Нарт джулдузлама 3

Адамны джулдуз чизгиси чизилген заманда,  туугъан заманында Айны халы керек болады. Айны халлары 4-дюле. Аланы джулдузлама былай танымлайды:
*Азгъын Ай
*Толусыман Ай
*Толу Ай
*Толгъан Ай


Кюнню, кечени магъанасы  бек уллу болгъаны себебли, нарт джулдузламада кюн бла  кече  9-гъа бёлюнедиле. Аланы атлары джулдузлама чизгиде  былай айтыладыла:

*Танг белгиси, эртден, танг сызылма, кёк чагъылмасы, айыкъ заман;
*Танг, кюнтууш заман, танг чагъы, кюн чыкъгъан заман, кюн туугъан заман;
*Къушлукъ, тамдан, кюнбашы, баштаннгы заман;
*Туруш, къагъар, кюнтийиш, айыргъы заман;
*Кюнорта, джелпелик, кюнара, бёлюннгю заман,  тенгдеме заман;
*Сыннгыр, сант заман, къуургъу заман, кюнбадрама заман;
*Ауар, кюнбурулма заман,  аууш заман, батар, кюнтаралгъан заман;
*Ингнгир, абынгнгы заман, батар, кюнбатхан заман,  ашхам;
*Кёзбайланнгы, къарангы, кече башы, кече арасы, тюшлюк заман, сандыракъ заман.


ДЖЫЛНЫ ЗАМАНЛАРЫ

Адамны кишилигин, халисин  танымлауда джылны къайсы заманында туугъаныны да амалсыз керек зат болгъаны ючюн, нартла  джылны тёртге бёлгендиле, атла да атагъандыла. Атлары былайды:

*Къыш (къыямут);
*Къач (къыраулу);
*Джай (чилле);
*Джаз (чакъ).


Джулдузламаны тамалына, Тейри динден келген, 9 къатлы  Алам салыныбды.

 «4 джанына тартылгъан,   бирден  юч болуб джайылыб баргъан  тотур  керилмеле ,  аланы ичинде да  кёб  тюрлю тотур бичимле  бир-бири бла джараштырылыб, тутушдурулуб,  бютеу джаратылгъан затланы абджытмай джашатырча,  Тейри аламны алай къургъанды»  -  деб, бурунгула  анга ийнаныб тургъандыла.   Ол ийнанч бла да джулдузлама тамалы къуралгъанды.

Тогъуз къатлы  алам  нарт джулдузламада былай танытылады:

Эски тюрклеге кёре,   Дуния  4 джерайыкълы болуб, тёрт джанына джайылгъан  бир къадамаладан къуралгъанды.
Къадамаланы араларында да,   кёз бла кёрюнмеген  бошлукъла бардыла -  деб,  анга ийнаннгандыла.
 
Хар джерайыкъ да 9 бёлюмге бёлюннгенди,  алай бла Дуния 36 бёлюмден къуралгъан, Тейри Ёгюзню мюйюзлеринде тургъан  бир Джер болгъаннга саналгъанды.

Ол бёлюнмеле,   адамгъа  джулдузлама чизги  чизилген заманда,   аны  къалайда туугъанын,   не бла кечиннгенин,   къалай джашагъанын,    анга къаллай джулдузланы тотуру  джетгенин  билир ючюн этилгендиле. Бёлюнмелени былай танымлагъандыла:

1 бёлюм: инсан эм башха барлыкъла джашагъан Дуния;
2 бёлюм: инсан кёзю кёрмеген, къулагъы эштмеген джа-ратыкъла джашагъан Дуния;
3 бёлюм: рухла джашагъан Дуния;
4.5.6.7 бёлюмле:  инсан кёралмагъан, "къаран тешикле" деб билиннген джерле.
8 бёлюм:  "дунияны арасы;
9 бёлюм:  "дунияны киндиги.


Нарт джулдузлама,  адам къайсы кюн туугъанына да къараб, аны юсю бла  танымлама бериученди.
 
Айдагъы тёрт ыйыкъны хар бири,  Айны  тёрт тюрленнген халына келишедиле, аны ючюн, чизги чизилген заманда, ыйыкъны къайсы кюнюнде туугъаны,  кюнню Айны къайсы халы бла тийишегени  эсеблениб,  алай бла  джулдузлама чизги чизиледи.
Ыйыкъны атлары быладыла:

*Баш кюн
*Гюрге кюн
*Барас кюн
*Орта кюн
*Байрым кюн
*Шабат кюн
*Ыйых кюн

АЙНЫ ХАЛЛАРЫ БЛА КЕЛИШГЕН КЮНЛЕ:

*«Азгъын Ай»  халы  бла  келишген кюн - Гюрге кюн.
*«Толусыман Ай» халы  бла келишегн кюн - Шабат кюн,  Барас кюн.
*«Толу Ай»  халы  бла келишген кюн -  Ыйых кюн.
*«Толгъан Ай»   бла келишген кюнле -   Баш кюн, Байрым кюн,  Орта кюн.


Нарт джулдузламаны  къурагъан  бурунгула,  Джер тюб-тюздю - деб,  тургъанлары ючюн,  аны 4 джерайыкъгъа   бёлюннген,  хар джерайыкъда   9 тюрлю  «джолу» болгъан,   учсуз –  къыйырсыз тюзча кёргендиле,                аны ючюн джулдузлама чизгиде,   4-ге бёлюу  бла  9  «джол» чизиу  тамал болгъанлай турады.

Джулдузлама чизги чизилир, сора аны юсюне  «джерджюзю»,  деген чизги салыныр, анга кёре да адамны халиси, болуму, кишилиги, аурууу, саулугъу, джулдуз джолу белгиленир.


ДЖЦЛДУЗЛАМАДА ДЖЫЛЛА

Инсанны халисин сюзген заманда, къуру бурчлагъа, джулдузлагъа, гезегенлеге  (ауур джулдузла, онгакъла)  къараб къоймай, къайсы джылда туугъанына да къарагъандыла. Джылла 12- диле,  хар бирини да бир хайуан аты барды. Аланы нарт джулдузлама былай танытады:

*Лобан джыл (Чычхан джыл)
*Ийнек джал (Бугъа джыл)
*Аслан джыл
*Къоян джыл
*Балыкъ джыл
*Джылан джыл(Сарыубек джыл)
*Ат джыл
*Къой джыл
*Маймул джыл
*Къуш джыл
*Ит джыл
*Тонгуз джыл


Нарт джулдузламаны ол ёзеллиги  аны башха джулдузламаладан айыргъан сейир зат этеди.

Сёз ючюн, баты джулдузламада джангыз бурчла бла адамны кишилиги танымлана  эсе, нарт  джулдузламада,  туугъан заманында  бурчу бла, Кюнню, Айны, кечени, кю-ндюзню, ыйыкъны   болумуна кёре чизги чизиб къоймай,  туугъан джылында болгъан  тюрлениуле  да эсге алыныб,  танымлау  чизги   алай  чизиледи.

Нарт джулдузламада ауур джулдузланы (гезегенлени, он-гакъланы ) атлары бла тотур ёлче тамгъалары былай танымланадыла:

*Чолпан (Венера) – 4 тотур ёлче;
*Ай (Луна)  - 1 тотур ёлче;
*Кюн (Солнце) – минг тотур ёлче;
*Джюзен (Меркурий) – 2 тотур ёлче;
*Джетегей (Марс) – 3 тотур ёлче;
*Тенгир (Юпитер) – 4 тотур ёлче;
*Керам (Сатурн) – 2 тотур ёлче;
*Тепмез (Нептун – 5 тотур ёлче;
*Дугъун (Прозерпина) 5 тотур ёлче;
*Къаран (Лилит) – тотуру джокъ, тартыуу бар;
*Къонтукъ (Уран) – 3 тотур ёлче.

Хар гезегенни  кесине энчи тотур белгиси барды. Джулдуз къауумланы да
тамгъалары, тотур ёллче белгилери да салынадыла.

Джулдузлама чизги этилген заманда  ол тотур тамгъала салыныб, адамны халын  билгичле  алай танымлайдыла.   

Адамны туугъан джылына,  бурчуна,  гезеген, джулдуз  халына, ыйыгъына, кюнюне, кюнню, не да кечени  не заманында туугъанына  кёре чизгиле тюрлю – тюрлю  болургъа  боладыла.

Джулдузлама бла танышхан адам, анда,   тейричиликде сыйлыгъа саналгъан санаула –  4, 9, 36 ортагъа  чыкъгъанын эслерикди.   Бу санауланы ариу тюрлендирилиулери – агъачда, темирде, багъырда  д. б. затлада,  ишлемеле этилген сагъатда, усталаны накъышында, къазма суратларында, терезе баш, юй баш  джасамаларында, окъа тигиуде д.б. затлада  кёрюнедиле.

Эски тюркле (шумер,  скиф, сармат,  массагет,  хунн,  хазар,  гути, сармат,  кассит, алан) Тенгри табыннгыч  болгъан багъананы, не да терекни  башына   агъачдан  (багъырдан,  темирден д.б.) Тейри - Къарлау деген белгини салгъандыла.  Тнйри-Къарлау салмай джулдуз чизги чизилмегенди.
Ол къарлауну ичиндеги  тюрлю-тюрлю   шекилле, нарт джулдузламада  былай ачыкъланадыла:

*тёгерек тамал – аламны тотур уянышы;
*къаралдым тамал – Тенгрини  бурулушу;
*акъсыл тамал – алам тюзенини тамамланмасы;
*къаралдым хойнух – джаратылышны тамалы;
*акъсыл хойнух – бютеу аламланы Тенгри  тотуру бла байланыб, бирлешиб бир бютюн барлыкъ болгъаны;
*юч узун  «бутакъ» - бютеу джаратылгъан барлыкълагъа кесилмей тийиб тургъан Тейри тотурун белгилейдиле.

Ата – бабала  кёкню,  кёз къарам бла кёрюннген суратын   тёртге бёлгендиле, кёз бла кёрюнмеген къатларын   а – тогъузгъа.  Дуния  тёртге (4) бёлюнюр,  хар бёлюм да, кеси ичинде тогъуз ( 9) бёлюмге бёлюнюр. Ол 9 бёлюм былай ачыкъланады:

1 бёлюм: 
инсан дуниясы. Тотурну бурулууу  тохдатылыб  джаратылгъан , тотур алыу-бериуден бирлешген джанлыла, битимле  бар болгъан, джашагъан  Дуния(Джер).

2 бёлюм:
инсан улу бла бирге джашагъан, алай адамла кёралмагъан, эшиталмагъан,  тиялмагъан, сезелмеген  джаратыкъланы дуниясы.

3 бёлюм:
рух дуниясы.
Джулдузлама «рух  халны» былай суратлайды: 
Джаратылгъан бютеу  зат, Тейрини (Тенгрини) тотурун ичинде джюрютген  барлыкъладыла.  Алай эсе, ол тотурну Тейри (Тенгри)  салгъан чекледен чыгъармай, тенгдемни бузмай  джашаргъа борчлудула. 
Тейриге (Тенгриге) кертичилик – бютеу бар болгъан барлыкъла бла джарашыу халда джашау сюрдюрюудю, тотур тюзенни бузмауду.
Бурунгулагъа кёре, Тейрини  (Тенгри)  рухун  ичинде  тутхан адамны  джашау магъанасы – Тейриден (Тенгриден) берилген тотурну тюзенин бузмагъанлай джашаб,  сора джангы  туушда   джанлы, не да битимге   кирирге, алай бла Джерге джангыдан джерлеширге кесин хазырлауду. 
Быллай оюм а – тотур тас болмагъанына,   алай эсе уа – ёлюм болмагъанына ийнаныуду.

4,5,6,7 бёлюмле:
 «Къаран», деб, аталгъан бошлукъладыла. Тейри ийнанчха кёре, ол 4 къаран бёлюм, бютеу барлыкъны тёрт тюрлю  бёлюмге бёледиле, хар бёлмедегиле  да бир-бирлерине ушамайдыла.

8 бёлюм:
Дунияны (Джерни) арасы.

9 бёлюм:
Дунияны киндиги.


Ауур джулдузланы (гезегенле) адамгъа берген тотур ёлчесине кёре, адамны халисин, болумун,  нарт джулдузлама былай  танымлайды:

КЮН (Солнце):
Кюнню тотуру тийген бурчну адамлары, кёзге олсагъат тюшген, хар джыйында  баш болгъан, джарыкълылыгъы мудахлыкъдан аслам болгъан инсанладыла.    Ала  болгъан  джерде  тёр башхагъа джетмез. Алагъа джулдузлама «джо-хар адамла» - дейди. Ёхдемлик аланы рухуна сингиб тура-ды  - дер кибикди.  Акъылы уа ким да сеирсинирчады – деген, джулдузлама танымлама да барды.   Кюнню тотурун  аслам эмген бурчланы атлары – Ётгюр, Кюйсюммю, Кюнлюдю.

АЙ (Луна):
Бурунгула  Айгъа  « Джерни  къоруучусу,  сакълайчусуду» – деб тургъандыла, аны ючюн Кёк-Тейриге,  «кече дуа» этерге ёч болгъандыла.

Айны тотуру  аслам тийген бурчла – Сезгек, Къушдюгер,  Гондарай,  бек сюйюмлю, уялчакъ,  ичин тышына тёкмеген, кюнде халиси гинасыуча тюрлене тургъан,  башхала эслемеген затланы эслеб, эрлай алагъа тебгисин  берген, сезиу толу, кеслерине сюймеклик уяндыргъан, зариф, назик джюрекли  адамладыла – деб суратлайды  аланы нарт джулдузлама. Кертиси бла да, Айны тотуру аслам тийген адамла, аллайла болуучандыла.

ЧОЛПАН (Венера):
Ата-бабала «Чолпан чыкъды-танг атды» - деб,  анга уллу сый бериб тургъандыла, аны ючюн болур, аны тотуру тийген  адамла,   сезиуден, иги джюреклиликден, ариулукъдан  уллу юлюш алгъанлагъа санагъандыла. Эски заманлада, джулдузлама алкъын унутулмагъан заманлада,  джаш бла къызны халиси джулдузлама бла ачыкъланнгынчыннга дери, юйлениу болмай тургъанды. Алгъа аланы бир-бирине келишир онглары бармыды, джокъмуду аны билгич  арашдырыб,  келечиле артда ишге киргендиле. Бу адет алгъа христиан динни, артда да – исламны  алгъан бла,  уну-тула джокъ болуб кетгенди.  Алай, ол бюгюн да ызына къайтыргъа тыйыншлы,   кюлкю, безиреу  джаратыучу,  чам-накъырда этдириучю,   адамны кёлюн кёлтюрюучю,  ариу эски  сант  адетибизди, бурунгу билимибизди.   Чолпан да, бу билимде сыйлы орун  алады.   Нарт джулдузламаны айтханына кёре, Чолпанны   тотуру тийген инсандан башхалагъа заран келмез, ол алдауну билмез, алай дженгил алданыр, къартлыгъында да,  джаш заманындача сюйюмлю, кёзге кирген болгъанлай турур.
Чолпан тотурун  джайгъан бурчланы атлары   -  Хунта, Чолпанчы, Кёлкёл, Джанаккы, Бан,   Джемиш.

ДЖЮЗЕН (Меркурий):
Джюзенни тотуру джайылгъан инсанла  хаман ишге джан атыб, къымылдаб тургъан, чамчы-кюлкючю, аманны да игиге бурургъа кюрешген,  бир джерде кёб туралмагъан, хар затха джангы шекил берирге кюрешиб тургъан, джаратыучу акъылы болгъан, джарашыу адамладыла – дейди джулдузлама. Ол адамланы бурчларыны атлары: Чамай, Кюйлю, Къушмуш.

ДЖЕТЕГЕЙ (Марс):
Джетегей, нарт джулдузламада « бёгеклени, джигитлени джулдузу» - деб айтылады. Кертиси бла да, ол танымлама   джетегейлилеге  бек келишедиле.  Алада болум кёзге тюртюлюрчады, ётгюр халиси болгъан адамладыла, акъыл этген затларын  битдирмей къоймайдыла, артыкъ сёзню,  сындырыуну да кёлтюрмейдиле.  Джетегейли адамны кесине ышаныуу бек уллуду, аны ючюн аны сындырыб эшик артына тюртерге излеген адам бек джангыллыкъды, джуабын да дженгил, алайчыкъда огъуна  аллыкъды. Джетегейлиле кирген джерлеринде эм башда болуучуладандыла, не ючюн денилсе, ала  акъыл, болум, сыфат джаны бла  бек келишген адамладыла.   Бу  джохар адамланы бурчлары быладыла:  Торукъ, Хыймый, Хуттус.

ТЕНГИР (Юпитер):
Тенгирни тотуру тийген адамла алчыла болуучандыла. Эм асыулу аскер башчыла аладан чыкъгъандыла. Къоркъуусуз, джанын артха салмай халкъ, адам ючюн кюрешген бир таза рухлу инсанладыла – дейди былагъа джулдузлама. Бурчларыны атлары – Услу, Къутас, Туусанакъ.

КЕРАМ (Сатурн):
Керамлы инсанланы бурчлары – Тутар, Бечел, Пирсуайды. «Темир ёзлю» - дейди былагъа  джулдузлама. Кертиси бла да былача узун  заманны уллу тарлыкъ, зорлукъгъа  тёзе билген аз адам болур.  Джюз кере джыгъылса да, джангыдан,   джангы кюч бла ёрге тура билген, джангыдан джашау къура билген  адамладыла.  Акъыллары, эслери уа, башхаланы аузгъа  къаратыр болумдады. Была кючлю рухлу инсанладыла.  Алагъа хар не джаны бла да ышаныргъа боллукъду – деб, джулдузлама  бу   керамлы адамланы бек ариу танымлайды.

ТЕПМЕЗ  (Нептун):
Тепмез тотурлу бурчла  -  Сёнегей,  Джаннган, Шатык, джумушакъ джюрекли, дженгил джанына тийиб къалгъан,  кенг, терен  сагъышлы,  ашыры дараджаада  сезимли инсанладыла.  Бу адамла мияла кибикчадыла: къаты сёзню, адамлыкъсыз ишни, хакъсызлыкъны кёрселе бек кюедиле, къолларындан келгенича башхалагъа болушлукъ этерге бек ачыкдыла, тюшлери да керти болуучанды.   Тейрини сюйген джанларыдыла  – деб джулдузламада  бу адамлагъа айтылады.

ДУГЪУН (Плутон):
Дугъун гезегеннге джулдузламада «ауур джулдуз» деген-лери, адамны халисинде да эслениученди. Дугъун тотурундан насыб алгъанла – терен тюшюннген, акъылда бичим  чизиб, артда ишни башлагъан,  ичлери джана турса да кишиге билдирирге сюймеген, ёхдем джюрекли, тёзюмю уллу  болгъан адамладыла.  Быланы суратлагъан бурчланы атлары джулдузламада былай джазыладыла:  Батыкъ, Хыртлы,  Тутамыш.

АНГМАТ (Прозерпина):
Джерде 650 джылда бир кёрюннген, бек акъырын да тайгъан бу гезеген, акъыллы адамланы джулдузуна саналыр. Ол инсанлада сезиу бираз басылыб, акъыл бек кели-шир. Сабийликден башлаб ала, уллуланы сейирсиндирирча затланы айтыб башлагъанлары билинеди.  Бурчларыны атлары : Сынчыма, Атчакъ, Къыллы.

КОНТУКЪ (Уран):
Балаууз, Джантай, Эргюр  бурчла,   Контукъ тотуру тийген адамланы суратлайдыла.  Была  артха къарамагъан, хаман  алгъа талпыб тургъан,  джаратыучу  рухлу,  джашауну игиден иги этерге кюрешген, келир заманнга акъылын, тюшюнюуюн байлагъан инсанладыла.  Аланы  джулдузлама «тамаллыла» - деб  танымлайды.

КЪАРАН (Лилит):
«Къаран тийген – къара» -деб,  нарт джулдузлама  бу адамланы мудах халилерин суратлагъанды, алай аланы киши ангылаялмагъан, адамланы кесине тартхан бир рух халлары болгъанын да чертеди.  Ала кимни къатында болсала да, бир тюрлю басхы этиб, хар кимни да кеси излеген джары бюге биледиле.   Къаран бир бурчха да башчы болмайды, алай анда-мунда тотуру тийген бурчла  бардыла.  Бу гезеген адамны   уллу насыбха да  джетдирир,   абындыргъан да этер– деген айтыу джулдузламада  джер алады.