Нарт джулдузлама 8

КЮЙСЮММЮ
1 талдырыкъ (август) – 12 талдырыкъ (август)


КЮЙСЮММЮ ТИШИРЫУ БЛА ЭРКИШИНИ КЪЫСХА ТАНЫМЛАНМАСЫ


*Бу инсан халкъыны джоругъундан, даулетини  шартларындан чыкъмаз;

*джаратыучу акъылы барды, бош, сансыз адам тюлдю;

*хар джангылыкъгъа – ачыкъ, киши сагъыш этмеген затланы  акъылына келтирген, аланы сюзюб, оюм эте билген инсанды;

*къолундан кёб зат келир;

* кючлю рухлу, кесине ышаннганнган биреудю;

*халкъы ючюн, даулети ючюн, бет-намыс ючюн  хар заман ёрге турур;

*аны сындырыб, тюртюб,  кеслери алгъа чыгъаргъа излегенлени, артда къоярча лагъымла табар, муратына да джетер;

*сюймеген адамындан,  джыйындан, джамагъатдан  узакълашыр; 

*кеси билгенни эм тюз билир, башха оноугъа  огъары  къарар;

*ёхдемлиги бек уллуду: аны  учузларгъа  кюрешген  адам,  экинчи аузун ачмазча   болур,  алгъан джуабы къаты,  селекели,  джерге джабышдырыр кибик сындырыучу болур. Эм игиси  -  Кюйсюммюню джанына  киши тиймесин  – дейди,  нарт джулдузлама;

*сюйгенин багъалатыр, анга махдау салыр, къорур,  къарар;

*къонакъ ючюн эшиги хар заман ачыкъ болур,  юйю, арбазы джарашыб турур;

*джангы тёлю бла бек дженгил ангылашхан, аны заманындагъы джангылыкъланы дженгил огъуна кесимсей билген  биреудю;

*атыны иги бла айгъакъ болурун, халкъда махдалырын сюер;

*ичинде кеси-кеси бла тартышаб тургъанча бир рух халы болур. Ол да аны бир мудах адамча кёргюзтюр;

*бир къауум адамдан,   акъыл сезиу джаны бла  юстюн болуучанды, Акъылы сезиулерине  тыйгъыч салыб тургъан адамды;

*мурат этер, сора анга элтир джолла табыб, тохдаусуз  алдан-алгъа  талпыр.  Кючлю, къаджыкъмагъан инсанды, джашауда  бир бек аман халгъа тюшмесе, муратына да джетер, хорламны да къолда этер;

*Кюйсюммю болгъан джерде,  башчылыкъ анга джетмей къалмаз. Аны акъыл сёлешиую, терен оюмлары  хар кимни да ауузгъа  къаратырла;

*къалайда да  кёзге кёрюннген,  керек болгъан адам болур;

*мудахыракъ сыфаты болса да, джашаугъа  игимсеген кёз бла къарагъан инсанды,  аны ючюн  руху къаралгъан кюнлери аз кёрюнюучендиле;

*аны сёгерге,  этгенин сюзерге  кюрешген адам, къаты джууаб  алыр. Джашау нёгери бу халисине эс бёлсе  аман  болмаз;

*бу адам алчылыкъ  ючюн джаратылгъан инсанды  - дерге боллукъду. Юйюнде, джамагъат ортасында да тыйыншлы орун алыргъа сюер, алай болмаса, чыгъыб  кетер. Сый берилмеген джерде къалмаз;

*махдалыуну бек сюйгени ючюн, ариу сёзлеге алданыб, джашау нёгерин джангылыч сайлаб къойгъаны да болуучанды, аны ючюн, «мен насыблы болалмадым» - деген Кюйсюммюлеге тюберге боллукъду. Алай, ол затны кесинден къайнакъланнганын билирге керекди.  Бир къауум  адам тынгылауукъ болур, адамны махдай билмез, алай аны дараджасын билир. Аны ючюн, юйленнген сагъатында, нарт джулдузлама теджеген бурчлагъа кёз атса,  алай таукел болса, хазна хатасы болмаз;

*сёзчюлеге, таш салыучулагъа, хар тюрлю болур-болмаз хапарлагъа къулагъы ачыкъды.  Джулдузлама  айтыугъа кёре,  адам джанына джетген бир зат эшитсе, аны арашдырыб, айтхан бла бетлешиб, кертини, джаланны  алай билирге керекди,  ансы,   биреуню айтханы бла,  бир  хатасыз адамгъа терс сёлешиб къойгъаны болургъа  боллукъду, аны ючюн, артда бети уялмаз ючюн,  бу  къара  билгичлеге тынгыламаса иги болур – дейди нарт джулдузлама.  Не боллугъун джангыз Тейри билир, адам толу билелмез, аны ючюн аллай учхара айтыучуланы эсге алыу, акъыллы Кюйсюммюге джарашмаз;
Джулдузлама – алкъын келишмеген, алай кёкбилим таба ёсе баргъан,  халкъ  билим излеми бла джаратхан,  бир  тин  санатды. Джулдузлама, джулдуз чизгиге къараб, адамны  джангыз  халисин, болумун суратлайды, халисини къыяуларын да айтмай, адамны хаман ёрге тартаргъа, аны иги халилерин кючлендирирге кюрешеди. Таш салыучула,  сёзчюле, болур-болмаз хапарла къураучула уа – адамны акгыллы этген,  ичине къурт джерлешдирген,  ишек этдирген, акъылын къара затла бла къуршалатхан  адамладыла.  Ала бла иши азыракъ болса иги болур;

*тышындан къая кибик  кёрюнсе да, ичи бек джукъа адамды Кюйсюммю. Джашау нёгери, джуугъу, тенги муну билиб, аны джанын ачытмазча болургъа, артыкъсыз да, сыйын тюшюрмезге   керекдиле. Кемсиз ёхдем джюрекли болгъаны ючюн, сансыз этилиуню чыртда  ичине  сингдиралмайды. Джашау нёгери мунга эс бёлсе, джашауу таймаз;

*бирде-сезиулери, бирде-акъылы ауур басхан адамды.  Кёбюсюне акъылы сезиулерин бастырыб туруучудула.  Сезиулери дженнген заманда, не-бек къуанчлы, не да-бек мудах кибик болур, аз сёлешир, тюшюнюуге кёмюлюр. Аллай заманларында анга  къатыракъ  сёлешиу, не да насихат этиу  иги болмаз. Эм игиси-аны бла бирге, бирча  халда турууду. Ол акъыллы адамды,  аны халын ангылагъанны  сыйын билир, аллай назиклик кёргюзтген джашау нёгерине да,  ичден бюсюреулю болур;

*бу адам, кесинден къарыусузлагъа  бек джарсыр, берир, этер, кесинден онглулагъа  уа терсирек къарар. Артыкъсыз да, аны чыкдан чыгъаргъан зат – онгусузгъа артыкълыкъ этиудю, хакъын ашауду, сындырыуду. Аллай заманлада аслан кибик кюкюрер, джакъ болуб  ортагъа чыгъар. Дюрюслюгю адамны сейирсиндирирчады;

*керек джерде ханла сёлешген тил бла сёлеше, ханла кибик олтура-тура биледи, кесини  асыл  адам  болгъанын таныта  биледи, алай учуз къауумну ортасында болса, аланы тилине, адетлерине, сюймесе да, баш иер. Аны ючюн тюшюк дараджалы инсанла бла хазна шохлукъ тутмаз, аладан узакълашыр  амалы болмаса,  тёзер, алай ичинден кюйгенлей турур.   Джулдузлама бу  сайламчылыгъына  уллу махдау салады;

*айтылгъаныча, болушлукъ этерге бек ачыкъды, алай аны этгенин хар ким да билселе, бюсюреу этселе, махдасала бек сюер. Алай джохар Кюйсюммю билирге керекди: игилик этиб андан махдау, не да башха гыл сакълагъанны игилигин Тейри  урхусу тартмаз,  ол игилик тас болуб кетер.  Игиликни джашыртын, айгъакъ этмей этгенледиле Джаратханны  сюйгенле.  Кеси бу халичигине тигирек къараса, Тейри адамы болур;

*билирге, кёрюрге бек сюйген адамды. Хар затдан хапары болур, джамагъат арасында билмез биреу кибик аты айтылмаз. Хар джыйында-баш, хар ушакъда-тамада болур онгу болгъан, акъыллы, тюшюнюучю,  оюмлу адамды;

*джангыз,  бек джаратылмагъан къылыкъчыгъын  нарт джулдузлама чизмей да къоймайды:  сюйгенине ышанмагъанлыкъ этиу, анга бир башха адам къараса, ичи джаныб къалыу, аны юсю бла къаугъа да джарата билиуюдю.  Кюйсюммю кибик дараджалы адамгъа аллай хали джарашмаз, не ючюн денилсе,  аны джашау нёгери бек керти адам бла юйлениб тургъанын  биле, башхагъа  къарамаз. Кюйсюммю кесини дараджасын билиб, аллай бош сезиучюклеге кесин хорлатыргъа керек тюлдю;

*халкъда «дерт» деген зат эскиледен джюрюй келгенди, ол да къаннга синнген бир затды.  Хар  адам да терсликни бирча кечиб къоялмайды. Кюйсюммю аллайладанды. Кечалмаз. Анга аманлыкъ этген ким болса да, бир кюн кеси терслигини къаршчылыгъы башына келирин билирге керекди.  Эм игиси – Кюйсюммюню къан даугъа  зорламазча,  аны   бла  мамыр   халда кечиниудю;

*муратлары уллу болур, аны уллу адам болгъанын уллу мураты танытыр. Кишини акъылына алкъын келмеген затланы акъылында суратлаб,  чизиб, аланы этерге талпыр;

*фахмусу  уллуду, кенг джайылгъан фахмуду, аны ючюн кёб зат къолундан келеди;

*Джер ёлчелеме, джерле  суратлама (джер чизгиси),  эски халкъладан къалгъан затланы къазыулада излеу,  тарихни арашдырма кибик,  джюреги тартхан затлада бек уллу хорламлы бола билир, алай джашауу башха джолгъа салыб, башха джерде иш баджаргъаны болса да, бети къара чыкъмаз.  Нарт джулдузлама бу адамны фахмусу хар затха джетеди– дейди.
Кеси муну эскерсе, кёбюсюне, фахмусуну эм бек  джылтырар джерни сезиб,   кесин джашлыкъдан огъуна  ары  бурур.  Ата, ана анга бу сайламны этерге болушлукъчу болсала  бек  иги болур;

*Кюйсюммю  дуниядан айырылса да, дунияда аты къалырын, туудукъла аны сый бла эскерирлерин сюйген адамды.  Бу халиси  да аны «Тейрини  сюйген  инсанларыны»  санына  къошады;

*алчылыкъгъа, тамадалыкъгъа, устазлыкъгъа, билимчиликге джаратылгъан кибикди;

*сыйына, намысына, берген сёзюне кертиди;

*кёлкъалдысы башхаладан узунуракъ сюреди, аллай заманлада кечкинлик бир кере  тиленсе, андан сора тиймей къояргъа керекди. Кёлкъалдыдан  кеси чыгъар, кечкинлик тилеген адамгъа да кёлю къалмай, джукъ да болмагъанча  этиб къояр;
 
*джашау нёгерини эсге алыр бир заты уа – джохар Кюйсюммюню  ауругъан заманыды.  Кесекле тийсе, бир бош джара  салса да,  башы  ауруса,  ол сагъат къоркъар, сабийча болур, ах-ох этер, аны ючюн аллай халда анга бир да бек назик къараргъа керекди.   Джараны, аурууну хаталы болмагъаны уакъ-уакъ айтылыргъа керекди.   Болса да,  аны  кеси да биледи, алай къылыкъ этген сабийча, ауруса кесине артыкъ  эс бурулурун излеученди. Джашау нёгери да анга аны къызгъанмасын;

*юй болумун тозуратмаз, хар затны маджалын алыргъа талпыр, къолундан келмесе уа – мудахланыучу, ахсыныучу  болур;

*Кюйсюммюле 2 тюрлю болуучандыла.  Бирлери-сезиулю, назик джюрекли, башхалагъа бек эс бургъанла,  ол бирлери уа  – къатыракъ халили болуучандыла.   Аслан, Къоян, Къуш джыллада  туугъан  Кюйсюммюле къаты халили, «кесим» - дегенле  болургъа боллукъдула, къалгъан джыллада туугъанла джууаш джюреклиледиле, халилери  да джарашыуду;

*Нарт джулдузлама бу адамгъа «Тейри адамы» - дегенден сора да,талау махдау  ат   атайды,  аладан бири да – «джохар рухлу адамды»;

*джулдуз къаууму  мутхуз джулдузланы кёбюрек болгъан джеринде болса да, кёксюлсыман джулдузну джарыгъы бла тотуру алагъа тиймей къалмазча джуукъдады.  Ол да  Кюйсюммю бурчну адамын,   бек сезиулю, таза кёллю, тин байлыкъ излеген,  къонакъсюер, халкъсюер, саны – зариф, сыфаты – алдыр, дюрюс, адебге ишленнген биреу болгъанын шагъатлайды. Нарт джулдузламада, башха сыйлы сафлагъа салыннганыча,   джохар адамланы сафына да салынады;

*гезегенлери – Дугъун (Плутон), Кюн (Солнце),  Тенгир (Юпитер),  Къонтукъ (Уран).




КЮЙСЮММЮ ТИШИРЫУНУ САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Нарт джулдузлама бу тиширыуну сюек джапысы къарыусузуракъ болгъанын черте,  бел бла боюн джанын асыры зорламасын, ишин эслеб этсин – дейди.
Узун сюрген бушуудан кесин къорургъа керекди.
Терен ачыу анга тиер.
Ауур аурууланы  тамгъалары чизигиде чыкъмайдыла, ол  да  бу тиширыуну насыблы болгъанын кёргюзтюр.




КЮЙСЮММЮ ЭРКИШИНИ   САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Сырт узуну омураула, тобукъла, имбашла, къолла ауур кёлтюргенден сакъланыргъа керекдиле. 
Бу эркиши бичен эндириу, аргъыш этиу дегенча, санны бек бюкген, бек зорлагъан ишледе кесин эслерге керекди.
Дугъун гезегенни тотуру тийген адамланы сюеклери, неден эсе да назик болгъанлары, эртде заманладан бери белгилиди. Аны ючюн бу джулдузлама айтханны эсине алыргъа керек болур.
Къан агъымы бла тамырла да акъылда болургъа керекдиле.
Орта джылларында джюрек рахатсызча кёрюне билир, алай бу бурчну адамында джюрек ауруу болмаучанды. Аллай сызлама болса, иеги арасына суукъ кириб чанчхандан бола билир.  Билгичке  тюбесе, ол тюзюн айтыр.
Ауур, джатдырыб   къоярыкъ ауруу чизгисинде чыкъмайды, ол а рахат бир узун  ёмюрню  белгисиди.




КЮЙСЮММЮ  ТИШИРЫУ  БЛА  КЕЛИШИБ  ДЖАШАЯЛЛЫКЪ  БУРЧЛА

ТУУСАНАКЪ – 13 ийирик (декабрь) -21 ийирик (декабрь) бурчдан эркиши бла муну джашауу рахат болур – дейди джулдузлама.
ЭРГЮР – 11 байхын (февраль) – 18 байхын (февраль)  бурчну адамы бла,  ангылашыу бек иги болур, тартышма, къагъышма кибик затчыкъла ортагъа чыкъмазла.  Бираз сузиусюзюрек кёрюннген, суугъуракъ  Эргюр, ёзюнде тамангылы, дараджалы инсанды, аны сайласа джангылмаз. Джангыз эсге аллыгъы:  Аслан, Лобан, Къуш, Джылан джыл туугъанла бла хазна джылыу табмаз. Аланы халиси кючлю, буйрукълу болуучанды, ол да ёхдем Кюйсюммю тиширыуну хош этмез. Аны ючюн, бу айтылгъан джыллада туугъанла бла, алгъадан танышыб, халисин билиб, алай юйленирге керек болур. Башха джыллада туугъан Туусанакъ, Эргюр да, аны  халисине  чарпыусуз  джарашырла.




КЮЙСЮММЮ ЭРКИШИ  БЛА  КЕЛИШИБ  ДЖАШАЯЛЛЫКЪ  БУРЧЛА

ХЫЙМЫЙ – 1 тотурну (апрель) – 10 тотурну (апрель) бу эркиши ючюн, кесине деб ишленнгенча келишир. Джангыз Джылан бла Къуш  джыл туугъанла бла,  ал заманлада,  бир кесек ара тиклешир, сора юйюр джашау  джарашыугъа айланыр. Къалгъан джыллада туугъан ХЫЙМЫЙЛА  бу эркишщини халисине дженгил юренирле, юйюр да айныр.
Кюйсюммю  эркиши бурчда экю тюрлю халиси болгъан эркиши болгъанын биле, кеси къайсы тюрлюде болгъанын ангылаб, анга кёре джашау нёгер сайларгъа керекди.  Сезиулю, назик джюрекли Кюйсюммю,   Джылан бла Къуш джылда туугъанла бла келиширикди, алай   къатыракъ халиси болгъан Кюйсюммю, ала бла тартышыр.   Аслан джыл туугъан бла уа чыртда  джарашалмаз.
Къаты халиси болгъан Кюйсюммю –  Къоян, Балыкъ, Ит, Тонгуз джыллада туугъанла бла насыблы болур.
БАТЫКЪ – 24 абыстол (октябрь) – 1 абыстол (ноябрь) бурчну тиширыуу да  бу эркишиге тыйыншлы джашау нёгер болур.












КЮНЛЮ
13 аймуш ай/доммай ай (август) -23 аймуш ай/доммай ай(август)


КЮНЛЮ ТИШИРЫУ БЛА ЭРКИШИНИ КЪЫСХА  ТАНЫМЛАНМАСЫ


*Бу адам кесини  сыйын билир, кесин ёрге тутар;

*муратлы адамды, таймай ол нюзюр этгенине талпыгъан, анга барыр амалланы табхан  биреудю;

*кеси юйюне, малына, сюйген адамына  ие болур. Сюйген адамын джанындан билир, аны ючюн аны джашау нёгери, хар заман дегенча, аны кёз тюбюнден чыгъалмаз;

*сюйген адамына, джашау нёгерине хыянат  этмез,  кесине хыянат этилсе да  – кечмез;

*Тейриден тёр тотур тотур тартханча,  болумунда  аллай бир дараджасы барды, аны ючюн халкъына хайырлы боллукъ  джерде кёб иги зат этер;

*анга джау болургъа таукел болгъан адам  иги сагъыш этерге керекди: джауун чёкдюргюнчю  къоймаз, не аман хал джаратсала да джаулары, аладан джюз тюрлю акъыл,   лагъым  бла чыгъар. Бу адамгъа джау болгъандан эсе шох болгъан игиди, не ючюн денилсе,  керти шохну ёмюрде  атмаз,  анга къан джуукъгъа  къарагъанча  къарар;

*кесине сый излеген адамды, излегени да бош тюлдю, кертиси бла да, сый бериллик биреудю;

*«Тейри фахму берген сагъатда уллу юлюш алыб къойгъанды» - деб накъырда этген нарт джулдузлама, бу адамны уллу фахмусун  чертеди;

*кесин халкъгъа бек керекли, сёзю ётген бири  кибик кёрюр, аны ючюн этгенин халкъыны джараууна, сыйына этерге излер;

*бек дюрюс адамды;

*болушлукъгъа джюреги бек ачыкъды. Къыйыннга тюшген джаууна огъуна болушлукъгъа джетер, къутхарыр;

*бюсюреулю,  спаслы болургъа бек сюер, этген заты айтылса, эшитилсе кёлю къуаныр;

*джаратыучу адамды. Башхала эслемеген затланы эслеб, аладан не зат этерге боллугъун акъылында сюзюб, суратын ич кёрюу бла кёрюб, агъачдан, ташдан, темирден, халыдан,  чыбыкъдан, къумачдан  д.б. затладан  бир затла этиб къойуучусу джулдузламада билине келген затды;
 
*кеси билмей эсе да, агъач, темир, таш, сюек, сары топракъ   дегенча къаракъурумлада сурат салыу,  тамгъа джазыу бла (къара джазыу)   кибик затлада айырма болур; 

*къолу бек чемер, акъылы бек джитиди. Хар ишде бой кёргюзтюр адамды;

*кёлю бир къалса, ачылыуу,  кечиую бек къыйынды. Джашау нёгери муну эсге алса аман болмаз;

*гыл  тюшюрейим – демез, джангыз бюсюреу  излер.  Аны ючюн джулдузлама мунга «Тейри сюйген адам» - дейди;

*келлик тёлюле аны эскерир кибик ишле этерге талпыгъан адамды;

*кесим, юйюм, юйюрюм – деб, джамагъат джашауну  артха салгъан адам тюлдю, кесин джамагъат бла бир болгъанча кёрюр, ишин, джашауун да анга кёре тюзенлер.  «Кесим – десем эки эрин бир-бирине тиер» - деб, кесимчилик бла,  джамагъат джашаугъа  къатышыргъа сюймеген адамланы сыйламаз, аланы  тарбаш адамлача  кёрюр, шохлукъларын да хазна огъурамаз;

*махдалыргъа бек сюеди, аны ючюн, джашау нёгери  аны махдай,хар этгенине иги багъа бере турса, этими кёбеёир, джашау нёгерине да разы болур. Джангыз бу халиси  себебинден, бир-бирде, джангылыч этиб, кесине  келишмеген  тенгле къураб да къоюучанды.  Кюнлю муну эсге алса, терсирек, «пох-пох къазан къайнатыучу»,  кёзден махдаучу  адамладан узагъыракъ къалыр;

*дараджалы  акъылы болгъан адамланы санына киреди;

*башда айтылгъаныча,  джанына тийген адамны бек къыйын кечиученди, бу халиси эсде болса, аны бла джашагъан адамла бираз сагъыракъ болурла, джашау да мамыр халда барыр;

*тышындан бек къудретли кёрюнсе да, джюреги, кёлю бек назикди. Бир къауумла эс бурмагъан затланы эслеб, терсликни кёре тёзюб къалалмайды,
терсликни турдурургъа кючю джетмесе уа, ичинден узун  заман кюйгенлей турады.  Артыкълыкъ, къазауат, хакъ ашагъан,  мурдарлыкъ  дегенча аман  затла, барысы да аны джюрегин къыйнар, адам улуну халын, болумун  тюшюндюрюр.  Бети джибиген, джюреги ачыгъан, тайгъаннга къаол узата билген  адамды;

*къыз, джаш  заманына  келсе, сюйгенин кёклеге чыгъарыр, анга кишини тенг этмез,  джыр-кюу, мектуп, саугъа кибик затла бла эркиши Кюнлю сюйгенин дженгил кесине айландырыр, тиширыу Кюнлю уа,  джюреклеге джетген терен къарамы бла, сайлагъан джашыны кёзюне кирир. Кюнлю тиширыуланы муаммалы ариулугъун, нарт джулдузлама хаман чертгенлей турады. Аны къолгъа  джыялгъан  эркиши,  дженгил ёбгелеучю болгъанын эсге алмаса, аллай заманда анга ариу айта билсе,  хар ким айтыуда айтыр кибик  насыблы болур;

*Кюнлю бурчну адамы кесин халкъны бир юзюгюча билир, аны ючюн башха адамлагъа да ол кёзден къарар.  Джашау  нёгери  кесимчиликни тутхан болса, къаугъачыкъла   ючюн чурум да чыгъар. Аны бла ёмюрюн байлагъан адам,   бу халисин билирге керекди. Кюнлю джамагъатны, халкъны, къралны адамыды, аны ючюн,  артда къыйналмазча,  аны гитчеликден огъуна, бу джолгъа буруруб   алай окъутургъа,  ёсдюрюрге,   джетишдирирге  керекди.  Халкъны   ара  джашауунда орун алалмай къалгъан   Кюнлю, бек  ич   ачыулу, бек мудах адам болур;

*анга ауур джаулукъ этген адамны айыбына джолкъдурмай  къоймаз. Джаулары муну эсге алсала, башлары рахат болур.  Алай душманы къарыусуз халда болгъаны болса, анга дерт джетдирген къой, болушлукъ этиб, къыйын халдан чыгъарыудан да артха турмаз.  Бу Джаратхандан келген бир рух тазалыкъды – дейди джулдузлама.  Кертиси бла да, джыгъылгъан джаууна а «ох» - демей, аны болушлукъ этиу, уллу адамланы, джохар кёллюлени адетиди;

*тиширыу Кюнлю  ёбгелерге, джыларгъа ёч болур, эркиши да ол халгъа дженгил джетиб къалыучанды. Бу адамгъа тийген кеси абджымай да къалмаучанды.  Къаргъыш этмез, кишиге ёлюм, сёгюм излемез, алай аны джюрегин къыйнагъан бир тарлыкъгъа тюшмей къалмаучусун джулдузлама билдиреди.  Бу эсге алынса, аны бла бирге джашагъан адамла чарпыусуз болурла;

*ёхдемди;

*сёзчюлеге тынгылау кибик бир кёргюсюз адетчиги уа барды, ол былайда айтылыб къалса, кеси эс бёлюр - деб ышанылады.  Кюнлю аны аманлыкъ этейим – деб тынгыламайды, хар затны билиб, анга кёре атлайым – деб тынгылаучанды. Болса да, сёз этген адамла, къачан да халкъгъа   керахат адамлача кёрюннгендиле, алагъа тынгыламаса иги болур,  мийик  джараджасына бу гитче тамгъа  да тюшмез;

*окъургъа, билирге, кеси болумун, адамлыгъын ёсдюрюрге бек сюер. Аны ючюн, джашлыгъында, орта джылларында, уллайгъан заманында юч тюрлю адамча кёрюнюр.  Джангылыч тутумун кеси сюзюб, дуниягъа, адамлагъа къарамын тюрлендире билген адамды.  Чыртда тюрленмей,  «эшек билген-арба джол» - дегенлей тургъан адамла бла,  оту хазна джанмаз. Муну бла ёмюрюн байлагъан адам, бу халисине эс бурса, къыйналмай джашар;

*къалайгъа келсе да Кюнлю бурчну адамы,  хан, бий, бийче кибик кёрюнюр, къарамланы да юсюне тартар. Тейри берген бир нюрю юсюнде къартлыкъгъа дери къалыр;

*кеси сёзюне керти адам болгъаны ючюн, башхаладан да аллай болурларын бек излер.  Сёзюн толтурмаучу,   чирик рухлу адамладан узакълашыр, аллайла джуукъларыны ичинде болсала уа, аманлсыз джуукълукъну тутар, алай кёлюн алагъа ачалмаз.

*сыйламагъан адамына суукъ болгъан адети барды;

*ата, ана болса  уа, сабийни керексиз эркелетиб башына минидирмез, ариу айтыуу кемсиз болмаз,  инджитмез, керегин табдырыр, алай тамада сыйын тутар. Аны ючюн Кюнлюню сабийлери  аны ёмюрю   сыйларла, ол  айтханча  атлагъанлай  турурла;

*ишден къачмаз, асыулу ишлер,  этими бла сый да алыр;

*адамла аны юсюнден не айтырыкъларын бек тюшюнюр, сый тюшюрюр ишге къатышмазгъа кюрешир,   джангылыб къатышыб къалгъаны болса да, бир мадар табыб,  айырылыр;

*сюйгенин бек сюер, эркелетир, сюймегенине суукъ болур;

*ауур зат кёлтюрюу Кюнлю бурчну адамына джарамаучанды,  Дугъун (Плутон) гезегенни тотуру къатышхан адамлада, не эсе да, сюек джапы къарыусузуракъ болуучанды, аны ючюн ауур затланы кёлтюрюуден, ташыудан узагъыракъ турса иги болур;

*Кюнлю  джамагъатда эм баш орунну алыр ючюн,  бютеу джашау кючюн ортагъа салыр.  Башханы буйругъунда ишлеу, джашау аны ючюн бек къыйынды;

*джулдуз къаууму кючлюдю, Кюн кибик джаннган бир джулдузу, экинчиси да, андан бираз мутхуз болса да, бу адамны башхаладан эсе артыкъ кесине ышаныуу болгъанын танытады. Дюрюс, ёхдем джюрекли, сындырыуну, хыртлауну  чыртда  къабыл этмеген, джауун  джыкъмай  къоймагъан,  шохха – кертичи, джуукъгъа -  ачымалы, онгусузгъа -  болушлукълу, сюйюмлю, кесине тартхан, акъыллы адам – дейди мунга нарт джулдузлама.  Бу адам бла юйленнген биреу, юйде аны оноуунда джюрюрюн алгъадан билирге керекди. Джамагъат джашауда, юйюнде да баш  болур инсанды;

*гезегенлери – Дугъун (Плутон), Кюн (Солнце), Чолпан (Венера).



   
КЮНЛЮ  ТИШИРЫУНУ САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Сюек джапысы къарыусузуракъды. 
Къан джюрюген тамырлада  чурум чыгъа билир.
Сингирлерине эс бёлюб, кесин  къайгъыгъа хорлатмасын-дейди джулдузлама.
Къартайгъан заманында джюреги бла бюреклерине, аш джюрютген джолларына  эс бургъанлай турургъа керекди.
Ауур ауруула джулдузламада кёргюзтюлмегендиле, бу айтылгъан рахатсызлыкъла уллу  хаталы  затла тюлдюле, ол да Кюнлюню насыблы инсанланы санына къошады.




КЮНЛЮ ЭРКИШИНИ  САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Сюек джапысы къарыусузду-дейди джулдузлама, анга эс бурургъа керек болур.
Къан джюрютген тамырла да эслениб турургъа керекдиле.
Уллайгъан джыллада джюрек бла бюрекле бираз къарыусузлукъ кёргюзтюрле, аны ючюн билгичлеге джюрюб, кесине къарата турса иги болур. Джаш заманында ол рахатсызлыкъ кёрюнмез, не да, хатасыз халда кёрюнюр.
Ауур, тешек этген аурууланы тамгъалары,  джулдузлама чизгисинде чыкъмайдыла, алайды да, бу эркишиге насыблы адам дерге болур.




КЮНЛЮ ТИШИРЫУ   БЛА  КЕЛИШИБ  ДЖАШАЯЛЛЫКЪ  БУРЧЛА

БАЛАУУЗ -21 чилле(январь) – 1 чилле (февраль),
ЭРГЮР -11 байхын (февраль) – 18 байхын (февраль) бурчланы ичиндеги  адамла, бу тиширыу  бла келишиб джашаяллыкъдыла. 
Кёзге эрлай илиниб къалгъан, джюрекни ойнатхан – 10 джанкъоз ай (март) – 20 джанкъоз ай (март) кюнледе туугъан
ШАТЫКЪ, Кюнлю тиширыуну кесине бек тартар, алай аны бла юйленсе, къаугъала эрикдириучю болурла. Кюнлю тиширыу, 19 санарыкъ (февраль) – 29 санарыкъ (февраль) кюнледе туугъан
СЁНЕГЕЙГЕ  да сезиусюз  къалмаз, алай  бирге  болсала юйюр джашау асхар.
Аслан джыл туугъан БАЛАУУЗ  бла ЭРГЮР,   Кюнлю тиширыу бла хазна келишалмазла, аны эсге алыргъа керек болур.




КЮНЛЮ ЭРКИШИ  БЛА  КЕЛИШИБ  ДЖАШАЯЛЛЫКЪ  БУРЧЛА

ДЖАНТАЙ – 2 балдыраджюз (февраль) – 10 балдыраджюз (февраль),
УСЛУ – 23 эндрейик (ноябрь) – 2 эндрейик (декабрь) бурчланы ичиндеги тиширыула бу эркиши бла къолай келиширле. Кюнлю эркиши акъыллы адам болгъаны ючюн, джарашыулулукъгъа сакъды, аны ючюн, сюйсе бютеу бурчла бла да келише билликди. Джангыз эки бурч анга чыртда джарашмаз, ала да быладыла: БАТЫКЪ – 24 абыстол (октябрь) – 1 абыстол (ноябрь),
ХЫРТЛЫ – 2 амыстол (ноябрь) – 12 амыстол (ноябрь), алай была   Къой, не да Тонгуз джыл туугъанла болсала, джарашыргъа боллукъдула.
Аслан, Джылан, Лобан  джыл туугъан адамла бла келишими къолай болмаучанды, юйлениуде аны эсге алса джангылмаз.













СЫНЧЫМА
24 къыркъаууз (август) – 1 къыркъаууз (сентябрь)


СЫНЧЫМА ТИШИРЫУ БЛА ЭРКИШИНИ КЪЫСХА  ТАНЫМЛАНМАСЫ


*Уакъ затлагъа бек эс бёлюучю болур, юйде хар зат орнунда турурун излер, хапа-сапа этиучю адамла бла хазна джарашалмаз. Джашау нёгери аны эсге алса, юйюр джашауу асхамаз;

*тамлыгъы бегиген адамды, бет-намысы кючлюдю, къатыбетледен узакъ тургъан биреудю;

*алам билимлени сюер, билирге излер, терен акъылы аны тюшюнюу теренликлеге тартар, билгенин, тюшюннгенин айтыргъа бек сюер. Тынгыланмаса, ангылашылмаса джюреги къыйналыр;
 
*кеси джашагъан замандан алгъа къарагъан, джашауну узунуна, кенгине, теренлигине, мийиклигине  тинтиучюдю. Аны бюгюн айтхан затлары, келир тёлюлеге айтыу, хапар болурла;

*бек сейир зат а, аны эки тюрлю халисиди: бир джанындан – тюшюнюр, акъылман, бир джанындан а – кюнлюк джашауну эбин билиб, мадар эте билген, къолун къысыб,  келир заманнга асырай, артдагъа  да сала  билген адамды. «Сынчыма джыймышды» - деб,  накъырда этеди нарт джулдузлама. Ол халиси аны  толу  адамлыгъындан, керек кюн биреуге «ий» - деб бармаз ючюн, кеси сыйын къоругъанындан  ортагъа чыгъады;

*Сынчыманы  халиси – къыйыргъа уруб тургъан тенгиз толкъунлачады, бирде – джууаш,  бирде уа – къатыракъ.  Хар уакъ табсызлыкъ аны сингирлерине тиер, халын бузар, аны ючюн джашау нёгери эслеб атларгъа керекди;

*тиширыу Сынчыма  акъылы, уста селешиую бла, керексиз къубулгъуч болмагъаны  бла, эркишилени эслерин кесине бурур,  эркиши Сынчыма уа, юйлениуню огъурамаз, амал табса юйленмей къалыргъа излер, сюймеклик джолда  башы бош болурун сюйген адамды.
Аны ючюн Сынчыма эркишилени ичинде, юйленмей къалгъанла кёб чыгъыучандыла – дейди джулдузлама.  Ата, ана джашны бу халисин билиб, эртде огъуна юйлендириб къоймасала, 26 джылдан атлагъандан сора, юйлендириу къыйын болур. Бек сайлауучду, хазна  къыз джаратмаз;

*Сынчымаланы сезиулери бек кючлюдюле, боллукъну алгъадан сезе билген адетлери барды, тюшлери да, кёбюсюне керти болуучандыла, къолларын адамны ауругъан джерине салсала,  аурууну сериуюн этген фахмулары да барды;

*муну алдагъан бек къыйынды: инсанны кёрюр-кёрмез не мысхал тартханын ангылар, алай бла не – джуукълашыр, не да – узакълашыр;

*халкъны адетлерине, тёрелерине бек сакъды, ол джаны бла айыб алмаз;

*керек кюнде табылмай къалмаз. Джуукълугъу, шохлугъу да бек аламатды;

*тёзюмю бирда  кючлюдю. Керек болса, не уллу  къыйынланы да   кёлтюре биледи;

*башхаланы хыртлауда  уа  устады.   Кишини хазна джаратмайды.  Чам халда джаратмагъан затын айтыр, табсыз атлагъанны уялтыр;

*адамны иги танымадан джаратама демез;

*заман-заман кёлкъалдыгъа кесин къабдыргъан  халлары да болуучанды, аны ючюн бу ашхы адамны джанына тиймесинле тёгерегиндегиле-дейди джулдузлама;

*тышдан къаты кибик кёрюнсе да, джюреги кемсиз джумушакъды. Хар инджилгеннге, къолдан келгенин аямаз, аман джуугъу болса да, анга керек кюн табылыр;

*динни тамамы бла тутмаса да, бу уллу аламны   къургъан кючге , Тейриге ийнаныр, аны ючюн адамлыкъ шартны бузмаз,  хар атламын бет-намыс чегин ичинде этер. Дараджалы адамланы санына киреди;


*иши, сёзю да бир-бирин тутхан адамды;

*эсине тюшсе, эринчек болгъан адети да барды;

*кеси сюймегенлей, анга басхы этиб, бир табсыз джары тартхан болса, аны къабыл этмез, аллай адамдан да айырылыр;

*тинтиу джол бла,  адам джашауун   игилешдирирге, къолайлашдырыргъа   деб   джаратылгъан кибик,   сагъышы, акъылы, халиси  деменгили болгъан биреудю;

*кесине сый берилмеген джерден, не заран кёрлюк болса  да, айырылыб  кетер. Ёхдем кёллюдю;

*кеси хыртлаууч болса да,   башханы  аны хыртлаун чыртда хош кёралмаз , аны ючюн, джуугъу, тенги бу халисин билирге керекдиле. Хыртлауну бек джумушакъ, бек ариу этерге керекди ансы,  джанына тиер,  хыртлауучну  да кесинден суукълукъ бла узакълашдырыр;

*ишсиз туралмаз, хар заман кесине бир булджуу табар. Ол хали эркиши, тиширыу Сынчымада да барды. Не терен сагъыш этиб бир затны оюмлаб турур, не да  къоллары бош турмаз. Аллай адамды Сынчыма;

*юйню тюзенин тюрлендирирге, бояуун джангыртыргъа, бир эски затладан джангы затла къурургъа ёч болуучанды.  Алай  керегин табмай джарлыракъ юй кириси болса,  тюрлендирмез, аямаз, джыймаз,  кёлю  юй иш этерге тартмаз. Муну бла юйленнген  адам, хар заман джангыра тургъан юйюр джашаугъа хазыр болургъа  керекди. Эски затланы сюймез, алай атмаз, бир гёзеннге джыяр, аланы эскериу кибик сакълар;

*джолгъа чыгъыу, джангы затланы кёрюу, дуниядан хапар билиу дегенча затлагъа талпыулуду;

*ёлюм, джашау, алам – неди, нек джаратылдыкъ,  нек туудукъ,  нек кетебиз? - кибик соруула,  башын къуршалагъанлай турурла.  Ёмюрю  алагъа джуаб табаргъа   кюрешир, бир Тейриге кёлкъалды этер,  бир да тобагъа къайта турур.    Кенг тюшюннген, терен оюмлагъан биреудю;

*джашлыгъы узун барыр.  Тиширыу Сынчыма бираз эртдерек онгса да, эркиши Сынчыма алтмышдан атласа да, джаш-джашча турур. Сюеги – къатангы, акъылы – джити, саны-зарифди;

*бир къауумла тил узатсала   да, къызгъанч тюлдю, алай эсебни да иги билир;

*. Бир кийимни  джаратса,  джылла бла  киер, алай  не къадар заман кийсе да,  юсюнде ол джангы затча кёрюнюр. Кийимни сыйын билген, аяулу кийген адамды;  Кийимине, кёрюнюшюне бек эс бёлюр. «кийим-адебни аллы, сёз-адебни арты» - дегенлей, юсюн-башын  дараджасын танытхан затча кёрюр. Джашауу къыйын болуб, мадарсыз къалгъаны болса, дунияда эм мудах къарам бла къарар, аз сёлешген, суукъ кёллю адамгъа ушар, адам джыйылгъан джерге барыргъа талпымаз;

*зор халда болгъан сагъатда болушлукъ тилерге уялыр, тёзер;

*сёзюн бузгъан, тюрлю-мюрлю ишле бла кюрешген, адеб бузгъан,  хакъ ашагъан адамладан узакълашыр, аланы къаты хыртлар, аны ючюн да джаулары кёб болур;

*ишлеген сагъатда къаты ишлер, алай эринчек заманчыкълары да болуучанды. Тюзю, ол эринчеклик тюл да, солуу дерчады, не ючюн денилсе, ишлеген заманында кесин аямай ишлегени ючюн, солуу алыб,  къарыуун джыяргъа да керек болады. Аллай заманларында джашау нёгери анга сёз джетдирмесе иги болур;

*Тейри джарыгъын джюрютген адамды-дейди мунга нарт джулдузлама;

*ичинде уллу дуниясы болгъан, ауур башлы адамды, аны дараджасын джаулары да билирле, аны сюймеселе да, сёгелмезле. Зарлыкъдан болса болур, не эсе да, джамагъатда  хакъ этген орнун къыйын алыучанды. Билиннгенгге кёре, быллай адамланы  орта, не да алаша дараджалы адамла къатларында кёлтюралмаучандыла. Тамадала  тыр-дараджалы болсала уа, иш серге кетмей къалмаз, быллай онглу да орунлу болалмазла;

*джангыз къалыб сагъыш этген заманлары барды, ол заманда къатындагъыла анга тиймеселе хайырлыды;

*муратлары джашагъан заманны аллында кетген, башхала талай джылдан ангыларыкъны  бюгюн ангылай билген адамды;

*сюймеклик сезиулери шатыкды, алай юйлениуге къолай-къолай джан атмаз. Джангызлыкъ берген эркинлигине кёзю къыялмаз;

*кёб халкъ джыйылгъан джерлени сюймез, къалабалыкъда адаргы халгъа кирир;

*кеси джаратмагъан джыйыннга тюшюб къалгъаны болса, уялчакъ адамча, джанда турур;

*эсебни  акъылында хаман этиб тургъаны ючюн, керексиз  джоюм этмез, алдан нюзюрленнген,  керекли болгъан  затланы алыр;

*бет къаб кийген, тюрсюн адам тюлдю, сёзю, иннети да ачыкъды;

*джашауда хар затны эслер, аланы тюшюнюр, игиге къуаныр, аманнга къыйналыр. Тёгерегинде болгъан затлагъа сансыз къарагъан адам тюлдю;

*адамлыкъ дараджасы бла сый ала билген адамды;

*саулугъун бек къорур, аны ючюн ашау-ичиуюне бек джити къарар;

*терс болгъаны болса,   аны сюзюб, дженгил ангылаб, «былайда мен терс болдум» – деб,  терсин тюзете билген биреудю;

*сюеги, саны дженгил  джетишсе да, акъыл къатыуу бираз кеч келиученди. 18-28 джылларында  алкъын сабий къылыкъларын атмай тургъаны да болады. Халисини келишиую 39-49 джылла арасында болур, сора,   ким да сыйларча  бир  таб адам  джамагъат арасында  бой  кёргюзтюр;

*Сынчыма бурчну адамы асылды, акъыллы, оюмлу, адамлыгъы ишленнген, бети-намысы болгъан адамды. Аны джашау нёгерге сайлагъан джангылмаз;

*джулдуз къауумуну арасында  кёксюлдюм-агъыракъ бир уллу джулдуз, Сынчыманы халисин танымлайды. Джулдуз халгъа кёре, Сынчыма, джаратыучу акъылы болгъан,  джашагъан заманындан алгъа сагъышын  узатхан, боллукъну алгъадан сезе  билген,  акъыллы, терен оюмлу,  сёзюне керти,  джашауну келишдирирге  джаратылгъан,  халкъын, даулетин сюйген,  сёзю ётген, ёмюрюню эки джарымын башха тюрлю, бир башха адамча   джашагъан,  кёлю къалса хазна кечалмагъан, сюйюмлю, кесине тартхан адамды – дейди,  анга  нарт джулдузлама;

*гезегенлери – Ангмат (Прозерпина), Кюн (Солнце),  Тенгир (Юпитер), Джюзен (Меркурий.




СЫНЧЫМА ТИШИРЫУНУ САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Аш джолларында ууакъ рахатсызлыкъла эслене билирле, аллай заманлада билгичлеге къаратса иги болур.
Бир затха бек къыйналса, не да ачыуланса, сингирлери керилиб, баш ауруулары болуучанды. Муну кеси эсге алыргъа керекди. Сингирлери назик болгъанын джулдузлама ачыкъ билдиреди.
Къан тамырлары джукъады, аны ючюн, этин къаты басыу, уруу, джыгъылыу кибик затла, къан тамырларына заран берирге боллукъдула, аллай затладан кесин сакъларгъа керекди. Артыкъсыз да – бутларын.
Джулдузлама чизгисинде  бек ауур аурууланы тамгъалары чыкъмайдыла, айтылгъан рахатсызлыкъла да, аякъда атлатылгъан аурууладыла, къоркъуу берген тамгъа джокъду. Тейри къоругъан инсаннга саналыр.




СЫНЧЫМА ЭРКИШИНИ САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Нарт джулдузламада айтылгъаннга кёре, бу эркишини сингирлери игича тартылыб туруучандыла, алагъа эс бёлюрге, кесин къайгъыдан сакъларгъа керекди, не ючюн денилсе, сингирлени къарыусузлугъу башха ауруулагъа да джол ачаргъа болады. Бу насихат унутулмаса иги болур.
Ашарыгъына бек сакъ болургъа керекди, заманы бла, дамы бла ашын ашаса, аш джюрютген джолларында  къыяу ортагъа чыкъмаз.
Къан тамырларына да эс бёлюнсюн – дейди джулдузлама.




СЫНЧЫМА ТИШИРЫУ БЛА  КЕЛИШИБ  ДЖАШАЯЛЛЫКЪ  БУРЧЛА

ТУТАР- 22 сюммекли (декабрь) – 1 сюммекли (январь) бурчну эркишиси  Сынчыма тиширыугъа бек келишеди,  халилели чарпыусуз бир-бири бла джарашыр.  Джангыз,   Лобан  джыл туугъан ТУТАР бла ара къаугъалы болур. Юйлениуден алгъа, ТУТАР эркишини туугъан джылын билиб, алай оноу этсе иги болур.
ХЫЙМЫЙ – 1 тотурну (апрель) – 10 тотурну (апрель) бурчха кирген эркишини, Сынчыма тиширыу бек джаратыр, алай юйленсе, юйюр къаугъалары бла айтылыр. Экиси да кючлю халилиле болуб, бир-бирлерин ашаб тауусурла.
СЁНЕГЕЙ -19 санарыкъ (февраль) – 29 санарыкъ (февраль) бурчну эркишиси, бу тиширыуну джюрегини ханы болур, алай юйленнгенден сора, джашаугъа къараулары бек айры болгъанындан, арагъа суукълукъ кирир, юйюр джашау болмазгъа таяныр.




СЫНЧЫМА ЭРКИШИ  БЛА  КЕЛИШИБ  ДЖАШАЯЛЛЫКЪ  БУРЧЛА

СЁНЕГЕЙ – 19 санарыкъ (февраль) – 29 санарыкъ (февраль) бурчну ичине кирген  бу тиширыу, Сынчыма эркишини башдан чыгъарыр, джюрегин джагъар, алай юйленселе талай джылны ууакъ къайгъаладан безе джашарла.
Сынчыма эркишиге эм бек келишген тиширыу,   2 башиль (январь) – 12 башиль (январь) кюнледе туугъан, БЕЧЕЛЬДИ. Аны бла джашауу тынч, юйю хузурлу болур.
Бираз бузукълукъчукъла болургъа  болсала да, Сынчыма эркишиге келиширик энтда юч  бурч барды,  ала –
ТУТАР - 22 сюммекли (декабрь) -1 сюммекли (январь),
БИРСУАЙ  -13 къыямут (январь) – 20 къыямут (январь),
ДЖАННГАН (1 джабалакъ (март) – 9 джабалакъ (март) бурчладыла.
Лобан, Аслан, Къоян  джыл туугъан тиширыула бла,  джарашыуу къыйын болургъа болур. Юйленмеден алгъа билгич бла кенгешсе, тюз сайлау этер онг чыгъар.













АТЧАКЪ
2 кюзаллы (сентябрь) – 13 кюзаллы (сентябрь)


АТЧАКЪ ТИШИРЫУ БЛА ЭРКИШИНИ КЪЫСХА   ТАНЫМЛАНМАСЫ


*Атчакъла ариу адамла болуучандыла. Сёлешгенлери, атлагъанлары да табды.  Кёрген аладан хазна кёз алалмаз;

*уллая барса джашдан джаш бола баргъанча, аллай бир сюйюмю болур;

*дуния джашаугъа кесин бек берген, табышлы болургъа излеген, башха адамладан артха къалмай, юйюн тюзенлерге излеген адамды. Бу джолда фахмусу уллуду;

*табигъатны, башха джанлыланы сюер, адамулу  эт ашагъанына къыйналыр, алай кеси да, къыйнала-къыйнала турса да, гитчеликден юреннгенича, этни ашар;

*акъылы джаратыучуду.   Джаратыучулукъ - деб айьылгъан ишледе бек уллу фахму кёргюзтюр;

*дуниягъа иги кёзден къарагъан адамды. Къарангы къарам бла къараб, ынгычхаб тургъанладан тюлдю. Хар табсыз халдан чыгъаргъа кюрешген, аллында къуру да игилик сакълагъан, терсликлени  тюзелирине ийнаннган, керти ётюрюкден онглуду – деген тутумлу адамды;

*тенглери джуукъларыча болур, алагъа уллу эс бёлюр, шохлукъда кертичиди;

*аламны, Джердеги джашауну, туушну, ёлюмню сагъышын кёб этер, Джаратханнга да ичинден кёб соруула сорур;

*джамагъатны ичинде сыйланнган, танылгъан, сёзю ётген адам болургъа тыйыншлыды, алай зары бек кёб болур, ол да ала салгъан тыйгъычлагъа абына билир.  Джашагъан ортамында алчылыкъ этсе, сыйланса  сюер. Эркиши, тиширыу  Атчакъ да аллайладыла;

*гыл тюшюрейим – деб аман ишге къошулмаз, сый табайым – деб а, хар джамагъат ишге джан атар, алай джамагъат этген ишледе  кёлюне джетмеген болса –  суур,  артха турур, мудах болур;
 
* кёзге тюртюлген адамлыгъы барды;

*адеби хар джерде, орнундады;

*туушдан устаз,   акъылман болургъа джаратылгъанча аллайды.  Тюшюнюулерин  айтыргъа ёч болур.  Муну джашау нёгерге сайлагъан адам, узун-узун  аны айтханларына тынгыларгъа керек боллукъду. Айтхан сагъатында, къатындагъыны ангылаууна кёре, оюмун тюрлендире, келишдире баргъан адети барды, аны ючюн анга тынгылаучу керек болуучанды;

*бу адамны бютеу нюзюрю, мураты игиликге, халкъгъа, джамагъатха джарагъан ишлеге бурулубду, башчылыкъда болса, халкъын хар джараууна джарар,   бюсюреулю болур.   Бир къауум   адам   гылгъа   къуаныр, Атчакъ бурчну адамы уа – бюсюреуге,   дуагъа;

*тюзлюкню бек сюеди, джаланчыланы сюймез, амал табыб  кёзбау сёлешмез;

*экибетлилик да анга керахатды;

*юйюню тюзенине, керегине бек сакъ болур. Иш джеринде да хар керегини орнунда,   къол джетер джерде турурун излер;

*топракъны бек сюер, бир затла салыб ёсдюрюрсе, алагъа къуаныр. Топрагъы болмаса уа,  топрагъы болгъанлагъа сукъланыр. Джерге, табигъатха джуукъ джашаргъа бек сюйген адамды. Джашауу башха тюрлю болуб, ол излемине джеталмаса, мудахыракъ болур;

*акъылы бла сезиулерин тенг-тенгиш тута билген адамды;

*керексизге къызмаз, акъылы сезиулери  да  теббе-тенг  турурла.  Бу халиси бла, дараджалы адамланы ичинде джер алады;

*иннети хар заман тазады. Бир адамгъа аманлыкъ излемез, кесине аманлыкъ этгеннге уа,   узун  заман  кёлкъалды  болур;

* бир бош къарамдан огъуна джанына тийиб къалыргъа болады, бу халын джашау нёгери эсге  алса иги болур;

*кийиннгени халахоста болмаз, юсюне джарашхан, амалгъа кёре – багъалы кийимни сюер, адам ортасында эсленсе, хош болур;

*джашаугъа  джарыкъ,   игиге ышаныулу кёзден къарагъан адам болгъаны ючюн, хаман джашаудан тарыгъыб тургъан адамла, аны сингирлерине тиерле. Джашау нёгери аллайладан болуб къалгъаны болса, юйюр джашаугъа булут чёгер. Муну Атчакъны ёмюр нёгери эсге алыргъа керекди;

*къартлыгъында огъуна,  эркиши Атчакъ,  джаш къызланы эсин кесине бурур, аны къартаймагъан сюйюмю, аланы джюреклерин ойнатыр, аны ючюн, анда-мунда чам-накъырдачыкъла эштилселе,  аны тиширыуу аллай затха кюле-ойнай къараргъа керекди. Аны джашау нёгери юйюр адебинден таймаз, сюйген тиширыууна терслик этмез, алай  эркиши миллет ариулукъгъа   къарамай да  къоймаз. Къарасын, къуансын, кеси тизгинин тутсун, андан заран келмез – дейди джулдузлама;

*тиширыу Атчакъ да эркиши Атчакъдан сюйюм бла артха  къалмайды. Ол да кёзге батхан тиширыуду, алай джашау нёгерине, юйюрюню сыйына бек кертичи болур.   Бу халитси джулдузламада «асыл тиширыу» - деб суратланады;

*бир Тейриден башха бир  чуруму болмагъан киши болмаз, аны ючюн, бир гитче чурумчугъу да айтылыб  къалсын – къолу бираз къысыгъыракъды. Берирге да, алыргъа да  асыры сюймез, «кесимики кесиме джетсин» – деген адамды. Бу халиге аман дерге болмаз,  хар ким да дунияда эсеб бла джашайды. Къолундагъын чачыб, экинчи кюн   биреуге боюн ийиб баргъандан эсе, къолдагъын тута билген иги болур;

*адебде, намысда, орну  бла  кесин джюрютюуде    онглуду.

*Хар ортамгъа джарашыр, эсленнген болур;

*сёз берирге, кесин керексиз къыйнаргъа сюймез, алай сёз бергени болса, этмей да къоймаз. Джуукълары бир затла излеб джабышханлары болса, бездирселе тилеклери бла, алагъа  уллуракъ да сёлешир, алай керекли затгы, уруша-уруша этер;
 
*«къыйын кюнде – къарнаш» -  деген нарт сёз муну ючюн айтылгъанды – дерге боллукъду. Керек кюнде ёрге тургъан адамды, аны джашау нёгери, джуукълары да билирге керекдиле;

*эринчек болгъан, джукъ этерге колу, аягъы тутмагъан заманлары болуучанды, алай аллай кюнлери узун сюрмейдиле. Бираз кесине тин кийириб, туруб ишин алгъындан да къаты эм дженгил этген адамды;

*чыртда алгъадан тюшюнюб, болур-болмаз оюмла бла кюрешемез,
« ауурлукъ  келир – чёзюм этилир» - деген адамды, аны ючюн джашауда аллына чыкъгъан тыйгъычланы, рахат, сингирленмей, къычырыкъ-сыйыт этмей  кетере, чёзе барыр. Бу халиси кёз къаратырчады, не ючюн денилсе, бек кёб адам, алларына  бир ауурлукъ келгенлей,  къыйналыб, шашхын болуб, сингирлениб къалыучандыла.  Атчакъ а  аллай затланы къыйналмай  рахат чёзюученди;

*этген затына бир  адам сёз табса, анга къыйналыр. Терс этсе, аны артда кеси ангылаб тюзетиученди, алай башха адам айтса, джанына тийген адети барды. Бир иши терс болса да, джуугъундагъы адамла анга хурмет этиб, «терсди» демеселе, бу аламат адамны къыйнамазла. Бир кесекден ол  аны кеси тюзетир, кишиге да гурушха этмез;

*ишлеб таба билген адамды;

*къатында биреуге терслик этилсе, магъдур адамгъа джакъ болур;

*керти адамлыкъ – деб айтылыр шартла, бу адамны юсюнде бардыла.;

*джашауу тюз кетсе бек джохар адам болур, джашауу терс кетсе уа – аз сёлешген, адамланы къатына барыргъа излемеген,  тартынчакъ  кибик болур. Алай джашауда,  кёбюсюне,  Атчакъла орун ала билген биреуледиле, араларында  джашау сындыргъан, тюгениб бошагъанла  аз кёрюнюучендиле. Аны ючюн болур, джулдузламада «насыблы адамланы» санына киреди;

*эркиши Атчакъны юйлениуге талпыуу уллу болса да, сайлауу бла заманын кечикдириб,  тамам эригиб, артда юйленмей къалгъан адети да болуучанды. Джуукълары муну бу халисине алгъаракъдан эс бёлселе,  башы бош къалмаз;

*тиширыу Атчакъ да сайлаугъа бек ёчдю: анга уруннган адам,  барын-джогъун иги сюзюб урунургъа  керекди, ансы уста тилли, чамчы бу тиширыу, тилегенни кюлкюлюк этерге да огъай демез;

*не къадар дуния малгъа ёз, кёз салса да, аны ючюн эм алгъа –  джамагъатда орну, адамлыкъ, намыс-бет, сый, дараджа келир. Алайды да, кесини дараджасындан алашагъа, мал болсун, адам болсун, урунмаз;

*бети дарийча тюрлене тургъан, сюйюмю бла кесине тратхан адамладанды;

*Атчакъланы  эркишиси, тиширыуу да, бир рахатсызлыкълары болуб тюрленмеселе,  джарыкъ къанлы, нюрлю болуучандыла;
 
*акъыллы, онглу, уллу, алим адамлагъа сый бере билген, аланы дараджаларын ангылай билген биреудю;

*джаратыучу акъылы болгъан, иш баджара билген, джамагъат бла келишген, халкъын, даулетин, юйдегисин сюйген  Атчакъ, джулдузламада  бек ариу  суратламала бла суратланады.   Ол да  аны онглу адамланы санына къошады;

*Атчакъ  ата, ана болса, сабийлери бла, уллу адамла бла сёлешгенча сёлешир,  керексиз  эркелетиуню сюймез, сабийлери да аны сыйын билиб, айтханына тынгылай алай ёсерле. Сабийлерине гитчеликден халкъны, къралны, адамлыкъны, адет-тёрени, бет-намысны  дараджасын юретир, тин джаны бла аланы къатангы этиб ёсдюрюр;

*сора бир ариу халиси да унутулмасын:   ауругъанлагъа дарман табаргъа, алагъа багъымчылыкъ этерге бек сюер. Ханс бла, сёз бла ауругъанны джабсаргъаны,  къоллары бла  ауруун сериуюн этгени джулдузламада билине келген затды. Алайды да, Атчакъны джуугъу, тенги,  къатларында багъымчылыкъ усталыгъы да болгъан джохар адам  болгъанын билселе  чыртда аман болмаз;

*22-30 джылларында сюеги, саны келишген адам болур,  32-52 джыллары арасында уа акъылы  тамамланыр;

*джулдуз къаууму хазна джарыкъ болмаса да, арасында бир кёксюлсыман джулдуз, Атчакъны  аламат адамлыгъын танымлайды.  Нарт джулдухлама айтханнга кёре, ариу, зариф,  акъылы, сезиую да там келишген, адеби,  ишленмеклиги  бла танылгъан,  сабийге, къартха – хурметли,  иги  иннетли, керек джерде -  баш бола билген,  дараджалы,  тамаданы, гитчени айыра билген,  тини   бай  адамды;

*гезегенлери – Ай (Луна),  Тенгир (Юпитер), Чолпан (Венера), Ангмат (Прозерпина).




АТЧАКЪ ТИШИРЫУНУ САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Джаш заманында аш джюрютген джолларында чурумчукъла болуучандыла. Уллая барса, ашын, суун тюз этсе, ол чурумла ортадан къурурла.
Териси тийгенден къызарырча, сюймеген ашарыгъындан тюрленирча болгъан, къауракъ рахатсызлыгъы болургъа болур. Бу рахатсызлыкъ  Ангмат (Прозерпина) гезегенни тотуру тийген адамлада болуучанды. Анга сагъыракъ болса иги болур.
Сингирлери,  тышындан бек эсленмесе да, игича джюклениб туруучуду, аны ючюн кесин рахатыргъа джолла табаргъа, солуй турургъа керекди.
Ёмюрю  бауруна кёз-къулакъ болса аман болмаз.




АТЧАКЪ ЭРКИШИНИ САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Аш джюрютген джолларына эс бёлюрге, ашарыкъны джарашханын ашаргъа керекди.  Ангмат (Прозерпина) гезегенни тотурундагъы  инсанла къауракъдан аурургъа  ёч болуучандыла. 
Къан тамырларына да эс бёлюб,  санларын ауур зат бла зорламай турса, рахат джашар.
Кёргюзтюлген рахатсызлыкъла ауур затла тюлдюле, аны ючюн Тейри чертген ёмюрюн толу джашар – дейди джулдузлама.




АТЧАКЪ ТИШИРЫУ БЛА КЕЛИШИБ ДЖАШАЯЛЛЫКЪ БУРЧЛА

БЕЧЕЛЬ – 2 башиль (январь) – 12 башиль (январь),
ХУНТА -21 хычауман (апрель) – 30 хычауман (апрель),
ЧОЛПАНЧЫ – 1 гюрюлдеюк (май) – 10 гюрюлдеюк (май),
ХЫЙМЫЙ – 1 тотурну (апрель) – 10 тотурну (апрель),
ДЖАННГАН – 1 джабалакъ (март) – 10 джабалакъ (март) бурчланы ичинде болгъан эркишиле бла, Атчакъ тиширыу келишиб джашар.  Быланы Джылан джыл туугъанлары болса, ала бла башда бир кесек тартышмачыкъла да болурла, алай уллу къаугъа болмаз. Бираздан джарашыб, халилерин ангылаб, юйюр джашаугъа эс бурурла.




АТЧАКЪ ЭРКИШИ БЛА КЕЛИШИБ ДЖАШАЯЛЛЫКЪ БУРЧЛА

ХУТТУС – 11 хычыуман (апрель) – 20 хычыуман (апрель), 
БЕЧЕЛЬ – 2 башиль (январь) – 12 башиль (январь),   БИРСУАЙ -  13 къыямут (январь) – 20 къыямут (январь),
ЧОЛПАНЧЫ – 1 гюрюлдеюк (май) – 10 гюрюлдеюк (май),
КЁЛКЁЛ – 11 ныкъкъол (май) – 21 ныкъкъол (май)  бурчла бла танымланнган тиширыула, Атчакъ эркишини  билешик халисине чыдарла, анга юренирле, арада уллу тартышмала да чыкъмазла. Юйлениуде былагъа  урунса иги болур.
Къалгъан бурчла бла да  келишими игиди, алай юйлениу ючюн бу кёргюзтюлген бурчла игирекдиле.
Джангыз бир зат: Джылан джыл бла Тонгуз джыл туугъан тиширыула  бла келишими ауур болур. Джылан джылгъы кесин баш этерге сюер, тили да джити, батыучу  болур, Тонгуз джылда туугъан тиширыу а, Атчакъ эркиши сюйгенча юйню, арбазны  джюрютелмаз.