Нарт джулдузлама 5

АЛ СЁЗ

Джулдузлама –  адам улуну,  меджисуулукъдан джангы чыгъа башлагъан заманларында  къуралгъан, бара-бара да келишдириле тургъан,  кёкбилимчиликге  джетмеген,   алай  аны таба акъылын, талпыуун, излемлерин  узатхан,  халкъны тин ёсюмюню башлангычын  танымлагъан,   сант тин  эсерди.

«Джулдузламагъа ийнанма, алай ансыз да къалма» -  деб бурунгула, бютеу  айтылгъаннга ийнанмасала да,  джулдуз   къауумларын билирге, гезегенлерин таныб, кёкню къайсы джанында аланы бурчлары болгъанын,  джулдуз къауумларыны джарыгъын, тунакысын  билир ючюн да, джулдузламагъа, билгичлеге да бек джылы  къарагъандыла.  Аны ючюн болгъан болур, бу бурунгу эсерни сакълана келиб, бизни заманыбызгъа да джетгени.

Джулдузламада   айтылгъан хар затха да толу ийнанылмаз,  алай бир той – оюнда, тенг – шох олтуруулада, джюрек халны джарыкъ этер ючюн, ол эски заманлада да  хайырландырылгъанды, бусагъатда да анга  талпыу  азалмагъанды.  Джуукъ заманлагъа дери халкъыбызны,  «джауоруннга къарау», «41 таш бла таш салыу», «тютюн шекиллге кёре боллукъдан ышан алыу»  - дегенча, тюрлю-тюрлю таш салыула  бла  кёл рахатлата тургъаны белгилиди.  Бурунгула да аллай талпыудан къуру болгъан болмазла да, бу джулдузлама да андан ортагъа чыкъгъан болур.

Нарт Джулдузламагъа,  "бу  сант эсерди"  - деб къаралгъанлыкъгъа,  тинтилиб окъулгъандан сора, ич къурулушун  сюзгенден сора,   сейирсинир кёб зат ортагъа чыгъады, сора  аланы тюшюне  билген бурунгуланы   оюмлау,  тюшюнюу джаны бла матух болмагъанлары  кёрюнеди.

Сёз ючюн: бусагъатда дунияда белгили болуб тургъан  баты джанындан джайылгъан джулдузлама бла Нарт Джулдузлама  тенглешдирилиб къаралса, бек сейир этер зат ортагъа чыгъады.
Баты джулдузламада «декада» - деген бёлюнмеле, бирде-бир  кибик, Нарт  Джулдузламада «къысха айла» - деб кёргюзтюлген  кюнлеге тенг келедиле.
Ол да, бу эки джулдузламаны бир-бирине тийишиую  болгъанын  шагъатлагъан затды.

Тюрк  халкъны (Скиф, Сармат, Алан, Хунн, Хазар, Болгар д.б. тюрк  халкъла)  хорламлы  тарихине къаралса, аны баты джанына келген заманы,  батылы халкъланы  алкъын халкълыгъы, даулет къурулушу болмагъан заманлада болгъаны кёрюнеди.

Тюркле  баты джанына джайылгъан сагъатда  (дуния тарихде  ол заманланы аты - «Гитче кёчюу», дж.ё.с. дери 8-6 ёмюрле, сора «Уллу кёчюу» дж.ё.с. бла 1-5(6) джюзджыллыкъла),  батылы халкъла,  джыйын-джыйын, къауум-къауум  чачылыб, бир-бири бла къазауат эте тургъан халкъ къауумла болгъандыла,  алкъын бир халкъ болуб, бирликде узун ёмюрле джашаб, кеслерине энчи тин байлыкъ къурарча болмагъандыла.
 
"Багъыр ёмюрде" тургъан халкъланы арасына, аладан узакъ алгъа кетген, "Темир ёмюрде" джашагъан  халкъ болуб,  тамалланыб тургъан тин хазнасы бла, тюрк халкъ алай  келгенди.  Алай эсе уа, "Багъыр ёмюрге"  "Темир ёмюрню" алчылыгъы  бла къошулгъан  ата-бабаланы тин  хазнасы,  алагъа да сингмей къалаллыкъ тюл эди.
 
Дуния тарихинде билиннгенине кёре,  юстюн  тин, алкъын келишмеген тиннге джансыб, аны тюрлендирмей къоймаучанды.  Чыртда кесини джугъу болмагъан халкъла уа, келген  тинни тамамы бла  да  алыучандыла.  Алай бла, тюрклени  тин хазналары, алагъа оюм тамал болуб,  батылыланы тинине киргенди дерге боллукъду.

Тюрк халкъ, башха халкъладан алгъаракъ, меджисуулукъдан  къобуб, Джаратханны бир болгъанын ортагъа салгъан бир халкъ болгъаны ючюн,  ол  оюму  аны,  бурунгу  халкъланы тин ёсюмю джолунда,  алчы этгени ишексизди.

Тюрк халкъны  эски  аталары – Жунла, Дийле, Серле, Синле (дж.ё.с. дери 7-3 минг дж.), Тотур–Тейри (Тенгри) – деб,  ат  атагъанлары  Джаратханнга,   кёб тюрлю эсер атагъандыла,  аланы ичинде – «Тейри дуала-тенгриянские молитвы»,  «Тенгричилик дин тутумла –тенгриянские постулаты,  тенгриянская философия»,  «Тейри тархы -  патеон богов»,  «Тейри тилекле – мольбы  Тенгри»  д.б.

Ич Азияда, меджисуу динлени къаты болгъан заманында,  меджисуулукъну   тинтиб, сюзюб,  Джаратханнны бир  болгъанын  акъылгъа   келтире билген бурунгула,  бютеу джохар  тин хазналарында кибик, джулдузламада да, адам сейирсинирча бир ич къурам   тюзенлегендиле.

36  бурч  бла 36  джулдуз   къауум,  36  къысха ай,  12 уллу гезеген,  Айны 4-ге,  кечени, кюнню  9-шар бёлюмге бёлюнмеси,  Джылны заманларыны эсебленмеси,  джулдузлама чизгини сейрлиги,  36 "айлыкъ" орузлама къурагъаны, аны да джулдузламагъа тамал этгени, тюрк  халкъгъа сый бердирир затла  болгъаныны  тышында,аны, Джерни  чегин акъылы бла ачыб,  аламгъа оюмун узатыб,  «Тейри-бирди, ол-тотурду, кеси кесин тотурдан джаратханды» - дей билгени,  халкъны  акъылманлыгъыны, узакъ  кёрюшлюлюгюню, тин излемлерини  кенглигини   шагъатлыгъыды.

Нарт Джулдузламагъа таш салыугъа  къарагъанча къараргъа керек тюлдю, ол таш салыу да тюлдю. Анга  халкъны джаратыучулукъ эсерлерини биринеча  къаралыргъа керекди. Ол, тарих узунунда,  тюрк  халкъны  тюшюнюйюню  къалай тюрлене баргъанын кёргюзтген тин эсерледен бириди, бурунгуланы бюгюн бла байлагъан бир багъалы тин кёпюрдю.

Башха джулдузламаладан башха болуб, тюрк джулдузлама,  кёк джисимлени  халына кёре,  адамны халисинде эм иги  халларын чертген,  юйленир чакъдагъы  къызны, джашны   халисин  бир-бирине танытхан,  хар адамны иги джаны бла суратлаб, кёлюн кёлтюрюб, ким да ол айтылгъаннга  кесин  келишдире  барырча  этген,   дараджалы бир тин  хазнады.

Адам улу, аламны ичинде джаратылгъан  бир барлыкъ болуб, бютеу болгъан зат  бла байламлыды, аны ючюн аламны халы  аны  халисине,  акъыл,  сезиу болумуна,  кишилигине да тиймей къалмайды.  Табигъат тюрленнгенине кёре адам да тюрлене барады.  Аны ючюн болур,  ата-бабала, кёкде  джулдузлагъа,  Айгъа, Кюннге, кёрюннген  гезегенлеге (ауур джулдуз, онгакъ)  къарай,  аланы  тюрлениулери  адам  халгъа  къалай тийгенин сюзе,  тинте, алай  бла  адамны  кишилик  тамалын  кёргюзтюрге  кюрешгендиле. Къолларындан келген лагъымла бла кёкню кёз бла тарай, бу эсерни  алай къурагъандыла.  Болса да, бусагъатдагъы кёкбилим  анга   асыры  огъары  къараялмазлай,  бек сейирлик ачыкъламалары,   айтыу  джапысы,  ич  къурулушу  да барды.

Нарт Джулдузламада  джулдузланы,  гезегенлени  (ауур джулдузла, онгакъла),   Айны,   Кюнню   дёнюшюмлерини  ёлчелери,  бюгюннгю кёкбилимден узакъ кетмейдиле, ол да сейир этдирген бир затды.
 
Хунн тюрклени  ата – бабалары  Къытай бла джан-джаннга мингле бла джылланы джашаб тургъандыла. Тин алыу-бериу да бек  уллу болгъанды.  Ич Азияны халкълары,  джулдузламачыланы  бек эртдеден огъуна сыйлы, алим адамлагъа  санагъандыла,  аланы башчыларына  билгичле акъыл бериб, хар  оноуун  алай этдириб тургъандыла.
 
Бир - бири бла къазауат эте да джараша,  сора шохлукъ, къарнашлыкъ  кесамат эте тургъан Хунну даулет бла Къытай,  ары  бла  бери   аманат бериу,  келин алыу кибик  ишле  да эте тургъандыла,   алай бла,    джулдузлама  кёрюш  да,    не Хуннудан  –  Къытайгъа,   не да  Къытайдан  – Хуннугъа   джайылгъан  болур  - дерге да боллукъду.
 
Джангыз,  къытайлыланы  джулдузламасында  Хунн тюркледе болгъан затла джокъдула.  Алада джангыз хайуан  джылла бла танымланыу барды.
Ол а башха бир затха акъыл тикдиреди:  билиннгенича, Къытай халкъ, ёмюрю сабанчылыкъ бла кюрешгенди,   хайуанчылыкъ усталыкъ алада болмагъанды,  джулдузламасында уа  джыллары, туура   хуннладача, хайуан атла  бла танымланыб   турадыла.

Тюзю, джерчиликни устасы болгъан бир  халкъ, джулдузламасына ол аламат битимлени, гокгаланы атларын салмай, ёмюрде кюрешмеген  ишинден-хайуанчылыкъдан  алыннган  атла  нек  салгъанды? – дерге боллукъду.   Ол сагъыш,   джулдузламаны  джыл  танымланмасы, суратламасы да,  Къытайгъа Хуннудан баргъан болурму? – деген  оюмну акъылгъа салады.  Муну терсин, тюзюн Джаратхан билир, алай  джулдузламаланы  тинтген   адамгъа  аллай акгыллылыкъ   келмей да  къалмайды.

Болса да, бу оюмну шагъатлар кибик, бир зат да барды. Ол да, Нарт Джулдузламаны  бютеу  тюрк халкълада  джайгъынлыгъыды.  Тамалы  тюркден болмаса,   бир-биринден  кёб ёмюрлени айырылыб джашагъан тюрк халкъла,  аны  тин хазналарында сакъларыкъ болмаз эдиле.

Ишексиз,   билешик-чырмауукъ  ич  къурулушу  болгъан  Нарт Джулдузламаны джаратхан халкъ тюркле  болгъан болурла, алай болмаса тюрк юзюкле аны къайдан биллик эдиле?  Кюнюбюзде, бютеу тюрк халкълада,  кеслери кибик тюрлендирилген, алай тамалы бузулмай сакъланнган, Нарт (Тюрк) Джулдузлама барды.

Тейри (Тенгри)  адамгъа акъыл,   сезим,  хар затны кёре,  сезе билген  бир тёнгек да берген эсе, къарагъыз, кёрюгюз,  билигиз, тюшюнюгюз - деб алай этген болур,  аны  ючюн, Джаратхан берген къудуретни хайырландыра,  адам  да  аламны ичиндеги   башха  джаратыкъла  бла  байламлы бир  барлыкъ  болгъаны  ючюн,  кёрген затын сюзюб, оюмлаб, аны ёзюн билирге,  джашауунда хайырландырыргъа борчлу болгъаны  ачыкъды.

Эски тюркле да,  къолларындан келгенча, джаратылышда болгъан затланы таныргъа, ангыларгъа, джашауларында хайырландырыргъа кюрешгендиле.

Нарт Джулдузламаны   бек сейирсиндирген,  аны башхаладан ёрге  тартхан дараджасы эсе уа – ол эски заманлада,   халкъ  терекге, ташха, ёлгенлеге табыныб тургъан заманлада,   дунияда биринчи болуб,  Джаратханны бир болгъанын, сора аны тотур болгъанын, бурула-бурула кеси-кесин джаратханын  айтханыды.

Бурунгула   билимлерине, болумларына кёре, джылланы, айланы, ыйыкъланы, джулдуз къауумланы, кёз бла кёрюннген гезегенлени   (ауур джулдузла, онгакъла)  халларына къараб,  ала  адам улуна къалай тийгенлерин эсге алыб, "джылны бу заманында быллай зат болургъа боллукъду" - дегенча,  ал  билдириуле  да   этгендиле,   адам халисин да,  аламдагъы  джисимлени тюрлениуюне  кёре,    кёк  чизги тюзенлеб,   айтыб  тургъандыла.   Аланы джангылычы,   тюзю да болур,    алай кючлю бир  ич   тюзен бла джулдузлама  джарашдыра билген  бурунгу  ата-бабала,   бек эски,  келишими тамамланнган  халкъ болгъанларын,   джаратыучу   хазналары бла  танытхандыла.

Нарт Джулдузламаны  дараджасы,  сыйы,  ичинде айтылгъан затла  ючюн тюлдю, аны багъасы, дараджасы - халкъыбызны эски джаратыучулукъ хазнасындан  келген, сейир этдирир  бир эсер    болгъаны ючюндю. Аны билирге, къорургъа,  келлик тёлюлеге джетдирирге да бизге борчду.

Къарачай-Малкъар (Хунн-Алан) халкъны эски  халкъ джаратыучулукъ  эсерлери, кимни да сукъландырырчадыла.
Сёз ючюн: "Нарт дестан"(Нартский эпос), "Бийнегер"(фантастическая поэма), "Тейриле Тархы (пантеон богов, мифология)", "Нарт Сёзле"(пословицы и поговорки нартов), "Нарт Таурухла"(нартские сказки), "Нарт джулдузлама"(нартская астрология), "Тейри дуала-зикирле"(тенгриянские молитвы), халкъны тарихинде болгъан затланы суратлагъан "Айтыу-джырла"(песни-сказания), сюймеклик "Ийнарла"(лирические песни), "Кюуле"(плачи по усопшим), "Орайдала"(музыкальные прославления), "Алгъышла"(благопожелания), "Сабий билмеджеле, джомакъла"(детские загадки), "Къарткъуртханы Таурухлары"(сказки Къарткъуртха), "Тамгъа джазыу" (древнее письмо Карачаево-Балкарцев «тамгъа джазыу» (къара джазыу)),  «Санау» (древний  счет),  «Теке, Акъсакъал, Сильти-Хызен, Бан-Балятдуу кёрмючлери» (площадные спектакли масок),  «джангыз кёзлю Джер Иени юсюнден айтыула» (сказания о циклопе – властителе  лесов и гор) д.б. эсерле, дунияда бир халкъны  тин  байлыгъын кесини аллына иймезча айтхылыкъ затладыла.

Онглу, джигит, ёхдем, хорламлы  ата-бабаланы  туудугъу болгъан  бир халкъ болуб,   Къарачай бла Малкъар,  къалубаладан келген тин байлыгъы бла ёхдемленирчады.

Айтылгъан аламат халкъ эсерлени ичинде "Тюрк джулдузламаны" да  сыйлы джери  барды,  аны ючюн бу китабны басмаларгъа таукел болдукъ. Хайырлы болсун – дей, сыйлы окъуучугъа  теджеледи.


Софи Трам-Семен
Джазыучу







ДЖУЛДУЗЛАМАДА  БУРЧЛАНЫ ТУУГЪАН АЙГЪА, ДЖЫЛГЪА, ЫЙЫКЪГЪА, КЮННГЕ, КЮННЮ, КЕЧЕНИ  НЕ ЗАМАНЫНДА ТУУГЪАНЫНА  КЁРЕ КЪЫСХА   СУРАТЛАНМАСЫ




БУРЧЛА

ТОРУКЪ
21 айузну (науруз) март – 31 айузну (науруз) март


ТОРУКЪ  ТИШИРЫУ БЛА ЭРКИШИНИ КЪЫСХА ТАНЫМЛАНМАСЫ


*сезиулери толкъун кибик къайнар;

*рух кючю бек уллуду;

*сезиулери акъылгъа басхы этер, аны ючюн джангылыч оноу этиучю да болуучанды;

*джаз  ала кесеклеге тутулургъа  ёч болур;

*тёзюмю азыракъды, хар затны дженгил этерге излер;

*кюнлюк ишлени аламат эсеб этер, алай узакъ заманны алгъа тюшюнюб,  анга бичим салыб,  эсеб этелмез;

*ёхдем рухлуду, джигитликге ишленнген адамды;

*джюреги тазады, неге да, сабийча дженгил инаныб къалыр;

*адам бир бош джаратыкъ болмагъанына ийнаныр, тюзлюк, адамлыкъ, игилик этиу кибик мийик сезиулени ичинде тутар, аланы истем этмегенлени  сыйламаз, аладан узакълашыргъа талпыр;

*джукъгъа джутлугъу джокъду;

*шамгъа, халкъда иги бла айтылыргъа бек разыды, шамтутар болур  ючюн джигитлигин ортагъа салыр;

*къоркъакъ тюлдю;

*ишин бек сюйюб деменгили  этер, бюсюреулю да болур;

*тамадалыкъ этерге, байракъ тутаргъа, алчы  болургъа джаратылгъан адамды – дейди Торукъгъа нарт джулдузлама;

*кесини къадарын халкъыны, даулетини къадарындан айырмаз;

*адамлыгъы асыл къыйылгъан адамды;

*алдау усталыкъда сакъатды, алдайма десе,  олсагъат бил-дириб къояр;

*дюрюсдю;

*башхаланы джегерге излеген ачкёз, бетсиз адамланы кёрюб болмаз;

*ич ёхдемлиги тышына джансыб, кесине тартхан бир ке-рамат джая, бу адамны ким да джаратырча этеди;

*унутулмагъан, акъылда къалгъан инсанланы санына кире-ди – дейди,  Торукъну юсюнден, нарт джулдузлама;

*эркиши Торукъгъа кёксюлдюм кийим джарашыр, Торукъ тиширыугъа –  къызылсыман, джашил, сары, сют бетли кийим келишир;

*акъылы 36-42 джыллада  къатар, ол заманнга дери сабийлигин атмаз;

*сан джетишгенлиги 20-25 джыллада болур;

*юйюрюнде башчы болуб сыйы кёрюлмесе, юйден кёлю  сууур, суууса уа бир башха, сыйы кёрюллюк  джер  излер. Торукъну джашау нёгери муну эсге алса иги болур;

*Торукъну эм баш сезиую – сюйгенин кючлю кесимсегениди. Эркиши Торукъну  –  тиширыууна,  не да тиширыу Торукъну – эркишисине талпыгъан адам джангылыр,
этгенине да сокъураныр;

*дуниягъа, табигъатха,  джуукъ-тенге сюймеклиги,  къайгъырыуу, болушлукъ этерге талпыуу,  хар заман  ичин толтуруб турур;

*джашау нёгерге,  халиси кесинден къарыусузуракъ, ол айтханнга  къарарыкъ биреуню сайласа иги болур;

*бир затдан халы бузулса, джанына тийген болса,  санлары тюшген заманлары болуучанды.  Аны ол халдан чыгъарыргъа излеген джашау нёгери,  биреуге болушлукъ керекди, десе, Торукъ болумсуз халын  унутуб, хаман  тирилиб, болушлукъгъа  атланыр. Башхаланы къоруу талпыуу  кемсиз  уллуду;

*джашаугъа игимсеген кёз бла къарар, не палахда да игилик келлигине ийнаныб турур;

*джангылыкъланы чыртда кёзден тайдырмаз,  окъуу-билимге талпыр,  ишде кесин аямаз, иш джеринде сыйланыр ючюн, тамада дараджагъа келир ючюн бек кюреш берир;

*къарыусуз, мадарсыз инсанлагъа джюреги бек эрир, къолдан келгенни алагъа аямаз, игилиги ючюн саугъа да сакъламаз;

*таза иннетли, таза джюрекли адамды;

*ауругъан заманында бек халисиз болады, анга ол заманда ариу сёз бла ариу къарау керекди, джашау нёгери  аны  билсе иги болур;

*нарт джулдузламада Торукъ «Тейри  сюйген» инсанланы  дараджасындады;

* джулдуз  къауумуну арасында, къарангыда  джол тутдурур  кибик  бир  джарыкъ джулдуз  барды, къалгъан джулдузла алай кёзге  илинмейдиле. Джулдуз халына кёре «кесим» - деген, джигит, шамны, атын иги бла айтдырыуну  бек сюйген, болушлукъгъа джан атхан,  дараджалы, алчы адамды – дейди анга нарт джулдузлама;

*гезегенлери  -  Джетегей (Марс),  Дугъун (Плутон),  Ай (Луна),   Чолпан (Венера).




ТОРУКЪ ТИШИРЫУНУ САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Узун заман  сингирлерин зорлаб, бир затлагъа къыйналыб турса, «сант тёнгек» деген, санланы тюшгени  къарыусузлукъ  ортагъа чыгъар, аны ючюн болумсуз затха керексиз къыйналмай, кесине сакъ болургъа керекди, не ючюн денилсе, сингир бузукълукъ  кёб тюрлю ауруугъа  тамал  болуучанды.
Орта джылларында бауруна, ёт кесесине  сакъ болса иги болур.
Кесекле тийиученди, алай уллу хата этмей да  кетиученди.
Бютеу рахатсызлыкълары, баурдан къалгъанла, дженгил кетген аурууладыла - дейди нарт джулдузлама.





ТОРУКЪ ЭРКИШИНИ  САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Сингирлерине сакъ болургъа керекди. Орта джыллада, сингирленнген заманында, джюрек кесин эслете башлар, анга сакъ болса иги болур.
Торукъ эркишиледе къан тамырла къарыусузуракъдыла – дейди нарт джулдузлама. Болургъа болур. Торукъ эркиши ишде кесин аямайды, ол да  санны зорламай къоймайды. Айтылгъан эсге  алынса, Торукъ кесин эсгериб джуаш ишлесе, санны кемсиз зорламаса, бу рахатсызлыкъ ортагъа чыкъмаз.
Къулакъ, бурун, кёз, тамакъ суукъгъа чыдамсыздыла, аланы джылы тутаргъа керекди.
Къаллай аурууну да дармансыз юсюнден атарча джаратылышдан кючю барды  - дейди  нарт джулдузлама.
Джашауу бек къыйнамаса, уллу палахлагъа джолукъмаса, Торукъ эркиши ауруу не болгъанын билмегенлей узун джашар. Къартлыкъгъа джашагъанла Торукъланы ичинде кёб болуучандыла.
 



ТОРУКЪ ТИШИРЫУ БЛА КЕЛИШИБ ДЖАШАЯЛ-ЛЫКЪ  БУРЧЛА

ГОНДАРАЙ – 12 бадратыкъ (июль) – 22 бадратыкъ (июль) бу тиширыу бла джарашыб джащаяллыкъ эркишиди.
СЕЗГЕК–  22 элия (июнь) –  30 элия (июнь), 
КЪУШДЮГЕР –  1 кюз аллы (июль) – 11 кюз аллы (июль)   бурчланы адамлары  бла тартышмалары болмай къалмазла, алай чыртда уллу келишмезлик халилеринде  эсленмейди. Бираз тартышсала да, алай эте джарашыб къалырла. 
ТУТАР – 22 сюммекли (декабрь) –  1 сюммекли (январь), 
БЕЧЕЛЬ –  2 башил (январь)  - 12 башил (январь), 
ПИРСУАЙ – 13 къыямут (январь) –  20 къыямут (ян-варь),   
КЮНЛЮ– 13 доммай ай/аймуш ай (август) – 23  доммай ай/аймуш ай (август) бурчланы ичине кирген адамла бла  Торукъ тиширыу хазна   келишалмаз.





ТОРУКЪ  ЭРКИШИ  БЛА  КЕЛИШИБ  ДЖАШАЯЛ-ЛЫКЪ  БУРЧЛА

ДЖАНАККЫ– 24 этыйыкъ (сентябрь) – 3 этыйыкъ (ок-тябрь) кюнледе туугъан  тиширыу, Торукъ эркиши бла эм джарашыулу джашаяллыкъ инсанды.
ЁТГЮР–  23 къыркъар (июль ) –  31 къыркъар ( июль) за-манда туугъан тиширыугъа,  Торукъну кёзю  бек къарар, алай бирге болсала  хазна  бир-бирине ал бермезле, джара-шалмазла. Ол тиширыуну кючлю халиси барды, Торукъ да  аны кёлтюралмаз.  Ансыз болмаз болуб,  Ётгюр тиши-рыуну джашау нёгери этсе уа, юйню оноуун аны къолуна бериб, кеси артха турургъа  керекди.
Башха бурчла да  анга келишир ючюн къалмайдыла. Сёз ючюн: Кюусюммю, Кюнлю,Услу, Гондарай.
Джангыз,   Лобан, Джылан, Аслан, Къуш  джыллада ту-угъанла бла, ал заманлада,  кючлю тартышмала болургъа болурла. Алгъа билгич бла кенгешиб, андан сора  юйлениу оноуун этсе, аман болмаз.
Шохлукъну уа,  Торукъ, бютеу бурчланы адамлары бла, тартышмасыз, къаугъасыз джюрюте билир.













ХЫЙМЫЙ
1 тотурну (апрель) – 10 тотурну (апрель)


ХЫЙМЫЙ  ТИШИРЫУ БЛА ЭРКИШИНИ КЪЫСХА ТАНЫМЛАНМАСЫ

 *Хыймыйны ёхдемлигин сындырыб,  намысын тюшюрюрге кюрешеген адам джангылыр, ёмюрде унутулмаз джуабын да алыр;

*фахмусу уллуду;

*джамагъатда тыйыншлы орун алыр ючюн бютеу болумун ортагъа къояр, ол талпыуунда арыу-талыу билмез;

*атын иги бла айтдырыргъа бек сюер;

*кёлюнде – джаратыучулукъ сезиуле толуб,   акъылында – харкюнлюк джашауну кереклери болуб,  ич дуниясында кеси-кеси бла тартыша тургъан бир адамды.
Джаратыучулукъ  бла бек  сыйлы болур, не ючюн денилсе, баш фахмусу –джаратыучулукъду.  Санатда, суратчылыкъда,  эскертмечиликде д.б. санатлада хорлам, сый да  алыр;

*джюреги тазады, кир иннетли, кир сёлешген адамланы сюймез;

*асыры ёхдемди, ол халиси анга  джашауда зорлукъла да джашатыучанды. Табсыз сёзню, итликни чыртда джуталмайды, джуабны да къатыракъ бериученди;

*сыйын къаты тутар, бет джояр затха джуукълашмаз, джуукълашханы болса да, узун сюре кеси-кесин ичинден ашаб турур.   Бети джибиген инсанладанды –  дейди  анга джулдузлама;

*ётюрюкню баджаралмайды, алай тюбеллек джаланчы болуб бошагъан дунияда, джалгъан  айтылмай да болмайды, аллай заманлада уялгъаны бетине  урур, кемсиз  джунчур;

*дюрюслюгюне  джауу да чурум табалмаз;

*къыйналгъан адамлагъа дагъан болургъа бек сюеди, болушхан адамы кёб болур;

*сёзюне керти болур.   Берген сёзюн туталмаз болса, кечмеклик тилеб, бош сакълатмай, адамгъа хапар берир. Сёз бериб артда унутуб къойгъанланы сюймез;

*Хыймый асыры джашлай юйленирге бек талпыр, алай болса уа, юйюрю  хазна  джашаугъа тутуналмаз. Аны ючюн,  джулдузлама анга,  джылын иги танг алгъандан сора юйленсе иги болур -  деб насихат этеди;

*23-28 джылла арасында саны къатар,  кючюн алыр,  акъылыны къатыу  заманы уа – 48 джылгъа дери барыр. Ол заманнга дери, джангыла да тюзете джашар, алай 48 джылындан сора, бютеуден чакъгъан терек кибик болур,  акъылы, оюму дараджалы болур, муратларына да джетер;

*орта джылларындан атлай, сюеклери сынчый башларла,  суукъгъа сакъ болургъа керекди;

*60-70 джыллары арасында ,  «ич къалтырау» деген,  кеси билмегенлей бир затдан къоркъгъанча болгъан бу ауруу, Хыймыйлада,  барысында болмаса да,  эслениученди. Джулдузлама айтханны эсге ала,  кесин ол джыллагъа  хазырлаб,  ол заманны чырмаусуз ётдюрюрге керекди. Ол ауруу тюлдю,  сингирлени кёб джылланы  къозгъалыб  тургъанындан, ортагъа чыкъгъан бир затды;

*джулдузлама айтханнга кёре, джулдузларыны, гезегенлерини турушуна кёре, Хыймый инсанла узун ёмюрлюдюле;

*ана, ата болсала, халкъгъа джарарыкъ бала ёсдюрюрле, аланы эртдеден ишге чыныкъдырырла;

*бир-бирде джанына бек тийилсе,  ачыуланыб, болгъанны,   бургъу джелча  бургъан заманлары да болуучанды, алай  ол халы  узун сюрмейди. Акъыллы Хыймый мунга кеси да эс бёлюученди,  кеси халисин тюзетиуде  уста болгъан Хыймый,  ол анга джарашмагъан къызгъынлыгъындан да къутула билир – деген ышаныу барды;

*сёзю ауруракъ болур, джашау нёгери муну алдан эсге алыб, аны къыздырыр,  аны къаты сёлешдирир зат этмесе  иги болур;

*нарт джулдузлама Хыймыйны,  къартлыкъ джылларына дери кёз тутхан болгъанлай турады – деб суратлайды. Кертиси бла да, ала бек алдыр, кесине тартхан, кесине илешдирген   адамладыла;

*сёзю хар джерге ётер адамды, алай джашауда аны, не эсе да, хайырландырмайды;

*рух кючю, акъыллы сёзю, ачыкъ оюму бла адамланы сюйген джанына бурур мадары барды, аны ючюн джамагъатда сыйы билинмей къалмайды;

*санын ачытыудан, солуу джетмезлигинден эм да къарангыдан тартыннган адети болады. Ол билинчтюбюне кирген, туугъан заманындагъы  буллгъанындан болады. Кеси аны билсе  къоркъмаз;

*уллу бир сыннган, чыкъгъан болмаса, багъыучугъа, бакъгъычха  барыуну сюймез, аны ючюн уакъ  ауруучукъларын теренлешдирирге болады. Бу эсге алынса иги болур – дейди джулдузлама;

*юйдегисине, джуукъ-тенгине, элине, къралына бек сый берген адамды Хыймый;

*джашаугъа джангы атлам этиб тебреген заманында, аркъасы, кёлтюргючю  болуб тюз джолгъа салынса, бу адам къралында бек мийик  дараджагъа  чыгъар, алдан джашауу терс кетсе уа, ачыулулугъу кёрюкленир, ол да аны мугур этер;

*тюшде, тюнде бир тюрлю бир  сезиу бла, боллукъну алдан  сезген  бир аламат  фахмусу барды, аны ючюн Хыймыйгъа тёгерегиндегиле тынгыларгъа керек болурла. *«Не эсе да бу  иш болур демейме» -  деди эсе Хыймый, ол ишден къол джууулду дерге боллукъду;

*адамлыкъ тамалы – дюрюслюкдю;

*джулдуз къаууму, бир джарыкъ джулдузну къатында, 4 мутхуз джулдуз бла танымланады.  Джулдуз халына кёре, джаратыучу акъылы болгъан,  иги затны дженгил эслеген, ёхдем джюрекли,  джашауда джангылыкъланы, тюрлениулени дженгил алгъан, джохар кёрюнюшдю, сюйюмлю, дертсиз, иги джюрекли, иги иннетли адамды – дейди  джулдузлама;

*гезегенлери – Кюн (Солнце), Джетегей (Марс),  Ай (Луна),  Джюзен (Меркурий).




ХЫЙМЫЙ  ТИШИРЫУНУ САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ


Джаш заманындан башлаб,  башына къан ургъан адети  болуучанды, джылы уллайса къан басымы бир-тюше, бир- ёрге чыгъыучу болуучанды, аны ючюн мунга эс бёлюнсе иги болур. 35-36 джылларына дери, Хыймыйла къан басымы асыры кёрюнмегенлей джашаучандыла, башына къан ургъанын да,  «уялчакълыкъдан болады, бети джибийди» - деб,  сюйюмлю къараб къоядыла.  Алай ол къан тамырлада бир буулгъан джер болгъаныны белгисиди. Муну кеси эсге алыб, тамырларына кёз-къулакъ болатурургъа керекди;
Джулдузлама, башха  ауруу юсюнден айтмайды, джангыз – кесеклени эсге сала, бурунну, тамакъны, къулакъны, кёзню суукъдан къорунмасы хайырлы болур - дейди.
Къан басым тюрленнгич болса, уакъ башха рахатсызлыкъчыкъла да ортагъа чыгъыучандыла,  алай  ала,  къудретли гезеген эм джулдуз тотуруна къаралса, хазна заран берирча кёрюнмейдиле.





ХЫЙМЫЙ ЭРКИШИНИ  САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Орта джылларына киргенден сора,  заман-заман тамагъыны тюрленнгенин эслер. Хыймый эркишиле юч тюрлю болуучандыла.  Ол айтылгъан таууш бузулма биринчи бёлюмдеги Хыймыйлада болур.  Ала ачыулансала, не да бек сейирсинселе мийик таууш бла сёлешиб башларла. Ол суратлама сабийликден да белгили болады.  Биринчи  бёлюмдеги  Хыймыйла, сабий заманда «кесим айтхан» -  деген сабийле болгъанланры   ючюн, ол заманда, къычырыкъ-сыйыт эте,   таууш  теллерине заран берген болурла,   не да,  бакъгъыч  къарамай,   багъылмай къалгъан бир тамакъ ауруу болгъан болур дерге  боллукъду. Былада,   джыллары  уллая,   сёлешген  таушлары   ёргеден ёрге чыгъа баргъан адет эсленеди, аны ючюн андан къоркъаргъа керек тюлдю.
Ёмюрю къан тамырларына эс бёлгенлей турсун –  дегенди мунга нарт джулдузлама.
Кесекле тийген заманда, ёбгеге  сакъ болуу амалсызды.
Джулдузлама айтханнга кёре, Хыймый,  Тейри  къоругъан бир адамды. Аурууларыны бири да ёлтюрюр, сакъат этер тюлдю.




ХЫЙМЫЙ ТИШИРЫУ БЛА КЕЛИШИБ ДЖАШАЯЛЛЫКЪ  БУРЧЛА

ЁТГЮР– 23 къыркъар (июль) –  31 къыркъар (июль),   
КЪУТАС– 3 къыраулу (декабрь) – 12 къыраулу (декабрь) тарихледе туугъан эркишиле, Хыймый тиширыу бла джарашыу джашаргъа боллукъдула, джулдузлары  бир-бирине келишеди, алай уакъ  тартышмачыкъла бирликни татыуун бузаргъа болурла.
УСЛУ –  23 эндрейик (ноябрь) – 2 эндрейик (декабрь)   Бу тиширыугъа эм бек келишген  эркишиди.  Аны  бла насыблы болургъа  болур.   
.



ХЫЙМЫЙ  ЭРКИШИ   БЛА КЕЛИШИБ ДЖАШАЯЛЛЫКЪ  БУРЧЛА

Хыймыйла, халилерине, алагъа тийген джулдуз, гезеген тотурларына кёре, башда айтылгъаныча, ючге бёлюнедиле.
Биринчи бёлюмге кирген Хыймый эркишиге эм келишген бурч, 14 аргъышлыкъ (сентябрь) – 23 аргъышлыкъ (сентябрь) тарихде туугъан  КЪЫЛЛЫДЫ. Джулдузламаны  айтыууна кёре, бу тиширыу бла ол бек насыблы  болургъа   болур.  Иши, сёзю, олтуруу-туруу бла  халкъ   адебден таймагъан, эркишисин кесинден ёрге тутхан  Къыллы, анга бек аламат джашау нёгер болур.

Экинчи бёлюмге кирген Хыймыйлагъа  ДЖАНАККЫ  бурч,  (24 этыйыкъ (сентябрь) – 3 этыйыкъ (октябрь)   джарашыр.

Ючюнчю бёлюмге кирген Хыймыйлагъа эсе,  13 сынарыкъ (ноябрь) – 22 сынарыкъ (ноябрь) арасында туугъан  ТУТАМЫШ   бурч  келишир, Тутамыш тиширыу аны эм насыблы эркиши этер.














ХУТТУС
11 хычыу (апрель) – 20 хычыу (апрель)


ХУТТУС  ТИШИРЫУ БЛА ЭРКИШИНИ КЪЫСХА  ТАНЫМЛАНМАСЫ

*эрлай джанына тийиб къалгъан адамды;

*сезиу толуду;

*дюрюсдю;

*адамгъа аманлыкъ этиу акъылында да джокъду;

*джангылыкълагъа,  билимге, джарыкълыкъгъа талпыгъан биреудю;

*джетген джеринде хар затны эбин билиб, ишни баш эте билген адамды, аны ючюн джамагъатда кёзге тюшген  болур;

*ауур акъыллыды, кёб тюшюнюр, алай  оюму эм тюз болур, ашыкъ-бушукъ этиб, оюмламагъанлай бир зат этмез;

*сюйген адамын башыны юсюнде тутар,  чыкъ тюшюрмез,   джакълар,  асыры эркелетиб эсирик да этер;

*къарамы, сыфаты кёзге илиннген, заман  аны къаты бл озуб кетгенча, джылындан джаш кёрюннген инсанды, аны ючюн джашлыгъы къалгъанладан узун болуучанды;

*халкъын, адетлерин къаты тутар, бузгъанлагъа тийишли сёлешир;

*адамны ачытыучу джюрексизлени, мурдарланы эм да, кеслерин мал кибик тутханлагъа ичинден дертли болгъанлай турур;

*башханы ачысын кесини ачысыча ангылар, къолдан келген болушлукъну да этер;

*тилни бузуб кирли сёлешгенлени адамгъа санамаз, салам бермез, амалсыз болуб салам берсе  да, ичинден къыйналыр, аллай адамла халкъда болгъанлары аны ачытыр. Ана тилине багъа берир;

*хар оюму башхаладан алгъа кетген оюм болур.  Хуттусла  сауут ишлеуде, кюбе  этиуде, манджылыкъ   къурууда дегенча,  эски заманда аскер усталыкъны келишдирген затлада уста болгъанлары,   джулдузламада айтылыб турады.  Бу адам бюгюнлюкде – тюл, келир заманнга акъылын узатыб тургъан адамды, аны ючюн  муну  джашау нёгерге табхан,  къуанчлы болургъа  керекди, не ючюн денилсе, аллай алчы адамланы оюмлары бла, аланы фахмулу этимлери бла,  тарихде  миллетни алгъа барыуу танымланады;

*алгъа кетген акъылы болгъан Хуттус, таш салыу,  билгичге китаб ачдырыу, таш къуйдуруу,  Тейри табынакъланы инджелеу, адам кёрелмеген джанла  кибик затлагъа бек эс бёлюученди.  Бютеу джаратылгъан барлыкъ,   адамны кёре билгенинден эсе аслам болгъанына ийнаныр, алай бла  аламны  адам  улу билелмеген тахсасын билирге  кюрешир;

*аны бла бир кере ушакъ этген адам, аны бла тюбеширге излеб турур;

*ауругъаны болса, эм гитче ауруучукъну да уллуча кёрюб, бек кемсиз этер. Джашау нёгери муну эсге алса иги болур.   Ауругъан сагъатында аны къатында болуб, сабийге къарагъанча къаралмаса, бузулуб-къырылыб къалыучанды;

*ауругъан сагъатында кеси да, сабийча бек сюйюмлю болуучанды;

*заман-заман, джашауда бир табсыз затла ортагъа чыкъсала, аланы тюзетиуде зорланса,  кишиге сёлешири келмеген, бир джерге къысылыб сагъышха кетиб тургъан заманы болуучанды, ол заманда анга джанашыу тюз болмаз. Ол халдан кеси уакъ-уакъ чыгъыучанды.  Аллай заманында  бир терс сёз аны къыздырыр, ол заман юйде, не да ишде боран къобар. Ачыулу заманында къаты сёлешир. Эм игиси, аллай  халы болгъан заманда   анга тиймемеудю;

*бу  адамны акъылы сезиулерин  басыб туруучанды,  алай бек къыйналгъан заманында, сезиулери  акъылын басханы да кёзге илиниученди;

*ата, ана болгъан Хуттус, сабийлерине джашауун  атар,  ёмюрюню ахырына дери  алагъа  дагъан болгъанлай турур;

*джулдузлама мунга «джарыкъ рухлу инсанлы» - дейди;

*бет-намысдан ишленнген кибик алайды;

*иш джеринде башда болмаса, джаны инджилир;

*ёхдемди;

*сюйген инсанындан  ёмюр  кертичилик излер,  бирликни тазалыгъындан акгыллы болса уа,   юйюн, юйюрюн да  атыб кетер;

*джулдуз къауумуну тамалы, асыры  джарыкъ джанмагъан джулдузладыла, алай солдан джарыкъ, сарыракъ джулдуз джарыгъы урады.  Чолпанны тотуру бек тийген адам болгъаны ючюн, мутхуз джулдузлагъа кёре тюл да, Чолпаннга кёре танымланады. Алай бла: боллукъну бек сагъыш этген, акъылында  къалала къуруучу,  ол муратына да джетерге кюрешген, «мен бу заманны адамы тюлме, келир заманны адамыма» - деген акъылы болгъан,  джаратыучу акъыллы, терен сезимли, кемсиз сюйюмлю,  кесине тартхан, сёзюн эшитдире билген аддамды - дейди нарт джулдузлама;

*гезегенлери – Джетегей (Марс), Чолпан (Венера),  Ай (Луна).




ХУТТУС   ТИШИРЫУНУ САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Къан басынчына сакъ болургъа керекди.
Джаны къыйналса башы ауруучу кибик болур.
Къан тамырларына эс бёлюнсе аман болмаз.
Джулдузлама, башха  ауруу юсюнден айтмайды,   джангыз – кесеклени эсге сала, бурунну, тамакъны, къулакъны, кёзню, бел джанын  суукъдан къорунмасы хайырлы болур – дейди.




ХУТТУС ЭРКИШИНИ  САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Орта джылларындан сора ауазы тюрлене баргъаны эслениученди, алай къоркъар зат джокъду, ол  хал бютей Хуттуслада кёрюнюученди, хаталы да тюлдю.
Къан тамырларына къарай турса, аман болмаз.
Бир  уллу,   сакъланмагъан бир зат болуб,   санына заран болмаса,  джулдузлама  чизгисинде башха аурууланы тамгъалары чыкъмайды. Бу хал да  Хуттусну  насыблы адам болгъанын шагъатлайды.




ХУТТУС ТИШИРЫУ БЛА КЕЛИШИБ ДЖАШАЯЛЛЫКЪ  БУРЧЛА

КЮНЛЮ– 13доммай ай (август) – 23 доммай ай (август) тарихде туугъан эркишиге джюреги тартар,  алай бирге джашаб башлагъан заманда, уакъ къаугъачыкъла чыкъмай къалмазла.   2 амыстол (ноябрь-12 амыстол (ноябрь)  кюнледе туугъан,   ХЫРТЛЫ бурчну эркишиси, Хуттус тиширыугъа эм бек келишген  инсанды. Аны бла насыблы болур – дейди нарт джулдузлама.




ХУТТУС  ЭРКИШИ   БЛА КЕЛИШИБ ДЖАШАЯЛЛЫКЪ  БУРЧЛА

Биринчи бёлюмге кирген Хуттус эркишиге эм келишген бурч, 14 аргъышлыкъ (сентябрь) – 23 аргъышлыкъ (сентябрь) тарихде туугъан  КЪЫЛЛЫДЫ, не да,   24 къыркъаууз (август) – 1 къыркъаууз (сентябрь) тарихде туугъан  СЫНЧЫМАДЫ.
Джулдузламаны  айтыууна кёре, бу эки тиширыудан бирин сайласа,  ол бек насыблы болур. 
Адебли, эркишисин кеслеринден ёрге тутхан  Къыллы бла Сынчыма, анга бек аламат джашау нёгер болурла.











ХУНТА
21 хычауман (апрель) – 30 хычауман (апрель)


ХУНТА ТИШИРЫУ БЛА ЭРКИШИНИ  КЪЫСХА ТАНЫМЛАНМАСЫ


*Нарт джулдузлама былагъа «тынгылауукъ»,  кёб ауурлукъгъа джылла бла  тёзе билген,  аз сёлешген, акъырын, алай  деменгили къымылдагъан адамла,  дейди;

* кесине базыннган инсанды Хунта;

*тёзюмю, чыдамы  айтыуда айтырчады;

*башханы айтханына сыйлаб тынгыласа да,  кеси айтхандан, оюмундан, тутумундан таймаз;

*къолай-къолай сингирленмез, къызмаз, алай тамам толса, аны аллындан джаллау эм акъыллы иш болур. Аллай заманында бек къырыучу болуучанды. Алай аллай халлары  талай джылда  не бир кере болур, сингирленмей тынч джашаса уа, чырта  ол халгъа тюшмей да къалыр. Джашау нёгери, тёгерегиндегиле да  бу  суратламагъа эс бёлюрге керекдиле. Хунтагъа тохдаусуз  оноу этиб, хар этгенин сёгюб, кесин учузларгъа кюрешген адам, бир кюн ол халына тюбер, сора джашаууну къалгъаны  сынганы-чыкъгъанын тюзетиу бла ётер. Эм игиси, Хунта бла,  «сенсе-менсе» - деб джашауду;

*сюйген адамына бек байланыр, анга джанын берир;

*юйде турургъа бек сюеди. Ары-бери барыб хауле айланыу акъылы болмаучанды. Эркиши, тиширыу Хунта да аллайладыла.  Юйню джарашдырыб,  берекетли тепси  салыб,   юйде олтурургъа экиси да бек сюедиле, аны ючюн джашау нёгерлеринден да ол халини излерикдиле.  Юйден тас болуучула  Хуттусла  бла хазна мамыр халда джашаялмазла;

*тюрлениулени сюймез,  амалсыз болмай  ишинден, джашау нёгеринден айырылмаз;

*табигъатны, джаныуарланы сюер, сингирли болгъан заманында чыгъыб джюрюб джюрек халын ачыу адети да барды;

*ауруса , уллу бир рахатсызлыкъ болмаса,  багъыучулагъа  бармаз,  аурууну аякъда  ётдюрюр, дарман ичиуню сюймез, алай  бла дичинде къуушланыб къалгъан,   ауруу къозгъаучу бюрчюкле  тура-турурла. Аны ючюн  бурун агъыу, кёз джылау, тамакъ къысыуча  ауруучукъла ёмюрю  юсюнде болурла. Ала  ёлтюрюучю тюлдюле, алай заман-заман баш къалдырыучу джанлы бюрчюкле, адамны рахатсыз этген затладыла.  Хунта да,   джулдузлама айтханнга къараб, бу халсине акъыл бёлюб, ауругъан сагъатда багъыучулагъа барыучу болса, саулугъу  чарпымаз;

*джашаугъа къарамсагъан кёз бла къарагъан инсанды Хунта,  аны ючюн болур,  кюле турса да,   кёзлеринде мухурланыб тургъан бир мудахлыкъ чыртда кетмеученди;

*кёрюнюшю, кёргенни  къарамын  тартхан  адамды;

*ичин  тенге джуукъгъа ачыучу,  джашауундан тарыгъыучу тюлдю;

*джашауун, сагъышларын, къайгъысын, къуанчын, бек амалсыз этмеселе,  кишиге айтмаз. Айтыргъа керек болса уа, башсыз-тбсюз, андан-мындан, дегенча,  толу  хапар бермегшенлей,  айтыб башын алай алыр;

*дюрюслюгю эм баш рух халыды;

*мал барлыгъы, кириси, юй джюрютюу болуму аз болса да, тынгылауну басыб, бек токъ, бек аламат джашагъанча кесин алай кёргюзтюр, не ючюн денилсе,   адамла аны джазыкъсынныкъларын излемез;

*бираз къызгъанчыракъ болурму? – дерге да болур,   кертиге,  дараджалы Хунта да кёлкъалды этмез. Къызгъанчыракъ болгъаны, джашаугъа къарамсагъан кёз бла къарагъанындан, келир заманнга  ышанмагъанындан ортагъа чыгъады. Келир кюннге  бир  затны къолунда тутар акъылда болуб, къолун андан тарыракъ этеди, ансы  джюреги бек халалды, тилеб келгенни да бош къайтармаз;

*ишинде арымай-талмай ишлер, ишинден да къуаныр. Тамыб тургъан тамчы ташны тешер - дегенлей,  бир джерден таймай, ишлеб тургъан,  ишни эбин уста билир,   ёсер, дараджагъа джетер.  Хунта  бу затны  иги билир;

*не къадар тынч кёрюнсе да, ичинден бек шамсюерди, атын айтдырыргъа бек сюеди, махдаугъа къулагъы бек назикди;

*эркиши Хунта тиширыулагъа бек къарар, алай сайласа, юйленсе, тышына хазна кёз къаратмаз;

*бек сезиулю, таза джюреклидиле Хунтала;

*бу адамла, ол сабырлы халилери ючюн болур, кёбюсюне  ара джашауда къуллукълагъа келиучендиле, тамадалары да алгъа бек джан басыучу болуучандыла, алай бла да ишде ёсе барыучандыла;

*сюйгенине, тенге, джуукъгъа терслик этмез, пасыкъладан узакъ турур, ата, ананы сыйын кёрюр,  джашау нёгерин хар кимден  ёрге тутар;

*джулдуз къаууму,  бир  джарыкъ джулдузу  баш джанындан тийген, аз джарыкълы талай джулдуздан къуралады.  Эркиши джигитлик бла тиширыу назиклик бир арада болгъан,  кесине тартхан кёрюнюшю барды. Адамлыгъы тамды, дертсизди, кёлю къалса, джанына тийгеннге джюреги экинчи ачылалмаггъан, сюйсе – бек сюйген, кюйсе – бек кюйген адамды – дейди нарт джулдузлама;

*гезегенлери –  Джюзен (Меркурий),  Кюн (Солнце), Чолпан (Венера),  Керам (Сатурн).




ХУНТА   ТИШИРЫУНУ САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Хунта тиширыу омурауларына  сакъ болгъанлай турургъа  керекди.
Ол туугъан заманда джулдуз, гезеген тотуру,  Кюн, Ай болумуна  къаралгъанында,  сюек битими назик болгъаны ортагъа чыгъады. Аны ючюн сюеклерин бек зорламадан, ауур ишле бла кюрешмеден  джашаса, рахатсызхлыгъы болмаз.
Къатын ауруулагъа да эс бёлюнюр, суукъгъа уллу кёллюлюк джарамаз. Хунталаны тишлери гитчеликден огъуна къарыусузуракъдыла, бир къыяу болгъанлай, аланы эрлай  бастыра турмаса, бири  башха тишлерине да заран берир. Тамакъ ауруу, бурун агъыу кибик, кесекледен ортагъа чыкъгъан  рахатсызлыкълары бютеу ёмюрюнде эсленир. Ауур, ёлюр ауруула джулдузлама чизгисинде кёрюнмейдиле, алай ууакъ ауруучукъла бардыла.   Кесин эслеб джашау этсе, джай – тюртю чапракъ ашай,  къыш – ит бурун суу ичиуню кесине адет этсе, кесекледен къутулур.




ХУНТА  ЭРКИШИНИ  САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Хунта эркишиде да,  кесекле  деген  барды.  Кесекле тамакъны, бурунну, къулакъны алыргъа ёчдю, аны ючюн суукъгъа сакъ болургъа керекди.
Аш сингдирген, аш джюрютген джоллагъа да   эс бёлюнмей болмаз.

ъ


ХУНТА ТИШИРЫУ БЛА  КЕЛИШИБ  ДЖАШАЯЛЛЫКЪ  БУРЧЛА

БАТЫКЪ– 24 абыстол (октябрь) – 1 абыстол (ноябрь), 
СЫНЧЫМА– 24  къыркъауз (август) – 1 къыркъауз (сентябрь),   
ТУТАР–  22 сюммекли (декабрь) – 1 сюммекли (январь),
УСЛУ–  23 эндрейик (ноябрь) – 2 эндрейик (декабрь) бурчланы адамлары бла Хунта тиширыу юйюр къурай  билир. Быланы халилери Хунтаны халисине келиширчады,  джангыз,  юйлениуден  алгъа,  къайсы джыл туугъанын да эсге алыб, джыл танымланмасын  билгичден билиб, ортак бир суратлама  бла,  адамны алай таныргъа керекди. Бурч келишгенликге, джыл  башха  ёзелликле кёргюзтсе, адамда  башха тюрлю  хали  да болуучанды.  Сёз ючюн:  Джылан джылда туугъан  Сынчыма  Хуттус тиширыу бла чыртда бир юйде кечиналмаз, халилери бир-бирине терс келир, Къой джылда туугъан Сынчыма уа, бу тиширыу бла, бал  бла джау болуб джашар.




ХУНТА  ЭРКИШИ  БЛА  КЕЛИШИБ  ДЖАШАЯЛЛЫКЪ  БУРЧЛА

ТУТАМЫШ– 13 сынарыкъ (ноябрь) – 22 сынарыкъ (ноябрь),   
КЪЫЛЛЫ–  14 аргъышлыкъ (сентябрь) – 23 аргъышлык (сентябрь),   ПИРСУАЙ–  13 къыямут (январь) –  20 къыямут (январь) бурчла бла танымланнган тиширыула, бу эркишиге иги  джашау нёгерлик  этерле.  Юйлениуден алгъа къайсы джылда туугъанына да кёз джетдирилиб,  бурч берген суратламагъа джылыны танымы да къошулуб, джашау нёгер алай сайланыр.
Иш бирликде, тенгликде  Хунта эркиши бютеу бурчла бла келише билир.












ЧОЛПАНЧЫ
1гюрюлдеюк (май) – 10 гюрюлдеюк (май)


ЧОЛПАНЧЫ ТИШИРЫУ БЛА ЭРКИШИНИ  КЪЫСХА  ТАНЫМЛАНМАСЫ

*Кеси айтхандан таймагъан,  халисини тамалыды;

*ёхдем джюрекли, кесин бек джартхан,  хыртха урулса тёзалмагъан адамды;

*адамны аркъадан, ташадан  урмаз,   тенгликде, сюймекликде кертичилик кёргюзтген дараджалы биреудю;

*башха адамны оноууна,  акъыл бериуюне хазна  къулакъ салмаз;

*кесине кемсиз ышаннан, джигит рухлу, кёкюрекли  инсанды;

*юйюне, арбазына, къошуна, малына, кирисине бек сакъ болур, аланы кёбейттуде  арымаз;

*тёзюмю  айтылырчады. Джылла бла, башха адам тёзелмез ауурлукълагъа тёзер, тарыкъмаз, халын бузмаз, бек толса уа, не – сёлешмеден кёб тынгылар турур, не да бек къызыб, ортаны баш-тюб этер. Бек ачыулу болган заманында аны аллындан тайгъан, эм иги акъыл  болур.   Къызгъаны, къара-тынгылауу да къысха сюредиле, кеси-кесинден ачылыучанды, аны ючюн анга кёлкъалды этерге  болмаз. Тамам джанына джетсе киреди аллай халгъа, джашау нёгери да муну билирге керекди. Эм игиси Чолпанчыны тамырана джетмей, ариулукъ бла, джарашыу бла джашамакъды;

*акъырын тюшюннген бу адам, хар джерде джуабны эрлай бермез, къызмаз, тынгылар;

*Чолпанчы эркиши, тиширыу да назик кёллюледиле, аланы джанына тийген бек тынчды. Ала кёлкъалдыларын кёргюзтмеселе да, джуаб бермеселе да, ичлеринден бек ачыйдыла, аны ючюн быланы инджитген адам, айыб алырчады;

* бу бурчну тиширыуу джылар  халгъа дженгил кириученди, аны ючюн джашау нёгери сёзюне, ишине сакъ болургъа керекди;

*Чолпанчы сюйген адамларын, джашау нёгерге нюзюрлегенлерин,  джылла бла сакълар, алагъа кертичи къалыр;

*сюйгенин бек сюер, сюймегенин эслемез;

*джаратыучу фахмусу барды;

*иги бла аты айтылса, анга бек къуаныр. Шамны сюер, этген ишинде айтылырын да излер;

*кёрюнюшю бек джохарды. Эркиши, тиширыу Чолпанчы  да,  кирген джерлеринде кёзге илинмей къалмазла;

*адеблиди;

*къартлыкъгъа дери  айбатлыгъын атмаз, алдыр болгъанлай турур;
*30-35 джылларындан башлаб семирген адети да барды, алай семизлиги  тюртген болмай, ариу толулукъча кёрюнюученди;

*тышдан тийген бюрчюк ауруулагъа тиренчи азды;

*аны таныгъан адамла анга «джуаш адамды», дерле, алай ичинде  мазаллы, терен бир сезиу кёл боркъулдай тургъан адамды.  Тейри анга, хар затны  тамаллы сезерча, бир терен сезиу  хазна бергенди. Нарт джулдузлама  аны джохар, дараджалы адамланы санына къошады. Хар не джаны бла да сюйюмлю, кесине тартхан, алдыр  инсанды  Чолпанчы;

*башхала шашхын болгъан,   бир палах келген   заманлада, суукъ къанлы, сабыр оюмлу бола билир, башхала акъыл джыйыб эталмагъан оноуну да этер;

*кёзкъарам этиб джигитликге атылмаз, алай кесинден башха этер адам болмаса, эм айтылгъан джигит этерик ишни да этер;

*быллай дараджалы адам бола тургъанлай, кеси-кесине ышанмагъан ичинде бир сезиую барды. Ол гитчеликден къалгъан бир зат болургъа болур.  Ол сезиу аны джашауда артха тартхан затды. Кеси мунга эс бёлсе,   ол ич тыйгъычдан къутулур;

*сингирлери бек назикдиле. Тышына кёргюзмесе да, хар бош зат да аны джанына джетерчады, аны ючюн саулугъу табсыз джанына тюрленирге болады. Муну кеси эсге алыб, болумсуз затланы эсге терен алмазгъа юренсе, саулугъу  орнунда турур;

*сырын, таша затын сакълауда уа, мунуча киши болмаз дерге боллукъду. Чыртда  таша затын кишиге  ачмаз, башха адамны сырын-ташасын да корур;

*нёгерликде бек аламатды: тынгылауукъ, кертичи, сабырлы, дюрюсдю;

*къолун къысхан адамды, бираз джыймышды, анга да терс дерге болмаз. Бир башхагъа тилеб баргъандан эсе, къолну бираз къысыб, керек кюн алырча болгъан игиди  - дейди джулдузолама. Алай, къызгъанч тюлдю, керек кюнде, аягъы тайгъаннга, чыртда джугъун аямаз, кесине андан бир зат сакъламагъанлай, ачыкъ кёллю болушлукъ этер;

*хакъы ашалгъанны джакълар;

*терсге къаршчы тюзню джанында болур;

*сюймекликде бек назик болур. Хыянатны чыртда кёлтюрмез;

*сюйюмлю, джарашыулу, тёзюмлю, джаратыучу рухлу инсанды;

*Чолпанчы бурчну адамын джашау нёгерге сайлагъан инсан джангылмаз, джашай бара,   бекден-бек джаратыр,  керти адамны къолундан тутханын  ангылар;

*джулдуз  къаууму,  арада бир уллу, джарыкъ  джулдуз бла, аны тёгерегине джайылгъан талай мутхузуракъ джулдуздан  къуралады;
Джулдуз халы бла, ёзю – туу ишленнген, адамлыкъ тюзенин тас этмеген – деб, джулдузламада  алай суратланады;

*гезегенлери  - Ай (Луна),  Чолпан (Венера), Кюн (Солнце), Тенгир (Юпитер).




ЧОЛПАНЧЫ ТИШИРЫУНУ САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Чолпанчы  татыулу ашаргъа бек сюйгени ючюн, 35 джылларына, билиннгенича, семире башлаучанды. Зарифлигин тутар ючюн, ашны эслесе, семириу къайгъы  бла  да джолукъмаз.  Джюрек бла къан джюрютген тамырларына , кесеклеге,  солуу  джолларына  сакъ болса иги болур.  Сингирлерине да эс бёлюб, хар затха  къыйналыуну къойса,  тёнгеги руху да рахат болуб, насыблы джашар.




ЧОЛПАНЧЫ ЭРКИШИНИ  САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Ауазы бир-бузула, бир-орнуна келе туруучанды. Кесекле тауушчу сингирлерине заран бергенден алай болуучанды.  Бу рахатсызлыкъ бютеу Чолпанчылада эсленеди,  чуруму да –  тёнгегини къарыусузуракъ багъышыкълыкъ  къорумасыды.  Хаталы  рахатсызлыкъгъа саналмаз.
Териси асыры джукъа  болуучанды да, бир къауум Чолпанчылада  тери къызарыу, бюртюк чыгъыу кибик затла  кёрюнюрле.  Къауракъ деген рахатсызлыкъ, аз-буз  ортагъа чыкъса да, джашауунда  кесин  эслетир, аны ючюн ашагъан затларында анга  джарашмагъан  затны билиб,  аны ашамай турургъа  кереди.  Назик джюрекли болгъаны ючюн сингирлери джюклениб туруучу болур. Джюреги бла къан басымы, орта джылларында  кеслерин билдире башларла, аланы къайгъысын эртдерек кёре башласа, аман болмаз.
Джулдузлама чизгисиндеги тамгъала ауур аурууланы кёргюзтмейдиле,  айтылгъанла хаталы тюлдюле,  сингирлерин джюклемей турса, чизгисине кёре – узун ёмюрлю адамды.  Таза джюрекли Чолпанчыла, билиннгенича,  эрикгинчи джашаучу адамладыла.




ЧОЛПАНЧЫ ТИШИРЫУ БЛА  КЕЛИШИБ  ДЖАШАЯЛЛЫКЪ  БУРЧЛА

БАТЫКЪ– 24 абыстол (октябрь) – 1 абыстол (ноябрь)  бурч,  Чолпанчыны кесине бек тартар, алай экисини халиси бир-бирине тиер кибик болгъанындан, джарашыу джашаялырла дерге къыйынды. 
СЁНЕГЕЙ – 19 санарыкъ (февраль) –  29 санарыкъ (февраль) бурч, Чолпанчыгъа бек келишир, джарашыр бурчду. Ол адам бла юйленсе, хазна тартышма болмай, ариу джашар.  Сёнегейни  ары-бери  ауа  тургъан  халиси болса да, джохар Чолпанчыны ангылай билир,  джашауда да,  кертичи  болуб нёгерлик этер.
Джангыз  Лобан джыл бла Джылан джыл туугъан Сёнегей  бла ара тик болургъа болур. Юйленмеден алгъа   кёкбилимчиге  соруб,   туугъан джылын билиб, андан сора оноу этсе, юйлениую хайырлы болур.



ЧОЛПАНЧЫ ЭРКИШИ БЛА  КЕЛИШИБ  ДЖАШАЯЛЛЫКЪ  БУРЧЛА

ХЫРТЛЫ– 2 амыстол (ноябрь) –12 амыстол (ноябрь)  бурчну  тиширыуу,   Чолпанчы эркиши бла джарашыу джашаргъа боллукъду.  Башха бурчлада   да анга  тенглик этерге   болурла, алай  бу эркишиге эм бек  джарашхан Хыртлы тиширыуду.
АТЧАКЪ -2 кюз (сентябрь) – 13 кюз (сентябрь) бурчну тишщирыуу да анга бек терс келмез, джарашыулу джашар онг болур.
Джангыз,  Ат, Аслан,  Лобан  джыл  туугъан  Хыртлыла бла Атчакъла бу эркишини халисине  терсирек келирге болурла.   Башха джыллада туугъан Хыртлы бла Атчакъла  эсе, Чолпанчы эркишиге  джарашыр тиширыуладыла.
Юйленмеден алгъа билгичге сорсун – дейди нарт джулдузлама.
Джашауда хар тюрлю зат болуучусу ючюн,  башха бурчланы тиширыуларындан джашау нёгер сайлагъаны болса,  Ат,  Аслан, Лобан джыл туугъанладан узакъ турса иги болур – деген насихат, нарт джулдузламада барды.