Нарт джулдузлама 6

КЁЛКЁЛ
11 ныкъкъол (май) – 21 ныкъкъол (май)


КЁЛКЁЛ ТИШИРЫУ БЛА ЭРКИШИНИ КЪЫСХА  ТАНЫМЛАНМАСЫ

*Тыш къарамда  эрлай кёз алдагъан ариула, бу бурчда бек кёб болурла;

*тышдан туу кёрюнсе да, ичинден бирда бек назик ишленнген биреудю;

*бир бош сёзден, бир  къыйыкъ къарамдан,олсагъат, джаны къыйналыб тебреген биреудю;

*сюйген адамына бир сабийча ышаныр, анга сабийча джабышыр, аны ючюн аны алдагъан адам хазна онгмайды - дейди нарт джулдузлама;

*тёзюмю белгилиди, кёб затны джутар, алай тамам толгъан заманында, айтмазын да айтыр. Эм игиси аны джанын къыйнамай, джууаш джашауду;

*хайуанланы, табигъатны, адамланы сюер, тышына чыкъса  джюрек сынчыулары тохдар, аны ючюн бу инсанлагъа кёбюрек солургъа, догъал табигъат  бла бирлеше, кесин къуандырыр байрамчыкъла эте турургъа керекди;

*сабийлерине, ала гитче заманда,  суугъуракъ къарар, алай сёлеше башласала ала ючюн джанын берир. Асыры башына миндириб,  эрке этиб къойгъаны да болуучанды;

*къыйын джашау шартлада тёзюмю бла дараджалы оюму, адамланы сейир этдирген затды. Бир палахда къычырыкъ-сыйыт этиб эсин атмаз, суукъ акъыл бла, ол  болумдан  чыгъар  онг табар;

*халкъыны адетине, тёресине, къралыны шартына сый бере билген, сабийлерин да халкъсюер, джуртсюер эте билген инсанды;

*келир заманнга ачылыб тургъан акъылы, оюму барды. Башхала алкъын тюшюнмеген затла аны башына алгъадан келиучендиле, ол фахмусу аны алчы, ёндер адамланы са-нына къошады;

*тюшлери аз болур, алай кёбюсю керти болурла;

*къымылдауу – акъырын, сёлешиую магъаналыды;

*кёб тынгылар, аз сёлешир;

*дерт тутмаз;

*башхагъа аманлыкъ излемез;

*биреуню сыйын джыкъмаз;

*джумушакъ джюрекли биреудю;

*джамагъат джашауда кёрюннген, сыйланнган болургъа бек излер, алай аны тышдан эслетмез, муратына джолну  таша, акъырын салыр;

*рахатларгъа бек излейди, заман-заман эринчекликге да тутулуучанды, алай аякъгъа турса, ыйыкълыкъ ишин бир кюнде огъуна битдирир;

*уллу сезиулери болгъан, уллу муратла къургъан инсанды, учузну, азны сюймез, хар затны дараджалысын излер;

*сюйген адамына бек байланыр, аны,  кесини догъал джарымы болгъанча  алай кёрюр, аны ючюн,  джашау нёгери аны сюймеклигине бир теслик этиб, башха джары тайгъаны болса, кечалмаз;

*Кёлкёлню кёлкъалдысы бек терен болады, аны сюймеклигине, ышаныууна  хыянат этген адам,  аны артда табалмаз;

*нёгерлиги бек аламатды.  Дюрюслюгю бла, тайгъан нёгерге дагъан бола билгени бла, Кёлкёл бек сыйланыр;

*хурджунуна дженгил узалыучу тюлдю, болса да бети чыгъар джерде къолу ачыкъ болуучанды;

*кесини энчи, таша затларын башхалагъа ачмаз, ичин тёкмез, башхала анга ышаныб айтхан сырлагъа да бек сакъ болуб,  ташалыгъын къорур;

*урламаз, башханы малына зарланмаз;

*алай бир-бирде, амалсыз болса, бираз джаланны да хайырландыра биледи. Артыкъсыз да муну эркиши Кёлкёл этиученди. Сёз ючюн, бийчеси, не да иш тамадасы – «къайда эдинг?» - деб сорса,  ётюрюкчюк айтыб башын алыргъа ёч болур;

*сёлешген тили алим тили тюлдю, алай кирленмеген халкъ тилден да узакъ кетмез;

*аламланы, узайны, Дунияны, адам джашауну магъанасын тюшюннгенлей турур;

*бирда сюйюмлю, джарашыу, хар джерде, хар джыйыннга   джарашыб къалгъан фахмулу, джаратыучу рухлу адамды;

*кеси сёзчюлюкню сюймез, сёз да этмез, алай сёзчюлеге къулакъ салыудан да артха турмаз. Ол  аны аман хапар джыяргъа -деб тюл, хар болгъан затны билиб, анга кёре кеси джашаууна хат берир ючюн этиученди;

*муратына къаджыкъмай, талмай, акъырын таша бла баргъан адамды;

*кесини дараджасын билир, аны ючюн  сыйын тутар,  башхала да анга,  хакъ этгенича къарасынла дегени ючюн, башхалагъа кеси да сый бериб, аланы иги затларын кёзде этиб, мамур халда  хар  адам бла алай джашаучанды;

*кеси нюзюрлеген затдан, кеси этген оюмдан аны бир кюч тайдыралмаз;

*юйюн, арбазын сюер, юйдегисине абджытмай къарар, джашау нёгерине бек байланыр;

*сюймеген адамларына ауур сёз айтмаз, джангыз аладан, бир чурум табыб, узакълашыб къалыр;

*джулдуз къаууму, беш мутхуз джулдузну джанында Джолоучу жулдуз бой кёргюзтюб, бу адамны дараджалы болгъанын танытыр.  Кёлкёллени ичинде этген муратлары толгъанла кёб чыгъыучандыла, тутханын къаты тутхан адамды, дуниягъа джарыкъ кёз бла, къараууз кёзден да, бир арада къараучуду, болса да, адамлыгъы – там, ариу, зариф, алдыр, кесине ышандыргъан, сёзюне тынгылатхан адамды – дейди нарт джулдузлама;

*гезегенлери  - Кюн (Солнце), Дугъун (Плутон),  Чолпан (Венера),  Керам (Сатурну), Ай (Луна).




КЁЛКЁЛ ТИШИРЫУНУ САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Кесекледен къорунса иги болур.
Тёгерекде джайгъын ауруу кёрюлген заманлада, кесин сакъларгъа керекди.
Ёбгеси суукъгъа тёзелмезлей назикди, ол да эсден чыкъма-са, джарсыуу болмаз.
Бакъгъычлагъа кетерге, рахатсызлыгъын бакъдырыргъа сюймез, алай багъылмай къалгъан бош затдан бир уллу па-лах  чыгъыб да къалыучанды, ол  эсде турса, керексиз  ачымаз.
Нарт джулдузлама айтханнга кёре, бютеу  рахатсыз-лыкълары ауур ауруулагъа джол ачмаз. Чизгисинде  хаталы аурууланы тамгъалары  чыкъмайды.


               

КЁЛКЁЛ ЭРКИШИНИ  САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Ёбгеге сакъ болсун - дейди мунга нарт джулдузлама.
Орта джылларында,  аш джолларында   рахатсызлыкъла эсленирле, алай, ашарын, ашамазын билиб,  кесине алай къараса,  уллу къоркъар заты болмаз.
Ашарыкъны бек сюйген бу эркиши, олтурса керегинден артыкъны къабханы да болуучанды, ол да бауурну зорлар, сора да бютеу сингдирим джолланы  рахатсыз этер. Бу да-раджалы адам  джулдузлама айтханны  эскерсе, къайгъысы болмаз. Семириб башлагъаны  да ол себеден болуучанды, семизлик  а  ичинде талай болумсуз ауруучукъланы да  келтирмей къоймаз.
Нарт джулдузлама, аурууларыны ауур болмагъанын бил-дирген бла бирликде,  ауур ишге кесин хазна урмасын – дейди.




КЁЛКЁЛ  ТИШИРЫУ БЛА  КЕЛИШИБ  ДЖАША-ЯЛЛЫКЪ  БУРЧЛА

СЕЗГЕК – 22 элия ай(июнь) – 30 элия ай (июнь),   
СЁНЕГЕЙ – 19 санарыкъ (февраль) – 29 санарыкъ (фев-раль),    
ДЖАННГАН – 1 джабалакъ (март) – 9 джабалакъ (март),   
БЕЧЕЛЬ – 2 башил (январь) – 13 башил (январь) бурчланы адамлары бла , Кёлкёл тиширыу ариу джашар, уллу сар-сынтыла болмазла. Халиси джарашыу болгъаны ючюн, хар бурчну адамы бла келишимли бола билликди.  Джангыз, джулдузлама чизгисине кёре,  Ит джыл бла, Аслан джыл туугъан  адамла бла арасы бек иги болмаз. Юйлениу ючюн адам сайладыгъы заман,  къуру бурчуна къараб къоймай, къайсы джыл туугъанына да къараса,  джарашмаз адамына тюбемез.




КЁЛКЁЛ ЭРКИШИ  БЛА  КЕЛИШИБ  ДЖАШАЯЛ-ЛЫКЪ  БУРЧЛА

КЪУШМУШ – 11 руккул (июнь) – 21 руккул (июнь) бур-чну тиширыуу Кёлкёл эркишини джюрегин байлар, алай юйлениуде  халилери бир-бирине  терс келир. Эки-юч джыл тёзалсала,  бир-бирлерине юренирле, бирликлери бузулмай джашаб къалыргъа да болурла. Алай,  ал заманлада къыйын боллугъу ачыкъды.
Юйлениу ючюн,  14 аршъышлыкъ (сентябрь) – 23 ар-гъышлыкъ (сентябрь)   КЪЫЛЛЫ  бурчну тиширыуу джа-рашыр.  Айбат кёрюнюшлю,  акъыллы, этимли,  чомарт-лыгъы бла  айтылгъан  бу тиширыу,    Кёлкёлге бек ариу джашау нёгер болур.   . 
ТУУСАНАКЪ – 13 ийирик (декабрь) – 21 ийирик (декабрь)   бурчну тиширыуу,   бу эркишини  кесине бек тартар, алай бирге болсала, юйюр чачылмай къалмаз,   къаугъала, кёлкъалдыла  тохдамазла.
ЁТГЮР –23 къыркъар (июль) – 31 къыркъар (июль) бурчну тиширыуу эсе,  бу эркишини  туушдан душманыды  - дерге боллукъду, анга урунмаса , артда башы хайран болуб тур-маз.
ПИРСУАЙ – 13 къыямут (январь) – 20 къыямут ( январь)   бурчну тиширыуу  да Кёлкёлге хазна джашау нёгер болал-маз, халилери чарпышыр, экиси да мугур болурла.
Юйленир ючюн тиширыу излеген заманында,  къуру бур-члагъа  къараб  къоймай, къызны туугъан джылыны та-нымланмасын да  билирге  керекди.   Юйлениуден алгъа бир билгич бла кенгешсе, тюз сайлау этер.












ЧАМАЙ
22 луккур (май) – 31 луккур (май)


ЧАМАЙ ТИШИРЫУ БЛА ЭРКИШИНИ  КЪЫСХА ТАНЫМЛАНМАСЫ

*Бу адам къыйын ангылашылгъан адамланы санына киреди;

*эки тюрлю адам ичинде джашагъанча, халиси алай тюрленнгени эсленир;

*бирде – джуаш, бирде уа – боран кибик болур, алай боранламасы узун да сюрмез;

*фахму джаны бла Тейри анга уллу юлюш бергенди – дерге боллукъду: къолундан бек кёб зат келир, аны ючюн бо-лумсузуракъ адамлагъа суугъуракъ къарар;

*алгъадан, эсеблеб, бир затны нюзюр этиб, сора анга къалай джетерин оюмлаб, таймай ол джолда барыргъа талпыгъан адамды. Джашау тарлыкъгъа тюшмесе бек онглу ишле этерик  биреудю, тарлыкъгъа тюшсе уа, джюреги сынар, къолу ишге узалмаз;

*аламат халларындан бири – къайсы джамагъатха тюшсе да, олсагъат алайгъа джарашыб къалыууду, аны ючюн адамла багъасын билирле, алай дагъыда,   кеслеринден он-глу болмасын – деб, иш джеринде бир кесек башын ба-саргъа да болурла;

*сингирлери къарыусузду, дженгил огъуна джаныб къалыучуду, алай заран бермей, дженгил суур, сора  «алай нек этдим?» - деб кеси-кесин ашаб турур;

*бети, джюреги джукъа, кёлю таза инсанды;

*ичиндеги бу экилилик, кеси-кесине ышанмагъанлыгъындан ортагъа чыгъады. Башхаладан иги этерин биле тургъанлай, кесин алгъа урмай, туракълаб къалгъан адети барды, ол да кёб хорламын болдурмай къоюучанды. Кеси бу халине ичинден къыйналыр, алай дагъыда ол ышанмакъсызлыгъындан чыгъалмаз.  Джигитди, алай ол халиси тюзлюк бузулгъан сагъатда ортагъа чыгъар, бир къарыусузну инджитгенни алайда огъуна джезасын берир. Аны аллай заманлада кёрген адам сейирсиничады;

*сёлеширге бек сюер, алай башхагъа тынгылауда бираз асхар, болса да, сёлешгенни джанына тиймез ючюн, тынгылагъанча этиб да  турур;

*бу адам джашагъан  заманындан эсе алгъа къарагъан, келлик ёмюрледе боллукъланы тюшюннген,  тёлюлени  къадары не болур? – деген бир акъыллы, тюшюнюр адамды.
Эски, джангы джашаугъа терс келген тутумлагъа къаршчы болур, аны ючюн, къарангылыкъны тутхан адамла анга терсирек къараргъа да болурла;

*башха адамла къыйналыб, узун заман кюрешиб этген ишлени, бармакъ учу бла этгенча, дженгил этер. Хар ишни эбин билген адамды. Бу аслан джылында туугъан болса, бек уллулукъгъа джетер, халкъы ючюн бек онглу ишлеге да къол салыр;

*узун, ауур тюшюннген  адамла бла оту хазна джанмаз, дженгил оюм этген, дженгил этилликни къолгъа алгъан адамды;

*дженгил тюшюннген бла къалмай, аны лагъымчылыгъы да айтылырчады: хар зор халдан чыгъа билген бир аламат халиси барды. Кеси кесин бошлаб къоймаса, эталмазлыкъ заты  джокъду;

*чыртда тюрленмеген харкюнлюкден дженгил эригир, тюрлениуню сюер;

*кёзюне бир затланы кёргюзюб, аланы юсюнден тюшюнюрге, киши акъыл этмеген затланы этерге бек талпыр. Аламны, кёкню, адамны, джашауну, ёлюмню юсюнден сагъыш этер, джашауну магъанасын табаргъа кюрешиб, кеси-кесине соруула соруучу болур;

*бир къауум адам эсеб этиб, артха тургъан джерледе, Чамай, башхала сагъыш эте тургъунчу, керекли затны этерге башын атар. Сёз ючюн: джаннган юйде адам бар  эсе, кесин тюшюнмей ары джан атар. Джигитлиги аллай заманлада ортагъа чыгъыучанды.

*бир-бирде  терс этгенин биле тургъанлай, не боллугъун кёрюрге излеб, бир затны терсирек этгени да болады. Къатындагъыла «хахай» - дерле, алай  ол   аны билмегенден тюл, сынаб, не боллугъун кёрюр ючюн, усталыгъын келишдирир ючюн этгенин билмезле.  Джангылыб  юрениучюледенди, бир терсин да экинчи къайтармаз;

*ёмюрлюк бир джерге байланыб къалыудан къоркъдугъундан,   сюймекликден, юйлениуден бираз тартыннган адамды, аны ючюн быланы джаратхан адам, кеси амал табыб,  аны кёзюне кирирге керекди;

*адамны  кёлюнде не болгъанын ангылай билген адамды, аны ючюн аны алдарма деген джангылыр. Кимни не мысхал тартханын бир ушакъда огъуна ангылар, анга кёре да тутум къурар;

*акъыллыды. Айтхан сёзю эсде къалгъан адамды;

*къаугъаны сюймез, туура амалсыз болмай киши бла тартышмаз;

*фахмусун джазыучулукъ,  назмучулукъ, ашыкълыкъ кибик санатлада хайырландырса, бек мийик дараджагъа келир;

*башха миллетлени тиллерин  дженгил юренир фахмусу барды;

*акъыллы инсан болгъаны ючюн, кеси айтханда тирелиб тургъан адети джокъду, терс болгъанын ангыласа, тутумун тюрлендирген, тюзлюк джанына дженгиучю бириди;

*джашаугъа джангы чыкъгъан заманында, кётюргючю болуб, иги билим алыб, къуллукъгъа келсе, анда ёсгенден-ёсе барыр, уллулукъгъа да джетер,  алай фахмусу заманында эсленмей къалса, мудах болур, джашаудан татыу алалмаз.  Баш фахмусу, айтылгъанча, джаратыучулукъду;

*нарт джулдузлама мунга  «хорлам алыргъа ишленнген, Тенгри уллу фахму берген адамды» - дейди, ол да кертиди. Джангыз кеси бу  кишилигин билиб, кесин тюз джолгъа салыргъа керекди;

*джашауда келлик затланы алгъадан сезген, тамбласын тюшюннген биреудю. Кюн бузулурун, не да иссилик келлигин, талай кюн алгъа айтыргъа болады. Джазны хауасын а, алкъын джабалакъ къуя тургъан заманда огъуна сезе биледи. Сезгек, назик руху барды;

*узакъ муратлыды,  тынгысыз рухлуду,  джулдузламада билиннгенича,  узун джашагъан инсанладанды;

*бир  къарасанг – акъылман, тюшюнюр, дуния малгъа асыры эс бурмагъан бир  адам, бир башха заман къарасанг а – дуния малны да бек излегенча кёрюнюр. Башда
айтылгъанча,  ол ичиндеги эки тюрлю кишилиги,  алай бла да кесин эслетир;

*хар затны терен  оюмлаб, джашауда бола тургъан табсыз затланы тюшюнюб кёб ачыгъанындан, сингирлери бек назик халдадыла, аны ючюн джукъусу бираз рахатсыз болур;

*айтылгъанча, юйлениуге, байламлылыкъгъа  алгъадан   уллу джан атмаса да, артда  ол джанына уллу эс бёлгени да джашауда сынала келген суратламасыды. Къартлыкъгъа дери джюреги суумаз, сюймеклик  адамны  эм ариу  сезиуюдю – деб, билир;

*тин байлыкъгъа, мал байлыкъгъа да бек къарыу салыр, эки джанын да асхатмай тутаргъа кюрешир, алай джашау шартла  хар кимге да аллай насыб бериб къоймайдыла, аны ючюн, мудахланнган, джашаудан татыу алалмагъан Чамайлагъа да тюберге болады;

*хар зат дженгил огъуна болуб къалмаса, алланнган затындан суугъан адети да барды;

*джашлыгъы, акъылы-мантыгъы, эси, сезиулери  къартлыкъгъа дери тюгенмезле. Чамайланы ичинде акъылын, эсин тас этген къартла кёрюнмез кибикдиле. «Айыкъ инсанды» - дейди мунга джулдузлама;

*21-30 джылларында  алкъын сабийлигин атмагъанча аллай болур, алай сюеги-саны бек ариу келишир. 56-65 джылла арасында акъылы тамамы бла къатар, эм онглу оюмлары ол заманда ортагъа чыгъар;

*кийимни джарыкъ бетлисин сюер, кесине да ол бек джарашыр;

*тотуруну эм уллу заманы, ингир ала болур. Кюндюз хылеуюрек болуб туруб, ашхам замандан башлаб бек къудретли болгъан адети барды.  4 бла 6 сагъат арасында джукъугъа тартханча болур,  алай таянмасын, къалкъымасын – дейди джулдузлама. Ол заман,  кюн бла ингирни айыргъан заман болуб, тилек Тейриге  эшитилген заманды, джукълагъандан эсе,  джарыллыгъын  Кёк Уллугъа  айтса иги болур – деб,  бурунгула  джулдузламада  насихат этгендиле;

*эки джарыкъ джулдуз бла джулдуз къаууму белгиленеди.  Ол эки джулдузну тёгерегинде мутхуз джулдузла азыракъ эсленирле.  Акъыллы, хар затха къолу джарашхан, джаратыучу акъыллы, джарыкълыкъгъа фахмусу бурулгъан,  келир заманлада багъалы боллукъ оюмла этген, бек дараджалы адамды – дейди, нарт джулдузлама;

*гезегенлери  - Джюзен (Меркурий),  Кюн (Солнце), Тепмез (Непьтун),  Ангмат (Прозерпина).




ЧАМАЙ ТИШИРЫУНУ САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Сюеклерине сагъыракъ болса иги болур.
Аякълада суукъ ауруу болмаз ючюн, суу бла кюрешген заманы болса, аякълары мылы болмазча  аякъ кийим кийсе тюз болур.
Юйню джан-джанын ачыб, иссиде аяз урдуруу анга джарамаз.
Солуу джолларын, ёбгесин суукъдан къорургъа керекди, ала бираз назикдиле.




ЧАМАЙ ЭРКИШИНИ  САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Ёбгесине сакъ болса, джангылмаз.
Суукъ аурууладан кесин сакъларгъа керекди, сюеклери суукъгъа  таяныкъсызды.
Ауур  ауруула джулдузлама джанындан кёргюзтюлмегендиле, кесине да «Джаратхан къоругъан инсан» - деб, джулдузламада  айтылады.




ЧАМАЙ ТИШИРЫУ БЛА  КЕЛИШИБ  ДЖАШАЯЛ-ЛЫКЪ  БУРЧЛА

БАН – 4 чыкълы (октябрь) – 12 чыкълы (октябрь),  «ЕРГЮР» -11 байхын (февраль) -  18 байхын (февраль), 
ТУТАР – 22 сюммекли (декабрь) – 1 сюммекли (январь), Чамай тиширыу ючюн  келишимли бурчладыла. Бу бурчлагъа кирген эркишиле бла , уакъ тартышмачыкъла бо-лурла, алай уллу ангылашылмазлыкъ болмадан, джашау иги кетер.




ЧАМАЙ ЭРКИШИ  БЛА  КЕЛИШИБ  ДЖАШАЯЛ-ЛЫКЪ  БУРЧЛА

ПИРСУАЙ -13 къыямут (январь) – 20 къыямут (январь), 
КЪУТАС – 3 къыраулу (декабрь) – 12 къыраулу (декабрь),
ДЖЕМИШ -13 джырмы (октябрь) – 23 джырмы (октябрь)   бурчлагъа кирген тиширыула бла Чамай эркиши ангылаша билир, джашау да артыкъ зорлашмаз. Джангыз туугъан джылыны танымламасына да эс бёлюб, анга кёре оноу этсе джангылмаз.











КЮЙЛЮ
1 лукъкъол (июнь) – 10 лукъкъол (июнь)


КЮЙЛЮ  ТИШИРЫУ БЛА ЭРКИШИНИ КЪЫСХА ТАНЫМЛАНМАСЫ


*Сёлешиуде, джазыуда бек кючлю болур;

*адамгъа эрлай  ышаныб къалмагъан инсан  болгъанындан, хар ким аны эрлай билиб къоялмаз. Арагъа,  хар заман,  бир «ырджы» салгъандай турур;

*кёлюн къолай ачмаз;

*ишде, джумушда, джол алыуда, арый-тала билмеген кибик кёрюнюр;

*фахмулуду;

*акъылы  джаратыучуду, аны ючюн хар затда алчылыкъ энни кёргюзтюр;

*дженгил оюм этер, дженгил огъуна  этерин кёзюне кёргюзтюр, олсагъатлай да этиб башлар.  Мурукгучу адамлагъа джазыкъсыныр кибик къарар;

*ётюрюгю  джокъду дерге боллукъду, алай кесине таб джерде, амалсыз болса, джалгъан  сёзчюк айтыргъа да болады;

*ичинде хар заман тургъан  къоркъуулары болур:  даулетни   тёрелеринден,  кёзге кёрюнмеген  барлыкъладан   къоркъар. Джулдузлама айтханнга кёре, къоркъуу бошунады. Бу адам кесин къоруй билген адамды, аны ючюн ичинден бютеу къоркъуун атса иги болур;

*баш фахмусу – халкъгъа башчылыкъда,   уллу халкъ джыйылыула, къуанчла къурауда,  джангы иш керекле  джаратыуда ачыкъ кёрюнюр;

*башхалагъа сёз ётдире, кеси айтханны этдире билген адамды;

*ашарыгъына, ичеригине, кесини тынчлыгъына бек сакъ болур. Ач болса – сингирли, сюйген затын къабса-джумушакъ болгъан адети да барды.  Муну бла джашагъан адам, аны бу халичигин билсе, ууакъ тартышмала чыкъмазла;

*къалайда болса да, джамагъат арасында кёзге  илинмей къалмазча, адеби, намысы джеринде болгъан  биреудю.  Сёлешген фахмусу уа сукъландырырчады. Джангыз Къой джыл туугъан Кюйлюле  -
тартынчакъ, Тонгуз джыл туугъанла – кеслерин бираз артха тартхан, кеслерине аз базыннган,  Аслан джылда туугъанла эсе – «менича ким болур» - дегенча, кемсиз ёхдем боладыла.  Анга эс бёлюнсе Кюйлюню керти танымланмасы ортагъа чыгъар;

*Кюйлюле зариф адамладыла, сюеклери, санлары ариуду;

*джигитлиги кёзге тюртюле турур;

*кесине керти болгъан адамны джуукълугъун, шохлугъун,  ёмюр  кертичилик  бла къайтарыр;

*борч алгъаны болса, аны бергинчи  аурур кибик болур, къолуна  ачха тюшгенлей а, чабдырыб берир.   Бюсюреулю адамды.   Анга зор заманында болушхан  адамгъа ёмюрю узуну  кертичи, бюсюреулю болгъанлай къалыр;

*джарыкълыкъны,  сандыракъ хапарланы, теке оюнланы, халкъны эски адетлерин  сюер;

*халисине бираз кёлекге тартхан затчыгъы – кеси айтханны амалсыз этиуюдю. Аны ючюн къатындагъы адамла,  бу халисин билселе тартышма-сюртюшмечикле  чыкъмазла;

*джангыз бюгюнлюк  бла джашагъан адам тюлдю, боллукъну, анга кёре этеригин  джылла алгъа нюзюрлеген адамды. Джашауу бек терс, бек ауур кетмесе, бу халиси бузулмаз;

*халкъда сакълана келген, джангы джашаугъа терсирек келген адетлеге къаршчы болур. Сёз ючюн,  тойда керексиз алыу-бериуле анга бек терс келирле.   Айтмаса да  алагъа ичинден къыйналыр;

*сыфаты дженгил онган адам тюлдю, бек зорлу шартлагъа тюшмей сюйюмюн атмаз, саны, бети онгмаз. Аны ючюн болур, къартлыкъ джуукълашса бек мудахланыр;

*келир заманда джашаргъа термилген адамды, аны ючюн ушагъы джаш адамла бла бек келишир, кесини тёлюсю анга бираз артха къалгъанлача кёрюнюр;

*джарашыулуду, чекден чыкъмагъан адам бла къаугъа хазна этмез;

*юйлениуге аслам заман юренир, ал джылда ёмюрге бу юйге, бу джашау нёгерге байланнганын ичине джерлешдирелмез.  Сабийи болгъандан сора, кёлю юйге басылыр;

*тюрлениусюз джашау анга тарлыкъ кибик келир, джашауу тюрленмей баргъаны болса,  тюрлениулени кеси бир джанда къурай да биледи. Джашау нёгери муну эсге алса иги  болур;

*хар затны асыры ашыгъыш этерге излегенден, фахмусу, болуму да джете тургъанлай, кёб хорламны къолгъа джыялмай къалгъаны да болады. Аны ючюн,  Кюйлю, сабырына таш байларгъа юренирге керекди – дейди нарт джулдузлама;

*кириге, малгъа, билимге да бирча дараджа берген  биреудю;

*джашауу кеси сюйгенча болмай къалса, бек сингирли, ачыулу, къаты сёзлю болургъа болады. Тёгерегиндегиле  къыйын заманда анга дагъан болдургъа керек болурла;

*джашауу кеси сюйгенча болса, учар кибик бир джохар адам болур, тёгерегиндегилени сюер, аны да хар ким джылы сезиусюз къоймаз;

*20 джылында сюеги, саны бойун алыр, акъылы 40 джылларында къатар. Джашлыгъы узун сюрген адамды.  40 джылындан сора, оюмлары  кёкледе тюл, джерде, харкюнлюк джашауда болур, керегин да табар;

*нарт джулдузлама бу адамгъа   къыйын джылла  белгилемегенди. Болса да, джулдуз, гезеген халларына къаралса,  сюеклеге,  аш джюрюген джоллагъа, ёбгеге бир кесек эс бёлюуню зараны  болмаз;

*джулдуз  къауумунда эки джарыкъ, тёрт да мутхуз джулдузу барды. Бир джулдузу, бир-кёрюне, бир-бата тургъанча эте турур, ол да  кюндеги халын тюрлениучю болгъанына шагъатлыкъ этеди – дейди джулдузлама.  Болса да, джарыкъ джулдузларыны,  Чолпан,  Ангмат  гезегенлени тотуру бла, бу адам кесин кючлю тыя билген адамды.  Бек  ачыуланса да, кесин чекден чыгъармаз.  Дараджалы, сый-ланыр, тёрге чыгъар акъылы болгъан адамды; Фахмулуду, сезиулери уа, башханы кёзю къарар кибик алайды. Сюйгенине джанын берир, аны сюймегеннге – суур, джалыныб кесин сындырмаз. Ёхдем джюреклиди. Бу адамны джашау нёгерге сайлагъан,  аны хатына кире билсе, бек насыблы болур;

*гезегенлери  - Джюзен (Меркурий),  Джетегей (Марс), Ангмат (Прозерпина), Чолпан (Венера).



КЮЙЛЮ  ТИШИРЫУНУ САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Суукъ  чабмазча, бел джанына сакъ болургъа керекди.
Ёбгеге да эс бёлюнсе аман болмаз.
Сингирли болгъан заманларында, къан басынчны тюрлениую, баш ауруу ортагъа чыгъа билир.
Ауур ауруула  бу тиширыугъа, нарт джулдузламада  кёргюзтюлмегендиле. Бютеу рахатсызлыкълары  джыгъарча ауруула тюлдюле, аны  ючюн  мунга «насыблы» дерге болур.



КЮЙЛЮ ЭРКИШИНИ  САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Суукъ тиерик ёбге, къолла, аякъла, сюекле эсде болсала иги болур – дейди нарт джулдузлама.
Бурун, къулакъ, тамакъ, боюн дегенча джерлерине бираз сагъыракъ болургъа керекди. Кюйлю  эркишиле кесеклеге джагъаланыучуладыла, аны ючюн  суукъгъа уллу кёллю болмай,  «кесин къоругъанны Тейри да къорур» - деген нарт сёзде кибик, юйюню  деменгилилигине эс бёлсе, Тейри да  къоруучусу болур.  Джулдузлама чизгисинде ауур аурууланы тамгъалары джокъду,  ол да  Кюйлюге бек  хайырлы  билдириудю.




КЮЙЛЮ ТИШИРЫУ БЛА  КЕЛИШИБ  ДЖАША-ЯЛЛЫКЪ  БУРЧЛА

ТУТАР – 22сюммекли (декабрь) – 1 сюммекли (январь),  не джаны бла да бу тишириугъа келишир эркишиди. 
ДЖЕМИШ – 13 джырмы (октябрь) – 23 джырмы (октябрь)  тамам бек келишмесе да, акъыл бирлешим болур, бирге джашау этерге болурла.
Кюйлю тиширыуну чыртда  джаратмагъан  бурчланы ичинде чыкъмайды, алайды да, къайсы бири бла да юйдеги къурай  билир, алай ал заманлада къаугъала, ангылашмаз-лыкъла  боллукъларын да эсде тутаргъа керекди.  Кюйлю тиширыу  ючюн эм игиси – ТУТАРДЫ,  анга тюбесе насыбны джагъалагъан  болур. Джангыз  Тонгуз джыл ту-угъан Тутар бла сингирлери джюкленир. Иги адам болса да, Тонгуз джыл туугъан Тутарны халиси, бу тиширыуну халиси бла джарашыр кибик кёрюнмейди. Андан эсе, амал болуб, аны бла юйюр къурмаса, джаны рахат болур.




КЮЙЛЮ ЭРКИШИ  БЛА  КЕЛИШИБ  ДЖАШАЯЛ-ЛЫКЪ  БУРЧЛА

БАЛАУУЗ – 21 чилле (январь) – 1 чилле (февраль), 
ЭРГЮР – 11 байхын (февраль) – 18 байхын (февраль) бур-чла  бла  бирлиги иги болур, сезиу да, ангылашыу да орта-да болур.   
БЕЧЕЛ – 2 башиль (январь) – 12 башиль (январь) Кюйлю эркишини башдан чыгъарыр,  алай юйлениуде, экисини кишилик джапысы чыртда бир-бирине келишмез болгъанындан, къурулгъан юйюр чачыла билир.
ТУУСАНАКЪ – 13 ийирик (декабрь) – 21 ийирик (декабрь)  Кюулю бурну адамыны халисине  узун заман тёзалмагъан  бурчду.  Юйлениу къой, иш джеринде огъуна, ала бир джерге тюшселе, чарпышмай къалмазла.  Кюйлю эркиши-ни джюреги  башда ол тиширыугъа  бек тартар, алай бир талай замандан, сезиулери  кёрюб болмаугъа  айланыр.  Джулдузлама берген насихатха къулакъ салыб, бу алдыр тишириуну узакъдан сюйюб къалса иги болур.   Ол бек кючлю халиси болгъан, эркиши  тутуму болгъан  тиши-рыуду. Была юйюр къурсала, къаугъа тауушлары хон-шулагъа  да  эштиле турур.












КЪУШМУШ
11 руккул (июнь) – 21 руккул (июнь)

КЪУШМУШ ТИШИРЫУ БЛА ЭРКИШИНИ КЪЫСХА ТАНЫМЛАНМАСЫ

*Бу бурчну адамларына, нарт джулдузлама,  «бир кюню – джаз, бир кюню – къыш» - деб, аланы  гинасыууракъ халилерин чертеди. Джашау нёгери муну эсге алыб, аны тюрлене тургъан халисине юренсе, бу адам анга джашауда бек кючлю дагъан болур, юйюр да айныр;

*Тейриден  насыб юлюшю толу  берилген инсанды, алай джашаууна хаман разы болмагъанлай тургъан бир халиси эсленир;

*терен  акъылы барды, джаш заманындан ол джанына акъыл бурса, бек уллулукъгъа джетер. Гезегенлери, джулдузлары бек къудретлидиле, ол джолда хорламлы боллугъу да джулдузламада чертиледи;

*хыртлауда, башхаланы табсыз этген затларын эслеуде бек джитиди,  акъылы анга хар джетерсизликни эслетиб къоюучанды. Тёгерегиндеги инсанла анга муну ючюн къызмасынла, тили джитирек тийсе да, джюреги тазады, кишиге заран барир иннети чыртда джокъду;

*озгъан джашаууна хазна тансыкъ болмаз, хаман алгъа къарагъанлай, келир заманнга къарагъан инсан болгъанындан, джаш тёлю бла иги ангылашыр, аладан джангылыкъланы юренирге кюрешир.  Халкъ не зат этсе  аны этерге талпыгъанлай, кишиден алашада къалыргъа излемеген, халкъны аллында бетини джарыкъ болурун сюйген, анга кёре да джашауун къурургъа кюрешген   бириди;

*терен оюм этерге, къаракъурум дуния,  рух  дуния, алам, кёзге кёрюнмеген джанлыла, дуниядагъы бютеу барлыкъла д.б. аллай терен магъаналы затланы тюшюннгенлей турур.  Бир – мудахлана, бир – ачыла   туруучусу да, аллай сагъышларындан болур;
 
*керексиз тартыныучу, кёзбау кёрюнюучю адам тюлдю. Баргъан джерине олсагъат  джарашыр, орну бла айтыр, орну бла олтурур, турур, бюсюреулю да болур;

*оноуу хар заман тюз болур – дерге болукъду, къатындагъы адамла муну эсге алсала иги болур.  Ичинден келген бир сезиу бла, къысха заманда оюм этиб, эрлай этиллик затха бичим этер, ол  да эм иги оноу болгъаны, иш битгенден сора  кёрюнюр. Къатында, джуукъда болгъанла, «иги тюшюнмегенлей асыры дженгил атылады хар затха» - деб,  кеслерин андан эсе дараджалы тюшюннгенлеча этерге да болурла. Алай, «иш устаны танытыр» - дегенлей, аны этгени тюз болгъанын  этген заты танытыучанды;

*джулдузлама  бу адамгъа, халиси кесинден бираз тынчыракъ болгъан, кюнлюк халы гинасыуча болмагъан  адамланы буюрады, алай болса, юйюрю  айныр –дейди;

*сабийлигинден,  башха инсанлагъа сый берирге юреннген бу адам, кесинден уллу биреуню, оноуун терсге санаса да, кеси  тюз болгъанын биле турса да, аны сёзюн сыйсыз этиб джанына тиймез ючюн тартышмаз, « сен-уллу, сен  айтхан болсун» - деб, бир джанына турур. Бу асыулу  халиси бир-бирде  этилликни терс этдириб да къояды, алай бу бурчну адамы, тамаданы сыйын джыгъалмагъаны ючюн, бузулгъан затны артда, джангыдан тюзетирге да огъай демез;

*нарт джулдузлама – «отха атсанг – джанмаз, суугъа атсанг – батмаз» - деб бу ариу адамны накъырда бла суратлайды. Кертиси да алайды. Уллу сюйюмюн, терен акъылын, джарашыу халисин, хар болумсуз халда бек орну бла хайырландырыб, заран алмагъанлай хар табсызлыкъдан  чыгъа билген адамды. Сюдде  бу адам дигиза болса, бек ауур хатачыны да башын джулур кибик, башхаланы ийнандыргъан бир уллу, терен рух кючю барды;

*бу адам биреуню зорчулукъ этгенине, биреуню  эркинлигин кесгенине, кеси джолуна салыргъа излегенине тёзалмаз, аны ючюн бу инсан бла юйюр къургъан адам, «къайда эдинг?», «нек кеч къалдынг?» - дегенча сорууланы унутургъа керекди.  Бу адам джашау нёгерине,  иш этиб,  хыянат этерик адам тюлдю, юйде джанына тиймеселе. Джанына тийселе уа, кёрюне келгенине кёре, тышына джан атар, джарашхан юйюрге суукълукъ кирир, ол да тышында кесине бир  джангы джылыу табар ;

*кесинден уллула, ата, ана  къысыу  шартла   салсала – тынгылар, алай уакъ-уакъ, аланы джанларына тиймезлей, кеси билгенни эте барыр. Былайда чертилиб айтылса иги болур: эркинлигин къысаргъа излеген джашау нёгери, бу адам бла джашаялмаз, бек кючлю къаршчылыкъ бериб аны  сокъурандырыр;

*юйлениуге эрлай джарашыб къалгъан адам тюлдю, аны ючюн джашау нёгери ол халисине сабыр бла къараргъа керекди.  Ал юч джалда юйюр бираз суугъуракъча болур, сора ангылашыу ортагъа чыгъар, джашау да тюзелир;

*кесини болумун, сыйын билир, башхаладан да кесине алай къарарларын излер. Сый берилмеген джерде  къалалмаз, чакъырылмай – бармаз;

*башхаланы хыртларгъа тюшсе, амалсыздан хыртлагъаны билинирге керекди. Бир зат терсине этиле турса, анга аууз джетдирмей къоялмаз, аны ючюн мунга терс къараучула да чыгъыучандыла;

*эркиши Кушмуш анасына джашау узуну байламлы болур, аны анасын сюймеген тиширыуну, эркишини  аны  бла чыртда оту джанмаз.  Анасына ушагъан, халиси аныкъыча болгъан къызлагъа эркиши эс бёлюр, «келини къайын анасыны къол сууу бла басылыр» - деген нарт сёздеча, анасына ушагъанны излеб, табыб алыр. Тиширыу Къушмуш эркишиден арыды: аны тукъумуна, юйдегисине, тенглерине, кесини дараджасына кёлекге тюшюрюрге излеген, джуабын унуталмаз кибик алыр;

*озгъан заманны эскерирге, сагъышы бла  ары къайтыргъа талпымагъан адам болгъанлай, сёз анагъа, атагъа келсе, Кушмушла аланы сабийликден башлаб бютеу этгенлерин, айтханларын эсде тутарла, бек  да багъалатырла;

*Кушмуш бурчну адамларыны ичинде, болумсуз, джашаудан суугъан, кесин бошлаб, тозураб къалгъала бек аз эсленедиле. Джашау шартла бек ачы тиймеселе, Къушмуш аягъын тайдырмаз, алай ол бир зорлукъгъа, тарлыкъгъа тюшсе, керти джуукъдан, керти тенгден болушлукъ сакълар, алай болмагъаны болса уа, ичинден мудахланыб, джашаугъа, джуукъ-тенге кёлю къалыр. Кёлю къалса уа – джашаугъа тирелялмаз кибик рух къарыусузлугъуна джагъаланыр;

*тиширыу Къушмушну бир кёрген эркишини джюреги анга байланыр. Бек алдыр тиширыуду. Къарамында бир терен таша сыр эслениученди, ол да адамны кесине тартмай къоймайды. Кесине бек ышаннган, накъырданы эрлай къабыл этмей, чам бла джуаб бериучю бу тиширыу, орта джылларына дери къыз ариулугъун атмай турур;

* эркиши Кушмуш, юйюнде джылыу табмаса, башын тышына атар, тюрлю-тюрлю хайыргъа, палахха  да джолугъа айланыр;

*ишлеген джеринде гыл тюшюре билген адамды. Ишни ёзюн билгени ючюн, билими ачха этдирирча  алай  джашай биледи. Джангыз Тонгуз джыл бла Куш джыл  туугъан Къушмушла,  башларына хайыр этиуде  къарыусузуракъ болурла. Ала асыры джумушакъ кёллюле болгъанларындан, билимлерин башхаладан аямазла, бир къауум къатыкёл адам да, къуру «сау бол» бла, аланы хакъларын ашай барырла. Къуш бла Тонгуз джыл тууган Къушмушла мунга эс бурургъа керек болурла;

*боллукъ хайырлы затха ичинден бир зат тюртгенча болуб, ол джанына акъылын байлай билгени ючюн, «насыбы келген заманда бурну къанагъанладан»  тюлдю. Келген насыбын, хайырын къолдан ычхындырмаз;

*бармакъла, имбашлары,  тобукълары, орта джылларында, таб андан да бираз алгъаракъ, сынсый, алада бир табсызлыкъ болгъанын эскертирле, аны ючюн, джулдузлама,  аланы къайгъысын кёргенлей турсун – дейди;

*акъыллы, болумлу, фахмулу инсанды Къушмуш, келир заманлагъа келишир тюшюнюулери барды;

*саны-тёнгеги 23-27 джылларында джетишкин болур, акъылыны къатыуу 33 джылдан башлаб, бир талай джылда тамамланыр. Дараджалы инсанланы санына киреди;

*джашау ачытырча тийиб,  излегенин табмай, къытлыкъгъа тюшюб, джашауун тюзеталмай, тирилялмай къалгъан Къушмуш, кесине ушамагъан биреуге ушаргъа болур, ачы тилли, къызгъын, къаты джуаблы болургъа болур.  Быллай заманда джуукълагъа, тенглеге тин борч тюшеди – анга дагъан болургъа, алай болмаса, бир «джыгъылса», артда аны «къобаргъан» бек къыйын болур;

*джаратыучу фахмусу баш фахмусуду, Къушмуш мунга эс бёлсе, джаны сюйген ишин табар, халкъдан да сый алыр;

*бек сюйюмлю, кесине тартхан, сюйген адамына джанын берген, сёзю ётген дараджалы инсанды Къушмуш бурчну инсаны. Ала бла джашауун бирлешдиргенле джангылмазла;

*солда – эки джарыкъ джулдуз, бираз джанда  - юч мутхуз джулдуз,   джулдуз   къауумун  белгилерле.  Джулдуз тёшемесине кёре, джашагъан заманыны кереклерине кесин джарашдыргъан,  тиннге, билимге, алгъа кетген сагъышха бек эс бёлген, сыйланыр, эсде къалыр адамды Къушмуш.  Быланы ичлеринден бек кёб айырма, билгин,  алим,  алчы оюмлу  адам чыкъгъанын нарт джулдузлама билдиреди.  Къушмуш бла джашауун байлашдыргъан адам джангылмаз, керек кюн къатында, таяныр, ышаныр  бир  деменгили  адамы болгъанын билир;

*гезегенлери  - Джюзен (Меркурий), Кюн (Солнце), Ангмат (Прозерпина).




КЪУШМУШ ТИШИРЫУНУ САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Боюн омурауланы зорламасын – дейди,  нарт джулдузлама.
Суукъ тийсе бойнунда, сыртында сынчыула бола билирле,  кесин джылы тутаргъа керек болур. Бу бурчну адамында  суукъгъа чыдамагъан, ауур кёлтюргенден омурауу  ин-джилген кибик,  уакъ  заранчыкъла   болуучандыла.  Орта джылларында бармакъ джикледе къалынлашма болургъа болур, алагъа эс бёлюнюрге  керекди.
Бу тиширыу, орта джылларындан сора, тобукъларын да суукъдан, джыгъылыб уруудан сакъларгъа керекди.
Ауур ауруула  джулдузламада кёргюзтюлмегендиле.  Ай-тылгъан саусузлукъла, заманында багъыучу бла  багъылса-ла,   зарансыздыла.  Чизгидеги джулдуз джолу,  узун ёмюр  тамгъасы бла  чыгъады.  Джулдузлама «быллай  бир джыл» - деб айтмаз,  ол затны джангыз Тенгри билир. Алай, джул-дуз джолуна кёре, Тейри бу адамгъа  иги танг ёмюр бер-генди дерге боллукъду.




КЪУШМУШ ЭРКИШИНИ САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Имбашлары бла бойун омураулары  суукъгъа, ауурлукъгъа хазна чыдамазла.  Балта, чёгюч бла  ишлеуде  да эсебли бо-лургъа керекди.
36 джылындан сора, джулдузлама чизгисинде, аз бир джюрек чанчма кибик бир тамгъа  эслетир, сора «къоркъмасын» – дер. Ол «джашлыкъдан орта джылгъа  кёчюу башланнган заманды, талай джылны адам джангы халына юрене барады. Ол чанчыучукъ аны ючюн болургъа болур, не да  иеги араларына суукъ джабдыргъандан бо-лургъа да болур.
Къушмуш бурчну адамларында  кёрюлген  рахатсызлыкъла  бош  сынчыулагъа  саналыр. Джулдуз джолу узун болгъан адамланы санына киреди.




КЪУШМУШ ТИШИРЫУ БЛА  КЕЛИШИБ  ДЖАШАЯЛЛЫКЪ  БУРЧЛА

 ШАТЫК -10 джанкъоз ай (март) – 20 джанкъоз ай (март),
 БЕЧЕЛЬ 2 башиль (январь)  - 12 башиль (январь),
ДЖЕМИШ –13 джырмы (октябрь) – 23 джырмы (октябрь)  бурчланы адамларына  Къушмуш тиширыу  накъырда за-манында  бек  алланыр, алай юйлениуде тартышмала  бо-лургъа болурла.
Туура кесине келишир эркишини  излесе,  13 ийирик (де-кабрь) – 21 ийирик (декабрь)  тарихде  туугъан,  ТУУСА-НАКЪ  таба къараргъа керекди.
КЮНЛЮ – 13 доммай ай (аймуш ай) (август) – 23 доммай ай (аймуш ай) (август),   
КЪЫЛЛЫ –14 аргъышлыкъ (сентябрь) – 23 аргъышлыкъ (сентябрь) бурчланы эркишилери да,  Къушмуш тиширыу бла джарашыу халда джашар  адамладыла.



КЪУШМУШ ЭРКИШИ БЛА  КЕЛИШИБ  ДЖАША-ЯЛЛЫКЪ  БУРЧЛА

ДЖАНАККЫ – 24 этыйыкъ (октябрь) – 3 этыйыкъ (но-ябрь), 
СЁНЕГЕЙ -19 санарыкъ (февраль) – 28 санарыкъ (февраль) бурчну тиширыуларына бу эркиши бек джанар,   алай юй-лениу ючюн –   
БАН- 4 чыкълы (октябрь) – 12 чыкълы (октябрь),
ДЖАННГАН – 1 джабалакъ (март) – 9 джабалакъ (март), 
БЕЧЕЛЬ – 2 башиль (январь) – 12 башиль (январь), 
ЁТГЮР – 23 къыркъар (июль) – 31 къыркъар (июль), 
БАЛАУУЗ -21 чилле (янваль) -1 чилле (февраль),
ТУУСАНАКЪ – 13 ийирик (декабрь) – 21 ийирик (декабрь) , 
КЪЫЛЛЫ – 14 аргъышлыкъ (сентябрь) – 23 аргъышлыкъ (сентябрь)  бурчла  келишедиле,  былагъа эс бурса иги бо-лур.