Нарт джулдузлама 10

АЛ СЁЗ

Джулдузлама –  адам улуну,  меджисуулукъдан джангы чыгъа башлагъан заманларында  къуралгъан, бара-бара да келишдириле тургъан,  кёкбилимчиликге  джетмеген,   алай  аны таба акъылын, талпыуун, излемлерин  узатхан,  халкъны тин ёсюмюню башлангычын  танымлагъан,   сант тин  эсерди.

«Джулдузламагъа ийнанма, алай ансыз да къалма» -  деб бурунгула, бютеу  айтылгъаннга ийнанмасала да,  джулдуз   къауумларын билирге, гезегенлерин таныб, кёкню къайсы джанында аланы бурчлары болгъанын,  джулдуз къауумларыны джарыгъын, тунакысын  билир ючюн да, джулдузламагъа, билгичлеге да бек джылы  къарагъандыла.  Аны ючюн болгъан болур, бу бурунгу эсерни сакълана келиб, бизни заманыбызгъа да джетгени.

Джулдузламада   айтылгъан хар затха да толу ийнанылмаз,  алай бир той – оюнда, тенг – шох олтуруулада, джюрек халны джарыкъ этер ючюн, ол эски заманлада да  хайырландырылгъанды, бусагъатда да анга  талпыу  азалмагъанды.  Джуукъ заманлагъа дери халкъыбызны,  «джауоруннга къарау», «41 таш бла таш салыу», «тютюн шекиллге кёре боллукъдан ышан алыу»  - дегенча, тюрлю-тюрлю таш салыула  бла  кёл рахатлата тургъаны белгилиди.  Бурунгула да аллай талпыудан къуру болгъан болмазла да, бу джулдузлама да андан ортагъа чыкъгъан болур.

Нарт Джулдузламагъа,  "бу  сант эсерди"  - деб къаралгъанлыкъгъа,  тинтилиб окъулгъандан сора, ич къурулушун  сюзгенден сора,   сейирсинир кёб зат ортагъа чыгъады, сора  аланы тюшюне  билген бурунгуланы   оюмлау,  тюшюнюу джаны бла матух болмагъанлары  кёрюнеди.

Сёз ючюн: бусагъатда дунияда белгили болуб тургъан  баты джанындан джайылгъан джулдузлама бла Нарт Джулдузлама  тенглешдирилиб къаралса, бек сейир этер зат ортагъа чыгъады.
Баты джулдузламада «декада» - деген бёлюнмеле, бирде-бир  кибик, Нарт  Джулдузламада «къысха айла» - деб кёргюзтюлген  кюнлеге тенг келедиле.
Ол да, бу эки джулдузламаны бир-бирине тийишиую  болгъанын  шагъатлагъан затды.

Тюрк  халкъны (Скиф, Сармат, Алан, Хунн, Хазар, Болгар д.б. тюрк  халкъла)  хорламлы  тарихине къаралса, аны баты джанына келген заманы,  батылы халкъланы  алкъын халкълыгъы, даулет къурулушу болмагъан заманлада болгъаны кёрюнеди.

Тюркле  баты джанына джайылгъан сагъатда  (дуния тарихде  ол заманланы аты - «Гитче кёчюу», дж.ё.с. дери 8-6 ёмюрле, сора «Уллу кёчюу» дж.ё.с. бла 1-5(6) джюзджыллыкъла),  батылы халкъла,  джыйын-джыйын, къауум-къауум  чачылыб, бир-бири бла къазауат эте тургъан халкъ къауумла болгъандыла,  алкъын бир халкъ болуб, бирликде узун ёмюрле джашаб, кеслерине энчи тин байлыкъ къурарча болмагъандыла.
 
"Багъыр ёмюрде" тургъан халкъланы арасына, аладан узакъ алгъа кетген, "Темир ёмюрде" джашагъан  халкъ болуб,  тамалланыб тургъан тин хазнасы бла, тюрк халкъ алай  келгенди.  Алай эсе уа, "Багъыр ёмюрге"  "Темир ёмюрню" алчылыгъы  бла къошулгъан  ата-бабаланы тин  хазнасы,  алагъа да сингмей къалаллыкъ тюл эди.
 
Дуния тарихинде билиннгенине кёре,  юстюн  тин, алкъын келишмеген тиннге джансыб, аны тюрлендирмей къоймаучанды.  Чыртда кесини джугъу болмагъан халкъла уа, келген  тинни тамамы бла  да  алыучандыла.  Алай бла, тюрклени  тин хазналары, алагъа оюм тамал болуб,  батылыланы тинине киргенди дерге боллукъду.

Тюрк халкъ, башха халкъладан алгъаракъ, меджисуулукъдан  къобуб, Джаратханны бир болгъанын ортагъа салгъан бир халкъ болгъаны ючюн,  ол  оюму  аны,  бурунгу  халкъланы тин ёсюмю джолунда,  алчы этгени ишексизди.

Тюрк халкъны  эски  аталары – Жунла, Дийле, Серле, Синле (дж.ё.с. дери 7-3 минг дж.), Тотур–Тейри (Тенгри) – деб,  ат  атагъанлары  Джаратханнга,   кёб тюрлю эсер атагъандыла,  аланы ичинде – «Тейри дуала-тенгриянские молитвы»,  «Тенгричилик дин тутумла –тенгриянские постулаты,  тенгриянская философия»,  «Тейри тархы -  патеон богов»,  «Тейри тилекле – мольбы  Тенгри»  д.б.

Ич Азияда, меджисуу динлени къаты болгъан заманында,  меджисуулукъну   тинтиб, сюзюб,  Джаратханнны бир  болгъанын  акъылгъа   келтире билген бурунгула,  бютеу джохар  тин хазналарында кибик, джулдузламада да, адам сейирсинирча бир ич къурам   тюзенлегендиле.

36  бурч  бла 36  джулдуз   къауум,  36  къысха ай,  12 уллу гезеген,  Айны 4-ге,  кечени, кюнню  9-шар бёлюмге бёлюнмеси,  Джылны заманларыны эсебленмеси,  джулдузлама чизгини сейрлиги,  36 "айлыкъ" орузлама къурагъаны, аны да джулдузламагъа тамал этгени, тюрк  халкъгъа сый бердирир затла  болгъаныны  тышында,аны, Джерни  чегин акъылы бла ачыб,  аламгъа оюмун узатыб,  «Тейри-бирди, ол-тотурду, кеси кесин тотурдан джаратханды» - дей билгени,  халкъны  акъылманлыгъыны, узакъ  кёрюшлюлюгюню, тин излемлерини  кенглигини   шагъатлыгъыды.

Нарт Джулдузламагъа таш салыугъа  къарагъанча къараргъа керек тюлдю, ол таш салыу да тюлдю. Анга  халкъны джаратыучулукъ эсерлерини биринеча  къаралыргъа керекди. Ол, тарих узунунда,  тюрк  халкъны  тюшюнюйюню  къалай тюрлене баргъанын кёргюзтген тин эсерледен бириди, бурунгуланы бюгюн бла байлагъан бир багъалы тин кёпюрдю.

Башха джулдузламаладан башха болуб, тюрк джулдузлама,  кёк джисимлени  халына кёре,  адамны халисинде эм иги  халларын чертген,  юйленир чакъдагъы  къызны, джашны   халисин  бир-бирине танытхан,  хар адамны иги джаны бла суратлаб, кёлюн кёлтюрюб, ким да ол айтылгъаннга  кесин  келишдире  барырча  этген,   дараджалы бир тин  хазнады.

Адам улу, аламны ичинде джаратылгъан  бир барлыкъ болуб, бютеу болгъан зат  бла байламлыды, аны ючюн аламны халы  аны  халисине,  акъыл,  сезиу болумуна,  кишилигине да тиймей къалмайды.  Табигъат тюрленнгенине кёре адам да тюрлене барады.  Аны ючюн болур,  ата-бабала, кёкде  джулдузлагъа,  Айгъа, Кюннге, кёрюннген  гезегенлеге (ауур джулдуз, онгакъ)  къарай,  аланы  тюрлениулери  адам  халгъа  къалай тийгенин сюзе,  тинте, алай  бла  адамны  кишилик  тамалын  кёргюзтюрге  кюрешгендиле. Къолларындан келген лагъымла бла кёкню кёз бла тарай, бу эсерни  алай къурагъандыла.  Болса да, бусагъатдагъы кёкбилим  анга   асыры  огъары  къараялмазлай,  бек сейирлик ачыкъламалары,   айтыу  джапысы,  ич  къурулушу  да барды.

Нарт Джулдузламада  джулдузланы,  гезегенлени  (ауур джулдузла, онгакъла),   Айны,   Кюнню   дёнюшюмлерини  ёлчелери,  бюгюннгю кёкбилимден узакъ кетмейдиле, ол да сейир этдирген бир затды.
 
Хунн тюрклени  ата – бабалары  Къытай бла джан-джаннга мингле бла джылланы джашаб тургъандыла. Тин алыу-бериу да бек  уллу болгъанды.  Ич Азияны халкълары,  джулдузламачыланы  бек эртдеден огъуна сыйлы, алим адамлагъа  санагъандыла,  аланы башчыларына  билгичле акъыл бериб, хар  оноуун  алай этдириб тургъандыла.
 
Бир - бири бла къазауат эте да джараша,  сора шохлукъ, къарнашлыкъ  кесамат эте тургъан Хунну даулет бла Къытай,  ары  бла  бери   аманат бериу,  келин алыу кибик  ишле  да эте тургъандыла,   алай бла,    джулдузлама  кёрюш  да,    не Хуннудан  –  Къытайгъа,   не да  Къытайдан  – Хуннугъа   джайылгъан  болур  - дерге да боллукъду.
 
Джангыз,  къытайлыланы  джулдузламасында  Хунн тюркледе болгъан затла джокъдула.  Алада джангыз хайуан  джылла бла танымланыу барды.
Ол а башха бир затха акъыл тикдиреди:  билиннгенича, Къытай халкъ, ёмюрю сабанчылыкъ бла кюрешгенди,   хайуанчылыкъ усталыкъ алада болмагъанды,  джулдузламасында уа  джыллары, туура   хуннладача, хайуан атла  бла танымланыб   турадыла.

Тюзю, джерчиликни устасы болгъан бир  халкъ, джулдузламасына ол аламат битимлени, гокгаланы атларын салмай, ёмюрде кюрешмеген  ишинден-хайуанчылыкъдан  алыннган  атла  нек  салгъанды? – дерге боллукъду.   Ол сагъыш,   джулдузламаны  джыл  танымланмасы, суратламасы да,  Къытайгъа Хуннудан баргъан болурму? – деген  оюмну акъылгъа салады.  Муну терсин, тюзюн Джаратхан билир, алай  джулдузламаланы  тинтген   адамгъа  аллай акгыллылыкъ   келмей да  къалмайды.

Болса да, бу оюмну шагъатлар кибик, бир зат да барды. Ол да, Нарт Джулдузламаны  бютеу  тюрк халкълада  джайгъынлыгъыды.  Тамалы  тюркден болмаса,   бир-биринден  кёб ёмюрлени айырылыб джашагъан тюрк халкъла,  аны  тин хазналарында сакъларыкъ болмаз эдиле.

Ишексиз,   билешик-чырмауукъ  ич  къурулушу  болгъан  Нарт Джулдузламаны джаратхан халкъ тюркле  болгъан болурла, алай болмаса тюрк юзюкле аны къайдан биллик эдиле?  Кюнюбюзде, бютеу тюрк халкълада,  кеслери кибик тюрлендирилген, алай тамалы бузулмай сакъланнган, Нарт (Тюрк) Джулдузлама барды.

Тейри (Тенгри)  адамгъа акъыл,   сезим,  хар затны кёре,  сезе билген  бир тёнгек да берген эсе, къарагъыз, кёрюгюз,  билигиз, тюшюнюгюз - деб алай этген болур,  аны  ючюн, Джаратхан берген къудуретни хайырландыра,  адам  да  аламны ичиндеги   башха  джаратыкъла  бла  байламлы бир  барлыкъ  болгъаны  ючюн,  кёрген затын сюзюб, оюмлаб, аны ёзюн билирге,  джашауунда хайырландырыргъа борчлу болгъаны  ачыкъды.

Эски тюркле да,  къолларындан келгенча, джаратылышда болгъан затланы таныргъа, ангыларгъа, джашауларында хайырландырыргъа кюрешгендиле.

Нарт Джулдузламаны   бек сейирсиндирген,  аны башхаладан ёрге  тартхан дараджасы эсе уа – ол эски заманлада,   халкъ  терекге, ташха, ёлгенлеге табыныб тургъан заманлада,   дунияда биринчи болуб,  Джаратханны бир болгъанын, сора аны тотур болгъанын, бурула-бурула кеси-кесин джаратханын  айтханыды.

Бурунгула   билимлерине, болумларына кёре, джылланы, айланы, ыйыкъланы, джулдуз къауумланы, кёз бла кёрюннген гезегенлени   (ауур джулдузла, онгакъла)  халларына къараб,  ала  адам улуна къалай тийгенлерин эсге алыб, "джылны бу заманында быллай зат болургъа боллукъду" - дегенча,  ал  билдириуле  да   этгендиле,   адам халисин да,  аламдагъы  джисимлени тюрлениуюне  кёре,    кёк  чизги тюзенлеб,   айтыб  тургъандыла.   Аланы джангылычы,   тюзю да болур,    алай кючлю бир  ич   тюзен бла джулдузлама  джарашдыра билген  бурунгу  ата-бабала,   бек эски,  келишими тамамланнган  халкъ болгъанларын,   джаратыучу   хазналары бла  танытхандыла.

Нарт Джулдузламаны  дараджасы,  сыйы,  ичинде айтылгъан затла  ючюн тюлдю, аны багъасы, дараджасы - халкъыбызны эски джаратыучулукъ хазнасындан  келген, сейир этдирир  бир эсер    болгъаны ючюндю. Аны билирге, къорургъа,  келлик тёлюлеге джетдирирге да бизге борчду.

Къарачай-Малкъар (Хунн-Алан) халкъны эски  халкъ джаратыучулукъ  эсерлери, кимни да сукъландырырчадыла.
Сёз ючюн: "Нарт дестан"(Нартский эпос), "Бийнегер"(фантастическая поэма), "Тейриле Тархы (пантеон богов, мифология)", "Нарт Сёзле"(пословицы и поговорки нартов), "Нарт Таурухла"(нартские сказки), "Нарт джулдузлама"(нартская астрология), "Тейри дуала-зикирле"(тенгриянские молитвы), халкъны тарихинде болгъан затланы суратлагъан "Айтыу-джырла"(песни-сказания), сюймеклик "Ийнарла"(лирические песни), "Кюуле"(плачи по усопшим), "Орайдала"(музыкальные прославления), "Алгъышла"(благопожелания), "Сабий билмеджеле, джомакъла"(детские загадки), "Къарткъуртханы Таурухлары"(сказки Къарткъуртха), "Тамгъа джазыу" (древнее письмо Карачаево-Балкарцев «тамгъа джазыу» (къара джазыу)),  «Санау» (древний  счет),  «Теке, Акъсакъал, Сильти-Хызен, Бан-Балятдуу кёрмючлери» (площадные спектакли масок),  «джангыз кёзлю Джер Иени юсюнден айтыула» (сказания о циклопе – властителе  лесов и гор) д.б. эсерле, дунияда бир халкъны  тин  байлыгъын кесини аллына иймезча айтхылыкъ затладыла.

Онглу, джигит, ёхдем, хорламлы  ата-бабаланы  туудугъу болгъан  бир халкъ болуб,   Къарачай бла Малкъар,  къалубаладан келген тин байлыгъы бла ёхдемленирчады.

Айтылгъан аламат халкъ эсерлени ичинде "Тюрк джулдузламаны" да  сыйлы джери  барды,  аны ючюн бу китабны басмаларгъа таукел болдукъ. Хайырлы болсун – дей, сыйлы окъуучугъа  теджеледи.


Софи Трам-Семен
Джазыучу









БУРЧЛА

БАТЫКЪ
24 абыстол (октябрь) – 1 абыстол (ноябрь)


БАТЫКЪ ТИШИРЫУ БЛА ЭРКИШИНИ КЪЫСХА  ТАНЫМЛАНМАСЫ


*адам къарар-къарамаз, аны алдыр кючюне кесин хорлатыр;

*адамны ичине киргенча бир терен, ариу къарамы болур;

*тёзюмю уллу болгъан  адамды;

*«муратны уллулугъу адамны онглулугъун танытыр» - дегенлей, бу адам  уллу муратла этиученди, алагъа джетер ючюн да,  джашауда бек кёб кюч, акъыл, оюм джоюучанды.;

*кесин кишиге тенг этмез, кёбледен кесин онглу кёрюр;

*аны хыртха урургъа излегенле  джангылырла: хыртчыланы  да, айтханларын да  къулакъгъа  алмаз;

*къыйналгъаны болса да кишиге джукъ сездирирге сюймез, ичин джангыз бек ышаннгана ачар;

*«Тейри мунгу къоз кибик этгенди, чёгюч бла къакъмай, къабугъун ачалмазса» - деб,  чам да этиледи джулдузламада. Ичине кёб зат джыяр, тышына  чыгъармаз;

*Ишлей билген, иши бла джамагъатда белгили орун  ала билген биреудю.;

*ишек этген халиси барды: болмагъан бир затха  акъылы  тагъылыб, ишек этиб, керексиз джерге кесин къыйнаб, хатасы болмагъан биреуге да  къара тотур ийгени болуучанды. Бу хазна иги халиге саналмаз, аны ючюн, бу дараджалы адам, бу халисинден къутулургъа кюрешсе бек иги болур;

*дерт  тутар.  Тёгерегинде джашагъанла  Батыкъгъа терслик этиб къутулурбуз  демесинле,  кеч, эртде болса да, ол дертин джетдирмей къоймаз;

*кеси айтхандан киши  да тебдиралмаз;

*ана, ата болса Батыкъ, халкъына джарарыкъ, джамагъатха джарашырыкъ, адебге  иленнген, ишге чыныкъгъан, алгъа оюмлаб артда  атлам эте билген сабийле ёсдюрюр. Сабийлери  Батыкъны бек сюерле,  къоркъарла, сыйларла, айтханындан чыкъмазла;

*дюрюсдю;

*хыянатсызды;

*адамлыкъ сыйын джыкъмаз;

*джигитди;

* батыкъны, джашау нёгери эсге аллыкъ бир  халиси барды: чыртда зорлауну, аягъын, къолун байлауну, къайда эдинг? – деб соруулауну, хар не джаны бла аны эркинлигин  таралтхан   затланы  кёлтюрмез, олсагъат къаршчы тутум алыр;

*батыкъ тиширыу, эркиши да кемсиз фахмулу, этимли, акъыллы адамладыла.  Бютеу закий адамлада бола келгени кибик, ала кишиге ушамагъан  тутумлары болгъан инсанладыла. Аны ючюн болур,   ала бла келишиб джашагъан бираз къыйыныракъды. Болса да, Батыкъ юйюн, юйдегисин абджытмаз, ол да анга сый бердирген бир дараджасыды;

*бир затны башына къойса, ол муратына джетгинчи дери турмаз, хар тюрлю лагъым бла муратына джетер;

*кесинден къарыусузну  къолундан тутар, болушур, кесинден кючлюге кюндеш кибик болур;

*анга тиймегеннге тийген адети джокъду. Бу аламат адам бла тынч джашаргъа сюйгенле, андан артыкъ сёзню тыяргъа, анга терслик этмезге, шохлукъгъа, сюймекликге хыянатсыз болургъа керекдиле. Алай болмаса, хата этген джезасын да алыр, аны джашауундан да ёмюрлюкге чыгъар;

*кючлю халиси болгъан Батыкъны сюймегени, зары кёб болур;

*кёлю бир къалса, артда джумушагъан адети бек аз болур. Билиннгеннге кёре, бир кере кёлюн сындыргъан адамдан, Батыкъ айырылмай къалмаз;

*батыкъгъа кёб адам тарыр, алай керти шохлары аз болур;

*бир заманда – чыртда сезиусюз адамча, таш кибик болур, бир башха заманда уа – ойнагъан-кюлген, магъаналы сёлешген, кесин адамлагъа алдыргъан, сюйюлген биреу болур. Алай не къадар кесин ачыкъ адамча кёргюзтюрге кюрешсе да, аны артына  дери киши ангылаялмаз.  Батыкъны ёзю киритленнген кюбюрчекди, аны ачарыкъ да, джаныча сюйген адамыды. Аллай адамгъа тюбеялмаса,  «кюбюрчек» джабылгъанлай къалыр;

*сюйген адамыны хыянатын кечалмаз;

*гюнах бла суабны арасында, ары-бери атлай тургъан кибик алай джашау этер; 

*Тейриге ийнаныр, алай тейричиле айтханнга къулакъ салмаз;

*кючлю акъылы сезиулерин бастыргъан, хар заман сагъыш этиб атлагъан адамды;

*бурчланы  ичинде эм къыйын халиси болгъан адамгъа саналыргъа боллукъду;

*халиси къыйын болса да, джетген кюн аныча тенг, шох, джуукъ табылмаз,
 кесин унутур, болушлукъгъа эрлай джетишир;

*адамлыкъ ёзю тууду, саубитгенди. Хар не джаны бла да ышанылыр адамды;

*уллая барса, кесине тартхан кючю, сюйюмю есе баргъанладанды;

*нарт джулдузлама айтханнга кёре, дараджалы адамланы санына киреди;

*джулдуз  къаууму къызылсыман-сары бир ариу джулдузну тёгерегин джасаб, бу адамны кючлю, къаты халисин танымлайды.  Джигит,  кеси айтханны тутхан, хазна кишини джаратмагъан,  игилик этиуде -  алчы, къарамы алабулукъ-талгъырча  кёрюннген, адамны кесине бойсундургъан,  башчылыкъгъа ишленнген, къурч   халили адамды  Батыкъ. Тышындан бу  дараджаланы кёргюзтген  бу инсан,    ичинден  назик рухлу, инсансюер, башхаланы къыйынын юсюне ала билген,  тенглиги – кертичи,  джуукълугъу – адамлыкълы, заман-заман той-оюнну сюйген, бирде уа – узун заман мудахланыучу  аллайды.  Къыйын халиси болгъан, алай руху таза бу адам бла юйленнген, бек джохар джашау нёгер сайлагъанын  кёб турмай ангылар. Джангыз – аны айтханы буйрукъ боллугъун да, муну бла джалгъашыр адам билирге керекди -  дейди,  нарт джулдузлама.

*гезегенлери – Джетегей (Марс),  Чолпан (Венера),  Къонтукъ (Уран), Дугъун (Плутон).




БАТЫК ТИШИРЫУНУ  САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Джаш орну  суукъгъа, ауур кёлтюрюуге чыдамсызды, анга  эс бёлсе иги болур.
Къан басынч да кесин эслетир.
Нарт джулдузлама  Батыкъны бютеу  аурухсунууларыны сингирленнгенинден  ортагъа чыкъгъанларын   билдиреди.




БАТЫКЪ ЭРКИШИНИ  САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Бу эркиши,  джаш заманындан огъуна, кесине уллу ауурлукъла салыргъа керек тюлдю.  Къара кюч бла кюрешмесе иги болур. Акъыллы адамды, акъылын хайырландырыб, къуллукъ алыб  насыблы джашаргъа къолундан келликди.
Уллайгъан джылларында джюреги бираз кесин эслетир.
Сюек джапысы суукъгъа чыдамсызды.
Ауур ишде ишлеген  Батыкъла   къан тамырларына , къан басынчына  сакъ болургъа керекдиле.




БАТЫКЪ ТИШИРЫУ БЛА КЕЛИШИБ ДЖАШАЯЛЛЫКЪ БУРЧЛА

ХУНТА -21 хычауман (апрель) – 30 хычауман (апрель),
КЁЛКЁЛ -11 ныкъкъол (май) – 21 ныкъкъол (май) бурчлагъа кирген эркишиле Батыкъ тиширыу бла ариу джарашыб джашар адамладыла.
КЮЙЛЮ – 1 лукъкъол (июнь) – 10 лукъкъол (июнь) бурч да, Батыкъ тиширыугъа келишмей къалмайды, алай халилеринде бир-бирине терсирек келген уакъ затчыкъла да бардыла. Болса да,  Кюйлюлени,   Лобан, Аслан, Джылан, Къуш джыллада туугъанладан  къалгъанлары, бу тиширыу бла юйюр къуруб, рахат  джашай билирле.
СЁНЕГЕЙ – 19 санарыкъ (февраль) – 29 санарыкъ (февраль)  бурч да, Батыкъ тиширыугъа бек терс келмейди.  Анга эс бурса аман болмаз, не ючюн денилсе,  экиси да дараджалы, акъыллы адамладыла, уакъ келишмезликлени кёзге алмай, рахат джашау къураргъа боллукъдула.




БАТЫКЪ ЭРКИШИ БЛА КЕЛИШИБ ДЖАШАЯЛЛЫКЪ БУРЧЛА

ЧОЛПАНЧЫ – 1 гюрюлдеюк (май) – 10 гюрюлдеюк (май)  бурчну тиширыуу, Батыкъ эркиши ючюн энчи джаратылгъан кибикди.  Аны бла тартышырыкъ джангыз Лобан  джыл бла Тонгуз джыл туугъанлары болур. Къалгъан Чолпанчыла бу эркишини кеслерине баш тадж этерле.
КЪУШДЮГЕР – 1 кюз аллы (июль) – 11 кюз аллы (июль) бурч  да асыры терс келмейди,  алай ёхдем Къушдюгер тиширыу, юйде баш болалмаса, оноууна тынгыланмаса,  Батыкъгъа  ауруракъ  тиер.   Бу тиширыу Батыкъ эркишини сезиулерин эрлай къайнатыр, аны ючюн, юйленмеден алгъа, аны бу халиси эсге алыныргъа керекди, Батыкъ эркиши да, аны оноууна кирирге таукел болургъа керекди. Алай болмаса бирлешиу узакъ сюрмез.
ШАТЫКЪ – 10 джанкъоз ай (март) – 20 джанкъоз ай (март) бурчда танымланнган тиширыу,  Батыкъ эркиши бла  джарашыргъа болур.  Батыкъгъа эм джарашыулары – Къоян, Ат, Къой, Балыкъ джыл туугъанлары болур.
ЧАМАЙ -22 луккур (май) – 31 луккур (май) бурчдагъы тиширыу, Батыкъ эркишини кючлю халисин кёлтюрюр, анга кёре атлар, хатына джарашыр, аны ючюн, джулдузлама, бу тиширыу бла   сезиуле азыракъ болсала да, юй, юйюр иги джюрюрюн билдиреди.













ХЫРТЛЫ
2 амыстол (ноябрь) – 12 амыстол (ноябрь)


ХЫРТЛЫ   ТИШИРЫУ БЛА ЭРКИШИНИ  КЪЫСХА  ТАНЫМЛАНМАСЫ


*Джаратыучу акъылы барды. Бир затдан бир башха зат этерге ёч болур;

*кючлю, мутлакъ халиси барды;

*акъылы, оюму бла хар адамны кесинге  тынгылатыр  кибик рух кючю барды;

*инсан тотуру бек къудретлиди, аны къатында талай заман олтургъан адам, аны тотур басхысын  эслер;

*хар тюрлю  билимге тырмашыр, кёб адам сагъыш этмеген затланы оюмлар, аламны туушун, адамны  нек туугъанын ичинден Джаратханнга соруулай турур.  Сагъышы кёрюлмеген дуниялагъа дери джетер, кюнлюк джашаудан башха затлагъа сагъыш этмегенлени  ичинден джазыкъсыныр;

*гюнах бла суабын кеси ангылар,  терсине тайгъанын эслесе, кесин артха тартар.  Тейри берген бир фахму бла, талай кере джар къыйырына келсе да, андан уллу заран кёрмей къайтыр;

*кемсиз ёхдем адамды. Кесини онглу болгъанын билир, бир-бирде, ачыуланса, башха адамны ауур сёз бла къыйнай да билир;

*чыртда душманын кечмейди, анга аманлыкъ этгенле, джеза алмай къалмазла;

*дерттин чыртда унутмаз. Амалсыз болуб аузу сёлешсе да, аны сындыргъыннга джюреги таш кибик къалыр;

*ишин, болумун сёгерге кюрешген адам, бош этерикди, Хыртлы сёкгенни, хыртлагъанны  къулагъына алмаз, джангыз ол сёкген адамгъа  суур.  Джашау нёгери бу халисин алдан билсе иги болур;

*тётр джанына джайыла, чачыла тургъан бир фахмусу барды, аны ючюн фахмусузла  бир лагъымла бла аллына ётселе, селеке этер;

*къайсы ишни учундан тутса да, аны махдаулу битдириучю адамды;

*кесини «он бармагъында  - он фахмусу» болгъанындан болур, башха адамны этгенин чыртда джаратмаз, анга бир чам сёз джетдирмей къоймаз;

*сюйсе-бек сюер, джанын ортагъа атар, сюймесе уа-къая кибик къатар.  Тиширыу  Хыртлы, джанына бир табсыз сёз бла тийген эркишиси бла джашаялмаз,  эркиши Хыртлы да, керексиз бош аууз тиширыу бла келишалмаз. Хыртлы бла юйленирге таукел болгъан адам, аны бу халисин эсге алыргъа керекди;

*дюрюсдю;

*кесиникин бермез, башханыкъын алмаз;

*джаш заманында  - бир тюрлю, уллайса – бир тюрлю халиси болуучанды.  Уллайгъан заманындагъы халиси, джашлыгъындан джумушакъ болур;

*муну ачытхан адамланы, узакъ бармагъанлай, бир башха джерден джеза табханлары бек сейир этдирген зат болуб,  бурунгуланы сагъайтханды. Аны ючюн болур,  джулдузламада анга  «къадарны  къарлауун ташыгъан инсан»- деб айтылгъанды.  Бу адамны керексиз джерге ачытхан адам, узакъ кетмегенлей, бир башха чурум бла, бир ауур палахха тюбемей къалмаучанды. Аны ючюн, къатындагъы адамла, сагъыракъ болсала иги болур. Дунияда билинмеген кёб зат барды,  ол билинмеген затланы арасында Хыртлы да  кёрюнеди;

*сёз берсе  тутар, алй этгенин  къайтарыб  айтыб турур.  Аллай адетчиги да барды;

*атын айтдырыргъа, шам, сый иеси болургъа бек сюер;

*дуния малгъа аллы иги танг айланыбды, алай  тин джанын да асхатмайды. Эки талпыуу да базманнга салынса, тенгиширек болургъа болурла.  Алай, джулдузлама чизгисиндеги  тамгъала эсге  алынсала,  дуния мал талпыуу асламыракъ кёрюнеди;

*бек ачыуланса аны аллында тургъан къоркъуулу болур. Артыкъсыз да эркиши Хыртлы,  бош къаугъаны тышына чыкъгъан  тийиш бла тиерге боллукъду;

* батыр руху барды;

*къалайгъа барса да, не къуанчда да, джюреги хар заман, джангызлыкъ сезиу бла толу болур.  Кесин уллу аламда джабба-джангыз болгъанча, алай сезгилер;

*Бу кёзбау  дунияны  шарты болур, керек джерде  тюзню къыйдырыб, башына табны да айта билген адамды;

*джудузлама айтханнга кёре, муну руху бек эскиди, аны ючюн, джаш заманында  кёб джашагъан адамгъа ушар ,   уллайса уа, бютеу дунияны сагъышын, ауурлугъун джюрютген кибик, сагъышлы, мугуруракъ бир акъылман сыфатына кирир;

*кесине кемсиз тартхан ариулугъу, сюйюмю, тотуру барды. Кёзге кирмей бир джерде да къалмаз;

*кечени бек сюер, кече сагъышын джаратыр, кечеде руху солур;

*джулдуз  къаууму ариу тизилиб, джандан кёксюл джарыкъ джулдуз да тие,  бурчха берген тотур ёлчеси да иги танг болуб,  Хыртлы  бурчну адамыны халисин бек ариу танымлайды.  Дженгил тюшюннген, дженгил оноу этген, оноуундан къайытмагъан, озгъанны, боллукъну тюшюннген,  джаууна кечмеклик  бермеген,  дерт тутхан,  джаратыучу акъылы болгъан, сезиулерин бастыра билген,  адамны ёзюн эрлай сезиб къойуучу бир сейирлик адамды – дейди, муну юсюнден, нарт джулдузлама.  Хыртлы бла юйленник адам, алгъа билгич бла кёрюшюб,  артда таукел болса иги болур.  Кючлю тутумлу, къаты халили, алай сюйгенин кемсиз сюйген, сезиулю адамды.  Аны ючюн, джашау нёгери, аны айтханында джюрюрюн  алгъадан  билсе аман болмаз, арада гъыр-мыр да чыкъмаз;

*гезегенлери  - Къонтукъ (Уран), Дугъун (Плутон), Ангмат (Прозерпина), Къаран (Лилит).



ХЫРТЛЫ ТИШИРЫУНУ  САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Джаш орну бла  джумуртхалыкъларына сакъ болургъа керекди, ала суукъгъа тёзюмсюздюле.
Сингирлерин зорламаса, уакъ-тюек ауруула ортагъа чыкъмазла.
Орта джылларында джюреги сынчыу кёргюзтюр, алай, заманында  багъыучугъа барса,  уллу хаталы болмаз. 



ХЫРТЛЫ ЭРКИШИНИ   САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Джюрегине сакъ болса аман болмаз.
Суукъдан бел джанын сакъларгъа керекди.
Эркишилик  санлары, орта джылларында, кеслерин эслетирле, алай  созмай багъыучугъа барса, хатасыз къутулур.
Насыбха, джулдузлама чизгисинде ауур ауруу тамгъа чыкъмайды, джангыз бир «джол» тамгъа чыгъады да, кеси джолда-къоллда сагъыракъ болса, бир  чырмау чыкъмаз.



ХЫРТЛЫ ТИШИРЫУ БЛА КЕЛИШИБ ДЖАШАЯЛЛЫКЪ БУРЧЛА

ШАТЫК – 10 джанкъоз ай (март) – 20 джанкъоз ац (март) бурчха кирген эркиши, Хыртлы тиширыугъа ашхы нёгер болур. Башха бурчланы  эркишилери да бек терс келмейдиле, болса да, юйлениу ючюн эм бек  джарашыр адам  Шатыкды.
Бирге болсала бир-бирин таймай ашаб турлукъ  бурч  а  Кюйсюммюдю (1 талдырыкъ (август) – 12 талдырыкъ (август)). Хыртлы тиширыу бу эркишиден узакъ болса, джашауу рахат болур. Халилери бир-бирине чырда келишмеген бурчладыла.
Аслан, Лобан, Къуш джыл туугъанла бла хазна ичи джылыналмаз. Башха джыллада туугъанла, Хыртлы тиширыуну насыблы этер адамладыла.



ХЫРТЛЫ ЭРКИШИ БЛА КЕЛИШИБ ДЖАШАЯЛЛЫКЪ БУРЧЛА

СЁНЕГЕЙ – 19 санарыкъ (февраль) – 29 санарыкъ (февраль),
ДЖАННГАН – 1 джабалакъ (март) – 9 джабалакъ (март),
СЫНЧЫМА – 24 къыркъаууз ( август)  – 1 къыркъаууз (сентябрь) бурчланы тиширыулары, Хыртлы  эркиши бла келишиб джашаяллыкъ бурчладыла.
Къалгъан бурчланы адамлары бла бираз тартышмалы бирлешме болур.
Аслан, Джылан, Лобан джыллада туугъанла бла кючлю тартышырла,  джарашыу бек къыйын болур,  аны ючюн, нарт джулдузлама, ала бла юйюр къуруугъа хош кёзден къарамайды.














ТУТАМЫШ
13 сынарыкъ (ноябрь) – 22 сынарыкъ (ноябрь)


ТУТАМЫШ  ТИШИРЫУ БЛА ЭРКИШИНИ  КЪЫСХА  ТАНЫМЛАНМАСЫ


*Тутамыш кёбюсюне бек ариу адам болуучанды, алдыр кючю да барды;

*саны, тёнгеги 13-28 джыллары арасында ёсюуюн тамамлар. Эртде джетишген биреудю;

*кеси-кеси бла  хаман тартышыб тургъанча  бир саллантылы  рух  халы  болур, аны ючюн халиси тюрлениучю болуучанды;

*тышдан къарагъан адам  «муну ичинде  тюбсюз бир кёл барды» - дерча,  аллай  ташакёл  адамды;

*кёзге эрлай тюшер, адамланы кесине сагъайтыр, алай ол тюрлене тургъан халы себебинден,   кёб тенгден, шохдан, джуукъдан айырылыр; 

*къыйын ангылашылгъан  халиси барды, алай дюрюсдю,  кертичиди.  Муну догъал   джапысын ангылаб, аны бла бир арада джашагъан адамла, керти билек не болгъанын  билирле.  Джетген кюн,  хар заман,  табылыр;

*гюнах бла суабны бек тюшюнюр, алай, ары- бери  да аумай,  экисини арасында джашагъанча джашар;

*тюзлюкню излеген, тюзлюкню тутхан адамды. Джанына бек тиймеселе, къаугъагъа кирмез;

*бетине махдасала, тартыныр;

*берген сагъатында сюйюнюр, артда ол да манга берсин деб сакъламаз;

*хар заман башхаланы тюшюннген, алагъа къалай джарайым – деген биреудю;

*нарт джулдузламада билине келегнине кёре, Тутамышла узун ёмюрлюле болуучандыла; 

*тили джитиди,  ауурду,  хыртлайычыды, бу суратламасы  кёзден къачмаса иги болур, къатындагъыла  да кеслерин эслеб, аны ауур  сёлешир халгъа зорламазла;

*ёхдемлиги уллуду, аны сындыргъан сынарын билирге керекди;

*адамла бла сёлешиу, олтуруу-туруу адебден таймаз, алай джанына тийген адамны  кёрюб болмаз болур;

*дертчиди,  дертин да джетдирмей къоймаучанды;

*джылындан джаш кёрюннген адамды;

*сезиулери терен  эм кючлюдюле;

*болурну алгъадан сезген адети барды, аны ючюн, джамагъат арасында  сорумлулугъу болгъан  къуллукъгъа  келгени болса, ара джашаугъа къолайсыз  тиерик затланы  алгъадан  огъуна  сезиб,  халкъгъа бек джараулу болур;
 
*адамла бла келишиб джашауу  этиую  бираз  къыйыныракъды;

*сюйгенине, тенгине, джуугъуна хыянатсызды.   Кесине хыянат этгенни да кечмез;

*халкъын адетлерине, къралыны тёрелерине кесин сыйындырыр, сабийлерин да алайгъа юретир;

*кеси – кесин хаман тинтиб тургъан, кесинде бир затланы джаратмай, анга  акъылын тагъыб тургъан  биреудю –денилсе,  джагылыч болмаз; 

*къыйын халиси болса да,   къатыракъ тиллиге саналса да,  керек заманда, бал тилли адамладан  эсе алгъа джетер, болушлукъну да, айтдырмагъанлай, тилетмегенлей этер;

*джулдузламада  «деменгили адамланы» санына киреди;

*джулдуз  къаууму бу бурчну адамына  кючлю тотур береди – деген билги, эскиледен джулдузламачыла арасында  джюрюйдю.  Тутамышны халиси да анга ийнандырыр  кибикди.  Акъылы, сезиулери да бек эртдеден джетишген, сабийлик бла джашлыгъында  ариулукъ бла кёзге кирген,  сюймекликге эртдеден джан атхан,  кёз  къаратхан , зариф сюекли-санлы,   кесин асылча  тутхан,  адамланы къарамын кесине тарта билген,   сёзюн ётдюрген,  кеси айтханны къаты тутхан, ичинден джарыгъан  кибик бир сюйюмю болгъан  адамды – дейди,  Тутамышны юсюнден,   нарт джулдузлама;

*гезегенлери – Дугъун (Плутон), Чолпан (Венера), Тепмез (Нептун),  Къонтукъ (Уран).



ТУТАМЫШ ТИШИРЫУНУ  САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Суукъ ауруу эм башда келир, аны ызы бла – сингирлери. Керексиз  бушууладан, суукъдан,  тёнгегин аяусуз этиуден  кесин къоруса, ашхы болур.
Бел джанындагъы санларына сакъ болургъа керекди.
Уллая баргъан заманда,   къан тамырла  кеслерин эслетирле, алагъа сакъ бола турса аман болмаз.




ТУТАМЫШ ЭРКИШИНИ   САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Бел, тобукъ, аякъ, сырт узуну, боюн омураулары   -  суукъгъа,  асыры ауур зат кёлтюрюуге  чыдамсыздыла. Тепмез гезегенни тотуру тийген адамлада, ол таймай кёрюнюученди. Аны ючюн бу эки хатадан Тутамыш эркиши кесин сакъларгъа керекди.
Юч джыйырма джылындан сора джюрек сынчыу башлана билир, алай ёлтюрюучю болмаз,  чизгисинде  аны шагъатлагъан тамгъа чыкъмайды.
62-75 арасы джылларында,  кесин  къыйналыудан, тюшлеге  ийнаныудан, дуниягъа къарамсар  кёз бла къараудан   сакъларгъа керекди.
Тейри къоругъан инсанланы санына киреди.




ТУТАМЫШ ТИШИРЫУ  БЛА КЕЛИШИБ ДЖАШАЯЛЛЫКЪ БУРЧЛА

СЁНЕГЕЙ – 19 санарыкъ (февраль) – 29 санарыкъ (февраль), 
ЧАМАЙ – 22 луккур (май) – 31 луккур (май),
КЮНЛЮ -  13 аймуш ай (август) – 23 аймуш ай (август),
ХУНТА -21 хычауман (апрель) – 30 хычауман (апрель),
ХУТТУС – 11 хычыу  (апрель) – 20 хычыу (апрель),
БЕЧЕЛЬ – 2  башиль (январь) – 12 башиль (январь),
КЪЫЛЛЫ -14 аргъышлыкъ (сентябрь) – 23 аргъышлыкъ (сентябрь),
ГОНДАРАЙ – 12 бадратыкъ (июль) – 22 бадратыкъ (июль) бурчлагъа кирген эркишиле,  Тутамыш тиширыу бла келишир эркишиледиле.  Юйлениу чакъда былагъа эс бёлсе,  билгичге, арада    джарашыу  болуб   болмазын сорса, юйюрю чарпымаз, насыбын да табар. Туугъан джылларына кёре аз-буз келишмезликле чыгъаргъа боладыла, аланы билгич чизгиде кёрюб ангылатыр. Былайда айтыллыкъ – Къоян бла Аслан джыл туугъанла,  Тутамыш тиширыугъа бираз ауур халили кёрюнюрге болурла. Юйюр  дауурдан толмаз ючюн, аладан узагъыракъ къалса,  артда башы хайран болмаз.




ТУТАМЫШ ЭРКИШИ БЛА КЕЛИШИБ ДЖАШАЯЛЛЫКЪ БУРЧЛА

ШАТЫК – 10 джанкъоз ай (март) – 20 джанкъоз ай (март),
ДЖАННГАН -1 джабалакъ (март) – 9 джабалакъ (март),
КЮЙСЮММЮ – 1 талдырыкъ (август) – 12 талдырыкъ (август),
ТОРУКЪ – 21 айузну (науруз) – 31 айузну (науруз),
АТЧАКЪ – 2 кюз (сентябрь) – 13 кюз (сентябрь),
КЪУШДЮГЕР -1 кюз аллы (июль) – 11 кюз аллы (июль) бурчланы ичине кирген тиширыула, Тутамыш эркишиге  дараджалы джашау нёгер болаллыкъдыла.   Джангыз, быланы Джылан, Къоян, Аслан, Тонгуз джыл туугъанлары,  ал заманлада бек кючлю тартышмалагъа кирирге болурла. Бу джулдузлама насихат унутулмаса, бу джохар эркиши артда сокъуранмаз.












УСЛУ
23 эндрейик (ноябрь) – 2 эндрейик (декабрь)


УСЛУ ТИШИРЫУ БЛА ЭРКИШИНИ  КЪЫСХА  ТАНЫМЛАНМАСЫ


*Сабий джюрекли, таза  иннетли адамды;

*сюйюмлюдю, алдырды, кесине бек тартхан биреудю;

*тенгликде, джуукълукъда  аламатды;

*къагъыб сёлешгенни эрлай ангыламаз, ангыласа да алайда огъуна кесича джуаб барелмез, анга къыйналыр. Джюреги таза, кёлю ачыкъ болгъаны ючюн,  къара кёллю инсанла тил джетдирселе,  аланы адебсизликлерине сейирсиниб, дынг болуб талай заман къалыр;

*дунияда  болгъан затлагъа сабийча, таза кёзден къарар,  табигъатха, адамланы джетишимлерине сейирсинир,  бир бош саугъаны да багъалатыр;

*бу адамны сюймегенни Тейри сюймез – дейди джулдузлама;

*сезиулери бирда кючлюдю, артыкъсыз да сюймеклик сезиую. Джуугъун, тенгин, сабийин, джашау нёгерин бек сюер,  тыш адамланы огъуна, барына да сюйген, джаратхан кёз бла къарар;

*бет-намысын джыкъмаз;

*акъыллыды;

*дюрюсдю;

*сыйын тюшюр зат этмезге кюрешир;

*джюрюрге,  бир  джерлеге барыргъа, дунияны кёрюрге бек сюер. Аны юйге сугъуб турур умутлу адам джангылыр;

*къайсы джел да анга тиер,  къайсы джабалакъ да анга тюшер – деб накъырда этгендиле бурунгула джулдузламада.  Суукъгъа, хар тюрлю рахатсызлыкъгъа  бек тёзюмсюздю. Сабий кибик олсагъат тарыгъыб башлар. Аллай заманлада, къатындагъыла  анга джуашлыкъ кёргюзтюб, сылаб – сыйпаб,  алай къараргъа керекдиле. Рахатсызлыгъын сансыз этиб къойсала, джуукъгъа, тенге, джашау нёгерине кёлкъалды этер, сора къайтара да айта, уялта турур;

*тарда болса да, тилерге  тартыныр,   кеси уа  башхалагъа айтдырмагъанлай джетер, болушур;

*таб-таза кёлю барды;

*сюймеклик чагъында эрлай сезиуледен толур, юйлениуге джан атар, алай кёбюсюне, юйлениуге  джетгенлей, акгыллы болуб,  тохдаб да къалыр.  Аллай Услула да билинедиле джулдузламада.  Аны ючюн, бу аламат адам,  джангы джетгенлей, ашыгъыб юйленмей,  билгичлеге тюбеб, къайсы адам бла келишиб насыб табарын билиб, алай юйленсе, джангылычы да болмаз, сокъураннган да этмез.  33 джылындан сора акъылы къатхан  Услула,  отуз джылындан сора юйленсе хайырлы болур, акъылы, саны да джетген заманында  сайлауу, оноуу да тюз болур;

*ашарыкъгъа бек эс бёлген адамды. Тиширыу Услу уста ашчы болур, эркиши да,  тишлик  этиуде  андан артха  къаллмаз.  Экисини да хар ишге  чемердиле;

*сезиулери  ёрге  ургъан заманлада, акъыл бла  атлаялмаз, сезиу тартхан джанына кетер. Аны ючюн джулдузлама, бир  затха таукел болурдан алгъа,  бир талай заманны этерин оюмласын, табын, табсызын сюзсюн, сора  башласын – дейди;

*бир-бирде  кюлдюрюучю хапарлагъа, чамлагъа  ёч  болур. Айтханын да, башхаланы кюлдюрюрча айтыр.  Чам-накъырдагъа фахмусу барды;

*Бир затын тас этиб излерге  ёчдю.  Табалмаса башхалагъа ишек этерге да болады, сора табса, ичинден ишек этгенинден кечкинлик тилегенча, кёлю джуашланыр, кесин айыблар;

*чомартды;

*джашаугъа джарыкъ кёзден къарагъан, игилик келирине таймай ышаныб тургъан биреудю;

*мураты болса, ол толгъунчу тынчлыкъ табмаз, бютеу кючюн салыб,  муратына  джетерге кюрешир;

*джамагъатда  эшик артында къалгъанладан тюлдю, орун ала билир, адамлыгъы бла сый да къазаныр;

*башха адам аны терслигин, не да джангылычын айтса, аны чыртда къабыл этмез,  джангылычын кеси эслеб тюзетир, алай тышдан айтханны унамаз;

*Услуланы арасында  семирген, ауур этли адамла кёб чыгъыучандыла, аны ючюн ашарыкъны эслеб ашай турса, ол рахатсызлыкъгъа тюбемей, зарифлиги да бузулмай джашар;

*кеси таза кёллю болгъаны ючюн, къара кёллю инсанланы алгъадан сезелмез, джуукълашдырыр, сора ангылагъандан сора къыйналыр;

*башчы, алчы   къуллукълагъа джамагъат кеси тартса, огъай демез, къолундан келгеннни этиб,  бюсюреулю  да болур. Алай кесин махдаб, мени салыгъыз – деб, чабаламаз.  Бети джибиген, адеб билген адамды;

*фахмусу  джаратыучулукъду.  Гитчеликден  фахмусу тартхан джолгъа салынса,  агъачда  керкиу оюу салыуда,  темирде,  джезде джазыуда, къама, бичакъ  тюйюуде,    юй, фатар, къош ишлеуде,   тохана джасаулада,  джарыкълыкъ ишлени бардырыуда,  теке оюнларында  бек айтылгъан болур.
Башха къуллукълада да эсленмей къалмаз;

*кийимини бети ачыкъ болса сюер, ачыкъ бет кесине да бек джарашыр;

*сабий кёллю болса да, джашаууна, юйюне уллу хыянат этген адамны кечмез;

*дженгил сагъыш этген, дженгил алланнган адамды;

*иги тюшюнмегенлей, кёл ашаб,  халаллыгъындан  сёз  берир,  толтурургъа кючю джетмесе да, не да этиб,  сёзюн тутаргъа кюрешир.  Гырылдаб унутуб кетгенледен тюлдю;

*биргесине джашагъан адам, ал заманлада,  аны халисине эрлай юреналмай, бираз къыйналыр. Болса да, талай заман кетгенден сора, къаллай насыблы болгъанын эскерликди;

*Услу бурчну адамы джашаууна кирген  инсан, Тейриден энчи, татлы  тигим алгъаннга саналыр;

*джулдуз   къаууму аламат джасалыбды, алай араларында къаран  тартхан тубанлы джерле да бардыла.  Джулдуз къауумдагъы быллай кёрюнюм, билешген джапылы  халиси болгъанын  кёргюзтеди.  Услу бурчну адамы – кемсиз дараджалы, фахмулу, акъыллы,  джангылыкълагъа талпыгъан, билимни бек сюйген, джангы тёлюле бла ангылаша билген, адамланы халларын ангылагъан,  болушлукъгъа – ачыкъ, джамагъат ишлеге сюйюб къошулгъан,  сюйюмлю, назик кёллю  инсанды – деген суратлама, нарт джулдузламада джер алады;

*гезегенлери – Керам (Сатурн), Тенгир (Юпитер),  Джюзен (Меркурий), Тепмез (Нептун).



УСЛУ  ТИШИРЫУНУ  САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Баууру бла аш джюрютген джолланы тамгъалары джулдузлама чизгисинде  чыгъадыла. Алагъа джашлыкъдан огъуна эс бёлюб, ашы-сууна сакъ болса иги болур.



УСЛУ ЭРКИШИНИ САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Аш джюрютген джолла бла бауур джулдузламада  кёргюзтюлгенди.  Ашха-суугъа  артыкъ  эс бёлюрге  керек  болур.
Уллайгъан джылларында сюекледе сызлама бола билир, аны ючюн джашлыкъдан огъуна суукъдан къоруна турса иги болур.
Нарт джулдузлама салгъан тамгъалагъа  кёре,  бютеу рахатсызлыкълары  хаталы тюлдюле,  ол да бир насыб белгисиди. Кесин эслесе, аурухсунмай,   Тейри берген тотур  бошалгъынчы,  насыблы  джашар.



УСЛУ ТИШИРЫУ БЛА КЕЛИШИБ ДЖАШАЯЛЛЫКЪ БУРЧЛА

ТОРУКЪ – 21 айузну(науруз)(март)  – 31 айузну(науруз) (март),
ХУТТУС – 11 хычыу (апрель) – 20 хычыу (апрель),
ЧАМАЙ -22 луккур (май) – 31 луккур (май),
КЮЙСЮММЮ – 1 талдырыкъ (август) – 12 талдырыкъ (август),
КЪЫЛЛЫ – 14 аргъышлыкъ (сентябрь) – 23 аргъышлыкъ (сентябрь) бурчлагъа кирген эркишиле, Услу тиширыу бла чырмаусуз  джашар адамладыла.
Кесини бурчу Услу бла уа чыртда келишалмаз.  Юйлениуде мунга эс бёлюрге керекди.
Кесине эм бек джарашырыкъла – Къуш, Лобан, Къоян джыл туугъанладыла. Ол да эсде болса аман болмаз.
 


УСЛУ ЭРКИШИ БЛА КЕЛИШИБ ДЖАШАЯЛЛЫКЪ БУРЧЛА

КЪЫЛЛЫ -14 аргъышлыкъ (сентябрь) – 23 аргъышлыкъ (сентябрь),
ЁТГЮР – 23 къыркъар (июль) – 31 къыркъар (июль),
ЧАМАЙ – 22 луккур (май) 31 луккур (май),
ХЫЙМЫЙ – 1 тотурну (апрель) – 10 тотурну (апрель)  бурчладагъы тиширыула, Услу эркиши бла джарашыб джашар адамладыла. Юйлениу ючюн барысы да игиди, джангыз  Аслан джыл туугъанны халиси Услуну бираз къыйнар. Андан узагъыракъ къалса иги болур.