Нарт джулдузлама 13

АЛ СЁЗ

Джулдузлама –  адам улуну,  меджисуулукъдан джангы чыгъа башлагъан заманларында  къуралгъан, бара-бара да келишдириле тургъан,  кёкбилимчиликге  джетмеген,   алай  аны таба акъылын, талпыуун, излемлерин  узатхан,  халкъны тин ёсюмюню башлангычын  танымлагъан,   сант тин  эсерди.

«Джулдузламагъа ийнанма, алай ансыз да къалма» -  деб бурунгула, бютеу  айтылгъаннга ийнанмасала да,  джулдуз   къауумларын билирге, гезегенлерин таныб, кёкню къайсы джанында аланы бурчлары болгъанын,  джулдуз къауумларыны джарыгъын, тунакысын  билир ючюн да, джулдузламагъа, билгичлеге да бек джылы  къарагъандыла.  Аны ючюн болгъан болур, бу бурунгу эсерни сакълана келиб, бизни заманыбызгъа да джетгени.

Джулдузламада   айтылгъан хар затха да толу ийнанылмаз,  алай бир той – оюнда, тенг – шох олтуруулада, джюрек халны джарыкъ этер ючюн, ол эски заманлада да  хайырландырылгъанды, бусагъатда да анга  талпыу  азалмагъанды.  Джуукъ заманлагъа дери халкъыбызны,  «джауоруннга къарау», «41 таш бла таш салыу», «тютюн шекиллге кёре боллукъдан ышан алыу»  - дегенча, тюрлю-тюрлю таш салыула  бла  кёл рахатлата тургъаны белгилиди.  Бурунгула да аллай талпыудан къуру болгъан болмазла да, бу джулдузлама да андан ортагъа чыкъгъан болур.

Нарт Джулдузламагъа,  "бу  сант эсерди"  - деб къаралгъанлыкъгъа,  тинтилиб окъулгъандан сора, ич къурулушун  сюзгенден сора,   сейирсинир кёб зат ортагъа чыгъады, сора  аланы тюшюне  билген бурунгуланы   оюмлау,  тюшюнюу джаны бла матух болмагъанлары  кёрюнеди.

Сёз ючюн: бусагъатда дунияда белгили болуб тургъан  баты джанындан джайылгъан джулдузлама бла Нарт Джулдузлама  тенглешдирилиб къаралса, бек сейир этер зат ортагъа чыгъады.
Баты джулдузламада «декада» - деген бёлюнмеле, бирде-бир  кибик, Нарт  Джулдузламада «къысха айла» - деб кёргюзтюлген  кюнлеге тенг келедиле.
Ол да, бу эки джулдузламаны бир-бирине тийишиую  болгъанын  шагъатлагъан затды.

Тюрк  халкъны (Скиф, Сармат, Алан, Хунн, Хазар, Болгар д.б. тюрк  халкъла)  хорламлы  тарихине къаралса, аны баты джанына келген заманы,  батылы халкъланы  алкъын халкълыгъы, даулет къурулушу болмагъан заманлада болгъаны кёрюнеди.

Тюркле  баты джанына джайылгъан сагъатда  (дуния тарихде  ол заманланы аты - «Гитче кёчюу», дж.ё.с. дери 8-6 ёмюрле, сора «Уллу кёчюу» дж.ё.с. бла 1-5(6) джюзджыллыкъла),  батылы халкъла,  джыйын-джыйын, къауум-къауум  чачылыб, бир-бири бла къазауат эте тургъан халкъ къауумла болгъандыла,  алкъын бир халкъ болуб, бирликде узун ёмюрле джашаб, кеслерине энчи тин байлыкъ къурарча болмагъандыла.
 
"Багъыр ёмюрде" тургъан халкъланы арасына, аладан узакъ алгъа кетген, "Темир ёмюрде" джашагъан  халкъ болуб,  тамалланыб тургъан тин хазнасы бла, тюрк халкъ алай  келгенди.  Алай эсе уа, "Багъыр ёмюрге"  "Темир ёмюрню" алчылыгъы  бла къошулгъан  ата-бабаланы тин  хазнасы,  алагъа да сингмей къалаллыкъ тюл эди.
 
Дуния тарихинде билиннгенине кёре,  юстюн  тин, алкъын келишмеген тиннге джансыб, аны тюрлендирмей къоймаучанды.  Чыртда кесини джугъу болмагъан халкъла уа, келген  тинни тамамы бла  да  алыучандыла.  Алай бла, тюрклени  тин хазналары, алагъа оюм тамал болуб,  батылыланы тинине киргенди дерге боллукъду.

Тюрк халкъ, башха халкъладан алгъаракъ, меджисуулукъдан  къобуб, Джаратханны бир болгъанын ортагъа салгъан бир халкъ болгъаны ючюн,  ол  оюму  аны,  бурунгу  халкъланы тин ёсюмю джолунда,  алчы этгени ишексизди.

Тюрк халкъны  эски  аталары – Жунла, Дийле, Серле, Синле (дж.ё.с. дери 7-3 минг дж.), Тотур–Тейри (Тенгри) – деб,  ат  атагъанлары  Джаратханнга,   кёб тюрлю эсер атагъандыла,  аланы ичинде – «Тейри дуала-тенгриянские молитвы»,  «Тенгричилик дин тутумла –тенгриянские постулаты,  тенгриянская философия»,  «Тейри тархы -  патеон богов»,  «Тейри тилекле – мольбы  Тенгри»  д.б.

Ич Азияда, меджисуу динлени къаты болгъан заманында,  меджисуулукъну   тинтиб, сюзюб,  Джаратханнны бир  болгъанын  акъылгъа   келтире билген бурунгула,  бютеу джохар  тин хазналарында кибик, джулдузламада да, адам сейирсинирча бир ич къурам   тюзенлегендиле.

36  бурч  бла 36  джулдуз   къауум,  36  къысха ай,  12 уллу гезеген,  Айны 4-ге,  кечени, кюнню  9-шар бёлюмге бёлюнмеси,  Джылны заманларыны эсебленмеси,  джулдузлама чизгини сейрлиги,  36 "айлыкъ" орузлама къурагъаны, аны да джулдузламагъа тамал этгени, тюрк  халкъгъа сый бердирир затла  болгъаныны  тышында,аны, Джерни  чегин акъылы бла ачыб,  аламгъа оюмун узатыб,  «Тейри-бирди, ол-тотурду, кеси кесин тотурдан джаратханды» - дей билгени,  халкъны  акъылманлыгъыны, узакъ  кёрюшлюлюгюню, тин излемлерини  кенглигини   шагъатлыгъыды.

Нарт Джулдузламагъа таш салыугъа  къарагъанча къараргъа керек тюлдю, ол таш салыу да тюлдю. Анга  халкъны джаратыучулукъ эсерлерини биринеча  къаралыргъа керекди. Ол, тарих узунунда,  тюрк  халкъны  тюшюнюйюню  къалай тюрлене баргъанын кёргюзтген тин эсерледен бириди, бурунгуланы бюгюн бла байлагъан бир багъалы тин кёпюрдю.

Башха джулдузламаладан башха болуб, тюрк джулдузлама,  кёк джисимлени  халына кёре,  адамны халисинде эм иги  халларын чертген,  юйленир чакъдагъы  къызны, джашны   халисин  бир-бирине танытхан,  хар адамны иги джаны бла суратлаб, кёлюн кёлтюрюб, ким да ол айтылгъаннга  кесин  келишдире  барырча  этген,   дараджалы бир тин  хазнады.

Адам улу, аламны ичинде джаратылгъан  бир барлыкъ болуб, бютеу болгъан зат  бла байламлыды, аны ючюн аламны халы  аны  халисине,  акъыл,  сезиу болумуна,  кишилигине да тиймей къалмайды.  Табигъат тюрленнгенине кёре адам да тюрлене барады.  Аны ючюн болур,  ата-бабала, кёкде  джулдузлагъа,  Айгъа, Кюннге, кёрюннген  гезегенлеге (ауур джулдуз, онгакъ)  къарай,  аланы  тюрлениулери  адам  халгъа  къалай тийгенин сюзе,  тинте, алай  бла  адамны  кишилик  тамалын  кёргюзтюрге  кюрешгендиле. Къолларындан келген лагъымла бла кёкню кёз бла тарай, бу эсерни  алай къурагъандыла.  Болса да, бусагъатдагъы кёкбилим  анга   асыры  огъары  къараялмазлай,  бек сейирлик ачыкъламалары,   айтыу  джапысы,  ич  къурулушу  да барды.

Нарт Джулдузламада  джулдузланы,  гезегенлени  (ауур джулдузла, онгакъла),   Айны,   Кюнню   дёнюшюмлерини  ёлчелери,  бюгюннгю кёкбилимден узакъ кетмейдиле, ол да сейир этдирген бир затды.
 
Хунн тюрклени  ата – бабалары  Къытай бла джан-джаннга мингле бла джылланы джашаб тургъандыла. Тин алыу-бериу да бек  уллу болгъанды.  Ич Азияны халкълары,  джулдузламачыланы  бек эртдеден огъуна сыйлы, алим адамлагъа  санагъандыла,  аланы башчыларына  билгичле акъыл бериб, хар  оноуун  алай этдириб тургъандыла.
 
Бир - бири бла къазауат эте да джараша,  сора шохлукъ, къарнашлыкъ  кесамат эте тургъан Хунну даулет бла Къытай,  ары  бла  бери   аманат бериу,  келин алыу кибик  ишле  да эте тургъандыла,   алай бла,    джулдузлама  кёрюш  да,    не Хуннудан  –  Къытайгъа,   не да  Къытайдан  – Хуннугъа   джайылгъан  болур  - дерге да боллукъду.
 
Джангыз,  къытайлыланы  джулдузламасында  Хунн тюркледе болгъан затла джокъдула.  Алада джангыз хайуан  джылла бла танымланыу барды.
Ол а башха бир затха акъыл тикдиреди:  билиннгенича, Къытай халкъ, ёмюрю сабанчылыкъ бла кюрешгенди,   хайуанчылыкъ усталыкъ алада болмагъанды,  джулдузламасында уа  джыллары, туура   хуннладача, хайуан атла  бла танымланыб   турадыла.

Тюзю, джерчиликни устасы болгъан бир  халкъ, джулдузламасына ол аламат битимлени, гокгаланы атларын салмай, ёмюрде кюрешмеген  ишинден-хайуанчылыкъдан  алыннган  атла  нек  салгъанды? – дерге боллукъду.   Ол сагъыш,   джулдузламаны  джыл  танымланмасы, суратламасы да,  Къытайгъа Хуннудан баргъан болурму? – деген  оюмну акъылгъа салады.  Муну терсин, тюзюн Джаратхан билир, алай  джулдузламаланы  тинтген   адамгъа  аллай акгыллылыкъ   келмей да  къалмайды.

Болса да, бу оюмну шагъатлар кибик, бир зат да барды. Ол да, Нарт Джулдузламаны  бютеу  тюрк халкълада  джайгъынлыгъыды.  Тамалы  тюркден болмаса,   бир-биринден  кёб ёмюрлени айырылыб джашагъан тюрк халкъла,  аны  тин хазналарында сакъларыкъ болмаз эдиле.

Ишексиз,   билешик-чырмауукъ  ич  къурулушу  болгъан  Нарт Джулдузламаны джаратхан халкъ тюркле  болгъан болурла, алай болмаса тюрк юзюкле аны къайдан биллик эдиле?  Кюнюбюзде, бютеу тюрк халкълада,  кеслери кибик тюрлендирилген, алай тамалы бузулмай сакъланнган, Нарт (Тюрк) Джулдузлама барды.

Тейри (Тенгри)  адамгъа акъыл,   сезим,  хар затны кёре,  сезе билген  бир тёнгек да берген эсе, къарагъыз, кёрюгюз,  билигиз, тюшюнюгюз - деб алай этген болур,  аны  ючюн, Джаратхан берген къудуретни хайырландыра,  адам  да  аламны ичиндеги   башха  джаратыкъла  бла  байламлы бир  барлыкъ  болгъаны  ючюн,  кёрген затын сюзюб, оюмлаб, аны ёзюн билирге,  джашауунда хайырландырыргъа борчлу болгъаны  ачыкъды.

Эски тюркле да,  къолларындан келгенча, джаратылышда болгъан затланы таныргъа, ангыларгъа, джашауларында хайырландырыргъа кюрешгендиле.

Нарт Джулдузламаны   бек сейирсиндирген,  аны башхаладан ёрге  тартхан дараджасы эсе уа – ол эски заманлада,   халкъ  терекге, ташха, ёлгенлеге табыныб тургъан заманлада,   дунияда биринчи болуб,  Джаратханны бир болгъанын, сора аны тотур болгъанын, бурула-бурула кеси-кесин джаратханын  айтханыды.

Бурунгула   билимлерине, болумларына кёре, джылланы, айланы, ыйыкъланы, джулдуз къауумланы, кёз бла кёрюннген гезегенлени   (ауур джулдузла, онгакъла)  халларына къараб,  ала  адам улуна къалай тийгенлерин эсге алыб, "джылны бу заманында быллай зат болургъа боллукъду" - дегенча,  ал  билдириуле  да   этгендиле,   адам халисин да,  аламдагъы  джисимлени тюрлениуюне  кёре,    кёк  чизги тюзенлеб,   айтыб  тургъандыла.   Аланы джангылычы,   тюзю да болур,    алай кючлю бир  ич   тюзен бла джулдузлама  джарашдыра билген  бурунгу  ата-бабала,   бек эски,  келишими тамамланнган  халкъ болгъанларын,   джаратыучу   хазналары бла  танытхандыла.

Нарт Джулдузламаны  дараджасы,  сыйы,  ичинде айтылгъан затла  ючюн тюлдю, аны багъасы, дараджасы - халкъыбызны эски джаратыучулукъ хазнасындан  келген, сейир этдирир  бир эсер    болгъаны ючюндю. Аны билирге, къорургъа,  келлик тёлюлеге джетдирирге да бизге борчду.

Къарачай-Малкъар (Хунн-Алан) халкъны эски  халкъ джаратыучулукъ  эсерлери, кимни да сукъландырырчадыла.
Сёз ючюн: "Нарт дестан"(Нартский эпос), "Бийнегер"(фантастическая поэма), "Тейриле Тархы (пантеон богов, мифология)", "Нарт Сёзле"(пословицы и поговорки нартов), "Нарт Таурухла"(нартские сказки), "Нарт джулдузлама"(нартская астрология), "Тейри дуала-зикирле"(тенгриянские молитвы), халкъны тарихинде болгъан затланы суратлагъан "Айтыу-джырла"(песни-сказания), сюймеклик "Ийнарла"(лирические песни), "Кюуле"(плачи по усопшим), "Орайдала"(музыкальные прославления), "Алгъышла"(благопожелания), "Сабий билмеджеле, джомакъла"(детские загадки), "Къарткъуртханы Таурухлары"(сказки Къарткъуртха), "Тамгъа джазыу" (древнее письмо Карачаево-Балкарцев «тамгъа джазыу» (къара джазыу)),  «Санау» (древний  счет),  «Теке, Акъсакъал, Сильти-Хызен, Бан-Балятдуу кёрмючлери» (площадные спектакли масок),  «джангыз кёзлю Джер Иени юсюнден айтыула» (сказания о циклопе – властителе  лесов и гор) д.б. эсерле, дунияда бир халкъны  тин  байлыгъын кесини аллына иймезча айтхылыкъ затладыла.

Онглу, джигит, ёхдем, хорламлы  ата-бабаланы  туудугъу болгъан  бир халкъ болуб,   Къарачай бла Малкъар,  къалубаладан келген тин байлыгъы бла ёхдемленирчады.

Айтылгъан аламат халкъ эсерлени ичинде "Тюрк джулдузламаны" да  сыйлы джери  барды,  аны ючюн бу китабны басмаларгъа таукел болдукъ. Хайырлы болсун – дей, сыйлы окъуучугъа  теджеледи.


Софи Трам-Семен
Джазыучу









БУРЧЛА

СЁНЕГЕЙ
19 санарыкъ (февраль) – 29 санарыкъ (февраль)


СЁНЕГЕЙ   ТИШИРЫУ БЛА ЭРКИШИНИ  КЪЫСХА  ТАНЫМЛАНМАСЫ


*Джарыкъ рухду инсанды;

*ариулугъу бла  кесине тартхан кючю уллуду;

*ичинде дунияны тахсасы бугъуб тургъанча, аллай бир терен, адамны кёзюн, сёзюн байлаб къойгъан бир къарамы болур;
 
*башха адамланы ачысын, кесиники кибик сезе билген, ачыма сезиую уллу болгъан адамды;

*болушлукъгъа   ачыкъды;

*ким бла да джарашыулукъну сюйген адамды. Къаугъагъа асыры  ал айландырмаз. Бек джанына тиймей, хазна ёрелемез;

*ишин тамаллы этер, алай ишлегенден  татыу алмагъан инсанды, ишге  амалсыз керек затны этген кибик къарар;

*бу бурчну адамы эки тюрлю болуучанды: бирлери – кючлю, басхын халили, башхалары – джууаш, сабырлы, ангылайышлы;

*ичинде кеси кеси бла хаман къаугъалашыб тургъанча, аллай бир гинасыу халлары болуучанды;

*боллукъну алгъадан сезиулей билген адети барды;

*Тейри кеси къолугдан тутуб джюрютген кибик, зор шартлагъа тюшген заманында, чарпыусуз чыгъа билир;

*нарт джулдузламаны айтханына кёре, бу бурчну адамы, кеси эрикгинчи джашагъан адамладыла;

*джашауунда кёб джангылычы болур, аны себеби да, ол ичиндеги рухсал тенгдемсизликди;

*кеси айтхандан зор таяр;

*адамланы сюер, алагъа джан аурутур;

*чомартды;

*фахмусу джаратыучулукъ джанына тартады.  Ичиндеги ол рух къаугъасын бастыра билсе,  тинде, суратда, ашыкъ усталыкъда,  фатар къуруу кибик  дараджалы усталыкълада   хорламлы, шанлы да болур;

*шамны сюер,  аты халкъда   айтылырын излер, ол джаны бла да кюреш берир;

*дуния малны, тин байлыкъдан алаша кёрген инсанды, аны ючюн, дуния малгъа джан атхан джашау нёгери болса, бираз къыйналыр;

*дуния малны асыры къулакъгъа алмагъаны ючюн, келир заманнга  кесин бегитиб тюбеялмаз, аны ючюн джашау нёгери, аны бу халисин билиб, келир заманнга  баш бегитиуню, кеси бойнуна  алса иги болур,  юйюрю абджымаз;

*дуния малгъа суукъ къарагъаны кибик, адамланы айтханларына да алай къарар. Аныча, мунуча болайым – деб, чырта иш этмез. Кесини джашау ангылайышын къорур;

*даулетдеги бир къауум  геленек-кёренеклени да къабыл этмегени болуучанды, къыяу эслесе аны хыртха урур, къыяу этилген даулет  ишлеге бекачыуланыр;

*джарыкълыкъны, солууну бек сюер, джанын рахатлатхан затлагъа ачыкъ болур, аны ючюн бозагъа, чагъыргъа кёл салгъан  Сёнегейле да кёрюне келгендиле. Сёнегейле муну эсге алыб, кеслерин ол джанына тайдырмай, джохар халларын бузмай джашасала, насыблы болурла;

* Сёнегей джангыз ариулукъ бла адамны айтханын этер, не буйрукъну, не уруу-тюйюуню къабыл этмез. Анга не  къадар басхы болса, ол къадар кючлю къаршчы тиренир. Ата, ана муну  билиб, сабийликден огъуна, аны халисин ариулукъ бла, джылыу бла, ышангылыкеъ бла илерге керекдиле. Джашау нёгери  да  бу халисин билиб кесин джарашдырса, юйюрю абджымаз;

*бек ачыуланса, джигине джетсе тили бекчыгъаналыды, аны ючюн аны ачыуландырмагъан адам, джети атасына дери сырын эшитмегенлей къалыр. Алай къыздырса уа – эшитмезин да эшитир;

*сёз къаугъа бла джарашыугъа джетсе,  джарашыу джанын сайлагъан адамды, аны ючюн хоншулугъу, джуукълугъу   бек асыулуду. Тёгерегиндегиле аны бу халисин билселе,  аны адамлыкъ дараджасына да керекли багъаны бериб, хоншулукъну, джуукълукъну аны кибик асыл тутарла;

*халкъ оюнлагъа, ашыкъ ойнаугъа,  джау оруннга, 41 таш бла таш салыулагъа  эсин бёлген адамды. Бек ийнанмаса да,  билирге излегенинден, аллай джыйылыучукъланы  ычхындырмаз. Быллай затлагъа, артыкъсыз да, Сёнегей тиширыу ёч болуучанды. Тюзю айтылса, эркиши Сёнегей да алайды. Бу халиси Сёнегейни сабий рухлу болгъанын шагъатлайды.;

*ашхы халилеринден бири да, аманлыкъны эслемезден келиб, игиликни айтыууду. Адамланы халисинде да, эм иги шартланы къайтара да айта, башхаланы халисин тюрлендире билген  фахмусу барды;

*мурат этерге бек ёчдю. Мураты толмаз боллугъун билсе да,  мурат этиуюн къоймаз.   Кёб затха талпыр, алай джашау шартлары аны болумун тар къылсала, мудахланыр, мугурлашыр;

*акъыллы адамды. Хар джерде адеби, намысы бла,  акъыл сёзю бла,  дараджалы адам болгъанын танытыр;

*эси бек кючлюдю. Джашауда бир зат болуб башы къыяулу болмаса, болгъан бир затны унутмаз, эсде хар ким унутхан затланы да тутар. 2-3 джылда, сабий алкъын джукъну эсге алалмагъан заманладан эскериулери  болур, анга да сеир этерчады;

*ауруса  уа, эрлай кючсюз сабий кибик къырылыр. Джашау нёгери, аллай заманлада анга джууаш къараргъа керекди;

*бу аламат адам  хыртлагъанны чыртда джуталмайды. Акъыллы джашау нёгери, хыртлау керек болгъан заманда, ачыкъдан «бу аманды» - дер орнуна,  «сен фахмулу адамса, энтда сагъыш этерик болурса, алай бу да бек табды» - деген кибик хыртлауун тюрлендирсе, аны эсге алыр, айтханнга да кёлкъалды этмез, арада гурушха  да болмаз;

*шох-тенг бла кёрюшюрге, ала бла ушакъ этерге  ёчдю. Бу халисине, джашау нёгери табы бла къараргъа керекди. Сабий рухлу – деб айтылгъан инсанла, барысы да аллайла болуучандыла. Ол халисине тыйгъыч салынмаса, юйюрде тартышыу, керексиз сёз да чыкъмаз. Бютеу джаратыучу инсанла кибик, Сёнегейни башы бир затла бла толуб туруучанды, сора аланы биреулеге айтыб, ала къалай къарарыкъларын кёрюрге  излегенлей туруучанды, аны ючюндю  тенге-шохха  джан атханы. Бу халиси тюз ангылашынса, къатындагъыла да, Сёнегей кеси да, рахат джашарла;

*ашарыкъгъа джетсе уа бираз сайлаучу болгъаны эслениученди, аны ючюн, джашау нёгери муну эсге алса хайырлы болур;

*«джыламугъу -  кирпик учунда»- деб, нарт джулдузлама чам этиб, аны назик кёллюлюгюне эс бурады. Тиширыу Сёнегей  джылагъан кибик этиб, джашау нёгерине  излегенин этдирирге ёчдю, эркиши да, джыламукъ тёкмесе да, къара тынгылаугъа батыб, тиширыуун   тёгерегине чабарча,  анга  артыкъ эс бурурча  этиученди. Алайды да, Сёнегейни юйленирге  сайлагъанла, бу сюйюмлю халисин да сюйселе, джашаулары  татлы болур;

*Сёнегей бурчну адамыны джашлыгъы узун джыллагъа созулур, аны ючюн орта джылларында да, джаш адамланы джюреклерин къозгъарча кёрюне биледиле;

*джуддуз къаууму, кёкню огъары джанында (кюзейде)  эки эгиз джулдуз бла танымланыр, аланы тёгереги да,  уакъ, мутхузуракъ джулдузла бла  джасалыр.  Дараджалы адамланы санына киреди.  Бу адам бла юйленнген, сюйюмлю халиси болгъан, адамлыгъы – толу,  кесине тартхан  рух джапысы болгъан биреуню къолундан тутханын ангылар, насыб да узакъда  къалмаз;

*гезегенлери – Тепмез (Нептун),  Тенгир (Юпитер),  Керам (Сатурн),  Джюзен (Меркурий).




СЁНЕГЕЙ ТИШИРЫУНУ САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Баууруна, аш джюрютген джолларына сакъ болургъа керекди.
Къауракъ ауруу болургъа болур, ол эсленсе,  багъыучу бла кенгешиб,   керекли  битимледен сюзмеле къол тюбюнде турурча этсе, къыйналмаз. 
Къан тамырлагъа да  эс бёлюнсе, аман болмаз.
Джулдузлама чизгисинде  «Тейри къорумасы» - деген тамгъа чыгъады, аны ючюн Сёнегей тиширыугъа  насыблы дерге болур.




СЁНЕГЕЙ ЭРКИШИНИ САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Бу эркиши ауур ишлени  кесин аяб алай этерге керекди. Уллайгъан джылларында   къан тамырлары кеслерин  эслетирге   болурла. Тамырлада  къан джоббулашма  болмаз  ючюн, багъыучулагъа  тюберге  керек болур.
Териси назик ишленнгени ючюн,  Сёнегейледе къауракъ ауруу да болуучанды, алай эркиши Сёнегейледе ол азыракъ кёрюнюученди.  Кёбюсюне къауракъдан тиширыу Сёнегейле ауруучандыла.
Баууру бла аш джюрютген джоллла да акъылда турсала, иги болур.
Джулдузлама чизгисинде  сакъатлыкъ тамгъа чыкъмагъанды, Тейрини къоруу бла, ауур ауруугъа тюбемез.




СЁНЕГЕЙ ТИШИРЫУ БЛА  КЕЛИШИБ  ДЖАШАЯЛЛЫКЪ  БУРЧЛА

КЪУШДЮГЕР – 1кюз аллы  (июль) – 11кюз аллы  (июль),
СЫНЧЫМА – 24 къыркъаууз  (август) – 1къыркъаууз (сентябрь),
КЪЫЛЛЫ – 14 аргъышлыкъ (сентябрь) – 23 аргъышлыкъ  (сентябрь) бурчла бла танымланнган эркишиле, Сёнегей тиширыу бла джарашыб джашаяллыкъ  инсанладыла.   Джангыз, аланы Тонгуз джыл туугъанлары, Сёнегей тиширыу бла хазна келишалмазла. Юйленирден алгъа билгич бла кёрюшюб алай  таукел болса,   ашхы болур.




СЁНЕГЕЙ ЭРКИШИ  БЛА  КЕЛИШИБ  ДЖАШАЯЛЛЫКЪ  БУРЧЛА

СЕЗГЕК – 22  элия ай  (июнь) – 30 элия ай  (июнь),
СЫНЧЫМА – 24 къыркъаууз (август) – 1 къыркъаууз  (сентябрь),
КЪЫЛЛЫ – 14 аргъышлыкъ (сентябрь) – 23 аргъышлыкъ  (сентябрь),
АТЧАКЪ – 2 кюз  (сентябрь) – 13 кюз  (сентябрь),
ТОРУКЪ – 21айузну (науруз)  (март) – 31 айузну (науруз)  (март) бурчладан тиширыула, Сёнегей эркишиге джашау нёгер болаллыкъ тиширыуладыла. Юйленир чагъында, алгъа былагъа эс бурса аман болмаз. 
Лобан (Чычхан) джыл туугъан тиширыу бла, халилери бираз чарпыша билир, алай заман бла  ара тюзелиб кетер.















ДЖАННГАН
1 джабалакъ ай (март) – 9 джабалакъ ай (март)


ДЖАННГАН  ТИШИРЫУ БЛА ЭРКИШИНИ  КЪЫСХА  ТАНЫМЛАНМАСЫ


*Джаннган бурчну адамына бир къарасанг – дуния малгъа талпыгъан кёрюнюр, бир къарасанг а – тин байлыгъына.  Бютеу ёмюрюн бу адам эки халны арасында ары-бери бара джашар. Тиннге бек талпыр, алай дуния малны да асхатмаз;

*кесине бек тартхан адамды.
Къралны къалай джюрюгенин, халкъны  халы, турушу юсюнден кёб сагъыш этер, оюмлары да дараджалыгъа саналыр;

*иги джюреклиди, кишиге аманлыкъ излемез, кесине да аманлыкъ этдирмез, этгеннге оздуруб, артыгъы бла  къайтарыр;

*амалсыз халда болгъанны кёрсе, кеси саулугъун унутуб, отха да кириб кетер кибик джигитлиги барды;

*ёхдем рухлуду, мунга терслик этген джезасын алыр;

*тутханын къаты тутар, кеси оюмундан къыйын таяр;

*хыртланыуну чыртда къабыл этмейди, алайды да, джашау нёгери аузун эслесе, юйде къаугъа чыкъмаз;

*джамагъатда кёзге кирген, орун  ала билген адамды;

*закий инсанланы санына киреди;

*акъылы бек къудретлиди, этген оноуу  дараджалыды;

*муратлары бек уллудула.  «Адамны уллулугъу,  муратыны уллулугъуна кёреди » - деб, бурунгула  айтхан, бу адамны халисине  бек таб джарашады. Джашагъан заманындан алгъа кетген,  келлик тёлюле  джашаугъа чыгъарлыкъ затланы, акъылында сюзюб  айта билген адамды.  Джашагъан заманында ангылашылмаса да, оюмлары тарихде  къалыр кибик  биреудю. Гитчеликден бу фахмусуна эс бёлюнюб, окъуу-билим алса, халкъны тилинде къаллыкъ бир  адам болур;

*фахмусу – терен оюмламасы,  кёб тюрлю усталыкълада ортагъа чыгъар;

*тёзюмлю адамды, джанына кемсиз джетмесе,  асыл халын бузмаз;

*талай кере кюл-кёмюр болса да, джашау бек тийсе, джыкъса да, аныча ёрге туруб, джангыдан хорламны джагъалаучу адамла аздыла.
Бу халиси бек сеир этдириучюдю. Чыртда мугур болуб, ийилиб сыныб къалгъанладан тюлдю, ёхдемлей, джангыдан джолгъа чыгъыб, джангылычын тюзетиб, хорламгъа барыучу адамды;

*Тейри берген, битмеген, хаман джангырыб тургъан бир тотуру барды – дейди, муну юсюнден нарт джулдузлама. Ол да кертиге ушайды;

*сезиу байлыгъы уллуду:  хар инджилгеннге  джан аурутур кибик, сезиулю  биреудю;

*сюймекликде -  адебни, чам-накъырданы, саугъаланы, дагъыда алагъа ушаш  ариулукъланы бек сюер, аны ючюн, Джаннган бла юйленирге алланннган адам, аны бу халисин билсе иги болур.  Къыз Джаннган, юйленмеден алгъа,  кесине джыр аталса,  белги берилсе, узун заман тиленсе бек сюер.  Эркиши Джаннган да – къыз къолу бла этген тютюнлюк, къол джаулукъ, назму кибик  затлагъа бек къуаныр;

*Тышы бла ичи бирча тюлдю: ичинде кесине тамамы бла ышанмагъанлыкъ барды, ол да анга, бир-бирде,  тыйгъыч салыргъа болур. Кеси бу джулдузлама эскертиуню эсге алса, ышанмагъанлыкъдан къутулуб, бек джохар, бек дараджалы  биреу болгъанын ангылар;

* уллайгъан джылларында, къартлыкъда,   акъылы тюрленнгенле аз болсала да, Джаннганланы арасында кёрюне келгендиле, ол эсде болса,  мыйы тюрленмезча   багъым – лагъымла  хайырландырыла турсала, къартлыгъы ариу, рахат болур;

*бир хорлам алса, алгъа къуаныр, сора андан артыгъын  излер.    Бир джетишимине разы болуб, тынч болуб къалгъан адам тюлдю, хар заман ёргеден-ёрге  тырманнган,  игиден-игиге  талпыб тургъан инсанды;

*нарт джулдузламада,  къудретли  рух джапысы болгъан адамланы санына киреди;

*кюн узунуна, халы тюрлене турур. Ол халисини табсызлыгъындан тюлдю, хаман терен сагъыш этиб, сагъышында болгъан  затла, сезиулерин джюклегенинден болур. Джашау нёгери муну эсге алыб,  халисин хыртха урмаса, аралары бузулмаз;

*халкъны аллында турургъа ишленнгенча, аллай болуму болгъан адамды; Джашауу тюз кетсе бек белгили адам болуучанды, тарда, зорда къалса уа, аз сёлешген, ахсыныучу,  мудах чам этиучю, тынгылауукъ болур;

*миллетин сюер. Миллети  салгъан  сый  борчну хорламлы толтурур. Ёлмей халкъны анга  ышаныуун  бошха  чыгъармаз.  Сёзюн тутмагъан адамланы адамгъа санамаз;

*ата, ана болса уа,  Джаннган баласына бек сакъ болур,  керексиз камсык да этер.  Алай не камсык этсе да,  аны сабийи  джуртун, халкъын,  къыралын,  миллетини  адетин, тёресин билиб алай ёсер;

* Тейриге  джол ачыучу адамды  – деб,  Джаннганны юсюнден,  джулдузламада   алай айтылыучанды;

*джулдуз къаууму  кёкню огъары джанында (кюзейде),  эки джарыкъ джулдуз бираз джанда къалыб,  кёкню тёбен джаны (гюней) таба джанашхан, уакъ джулдузла  тёшелибдиле.  Ала да, бу  адамны дин бла тиннге талпыгъан  болгъанын шагъатлайдыла;

*гезегенлери – Тепмез (Нептун), Тенгир (Юпитер) Джюзен (Меркурий),  Джетегей (Марс).




ДЖАННГАН ТИШИРЫУНУ САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Къан  тамырлары къарыусузуракъ болуучанды, бутларына сагъыракъ болса, иги болур.
Териси  назикди.
Ургъуй, бал чибин, къара чибин кибик  уакъ заранлы затладан узагъыракъ болса иги болур.  Джулдузлама чизгисинде  бечеллик тамгъа джокъду, ауур ауруула, Тейри айтыб,  бу тиширыугъа джабышмазла.




ДЖАННГАН ЭРКИШИНИ  САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Бауруна, къан тамырларына,  аш джюрютген джолларына  сакъ болсун – деген джулдузлама эскертиу барды.  Аны эсге алыб,  тюрлениу болгъанлай, эрлай къайгъысын кёрсе,  рахат, саулукълу джашар.




ДЖАННГАН ТИШИРЫУ БЛА  КЕЛИШИБ  ДЖАШАЯЛЛЫКЪ  БУРЧЛА

ГОНДАРАЙ – 12 бадратыкъ  (июль) – 22 бадратыкъ  (июль),
ТУТАМЫШ – 13 сынарыкъ (ноябрь) – 22 сынарыкъ  (ноябрь),
СЫНЧЫМА – 24 къыркъаууз (август) – 1 къыркъаууз  (сентябрь),
АТЧАКЪ – 2 кюз (сентябрь) – 13 кюз (сентябрь),
КЪУТАС – 3 къыраулу (декабрь) – 12  къыраулу (декабрь),
ДЖЕМИШ – 13 джырмы  (октябрь) – 23 джырмы  (октябрь) бурчлагъа кирген  эркишиле, Джаннган тиширыугъа  джашау нёгер болаллыкъдыла.  Джангыз,   Аслан, Къуш, Лобан (чычхан),  Джылан джыл туугъанла бла  бираз гъыр-мырчыкъла болургъа болурла, юйлениуден алгъа ол эсде болса, артда  ахсынмаз – дейди, нарт джулдузлама.




ДЖАННГАН ЭРКИШИ БЛА  КЕЛИШИБ  ДЖАШАЯЛЛЫКЪ  БУРЧЛА

КЪУШДЮГЕР – 1 кюз аллы (июль) – 11 кюз аллы (июль),
ГОНДАРАЙ – 12 бадратыкъ  (июль) – 22 бадратыкъ  (июль),
БАТЫКЪ – 24 абыстол  (октябрь) – 1 абыстол  (ноябрь),
ТУТАМЫШ – 13 сынарыкъ  (ноябрь) – 22 сынарыкъ (ноябрь), 
КЪУТАС – 3 къыраулу (декабрь) – 12къыраулу  (декабрь),
ДЖЕМИШ – 13 джырмы  (октябрь) – 23 джырмы (октябрь),
АТЧАКЪ – 2 кюз (сентябрь) – 13 кюз (сентябрь)  бурчлагъа кирген тиширыула, Джаннган эркишиге дараджалы джашау нёгер болурла.  Джангыз эсинде тутарыгъы – Къуш джыл туугъан тиширыу бла хазна  чырахтан джарымаз,   аны эсге алса, юйлениую  къыяусуз болур.

















ШАТЫКЪ
10 джанкъоз ай (март) – 20 джанкъоз ай (март)


ШАТЫКЪ  ТИШИРЫУ БЛА ЭРКИШИНИ  КЪЫСХА  ТАНЫМЛАНМАСЫ


*Шатыкъ бек нюзюрлю, эсебли адамды;

*баш болургъа излеб тургъаны ючюн, этген ишине бек эс бёлюр, ол да джамагъат арасында аны сыйын кёлтюрюр;

*сезиу дуниясы бек байды;

*башхала ой-шау болуб къалыучу  халладан къолай чыгъа билген фахмусу барды;

*Тейриден къоруннганланы санына киреди джулдузламада;

*ауруудан бек къоркъар, бир бош джара не ауруу болса, аны кёзюнде  уллулашдырыр,  этмеген дарманы къалмаз;

*тохдаусуз кесини тин болумун ёсдюрюр, хар ушакъда  сёлешир, халкъны кесине тынгылатыр онг табар;

*кемсиз ёхдемди;

*къолай-къолай  бир адамны джаратмаз;

*тёгерегиндеги адамла анга сый берир ючюн къалмазла;

*фахмусу кенге джайылыбды, хар затха къолу джарашыр, этимлиди, алай эм баш фахмусун сезиб, аны тутмагъаны ючюн, фахмусу  ары-бери чачылыб къалыучанды. Ол  сёзде,  къара таныуда, билимде, джаратыучулукъда  бой кёргюзтюр адам болгъанын гитчеликден билген болса,  айтхылыкъхорламлагъа ие болур;

*джашауу къыяусуз кетсе, бу айтылгъан  фахму дараджасы кёбейе, халкъына, даулетине джарар кёб иги затха къол салыр,  джашауу терс кетсе уа,  дунияда эм ачыулу, эм мудах адам болгъанча  кёрюнюр;

*билгичле билгенни билирге,  кёкбилимчилеге джюрюрге, аламны къурулушуну тахсасын билирге  бек талпыулуду;

*бютеу закий адамладача,  тюшюнюуден, хар затны оюмлаудан, адамны къадарына ачыудан   сингирлерин джукъарта билир, анга сакъ болса иги болур. Сингирле къарыусузлаша башласала, башха ауруучукъла да ортагъа чыгъаргъа боладыла. Бу акъыллы адам аны кеси билиб, джашаууна, тюшюнюуюне да бичим  берсе, бек аламат болур;

*кесине асыры ышаныб, кючюне джетерик ишледен  артха тура турса, аны ючюн хайырлыды;

*дженгил оюмлагъан, дженгил оноу этген, дженгил ишге атылгъан адамды. Эринчеклени,  муруккучуланы чыртда  огъурамаз. Джашау нёгери бу халисин эсге алса,  арада  татыусузлукъ чыкъмаз;

*быллай фахмулу, акъыллы адам бола тургъанлай, бек ачыуланнган заманында бек къырыучу болуучанды, ол халиси да анга кёб джерде чырмау болургъа болур.  Джашауунда болгъан табсызлыкъла ол халисинден болгъанын, джулдузлама эскертеди.  Къызгъан сагъатында сезиулери акъылын тамамы бла басыб къойгъаны ючюн, кёрген адамны къоркъутур кибик  болур, ол да кёб аламат джетишимини юсюн джабар.  Аллай халда аны бир кере кёрген джашау нёгери, андан къоркъар, джашауну татыуу къалмаз. Акъыллы  Шатыкъ муну эсге алса, тюзетирге кючю джетригине ишек джокъду;

*Шатыкъла, кёбюсюне ариу адамла болуучандыла, кёзге олсагъатлай  илиниучендиле;

*дюрюсдю;

*адамны хакъын ашамаз;

*джашаууну аллында – бир тюрлю,  артында – бир тюрлю халиси  болур.   
Ёмюрю да эки бёлюмден къуралыр, экиси да бир-бирине ушамаз. «Кимни-аллы, кимни-арты» - деген бурунгу нарт сёзде кибик, джашаууну аллы бла арты башха тюрлю болуучанды.  Аллы хорламлы болса,   джашаууну арты  мугуруракъ болур, алай аллында зорлукъла джашаб алай тирелгени болса, терен къартлыкъгъа дери джашауурахат,   насыблы да болур;

*тилегенден джугъун тыймаз. Биреуге джаны ачыса уа, къолундагъын бютеулей анга джояр, аны ючюн анга джуукъ-тенг сёз да джетдириучендиле, алай ол  аллай халиси бла, Тейри джолундан шашмагъанын кёргюзтеди;

*кийимни  игисин, ашны маджалын, юй кирини дараджалысын, малны  асламын излеген, таба да билген адамды Шатыкъ.  Джашауу тюз кетсе айтхылыкъ  уллулукъгъа джетер;

*Шатыкъла  кёбюсюне зарифле боладыла, къартайсала да, кесине тартхан бир сюйюм бла танымланадыла. Шатыкъ бурчну инсанын кесине джашау негер этген адам,  бираз къыйын халиси болса да, акъыллы, фахмулу, джюреги кёлю ачыкъ, хыянатсыз,  ишлеген, хорлам, шан иеси болур  кибик  биреуню къолундан тутханын билирге керекди. Быллай джашау нёгер табхан да насыбды;

*джулдуз къаууму, эки  бир-бирине тийишген джулдузну тёгерегине мутхуз джулдузла джасалыб тургъанча  алай кёрюнеди, ол джулдуз хал да, бу адамны  дараджаларын кёз аллына келтиреди.  Джохар адамды Шатыкъ.

*гезегенлери – Кюн (Солнце),  Джетегей (Марс), Тепмез (Нептун),   Джюзен (Меркурий).




ШАТЫКЪ ТИШИРЫУНУ САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Сингирлерин кёбюрек зорласа, баш ауруу, къарын ауруу кибик уакъ рахатсызлыкълары болургъа болур.
Назик рухлу болгъаны ючюн, кесин  керексиз къыйналыудан сакъларгъа керекди.
Эм бек акъыл бёллюгю – баур бла ашарыкъ джюрютген джолларыдыла, биринчи  эсленнгенлей аланы ызындан тюшюб,  багъыучугъа  барса, ол айтханны этиб тебресе иги болур.
Шатыкъ бурчну тиширыуу дарий терилиди.  Териге  къаты  тиер затладан кесин къорургъа керекди.
Джулдузлама айтханнга кёре,  сингирле бла бауургъа  акъыл бёлюнсе,  саулугъунда  къыяу болмаз.




ШАТЫКЪ ЭРКИШИНИ  САНЫНДАГЪЫ  КЪАРЫУСУЗУРАКЪ ДЖЕРЛЕРИ

Шатыкъ  эркиши джулдузлама чизгисинде, къан джюрютген тамырланы тамгъасы чыкъгъаны ючюн,  къан тамырларына заран берлик затладан узагъыракъ болса, хатасы болмаз.
Тиширыу Шатыкъдача, мунда да, бауур бла ичегиле къарыусузуракъдыла. Ашына, суууна  сакъ болса,  ауруу ортагъа чыкъмай къалыргъа да болур.
Сингирлерин  зорламасын, кёб  мыдах тюшюнюулеге батмасын, ачыуланмасын, кёлкъалды этмесин, алай бла сингир саулугъун сакъласын – деб билдиреди нарт джулдузлама.
Бек ауур, заранлы аурууланы тамгъасы джулдузлама чизгисинде чыкъмагъанды.




ШАТЫКЪ ТИШИРЫУ БЛА  КЕЛИШИБ  ДЖАШАЯЛЛЫКЪ  БУРЧЛА

ТУТАМЫШ –13 сынарыкъ (ноябрь) -  22 сынарыкъ  (ноябрь),
БАТЫКЪ – 24 абыстол (октябрь) – 1 абыстол  (ноябрь),
БЕЧЕЛЬ –2 башиль  (январь) – 12 башиль  (январь),
ТУТАР – 22 сюммекли  (декабрь) – 1 сюммекли (январь),
КЮЙЛЮ – 1 лукъкъол (июнь) – 10 лукъкъол  (июнь),
КЁЛКЁЛ – 11 ныкъкъол (май) – 21 ныкъкъол  (май),
КЪЫЛЛЫ –  14 аргъышлыкъ  (сентябрь) – 23 аргъышлыкъ  (сентябрь),
ГОНДАРАЙ – 12 бадратыкъ  (июль) – 21 бадратыкъ (июль) бурчланы ичине кирген эркишиле, Шатыкъ тиширыу бла джарашыр адамладыла.  Юйлениу чагъында,   эм алгъа,  алагъа эс бурса, аман болмаз.




ШАТЫКЪ ЭРКИШИ БЛА  КЕЛИШИБ  ДЖАШАЯЛЛЫКЪ  БУРЧЛА

ТУТАМЫШ –13 сынарыкъ (ноябрь) -  22 сынарыкъ  (ноябрь),
ПИРСУАЙ – 13 къыямут (январь) – 20 къыямут (январь),
БЕЧЕЛЬ –2 башиль  (январь) – 12 башиль  (январь),
КЪУШМУШ – 11 руккул  (июнь) – 21 руккул  (июнь),
ХУНТА – 21 хычауман  (апрель) – 30 хычауман (апрель),
КЪЫЛЛЫ –  14 аргъышлыкъ  (сентябрь) – 23 аргъышлыкъ  (сентябрь),
СЕЗГЕК – 22 элия ай  (июнь) – 30 элия ай  (июнь) бурчладагъы тиширыула, Шатыкъ эркишиге бек аламат джашау нёгер болурла.
Джангыз, Къой джыл бла Балыкъ джыл туугъанла бла, ал заманлада тартышмала болургъа боллукъдула,   Аслан джыл туугъанла бла, юйде баш болуу, оноу этиу кибик бийлик ючюн,  гъыр-мырчыкъла  ортагъа чыкъмай   къалмазла.
Къалгъан джыллада туугъанла, бек тартышмагъанлай  аны халисине джарашыб къалырчадыла.