  тотуру бла байланыб, бирлешиб бир бютюн барлыкъ болгъаны;
*юч узун  «бутакъ» - бютеу джаратылгъан барлыкълагъа кесилмей тийиб тургъан Тейри тотурун белгилейдиле.






АУУР ДЖУЛДУЗЛА/ГЕЗЕГЕНЛЕ/ОНГАКЪЛА БЕРГЕН ТОТУРГЪА КЁРЕ ИНСАННЫ ХАЛЫ

Ауур джулдузланы  адамгъа берген тотур ёлчесине кёре, адамны халисин, болумун,  нарт джулдузлама былай  танымлайды:


КЮН (Солнце):

Кюнню тотуру тийген бурчну адамлары, кёзге олсагъат тюшген, хар джыйында  баш болгъан, джарыкълылыгъы мудахлыкъдан аслам болгъан инсанладыла.    Ала  болгъан  джерде  тёр башхагъа джетмез. Алагъа джулдузлама «джохар адамла» - дейди. Ёхдемлик аланы рухуна сингиб тура-ды  - дер кибикди.  Акъылы уа ким да сеирсинирчады – деген, джулдузлама танымлама да барды.   Кюнню тотурун  аслам эмген бурчланы атлары – Ётгюр, Кюйсюммю, Кюнлюдю.




АЙ (Луна):

Бурунгула  Айгъа  « Джерни  къоруучусу,  сакълайчусуду» – деб тургъандыла, аны ючюн Кёк-Тейриге,  «кече дуа» этерге ёч болгъандыла.
Айны тотуру  аслам тийген бурчла – Сезгек, Къушдюгер,  Гондарай,  бек сюйюмлю, уялчакъ,  ичин тышына тёкмеген, кюнде халиси гинасыуча тюрлене тургъан,  башхала эслемеген затланы эслеб, эрлай алагъа тебгисин  берген, сезиу толу, кеслерине сюймеклик уяндыргъан, зариф, назик джюрекли  адамладыла – деб суратлайды  аланы нарт джулдузлама. Кертиси бла да, Айны тотуру аслам тийген адамла аллайла болуучандыла.




ЧОЛПАН (Венера):

Ата-бабала «Чолпан чыкъды-танг атды» - деб,  анга уллу сый бериб тургъандыла, аны ючюн болур, аны тотуру тийген  адамла,   сезиуден, иги джюреклиликден, ариулукъдан  уллу юлюш алгъанлагъа санагъандыла. Эски заманлада, джулдузлама алкъын унутулмагъан заманлада,  джаш бла къызны халиси джулдузлама бла ачыкъланнгынчыннга дери, юйлениу болмай тургъанды. Алгъа аланы бир-бирине келишир онглары бармыды, джокъмуду аны билгич  арашдырыб,  келечиле артда ишге киргендиле. Бу адет алгъа христиан динни, артда да исламны  алгъан бла,  уну-тула джокъ болуб кетгенди.  Алай, ол бюгюн да ызына къайтыргъа тыйыншлы,   кюлкю, безиреу  джаратыучу,  чам-накъырда этдириучю,   адамны кёлюн кёлтюрюучю,  ариу эски  сант  адетибизди, бурунгу билимибизди.   Чолпан да, бу билимде сыйлы орун  алады.   Нарт джулдузламаны айтханына кёре, Чолпанны   тотуру тийген инсандан башхалагъа заран келмез, ол алдауну билмез, алай дженгил алданыр, къартлыгъында да,  джаш заманындача сюйюмлю, кёзге кирген болгъанлай турур.
Чолпан тотурун  джайгъан бурчланы атлары   -  Хунта, Чолпанчы, Кёлкёл, Джанаккы, Бан, Джемиш.




ДЖЮЗЕН (Меркурий):

Джюзенни тотуру джайылгъан инсанла  хаман ишге джан атыб, къымылдаб тургъан, чамчы-кюлкючю, аманны да игиге бурургъа кюрешген,  бир джерде кёб туралмагъан, хар затха джангы шекил берирге кюрешиб тургъан, джаратыучу акъылы болгъан, джарашыу адамладыла – дейди джулдузлама. Ол адамланы бурчларыны атлары: Чамай, Кюйлю, Къушмуш.




ДЖЕТЕГЕЙ (Марс):

Джетегей, нарт джулдузламада « бёгеклени, джигитлени джулдузу» - деб айтылады. Кертиси бла да, ол танымлама   джетегейлилеге  бек келишедиле.  Алада болум кёзге тюртюлюрчады, ётгюр халиси болгъан адамладыла, акъыл этген затларын  битдирмей къоймайдыла, артыкъ сёзню,  сындырыуну да кёлтюрмейдиле.  Джетегейли адамны кесине ышаныуу бек уллуду, аны ючюн аны сындырыб эшик артына тюртерге излеген адам бек джангыллыкъды, джуабын да дженгил, алайчыкъда огъуна  аллыкъды. Джетегейлиле кирген джерлеринде эм башда болуучуладандыла, не ючюн денилсе, ала  акъыл, болум, сыфат джаны бла  бек келишген адамладыла.   Бу  джохар адамланы бурчлары быладыла:  Торукъ, Хыймый, Хуттус.




ТЕНГИР (Юпитер):

Тенгирни тотуру тийген адамла алчыла болуучандыла. Эм асыулу аскер башчыла аладан чыкъгъандыла. Къоркъуусуз, джанын артха салмай халкъ, адам ючюн кюрешген бир таза рухлу инсанладыла – дейди былагъа джулдузлама. Бурчларыны атлары – Услу, Къутас, Туусанакъ.




КЕРАМ (Сатурн):

Керамлы инсанланы бурчлары – Тутар, Бечел, Пирсуайды. «Темир ёзлю» - дейди былагъа  джулдузлама. Кертиси бла да былача узун  заманны уллу тарлыкъ, зорлукъгъа  тёзе билген аз адам болур.  Джюз кере джыгъылса да, джангыдан,   джангы кюч бла ёрге тура билген, джангыдан джашау къура билген  адамладыла.  Акъыллары, эслери уа, башхаланы аузгъа  къаратыр болумдады. Была кючлю рухлу инсанладыла.  Алагъа хар не джаны бла да ышаныргъа боллукъду – деб, джулдузлама  бу   керамлы адамланы бек ариу танымлайды.




ТЕПМЕЗ  (Нептун):

Тепмез тотурлу бурчла  -  Сёнегей,  Джаннган, Шатык, джумушакъ джюрекли, дженгил джанына тийиб къалгъан,  кенг, терен  сагъышлы, тюшлеге бек эс бёлген, ал сезиую кючлю болгъан, ашыры дараджаада  сезимли инсанладыла.  Бу адамла мияла кибикчадыла: къаты сёзню, адамлыкъсыз ишни, хакъсызлыкъны кёрселе бек кюедиле, къолларындан келгенича башхалагъа болушлукъ этерге бек ачыкдыла, тюшлери да керти болуучанды.   Тейрини сюйген джанларыдыла  – деб джулдузламада  бу адамлагъа айтылады.




ДУГЪУН (Плутон):

Дугъун гезегеннге джулдузламада «ауур джулдуз» деген-лери, адамны халисинде да эслениученди. Дугъун тотурундан насыб алгъанла – терен тюшюннген, акъылда бичим  чизиб артда ишни башлагъан,  ичлери джана турса да кишиге билдирирге сюймеген, ёхдем джюрекли, тёзюмю уллу  болгъан адамладыла.  Быланы суратлагъан бурчланы атлары джулдузламада былай джазыладыла:  Батыкъ, Хыртлы,  Тутамыш.




АНГМАТ (Прозерпина):

Джерде 650 джылда бир кёрюннген, бек акъырын да тайгъан бу гезеген, акъыллы адамланы джулдузуна саналыр. Ол инсанлада сезиу бираз басылыб, акъыл бек кели-шир. Сабийликден башлаб ала, уллуланы сейирсиндирирча затланы айтыб башлагъанлары билинеди.  Бурчларыны атлары : Сынчыма, Атчакъ, Къыллы.




КОНТУКЪ (Уран):

Балаууз, Джантай, Эргюр  бурчла,   Контукъ тотуру тийген адамланы суратлайдыла.  Была  артха къарамагъан, хаман  алгъа талпыб тургъан,  джаратыучу  рухлу,  джашауну игиден иги этерге кюрешген, келир заманнга акъылын, тюшюнюуюн байлагъан инсанладыла.  Аланы  джулдузлама «тамаллыла» - деб  танымлайды.




КЪАРАН (Лилит):

«Къаран тийген – къара» -деб,  нарт джулдузлама  бу адамланы мудах халилерин суратлагъанды, алай аланы киши ангылаялмагъан, адамланы кесине тартхан бир рух халлары болгъанын да чертеди.  Ала кимни къатында болсала да, бир тюрлю басхы этиб, хар кимни да кеси излеген джары бюге биледиле.   Къаран бир бурчха да башчы болмайды, алай анда-мунда тотуру тийген бурчла  бардыла.  Бу гезеген адамны   уллу насыбха да  джетдирир,   абындыргъан да этер– деген айтыу джулдузламада  джер алады.