Бузерилизир дахъал бях1чизуни лер

Дагъиста жагьси гIялим Нариман МуртазагIялиевич НигIматуллаев 1985 ибил дуслизив Лавашала районна Чебях1 Лябхъула шилизив акIубси сай. Илини 2002-ибил дуслизиб сай акIубси шила школа белчIун ва ил дуслизивал Дагъиста шила хозяйствола академияла агрономический факультетлизи учIес керхур. 2007- ибил дуслизиб гIяхIти кьиматуначил белчIуди хъараахъур. УчIули левай, 2005-ибил дусличивад вехIихьили, лаборантлира узусири, гIур 2007-ибил дуслизив ассистент ветаур.


2014 ибил дуслизиб гIилмуртала кандидатла хIянчи бетерхахъур ва халалгъуна преподаватель ветаур, 2019 ибил дусличи бикайчи ванза бузахънила, гIянжила, шинни иркнила (мелиорация) кафедрализив доцентли узиб. Цазаманализив, заочно учIули, улкала Президентли акIахъубси Россияла халкьла хозяйствола институт белчIун ва 2011 ибил дуслизиб «Пачалихъла муниципальное управление» бикIуси санигIят касиб.
Илини ца мерличив учIули ва узули гIямал хIебариб. Жагьти гIямруличивад вехIихьили, чумал мерличив ура узули, учIра учIусири. 2009 – 2011-ибти дусмазив жагьилтала къуллукъунала Министерстволизив хIисаблизи кайснила кьукьялис гьуни чебиахъули узиб, 2011 ибил дуслизив илав бекIливиубси специалист-экспертли катур. 2013 -2018-ибти дусмазив бухгалтерияла ва организационно-кадровый отделлис гьуни чебиахъули калун.


2018-2021-ибти дусмазив Дагъистан Республикала Правительствола организационно-проектное управлениела отделла начальникла къуллукъуни иличи хъардариб.
2021 ибил дусла дуцIрумлизив вацIала хозяйствола комитетла председательла заместительли катур.


2021 ибил дусла ноябрьличир Дагъистан Республикализибси ФГБНУ Федеральный аграрный гIилмула центрла бекIла къуллукъуни иличи хъардариб ва ишбархIира илди къуллукъуни дузахъули сай.


Илис Дагъистан Республикала 1-ибил классла насихIятчила чин бедили саби.
Илала биографияличил тянишиубхIели жагьси уршиличи дебали халати жавабкардеш бихес хIяжатти хIянчи хъардикили диъни иргъули саби.


Илини бекIдеш дируси Федеральный, аграрный гIилмула центр, гьалаб илис Дагъиста гIилмула ва хIялумцIуси институт бикIусири, 1956 ибил дуслизиб акIахъубси саби. Илала хьулчиличиб МяхIячкъалала северьла шайчиб биштIаси, сунезиб гIялимти хIербируси шагьар дакIубиубсири. Илизиб 400 адам бузутири. Гьанна бусягIят ил центр Россияла Федерацияла гIилмула ва чебяхIси даражала багьуди бедлугнила шайчибси Министерстволизи кабурхули саби. Илаб 180 адам бузули саби, илдазибад 100-личибра имцIали гIилмула хIянчизарти саби, илдала лугIилизиб леб 16 гIилмуртала доктор, 50 гIилмуртала кандидат.


ГIилмула центрла хIябал филиал лер. Каспи урхьула мякьларти мер-мусала гIилмула ва хIялумцIуси ветеринарный институт.


Буйнакъсклизиб леб Дагъиста селекционная станция, ил станция цIедеш дашахънилизиб, духълумала даража ункъбирнилизиб бузули саби.


Хасавюртла районнизиб леб духълумала гье дашахъуси устадешличил бузуси станция. Илар кIел азир гектарличи духълуми делгIули сари, ва секьяйда, сегъунти гье дегIи халати сабухъуни сархес вирарал хIялумцIлаби дурадуркIули сари. Илар 2000 тонна чердикIибти гьела сархули сари.


ГIилмула центрли биринжла, помидортала, картошкала сагати жураби алкIахъули, республикала декIар-декIарти мер-мусаличир илдала халати сабухъуни дашахънила технологияби кадилзахъули сари. Нушала гIянжилис сегъунти удобрениеби далдиркулил хIялумцIлаби дурадуркIули сари.


Ишди бурхIназиб, кьар дашуси ванзала чIябар гъумла авлахъ бетхIеахъес дяхIчиаибти дахъал далдуцуни гIилмула центрла бекIлибиубси бузери саби или бурес вирули сай. 
ГIилмула центрли мицIирагла жинс гIяхIбулхъахънилизиб халаси хIянчи бирули бузули саби. Центрла гIялимтани акIахъубти сари сагаси жинсла маза-мас, чусра Артлухла меринос бикIути. Илди маза-маслизирад гIяхIси диъ ва гIяхIти бала сархес вирули сай. ХIяйвантала жинс гIяхIбулхъахънилизибра бузули саби центрла гIялимти. Дубурла жинсла хIяйванти дубуртазир гьамадли алкIули сари, амма илдани лугути ниъра диъра камти сари. БусягIятла замана, гIялимтани дубурла жинсла хIяйвантазибад сархуси продукция имцIабируси жинс алкIахъули хIялумцIлаби дурадуркIули сари.


ИшбархIи маза-мас адилкьнилизиб бегIлара халаси къияндешли бетарули саби маза дирзес букIуни баргес хIейрули виъни ва сархибти бала дицес хIейрули виъни. ГIилмула центрли, гIергъиси замана, Уйташ поселоклизиб ниъ лугути жинсла маза-масла ферма абхьили саби. Илар маза-масла ва цархIилти хъа мицIирагла жинс гIяхIбулхъахъути хIялумцIлаби дурадуркIули сари. Мисаллис буралли, чумал экспедиция дурадеркIили, нушала дубуртазирти урчила генетикала хIялумцIлаби дарили сари, Дагъиста жинсла урчи тасдикьбарили, урчала жинсанала сияхIлизи ил кабикахъес документуни хIядурдирули сари.


Илкьяйда гьамадли ахIен теплицабазиб бузути специалистуни баргесра, имцIаливан агро-химияла ва духълуми ахIерадирути специалистуни нушачиб биули ахIен.
Рахли газета бучIутала шила хозяйстволизиб бузути специалистунази хьарбаэс суал алкIули биалли МяхIячкъала, ГIябдуразакь ШяхIбановла кьакьа 30-чи, яра -  info@fancrd.ru электронный адресличи дугьадизес дирудая.


Сагати технологиябачила гъайикIалли дубуртазир дебали тIинтIдиубли сари хутIличил дузути хIенкьулаби (электропастух) ва дронти. Дронтачил агро-химияла далдуцуни дурадеркIес, гьарахъти мер-мусаличибти букIунас хурег арбухес, гIурра цархIилтира хIянчи дарес вирули сай.


Нушала республика халати хозяйствоби агниличил, хала бегIтани дузахъути тяхIяр-кьяйдаличил мицIираг адилкьниличил ва духълуми дашахъниличил декIарбулхъули саби. Илди дахъал наслубани кадизахъурти, дубуртазир чердикIибти устадеш сари. Илди устадешра детхIехъахъес гIягIнити сари.


Шила хозяйствола шайчибси гIилмулизир сархибдешуни диахъес багьандан, дахъал дусмала бузери хIяжатси саби. Илкьяйда гьаннала замана сархути сабухъуни гIяхIти диахъес багьандан сагати технологиябира хIяжатли сари. Мисаллис, буралли нушала биринж дашахъантани ца сантиметрла декIардешличил белгIуси ванза диркьбирули саби. Гьайгьайра, илдани гIяхIти сабухъунира сархули сари. Нушачир дакIахъибти биринж дебали ахъси даражала сари.


ГIилмула центрла сархибдеш сари, хабарла Ахтыла гIинцби. Илди нушала гIялимтани акIахъубти галгубачир дашули сари.


ХIера, илдира, гIурра дахъал цархIилтира бяхIчибизуни лер гIилмула центрла бузерилизир, илис гьуни чебиахъусила гьарил бархIила пикри чучи битIикIути.
Амма илди хIянчилизивад Нариман МуртазагIялиевич урухкIули ахIен. Ил 14 дус виубхIели шилизибси «Россия» СПК-лизив гIядатла хъубзарала хIянчи дирули узес вехIихьибсири. Шилизирти дурхIядеш, ванзаличи, духълумачи, мицIирагличи, тIабигIятличи дебали гъамти сари. Илини сунела дурхIядеш гIямрула бегIлара шаласи манзилван гьандиркахъули сай. ГIяхIдилзули сари юлдашуначилти хIязани, маза-масличил дуки вякьунхIели дучIути жузи. «Нушала юртлизир лертири 1964 ибил дусличирад дехIдихьили дурадухъунти «ГIилму ва гIямру» бикIути журналти, илди лерилра, нуни халаси иштяхIличил, цалра кIапIи убхI****урли дучIутири», - бурули сай илини.


Илала гIилмуртала кандидатла хIянчи Терекла, Сулахъла мякьларти майдунтачир хIябкIапIи дашахънилис хасбарибси саби. Ил хIянчилизив узуси замана, 2007-2011-ибти дусмазир мицIираглис дугенилис дашахъути люцерна вирусла изайзи дикили, вайтIа дашандиубтири. Люцернала мерличир хIябкIапIи секьяйда дашахъес вирарал хIялумцIлаби дурадеркIибтири, гIур гIилмула хIянчи белкIи, кабизахъурсири. МицIираглис дугенилис хIябкIапIи дашахъни мягIничебси ва хайриласи бетуц саби. Ил шалилизив Нариман МуртазагIялиевич ишбархIира узули, хIялумцIлаби даимдарили сай.
ГIилмуртала докторла хIянчи илини итан жершиличила лукIули сай. Итан жерши дебали адамтас пайдаласи бухъала саби, Испаниялизиб, Франциялизиб, цархIилти улкназибра адамтани гьар бархIи итан жершила ца бекI букули саби. Нушачиб биалли хинкIи дарибхIели итуси байхъала жершила бекI камли саби. Арадеш ахIерабарес багьандан итан жерши имцIали букес гIягIниси саби.


ГIилмуртала докторла диссертациялизив Нариман МуртазагIялиевич ишбархIира узули сай, гIурра хIялумцIлаби дурадуркIули сай. Илди хIялумцIлаби шила хозяйствола университетла белчIудила хозяйстволизир (учхоз), Лакла районнизир, ахъти дубуртала ва цархIилтира декIар-декIарти мер-мусаличир детурхули сари.
Нариман МуртазагIялиевичла бегIлара халаси хьул саби, Дагъистан Республикала северьла шали шинишбарес. Илар вацIурби, кьадурби, кьарла майдунти дакIударес пикриикIули сай, тяп Китайлизирван.


МицIираг адилкьнилизиб Дагъистайзиб бегIлара халаси къияндеш алкIули саби илдас даэсцад декIар-декIарти журала, мура, нег, силос, кьехIни, гIурра цархIилтира дугени хIядурдирнилизиб. Дугенилизибад дигахъули саби сархуси продукцияла даража ва кьадар.


Шила хозяйствола гьала тIашбизурси бегIлара халаси мурад дунъяла халкь беркайчил гIеббуцни саби. Дагъистайзибси Федеральный шила хозяйствола гIилмула центр республикализиб берк-бержла шайчиб урехи хIебирахънилизиб бузули саби, ва ил шайчир гIяхIцад сархибдешуни дирахъули сари.


90 ибти дусмала къияндешуназибад дурабухъи, хIукуматлира, бируси тяхIярли центр, сурсатуначил гIеббурцули саби. Илди дахъал дусмазир дузули кавлути шалубачир пайдаладирули сари.


«Адамлис бузерилизир, гIямрулизир гIяхIти сархибдешуни диахъес багьандан гьарил бархIила хIемсуси бузери хIяжатбиркур, илхIели багьла-багьлали сархибдешунира дакIудирар.


Наб дигахъира дила пикруми лебтанилра аргъили, хъалибаргли, барх бузутани, юлдашунани, тухумтани. Халкьла дирглуми дурчуси мезла гIялимли - хIела пикри чилилра маргъаб - ибси диргала бегIлара вайси диргалализи халбарибси саби.
Наб хIейгахъира чис-биалра, чинаб-биалра, сегъуна-биалра заралбарес, вайси гъай бурес.


Дигахъира челябкьлализиб адамти берк-бержличил гIеббуцнилизи пай кабихьес имканти лерли. Ил дунъяла халкьла гьала тIашбизурси бегIлара халаси масъала саби, ил шайчиб дунъяла халкьлис гIилмуличи хъарахъес чебиркур. ЦархIилван ил масъала арзес хIейрар.


Наб гьанбиркули саби, дунъяличив ну, гъумла авлахъличивси гъумла кьякь сайра или. Ил гъумла кьякьлара сунела гIямрура, кьисматра лер. Илкьяйда, - черкаберхуртира, чеалкIутира дуньялантала наслуби пикридаралли, адам гьарли-марли гъумла авлахъличив гъумла кьякьгъуна сай».


ХIера илдира, гIурра цархIилтира, чузиб мурхьси философия лебти пикруми даргира Нариман МуртазагIялиевичли ихтилатлизир  дурутазир.


Ил, деркIибти камти дусмачи хIерхIеили духули пикриикIули сай, гьарил сунела пикри уркIи-уркIилабад бурули сай.


Ил урегал дурхIяла дудеш сай, бегIлара халаси талихI дурхIни дигахънилизиб чебиули сай. ДурхIни гIядатунала, бяркъла къалиплизи хIебуцили, чус дигуси шайчиб гьалабяхI башахъес дигули сай.


Илини 2019 ибил дуслизиб, нешличил варх арякьи, дурхъаси хIяжра барили сай. Иларти мер-мусали сунечи барибси асарличила бурес гъай даргес вирули ахIен. Дахъ гIяхIдизурли сари илис нушала дурхъаси Идбаг (с.гI.с) акIубти ва хIериубти мер-муса.


ХIера, илгъуна сай жагьси гIялим, халаси гIилмула центрлис бекIдеш дируси, гьанна бикайчи даргантани сунечила селра хI****ули калунси дарган урши, Нариман МуртазагIялиевич НигIматуллаев.


Илис бегIтани, социалист бузерила игит Нариман ГIялиевла у бедили саби. Фамилияра илала НигIматуллаев саби. Халкьлис ванзала нигIматуни сархули узахъес илис арадеш, бузерилизиб гъира, гьарил шайчирад гьарбизуни, сунес дигусигъуна хъалибарглизиб талихI дулгулра. Илала гIяхIти пикруми бахъли аргъили, лерилра гьардизурли дигулра. Ил нуни, михъирличир бузерила игитла кIел зубари даршили, гьалахили чевиулра. Сунела пикрумира сайра илдачи лайикьли сай.


Ил гьанналис жагьси урши сай, бара авцIали дус виубли сай. Илала халаси челябкьла бирниличи рирхулра. Гьарил шайчивад Наримн  НигIматуллаев ЧевяхIси Аллагьлира гIевуцили дигулра.   


Рецензии