Нарт джулдузлама 4

ТУУГЪАН ДЖЫЛЫНА  КЁРЕ АДАМНЫ ТАНЫМЛАНМАСЫ


ЛОБАН ДЖЫЛ  (ЧЫЧХАН ДЖЫЛ)
1936  1948  1960  1972  1984  1996  2008  2020  2032  2044  2056
Чыххан джыл туугъан адам болумсуз затланы эслеб, аланы кёбдюрюб, кесин, башхаланы да къыйнаргъа ёч болур. Джашагъан джеринде кеси оноуну башында болмаса, насыбсызлыкъ сынар, аны ючюн чычхан джыл туугъан адам бла джашагъан, аны бу халисин билиб, «сен айтхан» - деб турса, джашау бек аламат болур.   Бу адам  юйюне, юйдегисине бек байланнган, халкъ не айтыр – деб, анга къарагъан, джашауун игилешдирир ючюн бек  кёб тер тёкген, табышлы, хар ишге ёрге тургъан эм дженгил этген, хар тутхан ишин «не – ёлюрме, не – этерме» - дегеча этген, бек сюйюмлю, сый берилир инсанды. Оноуну анга бериб къойгъан джашау нёгери, чыртда къыйналмай джашарыгъы хакъды. Алай аны  бир джанына тюртген джангылыр. Ол заман лобан халиси ортагъа чыгъар, джанына тийгенни да орнун табдырыр. Тили бек джити болады, ол да эсге алынса иги  болур.  Сора, игини да, аманны да чыртда унутмайды, джанына тийген джюз кере кечмеклик тилесе да, ачыуланнган заманында, «сен манга ол заман алай этген эдинг» - деб, терслигин  джылла бла бетине уруб турур.  Баргъан-келгенде, адебде халкъ джорукъладан чыкъмаз, аны ючюн тышдагъы адамла бла арасы бек иги болур.  Игиликни игилик бла къайтарыр, аманлыкъны да джутмаз.  Тенглери азды, къатында аны  къыйын халисине тёзгенле къалырла, къалгъанла узакълашырла.
Лобан джылында туугъан адам, къолай-къолай кишиге ышанмаз, адамгъа ышаныр ючюн анга кёбюрек заман керек болады. Аны ючюн анга кёлкъалды этилмез, аны ишленнгени алайды.
Бу джылны тишириуу эркишилени кесине бек тартар, аны кёрген анга кёз атмай къоймаз. Ариу тиширыуланы бирине саналады, алай накъырда этиб,  тилегенлей келиб къаллыкъды – деб эркишиле тюшюнмесинле. Ол ариу тиширыу, джашауу талай джылдан къалай боллугъун нюзюр этиб турады, аны кереклисича джашаталмаз эркиши, бу  ариуну къолгъа джыялмаз.  Тилерни аллы бла  мал, мюлк  барлыкъны болуму къулагъына чалыныргъа керекди, ол излегенича болса, той да болур.  Быллай тутум ючюн лобан джыллы тиширыугъа айыб этерге болмаз,  учхара джашаргъа киши да сюймейди, эркиши да,  ол себебден, юйленирни аллы бла,  кеси болумун  тюзетиб, бу тиширыугъа алай урунугъа керекди.
Бу джылны эркишилери да кёлекге тюшюрюлюр  инсанла тюлдюле. Акъылы – джити, сёзю – кесгин, сыфаты къайсы тиширыуну да кесине бурур кибикди.  «Чам, накъырданы да сюеди  рух халы иги болгъан заманда, алай  халы табсыз болгъан заманда, аны аллына тюшме»- дейди нарт джулдузлама.
Бек табышлы адамды, юйюне табханын ташыр, джыяр, не джангы зат чыгъыб джайылса, аны хаман къолда этерге кюрешир.
  Анга душман болгъан адам бек джангылыр.  Нарт джулдузлама аны юсюнден «джауу кёмюлмеден – кёмюлмез» - дейди. Ол да бош айтыу болмаз.
Лобан джыллы эркиши, тиширыу да бек фахмулу адамладыла. Ала бла джашауларын бирлешдириб, халисине да кесин джарашдыра билген адам, бек рахат, насыблы, берекетли джашау джашар.



ИЙНЕК ДЖЫЛ
1937  1949  1961  1973  1985  1997  2009  2021  2033  2045  2057
Ийнек джылны инсаны, харкюнлюк джашаугъа кесин джарашдыргъан,  ауурлукъну кёлтюре билген, ишлеген, къазаннган  биреудю.  Кёб затны ичине атар, джутар, тёзер, тынгылар, сора бир къауумла да аны джукъ ангыламагъаннга санаб, башына къонар мурат этерле.   Талай замандан, бютеу ичине атханы,  отча джанар, бек кючлю тебиб, чекден чыкъгъанны орнуна джыяр. Аз сёлешген, кёб тюшюннген адамды ийнек джылны адамы.  Тышдан къарагъан адам аны халисин артыкъ джумушакъгъа санаргъа да болур, алай тутуму къурч кибикди.  Ийнаннган затын этер, тутханын да къобарыр.  Ийнек джыллы адам кесин алгъа салыуну сюймез, хар джерде джарашыулу джерин алыр, айыбсыз да чыгъар.  Юйде халиси да бек джумушакъды, алай биргесиндегиле  джанына бек тийселе, тёзюмюн  зорласала,  «къызгъан ийнек сют челегин быргъар» - дегенлей  болур. Ол заманда бек къаты тиерге боллукъду. Муну артыкъсыз да ийнек джыллы эркиши бла юйленнген тиширыу эсге алыргъа керекди: бу эркиши кёб,  магъанасыз сёлешген,  аузу асыры бош тиширыула бла келишалмайды, тёзе-тёзе туруб,  къолундан бир хата чыгъаргъа боллукъду. Акъыллы тиширыу аны аллай халгъа сукъмаз, сёзюн, ишин да эслер.
Ийнек джыллы  инсанла,  «кёкледе кёгюрчюнден, къолумдагъы шорбат ашхы» - дегенледендиле, аны ючюн  керексиз муратла   къурмайдыла, джашаудан кёб зат да сакъламайдыла, адетине, динине, тинине  керти болгъан биреуледиле,   керек не эсе аны да абджытмай этиучюледиле. Бу джылны адамы къызгъанч тюлдю, алай тилемегннге берирге талпымаз, алай тилегенни да бош къайтармаз. 
Бек деменгили,  ары-бери тайгъаны болмагъан джарашыулу халилиди ийнек джылны адамы. Муну бла юйюр къургъаннга  «насыблыды» - дерге боллукъду.
Ийнек джылны тиширыуу санлы-сюекли, сюйюмден толу, эркишилени къарамларын кесине тартхан, кёрюннген, иги джюрекли, аузуна, олтургъан-тургъанына  бек сакъ тиширыуду.   Ол  къартын тюртмез,  къарар,  джуаб этмез,  кёб затха тёзер, къайынларыны сыйын кеси сыйы кибик кёрюр.  Сёзчю да тюлдю,  таза джюреклиди, джангыз  - сёзчюлени айтханларына да къулакъ  бурур.  Ол затчыгъы барды, алай «кюнде да барды тамгъа» - дегенлей, аллай бир чурумчукъ ючюн бу аламат тиширыуну сыйы тюшмез.  Хар затны джарашдыра билген, азны да кёб кёргюзте билген керти тиширыуду.  Аны бла юйленнген эркиши насыблы болур.  Эркишини халиси да  мунга ушашды. Ийнек (Бугъа) джылны адамы – тамаллы, дараджалы адамды, былагъа уруннган абджымаз.



АСЛАН ДЖЫЛ
1938  1950  1962  1974  1986  1998  2010  2022  2034  2046  2058
Бу джылны адамы «хар джерде-баш болуу» - деген адамды. Бек кючлю халиси барды. Аны къатындагъыла барысы да ол тархан джолда джюрюрге борчлу боладыла. Юйюрюнде  баш болмаса,  джарашыб джашаялмаз. Махдауну,  тёрде, кёзде болууну, шамны бек сюеди, аланы къазанырча болуму да барды.  Джамагъат джашауда бир къауумланы  джетерсизликлерин кёрсе, аны тилге келтирмей да къоймаз, аны ючюн иш джашауу алай таб болмаучанды. Джашлыкъдан иги джерге орналыб къалмаса, кёб иш джерни аушдурур. Бек фахмулуду, аны ючюн кесин  башха-башха усталыкълада сынаргъа ёч болур.  Башхала къыйналыб этген ишни, ол бармакъ учу бла этерча этер. Болуму бек уллуду, аны ючюн кеси  кесине уллу багъа береди, сыйланмагъан джеринде да узун заман къалалмайды. Башхалагъа акъыл берирге бек сюеди, кесине акъыл берилсе уа, аны селекелеб, кюлюб  ётер-кетер, сора да кеси нюзюрлегенни этер. Ол тутуму бек кючлюдю. Бир адамны айтханына къарамаз. Кесинден кючлю халиси болгханны къатында  болургъа  излемез,  болса уа къаугъа узакъгъа кетмез, аны ючюн асланла бла юйленнген адам,  аны бийлигин къабыл этиб, алай юйленирге керекди.  Аслан джыллы эркиши, тиширыу да аллайладыла, аланы башын басыб, кеси джоругъума сугъарыкъма   деген биреу  бек джангыллыкъды, бу аламат адамны да кесинден суутурукъду.
Бу адам бир болумсуз затны кёре тургъанлай тынгылаб турур  адам  тюлдю: олсагъат хыртха урур, кесине да джаула джаратыр.   Аны ючюн керти тенглери азыракъ, сюймегенлери кёбюрек болуучанды.
Бу джылны эркишисини,  «муну шайтан тюгю барды» - дерча, тиширыуланы алдагъан,  кесине алландыргъан,  тартхан бир тотур кючю  барды. Аслан эркишиге  бир тиширыу «огъай» деялмазчады.
Тиширыула уа-аууздан, къолдан да келгенледиле, аламат тюшюннген, орну бла сёлешген, этимлиледиле.  Эркиши халиге тартхан къаты халилери барды,  шош халили эркишилеге бек аламат джашау нёгер болургъа боллукъдула.  Кючлю халили эркиши бла уа  джашаялмаз, къаугъа-гюрюлтю да юйлеринден кенге джайылыр.
Аслан джылны адамы,  ара джашауда къуллукъ алыргъа, атын айтдырыргъа, халкъда махдалыргъа сюйген биреудю. Халкъын, даулетин, тарихин сюер, аланы сёкген бла да оту хазна джанмаз.
Эркинликни бек сюер, анга тыйгъыч салынса,  эркинлиги алынса,  тюрме сынаса, кеси-кесине ушамазлай тюрленир, ачысы чыртда кетмез.
Халалды. Адамгъа  тилетмегенлей болушлукъ этер, этгенин да айтмаз, ол да бек дараджалы халиди.
Аслан джылда туугъан, кеси бурчундан  адам бла юйленсе, къаугъа узакълагъа джайылыр.  Лобан джыл туугъан адам бла джарашыу болур, алай заман-заман къагъышмачыкъла да ортагъа чыгъа турурла.  Аслан  джылны адамы Къоян джылны адамы бла бек джарашыулу болур.   Къуш джылгъы тюз кесича болгъаны ючюн, аны бла келишалмаз.  Тонгуз джылда туугъан,   Аслан джылда туугъан бла  иги ангылашыр, алай  юйлениуде халилери джарашалмаз.  Ол эсге алынса иги болур.
Аслан джылны адамы, чёблюкде турса да, тышына чыкъгъан заманда,  кесин бир патчах кибик тутар, къатындагъы джашау нёгери да,  аны бла бирге сыйланнган болур.
Алайды да, «асланны» джашау нёгер этген джангылмаз, джохар адамны колундан тутханын билир.




КЪОЯН ДЖЫЛ
1939  1951  1963  1975  1987  1999  2011  2023  2035  2047  2059
Къоян джыл туугъан адам,  бир джерде  абынмаз, хар тарлыкъдан, бир лагъым этиб,   чыгъар. Джашауун къурур ючюн  усталыкълары бек кёбдю, фахмулуду,  келир заманны тюшюнюб, бюгюнюн келир заманнга  байлаб,  алай джашагъан адамды. Къолу чемер болуучанды, сыфаты эсе – алдыр. Кесине тартхан сюйюмю барды.  Кёбюсюне ариу инсанла боладыла, алай къоян джыл туугъан адам,  таб ариу болмай къалса да, кирген джеринде адамланы къарамларын кесине бурур.  Аны хар атламы орну бла,  джолу-джоругъублады.  Азны кёб кёргюзте билген  къоян джылны инсаны, башхаладан артха къалмай,  юйюн, арбазын, къошун  джарашдырыр ючюн кюреш этген биреудю,  аны ючюн  сыйланнган адам болур.  Хар атлагъаны «халкъ не айтыр» - дегенлей  тинтиулюдю, кесин хыртха уруучуду, керек болса кеси кесини халисин да къыя биледи. Адамлыкъ ёзеги къудретлиди. Кёб ишлей кесин дженгил онгдургъан адамланы санына киреди, аны ючюн, нарт джулдузлама бу адамла солургъа, ишде джойгъан тотурун орнуна келтирирге керекдиле  - дейди, алай къоян джылгъыла,  ишлей-ишлей тюгениуню  солугъандан  ашхы кёрген адамладыла.  Халиси джарашыулуду, алай аны юйдегисине, анасына, атасына, джуукъ-тенгине ауур сёз бла тийгеннге, къаты джуаб берир, аны бла  саламлашыу, тюбешиуню да къояр.   Бу халисин джашау нёгери эсге алыргъа керекди.  Аны юйдегисин  сёкген, кесине табсыз къарагъан  джашау нёгери, аны фатарында къалалмаз. Артыксыз да «къоян»  тиширыу чыртда эркишиден бир терс сёзге тёзмейди, аны ючюн бу тиширыу бла юйленнген,  аузуна, къолуна да сакъ болургъа керекди.  Эркиши «къоян» да аллай хали бла танылады, алай ол тиширыудан бираз джумушакъды.  Къоян джылны адамы  акъыллы,  джыйында – башчы, магъаналы сёлешген, кёб затны  билген адамды, аны ючюн  шохлукъ джюрютген адамлары барысы да дараджалы адамла боладыла.    Заман ётсюн – деб, бир магъанасыз джыйылыугъа  къошулмаз, хар заман кесини сыйын, орнун, ортамын билир.    «Къоян» халкъсюер, даулетсюер, адамлыгъы – там болгъан биреудю.  Ёхдемди, тили джититди, пашотча джаныб къалгъан адети да болуучанды, алай, кёбюсюне, уллу къаугъагъа кирмей, башхаланы кеси айтханнга келтире биледи,  сёзю да ётеди. Къоян джылны адамы,  Аслан джыл туугъанлача, кесин алгъа ургъанладан тюлдю. Болса да, аны кёб тюрлю фахмусу, ишлегенлиги, ишленмеклиги  башхалагъа кёрюнмей къалмайды,  алай бла да,  джашауда  дараджалы  орун да табыучанды. Иш джеринде бу адам эшик артлада къалмаз, нюзюрлеген джерине  орналыр. Нарт джулдузлама мунга «Тейри кеси къоругъан, Тейри кеси мухур салгъан» - дейди.    «Къоян» тонгуз джыл туугъан адам  бла юйленсе, уакъ-тюек къаугъачыкълагъа эс бёлюнмесе, экиси бек аламат юйюр къураргъа боллукъдула.  Джашауда  къоян джылгъы адамгъа  джолукъгъан, аны джашау нёгерге табхан адам, толу юй болур, джаны, саны да  рахат  болуб джашар.



БАЛЫКЪ ДЖЫЛ
1940  1952  1964  1976  1988  2000  2012 2024  2036  2048  2060
Балыкъ джылны адамы, балыкъ кибик  сылджырауукъ болур: кюнде халы  гинасыуча  тюрлене турур. Сезиую  акъылын  басхан – деб,  бу адамлагъа бош айтмайддыла. Сезиулери кёбген заманда,  «балыкъны» халы хаман тюрленир, бир сёзден, бир къарамдан ёбгелер. Бу джылны адамы узакъ мурат бла джашауун хазна чизалмайды, кюнлюк джашауну толкъунунда,  балыкъ кибик джюзе барады.  Дуниягъа, джашаугъа да джарыкъ кёзден – тюл, къараууз къарам бла къарайды, бир сёз бла айтханда – къарамсарды.  Джюреги тазады, бир адамгъа, алдан  нюзюр этиб,  аманлыкъ этмез, бет-намыс тутууу да къудретлиди.   Мудах акъыллыды, джашау, ёлюм, бу джаратылышны магъанасы неди? – деб,  ичинде хаман соруу соруб туруучуду, сора алагъа джуаб табалмаса, мудахлыкъ джюрегин, акъылын да  хорлай  барады.
Бу адам бла юйленирге  таукел болгъан биреу, кеси кючлю халили бурчладан болургъа керекди, алай болмаса, эки мудах, эки тюрленнгич «гинасыу»  бирге болсала, юйюр джашау тирилелмез.  Кючлю-деген,   къаты адам дегенлик тюлдю. Къаты, тили, къолу заран берген адам бла  балыкъ джылны адамы джашаялмаз. Кючлю халили – деген, джашауну узун мурат бла къура билген адам дегенликди.  Джаннга джетген табсыз сёзню,  уруу-тюйюуню, уллу къаугъаланы,   бу джылны адамы  чыртда  кёлтюралмайды, унуталмайды, кечелмейди.  Джашау нёгери,  насыблы   джашауу болур ючюн,  аны бу халисин эсге алыргъа керекди.
Балыкъ джылны  адамлары ариу адамладыла, алада джулдузда кибик,  ичден ургъан бир нюр барды, ол да башхаланы алагъа тартхан нюр-дараджады.  Ата – бабала бош айтмагъандыла «балыкъ джылны адамы, агъач юсюнде къырылыб этилген  сурат кибикди, мылыда –сураты  керилиб бузулур, иссиде – агъачы джыйырылыб  джарылыр» -  деб. Балыкъ адам да алайды.  Аны бла  рахат джашар ючюн,  онга, солгъа бек таймай, там ортаны тутуб,  заман-заман башын сылай да ариу айта,  алай джашаргъа керекди,  не ючюн денилсе – сабийлигин орта джыллагъа дери аталмагъан, джылыу, къоруннгуч излеген адамды. Кемсиз назик джюреклиди,  гинасыу халили,  мудах акъыллы – дейди мунга нарт джулдузлама.
«Балыкъ» тиширыу тойгъа  алакъытай чебген бла келсе да,  тыйын, алтын, дарий  бла джасангъанлагъа кёлекге тюшюрюр, бютеу къарамланы да кесине тартар.  Эркиши къауум ол болгъан джерде, андан башханы эслемезле – аллай бир алдыр, тартхы кючю барды. 
Эркиши «балыкъ» да,  тишириуланы тюшлерине кирирча кёрюнюшлюдю, джохарды. Фахмусу, кесин тутуу, тюшюнюую  кёзге  илиннген суратламаларыды.
Балыкъ джылны адамы, тамам джанына джетсе къычырыкъ-сыйыт этмез, ташча къатар, сора аны ол халдан чыгъаргъан да бек къыйын болур. Алайды да, тёгерегиндеги джуукъ-тенг, муну эсге алсала, шохлукъ, джуукълукъ, тенглик  да татлы  болур, алай аны тюшюрюб, кесин ёрге салыргъа излеген, къатында бу ариу адамны  артда кёралмаз. Бир атхан адамына  къайтмагъан халиси барды, «кёлю чыкъса – бирлик  битер» - дейди нарт джулдузлама.
Бу суратлауну «балыкъ» адам кеси да  акъылгъа алыргъа керекди.  Джашау нёгер сайлагъан заманда,  кючлю адамлыкъ ёзю болгъан  адамлагъа къарам атса  иги болур. Аны къатында узун муратлы, джашаудан – умутлу, кюнлюк – нюзюрлю, джашаугъа джарыкъ кёзден къарагъан,  хар кюнюн игимсеген  адам болса,  юйдеги айтылгъан, сыйланнган болур.  Ол заманда  дуниягъа къарамсар къарамы да эсленмей, рахат, насыблы джашар.
«Балыкъ»  Къуш джылны адамына бек илешир, джюреги анга тартар, алай бирге болсала хазна юйюр джашау баджаралмазла, не ючюн денилсе – экиси да «гинасыудула». «Къуш» алам муратлагъа батыб, джердеги кереклеге асыры эс бёлелмез, «балыкъ» да, къарамсарлыгъы бла, джашауда хорлам джолну туталмаз. Была бир-бирлерине не къадар  тартсала да, юйлениу алагъа уллу насыб келтирмез.
Андан эсе, бираз малкёз кёрюнсе  да, «лобан» бла юйленсе,  джашаугъа игимсер  кёзден къарагъан, хар  ишин алгъадан нюзюрлеуню билген «Лобан», «Балыкъгъа» бек иги джашау нёгер болур. Уакъ къаугъачыкълары уа болур,  алай акъыллы «Лобан»,  ол  тартышмаланы  чекден чыгъармай, чам-накъырда бла  джокъгъа эндирир.
Балыкъ джылны инсаны, балыкъча тайыучу болса да, бир сабда турмагъан балтача   кёрюнсе да, аны таза джюреги бла,  джулдуз  нюрю,  сабийча таза кёллюлюгю кимни да кесине байлар. Аны бла юйленнген адам насыблы да болур.




ДЖЫЛАН ДЖЫЛ
1941  1953  1965  1977  1989  2001  2013  2025  2037  2049  2061
Нарт джулдузлама чамлада,  джылан джылны адамларыны юсюнден, чимдеюк накъырдачыкъла болсала да,  бу адам  акъылы, болуму, тёзюмю, этими бла бек  кёб адамны артында къоярыкъды.  «Акъыл бла лагъымчылыкъ – къарнаш» - дегендиле бурунгула, ол айтыу джылан джылны адамына бек келишеди.  «Джылан» лагъымчыды, джашау салгъан хар тарлыкъдан  сыйырылыб, кесине заран бермегенлей чыгъа биледи.
Бу адам ишинде, джашагъан юйдегисинде, джуукъ-тенг ортамда баш  болгъан, башхалагъа сёзю ётген адамды. Ёхдем джюреги барды:  саугъа этсе – эм багъалысын этер, болушлукъ этсе – бюсюреу излер, бети чыгъар джерде  айтхылыкъ чомартлыкъ кёргюзтюр. Шамгъа, халкъда махдалыргъа, оноу башында болургъа бек сюеди, аны ючюн даулет ишледе орун алыр инсанды.
Аны сюйгенни – сюер, къаршылыкъсыз игилик да этер, алай анга душман болгъанны, «ууу» бла суутур.  Мунга заран берирге кюрешген адам джангылыр, кеси иннетин кеси табар, анга джукъ да эталмаз. Джауну, досну къарагъанлай ангылаучу адамды, аны алдаб, бетине махдаула айтыб алдарча тюлдю. Адамны халын бетинден окъугъан адамланы санына киреди, аны ючюн эм игиси – «Джылан» бла, аны  дараджасын кёлтюргенлей джашаргъа керекди.
Тиширыу  «Джыланны» къарамы терен, суугъуракъ, джылтырауукъ,  сырлы, ташалы болур, ол да эркиши къауумну башдан чыгъарыр.  «Джылан» тиширыугъа джюреги бир байланнган эркиши,  аны къаты халисинден не азаб чексе да, андан айырылалмаз, хар заман къатында, кютю токълуча,  айтханына къулакъ салыб турур. 
Эркиши «Джылан» - аз сёзлю, хар затны ичине атыб, кесича бир джашау хат кёзюне кёргюзтюб,  ол джолда  уакъ-уакъ  баргъан адамды.  «Тамчы ташны тешер» - деген нарт сёздеча,  орналгъан джеринден таяргъа, джангы джолла излерге сюймейди, аны ючюн  ишинде хорламны къолгъа джыйыучанды.  Аны   кеси нюзюрюнден, джашау тутумундан тайдырыу бек къыйынды. Кеси акъылындан чыртда  таймаз.  Ол хали  сабийликден башлаб эсленнген халисиди.
«Джылан» адамны иги  халлары   кёбдю, алай  бек игиге саналмагъан бир  халиси да барды, ол да – дерчиликди.
«Джыланны» бир кере сындыргъан адам,  джылла озса да,  дерт башына энеригин билирге керекди.  Малына,  мюлкюне заран бергенни, кечмеклик тилесе,   кече биледи , алай аны сындырыб, сыйын тюшюрген адамны чыртда кечмез, дертин джетдирмей да къоймаз.  Аллай джауун ахыр батдыргъынчы, ол анга этгенни кеси чекгинчи къоймаз.  Акъыллы адамла джылан джылны инсанын кеслерине душман этмезле, алагъа заран салмазла. Андан эсе, бу инсанланы шохлугъун къазансала, дараджалы «Джыланны» къатында кеслери да дараджалы болурла.
«Джылан»  кеси-кесин хаман келишдириб, кесин илеб тургъан адамды. Окъуу, билими болмагъан,  юйюн, арбазын джыялмагъан, ишинде халахоста болгъан, бу джылда туугъанланы ичинде чыкъмаз дегенчады.  Этгенлерин бек деменгили этедиле, айтханларын да буйрукъ кибик толтуртадыла, аллай рух къудрети болгъан адамладыла. Къралына, халкъына да ёмюрде терс къарамаз, кесин халкъны бир адамыча кёрюр, халкъны къадарын кесиникича билир. Бу аны,  джулдузламада , онглу адамланы санына кийиреди.
Тин джаны бла  кесин келишдириу бла бирге,   мал, мюлк джыйыуну да чыртда унутмайды, аны ючюн джарлы, пакъыр болмаз.  Борчха    берирге  бек сюймейди, хурджунуна  да дженгил узалмайды, борч  берсе  уа, артха къайтырын  ашыгъыб сакълаучанды. Эсебли, хыйсаблы адамды.  Бир кесек къолу къысыкъ болса да, сый келир джерде, бети чыгъарча,  керекли джоюмну этер.  «Къаз келир джерден тауукъну тыйма» - дегенлей  атлам этиученди, анга да терс этеди дерге болмаз.
«Джылан» Ийнек джылында туугъан инсан бла юйленсе, алгъа бираз хырылдашырла, сюртюшюрде, тартышырла, сора  «Ийнек»   юйде ол  баш болгъанын ангылаб, рахат джашарла. Аслан джылда туугъан инсан бла Джылан джылны адамы бир-бирлерине от – джалын болуб джанарла, алай юйленселе бир-бирин джыртарла – дейди  джулдузлама, Мунга къулакъ салынса иги болур.
Джылан джылны адамы дараджалы, онглу биреудю, аны бла юйюр къуруу – сыйды, болумду,  тоюмлу, берекетли джашауду.



АТ ДЖЫЛ
1942  1954  1966  1978  1990  2002  2014  2026  2038  2050  2062
Ат джыл туугъан адамла ишлеген-тишлеген  адамладыла. Къаугъаны, тартышманы сюймезле, джашагъан, ишлеген джерлеринде  джерлеринде  джамагъат  бла  джарашыу халда  болурла.  Башына таб джерде тёзе биледиле, кеслерин керексиз алгъа урмайдыла, «сабыр баргъан-узакъ барыр» - дегенлей джашайдыла. Аны ючюн болур, ара джашауда Ат джыллыла онглу орунла алыучандыла. Тамадалары алагъа ышанырла, ёрге тартарла.  Тёзюмлюлюгю аны эм баш дараджалы халыды. Кеси да, акъыллы адам болуб, бу Тейри берген халын иги хайырландыра биледи. Бир аман халгъа тюшюб къалгъаны болса, хахай-туай этмез, сабырын атмаз, керексиз сёлешмез, алай бла да ол халдан  зарансыз чыгъар.  Инсан бары бютеу джаратырча бир халиси барды, кеси да  ичден, тышдан да ариу адамды.  Зарлыгъы, итлиги,  питнасы,  кемсиз  малкёзлюлюгю джокъду, табханын хайырландыра билген адамды.  Ишде уа – арый, тала билмеген,  талса да кишиге кёргюзтмеген биреудю.
Бу аламат адамны тышына кёрюнмеген бир къыяуу  барды, ол да – саз теллерича  хар заман  тартылыб тургъан сингирлеридиле.  Тышындан сабыр болгъанлыкъгъа, ичинде хар болумсуз затха къыйналыуундан болгъан сингир рахатсызлыгъы барды, аны ючюн  бу адамны узун  сюре къыйнаб, зоргъа сугъуб турургъа болмайды.
Бек толса боран кибик болур. Ачыуу къысха болур, алай ол заманда къырмагъан заты да  къалмаз.  Муну эсге алгъан джашау нёгери, тынч джашар.
«Ат» бирда бек сюйюмлю адамды. Аны бла шохлукъ тутаргъа кёб адам излейди, не ючюн денилсе,  кёб сёлешиб  кишини эрикдирмейди,  джаншакъ тенглеге сагъатла бла тынгылай биледи,  кеси къатындагъындан онглу болса да, кесин энгишге тутуб, анга тенг, анга джарашыу болуучанды.
Эркиши «Ат» тиширыула таба бек къараучанды, тиширыула да  анга бош джюрекли къалмаучандыла.  Къартлыгъында джаш заманындан эсе джохар кюрюннген «Ат»,  ёмюр узуну,  тиширыуу ызындан кёз-къулакъ болуб туруча,  ёз тутхан биреудю.  Бу эркиши бла джашауун бирлешдирирге излеген къыз,  аны ызындан къартлыкъгъа дери кёз айырмазлыгъын билирге керекди, не ючюн денилсе, ариуну сюйген бу эркиши, джангылыргъа ёч болуучанды,  Таб джангылмайма десе да, тиширыуланы  аны джаратхан къарамлары,  джюрегин учундурмай къоймаз.
«Ат» тиширыугъа нарт джулдузлама  - субай, сезиулю,  иги джюрекли, тёзюмлю, ишлеген,  джаратычу фахмусу болгъан,  ана болса халкъына, даулетине керти сабийле ёсдюрген тиширыу – дейди. Ол да кертиди.  Ол къалайда да бек сый алыр тиширыуду.  Аны бла юйленнген эркиши берекетли тебсиде олтурур, таза кийим киер, джарашхан юйде джашар, аны арбазы, къошу тюзенли болур.  Джигит тиширыуду, эркиши, тиширыу ишни да  айырмай этиученди.  Кесин аямагъан адети аманыракъ адетди, кеси анга эс бёлюб,  кесине солуу  заман айырыргъа керекди ансы, ичинде тартылыб тургъан ол сингир теллери анга заран берирге, бир ауруу чыгъарыргъа боллукъдула.
Ат джылны адамы игилик этерге алланыб тургъан инсанды. Аны бла джашауда тюбешиу уллу насыбды.  Дертсиз, аманны да джута билген, сабыр, кёрюнюшлю, хыянатсыз,   джарашыу, джаратыучу фахмусу болгъан, джашаугъа  игимсеген  кёз бла къарагъан бу адам,  джулдузламада онглу адамланы  сафындады.
Джулдузлама айтханнга кёре, «ат» «къой» бла юйленсе,  юйдеги бал бла джауча джашар. Алайды да, ат джылгъы адам бла юйленирге акъыл этген биреу, иги акъыл этгенди  - дерге болур.  Къой джыл туугъанладан башхалары бла, Ат джылда туугъанла,   къолай-къолай  джарашыб къалалмазла, «Къой» бла уа, Тейри  экисин бирден эки бёлгенча джарашырла – деб, джулдузламада айтылады.



КЪОЙ ДЖЫЛ
1943  1955  1967  1979  1991  2003  2015  2027  2039  2051  2063
Къой джылны адамы кесин хар затдан артха тыйгъан, эслеб атлагъан,  джашаугъа къарамсагъан кёз бла къарагъан биреудю.  Бу адамла хаман кеслерин тинтиб, кийимим, джашауум къалайды, халкъ не айтыр - деб, анга бек къарарла,  ёхдемликлери азды, аны ючюн,  фахмулары, болумлары бола тургъанлай, кеслерине ышанмагъанлары ючюн, башхаланы алларына ийиб къойгъан адетлери да барды.  Бу инсанланы  ал сезимлери бек къудретлиди: «къой, «бюгюн джюрегим сынчыб турады, бир аман зат болмагъа эди» - деб башласа, узакъ заман озмай, бир болумсуз зат ортагъа чыгъа билир.  Тёгерегиндегиле аны ол сезимлерине эс бёлюрге керекдиле.
Къой джылны адамыны тыш кёрюнюшю сыйдам, ич тутуму мёлекге ушар: бир адамгъа аманлыкъ излемез, къолу, джюреги да ачыкъды. Сагъышлары –джаратылышха,  Тейриге,  адамгъа, туушха,  джашаугъа, ёлюмге  дери тартылгъан  аллайладыла.  Джашаугъа къарамсагъан кёзден къарагъаны ючюн,  бир къауумлача, хархха, кюлкюге, чамгъа бек ёч болмаз, «кёб кюлсем, артда джылар болмайым» - дерча,  тойда, оюнда кесин эслер. Мудахлыкъ  бла тартынчакълыкъ бу инсанны ёзюнден келген бир ёзеллигиди.
Табигъатны тюрлениулерин  Къой джылгъыладан уста киши  сезелмез: хауаны тюрленнигин  талай кюнден алгъа  сезиб   айтыр.
Бу инсанла джарлыгъа, пакъыргъа болушлукъ этер ючюн джан атарла,   кеслерин бай, уллу  болумлу  кёргенлени хазна сюймезле. Бир къауум адам байгъа, бийге джалынчакъ болуб,  гыл тюшюрюр дыгаласда болуучандыла, аллайла бла шохлукъ джюрютмез. Кесинде болмаса да, бир адамны аллында боюн бюкмез, азыны хайырландырыр, алай, тыйыншлы болмагъанлагъа  чабчы-джортчу да болмаз.
Къой джылны эркишилери юйлениу чотда бираз туракълаучуладыла, эрлай  учунуб джашау нёгер сайлаб къоялмайдыла, сайласала  да, кёб тюшюнюрге ёч боладыла.  Аны ючюн тиширыула  бираз джитирек болуб, аланы кеслерине ышандырыргъа керекдиле.   Ала  ариу сёзге, назик  къарамгъа  бек  алданнган  адамладыла, аны ючюн, ол  аламат адамланы нюзюрлеген тиширыула, ариу тиллерин, джаратхан къарамларын аладан джашырмасала  иги болур, алай бла аланы  акгыллылыкъларын тохдатыб,   келечи  иерча этерге болурла.
«Къой» тиширыу, кёбюсюне, айтылгъан ариуладан болуучанды.  Ол таза ич дуниясы бетине джайылыб,  сабийни сюйюмюча бир сюйюмю болады, кючлю халили эркишиле да  анга олсагъат тутулуб къалыучандыла.  Ол да тюз сайлау болур, не ючюн денилсе, Къой джылгъылагъа кючлю халили инсанла керекдиле, алай бла  кесин артха тартыучу, тартынчакъ «Къой»,  аны хаман алландыргъан, алгъа тюртген кючлю джашау нёгери болса, юйюр  джашауу къыяусуз болур.
«Къой» бла «Аслан» бир болса, аладан туугъан патчах болса, дунияда джангы, мамыр чакъ башланыр эди» - дегендиле эски джулдузламачыла. Ол да бош  айтыу болмаз. Кертиси бла да,  Аслан джылгъы инсан, Къой джылгъы инсанны халисин тамамлар, анга кюч берир, джашауда дагъан болур. 
 «Къойда» «Асланны» кесин алгъа ургъан, ётгюр халиси джокъду, «Асланда» уа,  «Къойну джумушакълыгъы, ич дуниясыны  назиклиги, кесин алгъа урургъа тырмашмагъаны,  джуашлыгъы джокъду. Аны ючюн была бир-бирин тамамлагъан эки адамдыла, нарт джулдузлама да ала бирге юйюр къурсала,  насыбны «джагъалаб джегерле» - дейди.
Къой джылгъыла «Къоян», «Ат», «Къуш» джылгъыла бла да ангылаша билликдиле, алай  анга «Асландан» бек келишген джокъду.
Чыртда  джарашалмаз адамы эсе уа,  Тогъуз джыл туугъан адамды, аны ючюн, джулдузламаны айтханына да къулакъ сала, «Аслан» таба къарам атса иги болур.
Къой джылда туугъан адам, башда айтылгъанча, таб-таза джюрекли, тартынчакъ, къаугъасыз, джарашыу инсанды.  Джангыз,  Къой джыл туугъан тиширыуну алгъан эркиши,  кёбюрек дарий къол джаулукъла алыб, джыйгъычха салсын, не ючюн денилсе, бу тиширыу къуанчда, бушууда да, хаман кёзджаш тёгюб тебрерге ёчдю – деб чам этеди джулдузлама. джулдузлама. 

Къой джыл туугъан тиширыу, эркиши да  бек сюйюмлю инсанладыла,  ала  бла юйюр къургъан «джашауумда джангылдым» -  демез.





МАЙМУЛ ДЖЫЛ
1944  1956  1968  1980  1992  2004  2016  2028  2040  2052  2064

«Маймул» бла юйленнгенни юйю, хар кюн сайын бир тюрлю бола турлугъуна хазыр болургъа керекди.  «Маймул» бир джерде узун сюре тынч туралмайды, хар затны  джангыртыргъа, джеринден  тебдирирге,  джангыдан тюзетирге, юйню тюзенин тюрлендирирге  бек сюеди. Фахмусу башы бла баргъан адамды, табышлы, кюлкючю, чамчыды.  Сёз этгенлеге къулакъ да салыучанды, адамгъа аманлыкъ этейим,  деб  тюл, хар затны билирге сюйгени ючюн.  Алайды да тийреде «Маймул» болса, кишини кюбюрюню ичи  таша къалмаз.  Акъыллы болгъанындан, нени къайры барлыгъын алгъадан билиб, былай болур – дегени, туура да алай болуб барыучанды, аны ючюн аны алдагъан бек къыйынды.  Алдаргъа кюрешген адамны бир  чыгъаналы чамчыкъ бла, кюле-ойнай уялтыб  къояр.
Джангы фатар къуруу, кёчюу, джангы кири къолда этиу – аны эм уллу талпыуларынданды, алайды да, джашау нёгери аны бла чыртда  эригирик тюлдю, сейирсине да кюле джашарыкъды.
Къаугъа болса узун сюре  ёбгелеб айланмайды: «джуукълашхан – сюртюшюр», дегенча,  бир чамчыкъ айтыб,  бир арада джашагъан адамла, къагъыша да джараша турургъа боллукъларын  ангылатыб,  джашау нёгери бла, джуукълагъа  узун заман кёлкъалды болмайды, нёгерлеге уа бираз суукълашады.
Къысхасы, ««Маймул» бла джашау, сууу чыкъмагъан кёлге ушамаз. Ол – толкъун буруб, къайнаб  баргъан къобаннга ушар» - дейди нарт джулдузлама муну юсюнден. Кертиси да алайды.  Анга ачыуланнган адам да узун  заман   кёлкъалдылы къалалмайды, аны чамчыкълары бла, кюлдюрюую бла, шохлукъгъа джангыдан къайтыучанды.
Бек сюйюмлюдю Маймул джылгъы адам. Къолундан келмеген зат джокъду – дерча аллайды.  Табышлылыгъы уа – айтыуда айтырчады. Юйюн аламат тутар, кишиге кёзю къарамаз, зарлыгъы болмаз, не джангы зат чыкъса аны алмай къоймаз, хар заман ариу, кёзге кирирча кийинир, бир къауумлача, чаббала бла,  иш кийими бла ортагъа чыкъмаз.  Аны алдаргъа, малын кючлерге, борчун къайтармазгъа излегенлени, чам-накъырда айтыучукъла бла айгъакъ этиуден да тартынмаз, аны ючюн андан борч алгъан  ким болса да, заманында къайтарса, селеке чамчыкъланы чуруму болмагъанлай къутулур.
Иш джеринде фахмусу бла, хар затны дженгил этгени бла, джарашыу тили бла сыйланыр, алай тамадалары матухуракъ болсала, аны болумундан къоркъуб ёрге тартмазла.  Керекли джерин табалмагъан «Маймул» да,  тамадала хакъында  чамла  къурар,  аланы халилерин, болумларын  кюлкю,  селекелеге,  сандыракъ хапарлагъа сугъар, алай бла да  дертин ариу  джетдирир.
«Маймул» адамсюер, халкъсюерди. Сёз ючюн: бир аладам  суугъа кете турса, «Джылан», кесин аяб, болушур адам излер,  «Къой» - къоркъар, «Аслан» эм алгъа  башхаланы алгъа тюртер, «Маймул» а, тюгел сагъыш да этмегенлей, олсагъат джанын атыб, бата тургъанны къутхарыр.  Джигитлиги юлгю болур кибикди. Тили бир кесек узунду, алай джанына джетмесе  кесгин сёлешмейди, тёгерекдегиле да аны джанын ол къадар къыйнар зат этерге керек тюлдюле.  Аны бла джарашыу бла джашагъан адам, къатында,  хар заман,  бир кючлю дагъаны болгъанын билирге керекди.
«Маймул», юйлениуге джетсе, «Аслан» джыл туугъан адам бла чыртда бирлешмесин - дейди джулдузлама.  Бу экиси бир-бирин джыртар кибик халидедиле.  Джарашалмазла, ара джегил бузулур.
Эркиши «Маймулну» сюймеклик сезиулери къайнаучдула, аны ючюн ханымы муну билирге, аны къабыл этерге керекди.  Ол эркиши хар джангы затха джан атыучу болгъаны ючюн, ариу тиширыу кёргенлей анга джаныб, учунуб къалады.  Аны ол халисин къаугъа бла тюл, чам бла тохдатыргъа боллукъду.  Бийчеси, «ай киши,  кёзюнге илиннген бар эсе барыб келтирейим, мен да, джумушну анга атыб, бир солуйум» - деген кибик бир зат айтса, «Маймул» олсагъат  ханымыны акъылына, адебине разы болур,  башхагъа джакъгъан джюрек отун да джашау нёгерине бурур.
«Маймул» «Лобан» бла иги ангылашыр, юйлениуге аны сайласа хатасы болмаз.  Былада сезиу бир-бирине – азыракъ, акъыл байламлылыкъ – кёбюрек болуб, юйюрню айнытырла.  Ариу «Джылан» «Маумулну» джюрегин бек ойнатыр, алай аны бла юйленсе «эшиги тешик болур» - дейди джулдузлама.
Маймул джылда туугъан инсан,   хар джаны бла да,  дараджалыды. Аны джашау нёгерге сайлагъанла, насыбны кеси  бла  кесамат этгенлеге саналырла.






КЪУШ ДЖЫЛ
1945  1957  1969  1981  1993  2005  2017  2029  2041  2053  2065

Къуш джылны инсаны хауалада сагъышы болгъан биреу болгъаны ючюн, харкюнлюк ишлеринде бираз асхар, юй тюзеннге да асыры эс бурмаз.   Аны бла сёлешген адам, аны терен тюшюнюуюне, аламланы, бютеу болгъан затны къалай, неден болгъанына джуаб излеб тургъанына сейирсинир.  Акъылы тинтиулюдю,  джашаунда магъана излеген, «мен кимме?», «неден туугъанма?» - деген соруулагъа джуаб излеген биреудю.  Джаратхан анга уллу фахму бергенди, джашауда кётюргючю болса, ол билимде бек мийик дараджагъа чыгъарчады. Сезиу джаны бла  да Тейри муну абджытмагъанды, сюйгенин бек сюер, анга терслик этмез, тёзер, бек амалсыз болмадан бир кере байланнган джуукъдан, тенгден, джашау нёгеринден  къобмаз.
Джанына дженгил тийген адамды, тёгерегиндегиле муну эсге алсала, ара джуаш болгъанлай турур.  Джаны бир джанса, кечмеклик да тиленмесе – Къуш ол адамдан узакълашыр. Бу дженгил кёлкъалдысы анга джашауда заран да бериученди, не ючюн денилсе,  сезиулери  аслам болсала,   акъылын  къуршалаб,  анга тюз оюм  этерге тыйгъыч да болуучандыла.   Алай Ккъуш» аллай халгъа дженгил-дженгил тюшмеученди,  тамам тёзюмю таусулса ол халгъа кириученди, аны ючюн бу аман халиди дерге болмаз.  Тёзюмю битген хар  адам да алай бола болур.
«Къуш» иги бла атын айтылырын бек сюеди, аны ючюн халкъына, джуугъуна къолундан келгенни аямаз.  Иги джюрекли, джигит, чомарт, адебли, башхаланы сыйлай билген адамды. Алай акъылына келгенни ачыкъ айтхан адети болгъаны ючюн, ол джамагъатда хакъ этген джерине ёрге чыгъалмаз.  Билиннгеннге кёре, дуния  миллетлери,  кёзбаулукъну кертиден эсе джарашыу кёргенлери ючюн, кертичи «Къуш» хар ким кирген кепге сыйыналмайды, аны ючюн джашаугъа  къарамсагъан кёз бла къараучанды,  дунияда  болгъан терсликлеге ичинден ачыгъанлай туруучанды.  Алай «Къуш»,  дуния бир мазаллы алам эсе, анда аман да, иги да, зарлыкъ, итлик да, игиджюреклилик, харамлыкъ да боллугъун  билирге керекди, аны ючюн болгъан терсликни ичине тартыб, анга   кюйюб турургъа керек тюлдю. Тейри дунияны тотурдан джаратханды. Тотур тохдаусуз болуб турур ючюн, къарангы бла джарыкъ, иги бла аман, тюз бла терс бир-бири бла хаман сюртюшюб турургъа керекдиле, ол джаратылышдан салыннган шартды – дейди,  тейричилик юсюнде  къуралгъан нарт джулдузлама.   Аны ючюн дунияда бирча джуашлыкъ  боллукъ тюлдю, не ючюн денилсе,  ол заман тотур толуун тохдатыр, алай бла джашау да турур.   Аман бла иги-бир-бирин къагъа, хаман тотурну джангыртыб турадыла. Ол джашауну тамалыды.  Бурунгула джауларына узун ёмюр тилеб тургъандыла, джашасынла  да, хаман мени тетиклегенлей турсунла, мен да алагъа  эришиб, тик туруб джашайым - деб.  Алайды да,   Джер – бир-бирине ушамагъан, алай бир-бирине Тейри тотуру бла байланнганланы джериди – дейди джулдузлама. «Къуш» аны унутургъа керек тюлдю, джашаугъа да мудахланмай, кёз ачаргъа керекди, ол заманда насыбны сезер.
«Къуш» эркиши бек асыулу сыфатлы болуучанды. Тиширыула анга дженгил алданыучандыла. Алай ол юйленирге асыры ашыкъгъанладан тюлдю.  Бурун ата, ана, «Къуш» джашларына  келечи салыб, басхы этиб, алай юйлендириб тургъандыла - деген джулдузлама хапарчыкъ да джюрюученди. Ол керти болургъа болур.  «Къуш» джангы джетгенлей юйлениб къалса, джашауу тюзенли болур, алай орта джыллагъа дери  къалса, юйлениую къыйын болур.
«Къуш» тиширыу адамгъа къараса, къарамы джюрекге джетерча, алай  къарайды, аны ючюн акъыллы, кючлю халили  эркишиле, бир кёргенлей анга байланыб къалыучандыла. Бу тиширыуну терен, мудах,  акъыллы, оюмлу къарамында,  ачы бла татлы  къатышханча бир  тюрлю  нюр барды, ол да кесине кёл байлатмай къоймайды. Къуш джылны адамы – керти адамладанды. 
«Къуш» «Къоян» бла  «Джыланнга»  бек тартар,  алай  ала бла  чачыу-тёгюу дегенча бир джашау джашар. 
Анга  эм бек келишген инсан – Ийнек джылгъы инсанды. Аны  бла юйленсе,  ёмюрю насыблы  болур.







ИТ ДЖЫЛ
1946  1958  1970  1982  1994  2006  2018  2030  2042  2054  2066

Ит джылны адамына,  хар ким,  кесине ышыннганча ышана билир.  Бу адам сюйген адамы ючюн джанын, къанын да аямаз, терс тюз болса сюйген адамы, аны джакълар, къыйын заманында атмаз, сёкмез.
Ичинде хар заман бир къоркъуу турур, хар заман бир табсызлыкъ сакълар, аман тюш кёрсе, башына тартыб мудахланыр,  ичин тышына тёкмез. Дерт тутмагъан, зарлыкъ этмеген, башхасыны малына кёз салмагъан, таза джюрекли,   джашау салгъан ауурлукъланы къат-къат кёлтюре билген, иги иннетли адамды.  Баш танымы – тюзлюкдю – дейди нарт джулдузлама. Аны ючюн, тюзлюк бузулгъандай, «Ит» тишин кёргюзтмей къоймаз.  Кимге да болсун терслик этилсе, «Ит» олсагъат терслик этгеннге къаршы чыгъар,  хакъсыз къыйналгъанны джанына турур. Бу халиси бек ариу хали болуб, бурунгула «Итни» башхалагъа юлгю этиб тургъандыла.  Ит джылгъы инсаннга аманлыкъ этген адам онгмаз, кёзджашлы тилеги Джаратханнга джетиучю инсанланы санына киреди.  Тёгерегиндегиле  аны эсге ала джашасала иги болур. «Итни» джылатхан джылаулукъ болмай къалмайды, джашауда анга бек кёб юлгю кёрюлгенди, кёрюле да барады – дейдиле.  Нарт джулдузлама  алагъа «Тейри  сюйген инсанла» - дейди.
Эркиши «Ит» сюймекликде бек ашыгъыш джол алыучанды, алай юйлениу ючюн бираз сагъыш этиученди.  Джаратханына бир кере джанар, ёмюрю да джукъланмаз. Биринчи  джюрек тартхан адамына, бир бек уллу терслик болмаса, ёмюрю байланнганлай къалыр.  Бу эркиши  адам ортасында сыйланыр, ишинде, джамагъатда керекли орнун да алыр.
Ит джыл туугъан тиширыу – джуаш халили, джумушакъ сёзлю,  тюкню баргъан джанына сылаучу, джарашыу  тиширыуду.  Сыфаты – кёз тутхан, акъылы, халиси –  адамланы  кесине байлагъан  биреудю. Аны табхан эркиши джашауундан къуаныр - дейди нарт джулдузлама.
Ит джылны инсаны  Къуш джыл туугъан бла бек келишеди, «Ийнек» да «Итге» терс келмейди, алай аны ючюн эм игиси – Тонгуз джыл туугъан инсанды.  Ол джандан-джанга дегенча,   Ит джылгъы адамгъа джарашыр.
Джашауда Ит джыл туугъан адам бла тюбешген, керти адамлыкъ не болгъанын хар  кюнюнде кёргенлей турур.









ТОНГУЗ ДЖЫЛ
1947 1959  1971  1983  1995  2007  2019  2031  2043 2055  2067

Тонгуз джыл туугъан адам, адеби-намысы кючлю болгъан, адамланы барына да иги кёзден къарагъан, къаугъаны сюймеген, джумушакъ адамды.  Джулдузлама чамчыкълада былагъа  кюлдюрюучю танымламачыкъла атылсала да, алагъа тюз дерге болмаз. Бек Тейри адамыды, тонгуз джылны адамы.
Бу адам, бир къуанчы болгъанлай, эрлай башхалагъа ичин ачар, ала да къуансынла - дер, алай бир къауум  джарамаз, аны бу ариу халисин, бир тамалсыз адамны халисине ушатыб,  артындан къым-тым этер.  «Тонгуз» джанын ачытхан бир зат болса хазна тёзалмайды, алайда джуаб къайтаралмайды, ичи джаныб юйюне къысылыб, ахсыныуга кесин бериученди. Сабий рухлу, таб-таза кёллю, сезиу толу джюрекли, хар заман бир уллу игилик анга келликча сакълаб тургъан,  бир аламат адамды,  Тонгуз джылны адамы. Джашаугъа да игимсеген кёз бла къарайды,  башына келген болумсуз затны эсде тутуб, къайтарыб ахсыныб туруучу тюлдю, сабий кибик аманны дженгил унутады.  Терс иннетли  адамлагъа джолукъса, башына бир табсыз иш келсе, ол кеси-кесин къоруялмаз, бетсизге джуабын алайда бералмаз, аны ючюн джашау нёгерге къаты халиси болгъан адам излерге керекди.
Тонгуз джылны адамына   закий  дерге  тыйыншлыды.  Аны фахмусу кёб затны этерге болум береди: къолу чемер, акъылы  терен, сезиулери уа, башда айтылгъанча, сабийники кибик таб-тазадыла.  Ишлеген джеринде  ол тюбде къалмаз, тамадалары  аны ёрге тартарла, аны ючюн джамагъат  арасында ала кёрюннген, билиннген адамла болуучандыла.  Окъуугъа, билимге бек талпыгъан инсанды,  уллу окъуу алалса, халкъына, даулетине джарагъан фахмулу чыгъармалагъа ие болур.
Юйлениуге, сюймекликге келсе уа, сюйген адамын, сабий оюнчагъын  кесимсегенча кесимсер,  къолундан ычхындырмаз, артындан ызлаб турур. Бу хали  тиширыу «Тонгузда»  артыкъ да бек кёрюнеди.  «Тонгуз» тиширыуну эркишисине джити къарагъан башха  тиширыу,  бек   джангылыр.  Джашау нёгерине Тонгуз джылда туугъан  тиширыу  бек сакъды, ол юйюрюн чыртда  чачдырмаз.
Эркиши да, «Тонгуз» тиширыуча алайды, алай туура  аныча, сюйген адамын  алай   ачыкъ кесимсеую джокъду. 
Тонгуз джылны инсаны юйюне, сабийине аламат къарар, чыртда абджытмаз. Ана, ата болсала сабийлерин дуния  джарыгъыча кёрюрле, ала ючюн джашарла.  Аны ючюн болур, сабийлери  бир-бирде  асыры эрке болуб да къалыучандыла, алай ала, балаларын  хар тюрлю халлары бла сюйюб, бютеу  излегенлерин  табдыра джашаучандыла.
Тонгуз джыл туугъан къыз, тенглерини арасында, къаз арасында дуадакъ тургъанча, айры бир кёрюнюш бла турур.  Не ариуну да,  кесини  къатында мутхуз этиб къоярча, ол тиширыуда  аллай бир таза,  сабий  нюр барды -   дейди нарт джулдузлама.  Анга хар эркиши алданыб къалгъаны да андан болур.
Бу джохар тиширыуну бир къыяучугъу да барды, кеси эслер ючюн айтылыб къалса заран болмаз: юй джыйыуда, хар алгъанын орнуна салыуда бираз асхар, къалгъан халисине джау да чурум табалмаз.
Эркиши «Тонгуз» да, чуругъу-анда, чындайы-мунда -  дегенледенди, башха суратламасы уа – «джохар эркиши» - дегенден башха болалмаз.
Юйлениуде  джашау нёгерге  «Къоянны» излесе иги болур. Бираз тартышырла башда, сора бир-бирин ангылаб,  рахат джашаб къалырла.