Гайня

1

Гэтым будным ранкам Антось, хлапчына гадоў трыццаці, устаў з пасцелі ў нязвыклай для сябе ўзрушанасці. Можна было б сказаць — не з той нагі. Але што гэта за нага і тая яна ці не тая, мабыць, пакажуць падзеі, якім наканавана разгортвацца ў рамках гэтага апавядання.
Антось расчыніў насцеж акно і нядоўга, але апантана дрыгаўся перад ім у фізічных практыкаваннях. Хмурны кастрычніцкі золак не абяцаў наперадзе нічога прывабнага. Але гэта чамусьці задзірліва цвяліла хлопца і разам з адцісканнямі ад падлогі ды прысяданнямі-падскокамі надавала бадзёрай дужасці арганізму.
Моцна ляпнуўшы дзвярыма свайго несамавітага пакоя, хлопец пашыбаваў па цесным калідорчыку “хрушчоўкі” ў ванную. Пусціў сцюдзёную ваду, доўга і зацята — да сутаргаў у сківіцах, мыўся пад душам. Кватэра пакрысе прачыналася. Антось зларадна адзначыў, як некалькі разоў нехта таргаў і паварочваў дзвярную ручку. Напэўна, Маша, братава жонка. Заўжды ёй карціць лезці ўперад менавіта раніцой, калі ён у прадчуванні тлумнага рабочага дня, мякка кажучы, не ў гуморы. Сама ж не працуе, нягодніца! А лезе, блытаецца пад нагамі, нібыта наўмысна пырскаецца, нафарбоўваецца тут з паўгадзіны… Антось не любіў братавую.
Скончыўшы мыццё, хлопец злосна праслізнуў міма Машы, якая сапраўды абівалася каля дзвярэй ваннай, на кухню і грунтоўна заняўся гатаваннем снедання. Зазвычай ён качаўся ў ложку як мага даўжэй — ледзь паспець на работу. Уставаў кволым і есці амаль не хацеў. Піў на кухні спіты вячэрні чай, бо каву лічыў шкоднай для свайго страўніка. Але сёння Антось адчуваў радасную пругкасць ва ўсім целе, смактанне пад лыжачкай дый увогуле — жаданне жыць. Таму па-гаспадарску палез у халадзільнік і неўзабаве змайстраваў сабе яешню ажно з пяці яек. Пакрышыў туды і цыбулі.
Пах смажанай стравы ўзрушыў насельнікаў кватэры. Брат, праўда, спакойна спаў у сваім пакоі, але маці і дзед ужо неаднойчы зазіралі на кухню з прапановамі памагчы і падобнае. Антося заўсёды злаваў такі нагляд. Ад доўгага халастога жыцця ён звык і любіў есці на адзіноце. Каб схаваць раздражненне і зараз, хлопец запеў благім голасам нейкую забаўляльную песеньку. На пытанні адказваў коратка і няветліва, але еў з апетытам.
Напрыканцы сняданка дзед, яшчэ даволі дужы і жыццярадасны франтавік, усё ж прычапіўся да Антося з заўсёднымі сваімі даручэннямі: зайсці туды-сюды, чагосьці купіць-разведаць. Раней хлопец моўчкі выслухваў падобныя заданні ды па магчымасці на працягу дня іх выконваў. Хаця дзядуля, бадай, быў здатны ўсё зрабіць сам. З яго ўвішнасцю! Зараз жа Антось, шаруючы анучкай пад струменем цёплай вады талерку, працадзіў з непахіснай жорсткасцю:
— На жаль, не магу, дзядуля. Буду дужа заняты!
— Ды чым вы там, лайдакі, займаецеся! Вось мы колісь… — пачаў быў заўсёдную казань стары.
— Працай, любы мой дзеду, — перарваў яго раззлаваны ўнук, — Ра-бо-тай. Як заўсёды, як і надалей!
Антось шмыгнуў паўз агарошанага дзеда ў пярэднюю і ледзь не ўваткнуўся ў мажную постаць братавай, якая пры святле бра красавалася перад люстэркам.
— Ты ж праз пяць хвілін усю касметыку па падушцы развэдзгаеш, недарэка! — уеў яе Антось, бо напраўду ведаў: тая пасля выправіцца дасыпаць яшчэ, па меншай меры, гадзіны на дзве, а малых яе будзе карміць маці.
— У цябе не спыталася толькі, — Маша яшчэ больш густа пачала фарбаваць вейкі. На Антося, як на нікчэмнасць, не павярнула і галавы. Досыць і люстранога адбітка.
Тады хлапчына шуснуў у ванную, прычасаўся і, на злосць братавай, выліў на сваю галаву гожую порцыю ейнага дарагога лаку для валасоў. Ад гэтага свавольства на душы зрабілася чамусьці лёгка і весела. Антось усміхнуўся.
Затым страката, ледзь не па-спартыўнаму, апрануўся ў сваім пакоі і борздзенька рушыў на работу.
…На канцавым прыпынку натоўп жыхароў мікрараёна штурмаваў тралейбусы, што раз-пораз прычальвалі да высокага бардзюра. Антось счакаў чарговую “сямёрку”, вылічыў, дзе прыкладна спыняцца заднія дзверы, і, жвава арудуючы локцямі, рынуўся да сядзячых месцаў. Праз якую хвіліну тралейбус быў забіты дарэшты. Але хлопец ужо ўладкаваўся на парэпаным рудым сядзенні, побач з азызлым дзядзькам, які адразу схаваўся за газетай. Над Антосем навісалі дзядкі і бабулі, паўз яго лезлі дзецюкі і маладыя кабеты. Усе штурхаліся, лаяліся,  гаманілі. Альбо  проста нядобра маўчалі. Хлопец пазіраў на іх з выклікам. Маўляў, сяджу вось, і што вы са мной зробіце? Ён не адчуваў сёння звычайнай для сябе пры падобных абставінах няёмкасці і сарамлівасці. Антось адкрыта і дзёрзка глядзеў пасажырам у вочы. Іх абурэнне яго болей не турбавала.
Тралейбус  марудна  поўз  у цэнтр  вялізнага горада,  пераадольваў шматлікія святлафоры, заторы і раз’езды. Вось мажны сусед палез цераз Антося, нават не папрасіўшы таго адсунуцца. Шырокі зад паўстаў перад ваччу нашага героя. Пах потнага тлустага цела патыхнуў у ноздры. “Спакойна. Я спакойны…” — улагоджваў сябе Антось.
Праз колькі хвілін і ён мусіў нырнуць у страшэнную куламесу целаў, праціскаючыся да выхаду. Антось пралез туды загадзя — за адзін прыпынак. Стаяў, ухапіўшыся за вертыкальную парэнчу аберуч. Людскі паток тузаў і трапаў бедачыну. Раптам адзін здаравіла, што магутна лез напралом, ледзь не абапіраючыся рукамі на галовы суседзяў, не вытрымаў.
— Ну, мо выйдзеш нарэшце?! — уладарна спытаў-загадаў ён, спыніўшыся перад хлопцам. Дзядзька цяжка, злосна дыхаў часночна-тытунёвым перагарам Антосю ў твар. Дзеля справядлівасці трэба зазначыць, што бамбізу і сапраўды нялёгка было пранесці сваё бруха міма хлопца. Дадалося сюды і законнае раздражненне працоўнага чалавека на пачатку рабочага тыдня.
Але Антось быў сёння нязломны:
— З якой радасці, спадару?
З-за нястачы часу той толькі пракаўтнуў лютыя словы і, наўмысна ўмінаючы парэнчу ў цела маладога задзіры, памкнуўся да выхаду. Ад болю ў Антося заняло дыханне, злосна заскрыгаталі зубы. Адной рукой трымаючыся за поручань, другой хлопец у рызыкоўным імпэце схапіў здаравілу, які ўжо спускаўся з перадапошняй прыступкі, за каўнер кашулі. Моцна таргануў на сябе. Пырснулі верхнія гузікі. Дзядзька рэзка павярнуўся. За яго спінай, за праёмам расчыненых дзвярэй, ужо віраваў натоўп пасажыраў.
— Ты забыўся папрасіць прабачэння, — задыхаючыся ад нянавісці, прасіпеў Антось. — Валі прэч! — з гэтымі словамі ён зверху піхнуў нахабніка нагой у шырокія грудзі. Пабалансаваўшы некалькі секунд на краі апошняй прыступкі, той жухнуў  у людскую  таўханіну і  быў  імгненна  ёй усмактаны  і  праглунуты.
У дзверы ўціснулася два-тры новых пасажыры — не болей. Тралейбус рушыў далей. Увесь час да наступнага прыпынку Антось скурай адчуваў паважлівыя позіркі ў свой бок, чуў адабральнае шушуканне.
…Прахадную завода Антось мінаў зацята. Пластмасавы пропуск аніяк не хацеў лезці ў шчыліну турнікета. Хлопец вылаяўся. На гэта вахцёрка зрабіла яму заўвагу і ўпікнула, што няблага б было прыходзіць своечасова.
— Ды вам што за справа?! — агрызнуўся Антось.
— А я вось цябе зараз затрымаю, ды — да начальніка аховы… — абурылася старая кабета.
— Рукі кароткія! — хлопец праскочыў небяспечны калідорчык прахадной, таму свае законныя праклёны і знявагі вахцёрка сыпала ўжо яму ўслед…
Антось штуршком расчыніў дзверы тэхбюро і ўнутрана ўзрадаваўся: партфель начальніка ляжаў на стале, але сам ён кудысьці выйшаў. Не прыйдзецца апраўдвацца за спазненне. Супрацоўнікі сектара яшчэ толькі ўладкоўваліся на сваіх рабочых месцах. Жанчыны абмяркоўвалі апошнія тэлевізійныя падзеі і плёткі. Мужчыны сонна корпаліся ў рыштунках і паперах. Хлопец  павітаўся  з усімі, уключыў свой камп’ютэр і загрузіў праграму тэхналагічнага разліку.
Да абеду Антось апантана біўся з тэхпрацэсам, але пры гэтым праз кожную гадзіну загружаў кампутарную гульню і, не тоячыся, забаўляўся хвілін пятнаццаць. У аддзеле гэта было забаронена нават у абедзенны перапынак. На законную заўвагу начальніка на гэты конт хлопец адказаў, што гуляе ў прызначаны для перакуру час. Бо сам ён не курыць, а раскошы працаваць без аддухі дазволіць сабе не можа. Пачалася тыповая службовая звадка. Загадчык тэхбюро адстойваў свае правы. Антось натурыўся. Супрацоўнікі з цікаўнасцю слухалі. На заканчэнне гэтай перапалкі малады інжынер паабяцаў, што знарок будзе выходзіць з кабінета кожную гадзіну з курцамі. Так, між іншым, надалей і рабіў.
Карацей, як бачыць чытач, наш герой паводзіў сябе нядобра ў гэты дзень. Можна сказаць — агрэсіўна. На гэта можна было б, у прынцыпе, і не звяртаць асаблівай увагі, каб не ведаць Антося. А мы ж, пэўна, хочам яго ўведаць…

2

Гэтага небараку я мушу аднесці да той катэгорыі людзей, якія заўжды трапляюць у лік “адзін з дзесяці”. На іх галовы падае з дахаў цэгла, яны спатыкаюцца і падаюць на роўным месцы, блудзяць у трох соснах, невінаватыя, адказваюць за ўсіх дзевяцярых астатніх.
Ён з маленства не вызначаўся кемлівасцю і спрытам. У гульнях, вучобе ды іншых варунках жыцця не верхаводзіў ніколі. Наадварот, заўжды быў нібыта на ўзбочыне гэтай дарогі. Піянерскія злёты, песні ля вогнішча, хлапчуковыя бойкі і юначае каханне амаль абмінулі Антося. Ён не прыдбаў добрых сяброў, але не набыў і ворагаў. Адзінай здольнасцю, добра развітай хлопчыкам у школе, было — неўпрыкмет уцячы з урокаў. З-за някідкага выгляду і панура-сцішанага характару атрымлівалася гэта ў яго хораша. Калі нявывучаны ўрок прыпадаў на сярэдзіну заняткаў, Антось туляўся па закутках і смуродных туалетах школы, унікаючы завуча. З апошняга або перадапошняга ўрока неруплівы вучань проста збягаў дамоў. Ён мог бы, у прынцыпе, і зрабіць хатняе заданне, і падрыхтавацца да кантрольнай, каб не прыроджанае гультайства ды млявая абыякавасць да ўсяго вонкавага.
Вы законна спытаеце: дык, можа, хлапчук жыў багатым унутраным жыццём, мабыць, былі ў яго ўлюбёныя заняткі ці захапленні творчасцю? Наўрад ці. Ва ўсякім разе, бацькі не выявілі ў яго ніводнай пэўнай здольнасці. Спробы ўладкаваць дзіцё ў спартыўныя секцыі, музычныя і мастацкія гурткі былі марнай тратай грошай і нерваў. Бо і адтуль гэты дзікун збягаў альбо знаходзіў разнастайныя прычыны прапусціць занятак. Хлопчык цураўся людзей, цураўся бацькоў і нават малодшага брата.
Любімай яго манерай было глядзець спадылба і на заўвагі ці ўшчуванні старэйшых маркотна маўчаць або буркаць штосьці нядобрае. Антось хаваў свой дзённік ад настаўнікаў і бацькоў, таму амаль немагчыма было давесці аб часе бацькоўскіх сходаў, аб поспехах і хібах у вучобе гэтага ваўкаватага тыпуса. І гэта пры тым, што не быў Антось ад прыроды ні злым, ні хітрым. Хутчэй — раўнадушным. А яшчэ праўдзівей — любіў свабоду.
А свабоду ў гэтым жыцці абмяжоўвала ўсё: школа, грамадскі транспарт, ягоная нехлямяжая вучнёўская вопратка, спрытнейшыя за яго хлапчукі, што заўжды імкнуліся кіраваць у дваровых гульнях; дзяўчаткі, якія бянтэжылі яго сваімі какетлівымі позіркамі. Цэлы шэраг умоўнасцей і забабонаў! Яны з маленства заціскалі хлопца, спрабавалі загадваць і валадарыць. Так, прынамсі, здавалася Антосю. І ён змагаўся з імі ўсё жыццё. І не быў свабодны. Нават непраграмныя кнігі мастацкай літаратуры, не гаворачы ўжо пра падручнікі, змушалі будаваць унутраны свет паводле думак аўтараў і таму — абмяжоўвалі.
Змалку найцікавейшым і выгоднейшым для сябе бавеннем часу Антось абраў ляжанне на ложку ў адзіноце. Хай з-за дзвярэй і сцен кватэры далятаюць грукі і гамана. Хай шчыруе за акном завіруха, а вычварныя цені варушацца на столі. Ён сам сабе гаспадар, ён водзіць зрок свой і слых па неймаверных лабірынтах, таямніцах жыцця. Ён уладарыць жыццём, ён летуценіць…
Але праз колькі часу нехта стукае ў дзверы ці проста нахабна іх расчыняе. Нехта ўшчувае, назаляе, загадвае. І Антось адбіваецца ад іх, адкараскваецца. А калі няма моцы, то выслухоўвае, выконвае нейкую бязглуздую побытавую цяганіну, каб затым ізноў (ці надоўга?) ісці да сябе.
Падчас бяссоных начэй напрыканцы свайго трыццацігоддзя хлапчына ўсё часцей лавіў сябе на думцы, што ўсе вонкавыя дзеі яго — адно намаганні ўцячы ад рэчаіснасці ў аднаму яму толькі вядомую ўяўную схованку. Антось мусіў канстатаваць на адзіноце, што не любіць людзей.
За ўсё жыццё не знайшоў ён паразумення з родным братам, які, незважаючы на свой значна маладзейшы ўзрост, намнога перагнаў Антося. Крыкун і пракуда з дзяцінства, Сашка заўсёды ўмеў адстойваць свае правы. Ён хутка дапяў, што варта толькі раскрыць горла: зараўці, заскуголіць, зарумзаць, як атрымаеш усё пажаданае. Ён асабліва часта выкарыстоўваў падобны прыём у спрэчках са старэйшым брацельнікам, і тады бацькі ўрываліся ў іхні пакой і каралі Антося без разбору. Сашка зларадна ўхмыляўся, а шкадлівыя вочкі ўжо шнырылі па пакоі ў пошуках зачэпкі для новай гадасці. Ён быў надзвычай пражэрлівым і прагавітым. Мог крадком залезці ў халадзільнік і, проста каб насаліць Антосю, струшчыць ледзьве не палку сухой каўбасы ці ўмяць ладны брус сыру, што купляліся з разлікам на абодвух братоў. Мог проста пакусаць і абслініць, псуючы. Першае наогул ухвалялася бацькамі (малайчына — апетыт!), на другое закрываліся вочы (жылі яны ў дастатку). Калі ж старэйшы брат здзяйсняў самасуд над малодшым за падобныя штукарствы, яго ў адказ каралі бязлітасна.
А Сашка тым часам рос, буяў, наядаў карак. У школе заўжды аціраўся каля дужых і разбітных хлопцаў. Быў тугадумам, але своечасова ўхітраўся спісаць хатняе заданне або кантрольную. Ён не прапусціў аніводнай школьнай ці мікрараённай дыскатэкі, рана спазнаў разнастайныя заганы і амаральныя слодычы.
Напорыста, з хамаватым цынізмам рушыў Сашка па жыцці і пасля школы. Крочыў хітруючы, выдыгаў перад кім трэба, усім целам сваім укормленым усмоктваўся ў матэрыяльную глебу горада. Ён не прамінуў ніводнага выгаднага знаёмства, не грэбаваў нічым, калі паблізу толькі панадна пахла. Часцяком атрымліваў кухталі, быў нават моцна збіты за грошы. Але і сам расштурхоўваў і пляжыў слабейшых. Ён не падняўся высока, але меў ужо некалькі сваіх гандлёвых ларкоў, уласную машыну, будаваў кааператыўную трохпакаёўку. Сашка трывала стаяў на зямлі.
У дваццаць сваіх гадоў, ледзьве не адразу пасля смерці бацькі, прадаў Сашка штосьці з ягоных рэчаў. Без усякіх ваганняў, нават не спытаўшыся дазволу ў маці. Набыў сабе фарсістую скураную куртку, навамодную магнітолу і падобнае. Захапіў самы вялікі пакой і неўзабаве стаў вадзіць туды адну за адной расфуфыраных дзевак. Праз год ажаніўся з Машай.
Антось адразу ж узненавідзеў братавую. Вялікая зала, дзе ён прывык бавіць час з маленства, якая заўжды супакойвала і нібыта ўтрымлівала ў сабе мноства прыемных успамінаў, спакваля ператварылася ў склад разнастайных братавых рэчаў, нязбытых яшчэ дэфіцытных тавараў і іншага пажытку. Па крэслах, сакрэтніку, канапе гэтая неахайніца братавая раскідвала, навальвала, развешвала ўсялякае шмаццё, начынне, часопісы і кнігі ў стракатых вокладках. Гэтыя пашчы, мускулы, азадкі распусных дзевак аніяк не стасаваліся з цудоўна падабранай бацькавай бібліятэкай, якая тут жа пылілася на паліцах. Збіранне класікі было адным з захапленняў нябожчыка. Антось маўкліва перажываў гэты здзек. А аднойчы, калі ўвайшоў у залу па нейкай справе, заўважыў, што частка гэтых дарагіх кніг ужо валяецца ў куце, а іх месца фанабэрыста заняло памянёнае літаратурнае смецце. Спалатнелы, не вымавіўшы ні слова, груба выкінуў тады хлопец тую макулатуру на падлогу. Вярнуў кнігі на месца. Рукі дрыжалі. Потым падышоў да Машы, якая злосна і моўчкі назірала за яго дзеяннямі, і важка папярэдзіў:
— Гэта апошні раз… Зразумела?!
Упершы рукі ў бакі, нямой нянавісцю спапяляла тады Антося братавая. Але пярэчыць не адважылася.
— І брацельніку перадай, —  пераможна дадаў хлопец.
Гэта адзінае, што адстаяў Антось у стасунках з братавым сямействам. Пляменнікі, хлапчукі-блізняты, што нарадзіліся хутка пасля вяселля, праз чатыры гады ўжо моцна нагадвалі сваіх вытворцаў. Румяныя, дужыя і жыццяздольныя, яны крыкамі, енкамі, гукамі гульняў і боек літаральна запаланілі ўсю не вельмі прасторную кватэру. Гэтая малеча пастаянна чагосьці патрабавала, верашчала, смяялася і румзала. Маці з дзедам, не кажучы ўжо пра бацькоў, не маглі нарадавацца на сваіх жэўжыкаў, патураючы ўсялякім жадункам і капрызам. Іх кармілі, як на зарэз. Дзіцячае харчаванне, прызначанае для варкі на вадзе, варылася на малацэ. Куды трэба было дадаваць малако, лілі вяршкі ці смятану. Культ яды панаваў у кватэры. Дзяцей перакормлівалі, іх ванітавала і паносіла. Але праз якія паўгадзіны новыя стравы пхаліся ў малечыя роцікі. Ды не трэба было і прымушаць: апетыт гарэзы мелі зайздросны.
Брату цяпер ужо не прыходзілася ўласнаруч займацца продажам тавараў: усё рабілі падначаленыя. Таму ён зазвычай спаў у будныя дні да гадзін дзевяці, затым сядаў у сваю машыну і знікаў да позняга вечара. Жонка ўвесь дзень марна валюхалася па кватэры, а з малымі ваявалі ў асноўным дзед і маці. Заўсёдны заспаны выгляд і бяздзейнасць Машы раздражнялі Антося. А тая, нібы скурай адчуваючы яго да яе непрыхільнасць, знарок пры кожным зручным выпадку лезла дзеверу ў вочы, засланяла сваім гожым задам вузенькі калідор, займала ванную і кухню ў самыя напружаныя моманты. Антось толькі сердаваў: затоена і зацята. Ён падазраваў у Машы распусніцу і меў для таго падставы.
Братавая яўна нудзілася без сталай работы і шукала прыгод на сваю галаву. Прыбіраючыся, паўголая, яна часцяком не зачыняла дзверы ў свой пакой. А аднойчы, калі ішла са стосам адпрасаванай бялізны, яна як бы выпадкова не змагла размінуцца з Антосем у цеснай змрочнай вітальні і, трымаючы ношку над галавой, навалілася на хлопца ўсім сваім багатым целам. Какетліва хіхікнула. У кватэры ў той момант не было нават і хлапчукоў. Будзь на месцы небаракі чалавек спрытнейшы ці проста нармальны здаровы мужчына, скончылася б усё даволі банальна і памысна. Але гэты цяльпук стаў мацаць пераключальнік святла і мармытаць нешта няўцямнае, пакуль Маша з пагардай не ляпнула дзвярыма свайго пакоя.
З Сашкавай жаніцьбай пакрысе пачалі псавацца адносіны з дзедам і нават маці. Антося злавала іхняе захапленне камерцыйнымі поспехамі брата, маўклівая ці голасная яму ўхвала. Дзядуля не прамінаў выпадку ўпікнуць старэйшага ўнука ў вахлакаватасці, адсутнасці жыццёвай пазіцыі дый элементарнага спрыту. Дзед па-блазенску радаваўся ўсялякім безгустоўным падарункам, што падносіў яму любімы ўнук Сашка з любой нагоды. Хваліўся гэтым Антосю з дробязным падтэкстам: калі ж, маўляў, і ад цябе дачакаюся? Апошні год дзядуля здзяцінеўся і гуляў з ранку да вечара на купленым Сашкам кампутары ў гульні. Прычым апантана спрачаўся з Машай за гэтае “месца пад сонцам”, не заняўшы першым, абражаўся і крыўдаваў па-старэчаму.
Па прыродзе самотнік, Антось мусіў бавіць пасляпрацоўны час у сваім маленькім пакоі. Але і туды даляталі гукі сапраўдных і кампутарных спрэчак, дзікія тэлевізійныя ляманты і спевы, пахі размаітых гатаванняў, цурчанне вады і вірлівае гудзенне пральнай машышы. Хлопец спакваля аддаляўся ад свайго  сямейства. Ён урэзаў у дзверы замок і абабіў іх дэрмацінам. Але такія рашучыя захады ўсё ж не выратоўвалі ад тлуму. У дзверы грукалі па ўсялякіх недарэчнасцях і глупствах. І чым даўжэй Антось не адпіраў, тым мацней і настойлівей. Асабліва дапякаў дзядуля, які проста арганічна не выносіў цішыні, а таму заўсёды падазраваў за замкнутымі дзвярыма штосьці нядобрае. І тады знаходзіў любую нагоду, каб прычапіцца да ўнука: ён прыходзіў з шахматнай дошкай і картамі, кіпай газет і проста пачутымі навінамі. Антось рахмана трываў прысутнасць старога, нават іншым разам і зацікаўлена ўдзельнічаў у спрэчках… Каб не адна акалічнасць: дзядуля ўсякі раз пераводзіў размову з любой тэмы на сябе,  на ўласны  светапогляд. Як абрыдлі за дваццаць гадоў свядомага жыцця Антосю гэтыя згадкі-самавытырканні, павучанні-ўшчуванні старога маралізатара! Гэтае нязменнае:
— Каб не нашае пакаленне, дык вы б і сонца не бачылі, баламуты…
Альбо:
— Вас бы так працаваць прымусіць…
“Ды паважаны дзеду, ды ні ты, ні правадыры-палітыкі не дадуць мне жыцця, калі за грудзінай маёй пустэльна і моташна! Адарвіся, любасны, ад зямлі хаця б на імгненне!..” — неаднойчы нешта падобнае хацелася выкрыкнуць хлопцу. Але ён маўчаў і слухаў. Або, сярдуючы, бег з дому на свежае паветра… Так доўжылася з дня на дзень.
Маці проста шкадавала Антося. Яна лічыла яго няшчасным і адзінокім. Але гэты буркун не прымаў матуліных ласак. Пакой—работа, работа—пакой — вось знешнія праявы яго аднастайнага існавання.
Але назваць багатым і змястоўным унутраны свет таго трыццацігадовага пераростка, што замыкаецца ад радні, што непрыветна маўчыць на рабоце, што пазбягае звычайных чалавечых пацех і стасункаў у вольную часіну, мы гэтаксама не можам. Чытаў Антось шмат, але бессістэмна і не дужа настойліва. Не ўпадабаўшы сюжэт адной кнігі, адкідваў яе і браўся за другую, каб, мабыць, праз колькі старонак расчаравацца і ў ёй. Толькі ў карункавых мроях адольваў гэты дзівак усю бацькаву бібліятэку, спазнаваў запаветныя таямніцы быцця. Ён цьмяна адчуваў, баючыся нават прызнацца ў думках, свае мастацкія таленты, здатнасць ствараць і верхаводзіць літаратурнымі героямі, падзеямі, вобразамі. Хваравіта ўяўляў сябе мысляром, геніяльным кампазітарам, падзвіжнікам-прарокам. Але пальцам не паварухнуў дзеля здзяйснення найменшага. Стосы неацэнных кніг марнаваліся закладзенымі на ягоным пісьмовым стале, а ўласныя задумы былі ціхамірна пахаваны гэтым абібокам яшчэ на сваім зачатку. Антось быў вольным філосафам без сродкаў выяўлення сваіх талентаў і перакананняў. Гэткі бяскрыўдны канапны дзеяч. Пустышка.
Апошнія пару гадоў Антось проста гібеў у поўнай адасобленасці. Ён не меў ніводнага сапраўднага сябра, а з нешматлікімі таварышамі-прыяцелямі без пляшкі не было аб чым размаўляць. Цікавасць да супрацьлеглага полу гэты цюхцяй праявіў запозна, недзе на апошнім курсе інстытута, калі ці не ўсе яго равеснікі перажаніліся. З-за сваёй неспрактыкаванасці ў любоўных варунках ён часта даваў маху ў зносінах з рэдкімі дзяўчатамі, якія цярпелі яго нехлямяжыя заляцанні. З тымі, якіх можна было праз колькі спатканняў цягнуць у пасцель, хлапчына валаводзіўся і распавядаў аб высокіх матэрыях. З цнатлівымі сумленнымі дзяўчатамі, надаралася, спяшаўся і бываў грубы. І тыя і другія хутка яго адпрэчвалі. Прыроджаная меланхалічнасць, схільнасць да шматразовага перамолвання ды перажоўвання страчанага, прычыняла Антосю невыносныя пакуты і яшчэ болей аддаляла ад людзей. Слабы пол ён амаль ненавідзеў. Ён стаў надзвычай надумлівым і падазроным. Асабліва ў адносінах да ўласнага здароўя. У свае трыццаць гадоў бядак страшэнна баяўся невылечна захварэць, аслепнуць, трапіць у аварыю і быць паралізаваным. Па медыцынскім даведніку знаходзіў у сябе сімптомы жудасных хвароб, мацаў і тэсціраваў цела, шукаў спосабы збавення ў нетрадыцыйных метадах. З недарэчнай іпахондрыяй вынаходзіў усялякія дурныя дыеты накшталт сыраядзення, малочнай ці з садавіны-агародніны. Мачыўся ў слоічак і разглядаў яго на святло: ці няма каламуці? Але, як і ва ўсіх сваіх задумах, не быў паслядоўным. Падчас зрываўся, парушаў рэжым, а пасля, вядома, знаходзіў пагаршэнне самаадчування і з бязлітаснасцю меланхоліка дакараў за гэта сябе і прызначаў яшчэ больш суровыя выпрабаванні няшчаснаму арганізму.
Але ўсё адно блажэў і марнеў у самоце і недамаганнях, у той час, як братава сямейства ела ўсё: мясное, шакаладнае, крэмавае; у печаным, смажаным, вараным і параным выглядзе. Дый з апетытам някепскім. Буялі і раскашаваліся. Ледзь не штодзённыя вечаровыя застоллі з нагоды чарговага камерцыйнага поспеху Сашкі даводзілі Антося да шаленства. Ён зачыняў шчыльней дзверы, а гукі гульбы ляцелі па паветры ў адчыненую фортку пакоя. Як, дарэчы, і варушэнні-стогны начных забаў у братавым ложку. Гэта было невыносна! Антось адчуваў сябе злодзеем, здраднікам, маўклівым удзельнікам гэтай вакханаліі цел. Ён з горыччу прызнаваўся сабе, што ў душы чакае не дачакаецца, калі брат з’едзе нарэшце ў свой кааператыў.
Жыццё неўпрыкмет загнала небараку ў катушок. Антось ужо быў перастаў з ім змагацца. На работу прыходзіў неахайным і дрэнна паголеным. А аднойчы адзеў ваўняную апранаху з глыбокім, да грудзей, разрэзам задам-наперад. Адзін малады супрацоўнік адазваў недарэку ў бок і тактоўна паведаміў аб гэтым канфузе. Як потым Антось ненавідзеў сябе за гэта! Пасля цэлы дзень яму падаваліся ў паглядах саслужыўцаў яхідныя ўхмылачкі ды пакепліванні. Праклятая надумлівасць!
І так бы доўжылася вялае Антосева існаванне немаведама колькі, каб не адзін-адзіны, начыста да таго забыты, эпізод з яго дзяцінства. Згадка пра гэты эпізод завітала да Антося акурат хмурным восеньскім ранкам, з якога і пачаўся наш аповед.
Качаючыся ў пасцелі падчас звыклага перадсвітальнага бяссоння, Антось безвынікова спрабаваў адшукаць у жмуце сваіх жыццёвых падзей штосьці вартае, нейкі там годны ўчынак. Як і зазвычай, у галаву лезлі ўсялякія ганебнасці і няўдачы, абцяжарваючы і без таго нядобры душэўны стан. Яны разам з днём, што прачынаўся і абяцаў у хуткім часе напаткаць бедачыну, душылі яго і страшылі. І раптам выратавальным агеньчыкам мільгануў, зазырчэў, запалаў далёкі, з глыбінь свядомасці, успамін. Ён паўстаў са смугі дзяцінства безнадзейна, здавалася б, страчанай ісцінай. Кароткі і просты па змесце, успамін гэты адразу ўзяўся памагчы разблытваць некаторыя краевугольныя, вузлавыя пытанні рэчаіснасці.
…Неяк цямравым лістападаўскім вечарам гулялі яны з хлапчукамі ў індзейцаў. Апантана гойсалі па пустэльных вулках мікрараёна. Антосю было тады сем-восем гадкоў. Шукаючы з самаробным лукам і стрэламі прыяцеляў, што затаіліся недзе паблізу, пералез Антось цераз драцяную загараду свайго панадворка. Двор, густа зарослы яблынямі колішняга прыватнага сектара, асвятляўся толькі вокнамі пяціпавярховага дома ды асобнымі ліхтарамі маленькай вулачкі. Хлопчык, нічога не падазраючы, у гарэзным азарце шнарыў вачыма па голым хмызняку і каржакаватых дрэвах. Рушыў па сцяжынцы наперад. Знянацку, немаведама адкуль, на яго з гаўканнем выскачыў вялізны сабака. З рыкамі і гырканнямі кінуліся другі, трэці, чацвёрты… Гэта была адна з бяздомных зграй, якія ў час Антосева маленства туляліся па вуліцах і дварах мікрараёна. Вінаватыя ў тым былі самі людзі, што знеслі вялізны прыватны сектар і пабудавалі на яго месцы аляпаватыя каробкі “хрушчовак”.
У маленькай галаве вокамгненна пракруціліся ўсе магчымыя варыянты паратунку, а праўдзівей — поўная іх адсутнасць. Да сабак заставалася метраў пяць, а да найбліжэйшай танюткай вярбіны — прыкладна столькі ж. І тады, падпарадкоўваючыся спаконвечнаму інстынкту самазахавання, махаючы лукам над галавой, скрыгочучы зубамі і равучы дзікім голасам, кінуўся васьмігадовы хлопчык наперад — проста на гайню… І яна расступілася:  баязліва падцяўшы хвасты, адно агрызаючыся рыкам, уцякалі ад гэтай малечы зубастыя галодныя сабакі.
Той успамін быў пахаваны пад коўдрай часу. Але праз дваццаць два гады нечакана паўстаў з усёй выразнасцю і падтэкстам. Раптам уявілася Антосю наступнае: гайня — гэта матэрыяльнае жыццё, рэчаіснасць з найгоршага свайго боку, што прыгнятае, пляжыць, забівае слабейшага. Не змагаешся ты з ёю з-за кволасці альбо пэўных унутраных перакананняў — і дзярэ цябе, і бэсціць зграя. Заганяе ў катух, у побытавую памыйніцу. Але варта паўстаць, адважна глянуць важаку ў вочы, пачаць гуляць па іхніх ваўчыных правілах — і бянтэжыцца лютая гайня, і саступае. І жывеш ты пасля няблага… Праўда — толькі са звярынай маскай.
Антось вырашыў з гэтага дня напяць падобную маску. Прынамсі, паспрабаваць. І, о дзіва, адчуў сябе проста здорава.

3

Антось  моцна  натаміўся  за камп’ютэрам,  і  к  абеду  ягонае  нутро проста  выкручвала  ад   голаду.  Не   дачакаўшыся   прызначанага часу, выскачыў хлопец за прахадную завода. Звычайна ён перакусваў проста на рабочым месцы прынесенай з дому ў зашмальцаваных пакунках дыетычнай бурдой. Есці такое можна было, толькі адвярнуўшыся ад супрацоўнікаў да сцяны, каб прылюдна не ганьбіць сваю годнасць. То былі, бадай, самыя непрыемныя хвіліны рабочага дня для Антося. Ён адчуваў тады сябе апошнім адшчапенцам. Але ён дбаў за ўласнае здароўе. І калі ўжо даводзілася харчавацца ў заводскай сталовай, то лічыў кожную калорыю, выбіраў стравы адна за адну неапетытней і хаваўся з імі па кутніх століках. Хлопец не любіў есці на людзях…
Але сёння неўтаймоўная задзірлівасць проста штурхала яго на пошукі новых прыгод і ўражанняў. Есці хацелася жудасна. Антось забег у бліжэйшую кавярню, сеў на самае віднае месца і, нядбайна прабегшы вачыма меню, заказаў самае дарагое і смачнае. Праз хвілін дзесяць каля яго грувасціўся і курэў ці не тузін размаітых духмяных страў…
Антось завяршаў гожы абед бутэлькай чорнага піва, калі ягоны пагляд натрапіў на сімпатычную маладзіцу, што ела непадалёк шакаладнае марожанае, запівала яго нейкім бурштынавым сокам. Прыемная сытасць, лёгкі хмель, мяккая музыка кавярні, а таксама пякучыя позіркі незнаёмкі ў яго бок прывялі хлопца ў адпаведны настрой. Хацелася таньчыць, жартаваць, бачыць вакол толькі добрае, пазнаёміцца з гэтай прыгажуняй, спазнаць яе, быць шчаслівым. Баючыся заўсёднага тормаза-одуму сваіх памкненняў, гэтай апрыкрай абачлівасці і адчування ўласнай непаўнавартасці, рушыў адразу ж Антось да суседняга століка.
Ён малоў усялякую лухту, вёрз глупствы, гаварыў банальныя кампліменты і прызнанні. Гаварыў, не прапускаючы вымаўленага праз сваю існасць, не асабліва зважаючы на рэакцыю суразмоўніцы, на магчымыя ўражанні і меркаванні на яго конт. То быў тыповы флірт, калі працуеш ужо не ты, а спрадвечныя, нябачныя, але ўчэпістыя, што рыбацкая сетка, палавыя флюіды. Яны спрацавалі хораша. Праз якія дзесяць хвілін дзяўчына і хлопец ведалі адно аднаго ледзьве не напоўніцу. Яны гарэлі, прамяніліся вачыма, яны ўсміхаліся і радаваліся. Нядаўна адзінокія, яны нібы лёталі, узяўшыся за рукі, па зале кавярні, над яе наведвальнікамі. Для гэтага трэба было не так ужо і многа: прайсці адлегласць у пяць крокаў паміж столікамі — вялізны шлях між самотнымі душамі. Хай зухавата і фанабэрыста, хай пад маскай, што хавае цнатлівую існасць. Антось зрабіў гэта. Перамог, адолеў, як шмат чаго адольваў у гэты дзень, няшчадна руйнуючы ўласныя забабоны…
З кавярні хлопец шыбаваў на работу ў гуморы. Было б непраўдзівым сказаць, што яго думкі пра новую знаёмую, чый тэлефон саграваў грудзі праз кішэню кашулі, мелі выключна ўзнёслы і цнатлівы характар. Падобныя мроі прыемна чаргаваліся з карцінамі малайцаватых заляцанняў, абдымкамі і пасцельнымі сцэнамі. Пахмурны кастрычніцкі дзень паўставаў у новым, маляўніча-радасным святле. Хлапчына запыніўся каля гандлёвага кіёска і купіў цыгарэт. Ён не браў курыва ў рот гадоў восем. Але гуллівая энергія, што літаральна распірала добра падсілкаванае толькі што цела, несціхана патрабавала зараз чагосьці незвычайнага, пазашараговага. Заняўшы руку і рот курывам, Антось адчуў яшчэ большую ўпэўненасць у сваіх рухах, спакой і раўнавагу ў тым, што называюць душою. Як няёмка пачуваў ён заўсёды сябе, калі гуляў у абедзенны перапынак па вуліцах мітуслівага горада! Бо ўсе кудысьці імкнуліся, заклапочана спяшаліся з усялякімі пакункамі, партфелямі і торбамі. Няспынна выскаквалі з машын і аўтобусаў, галёкалі адно аднаго, абдымаліся, запанібрата ляпалі па плячах сустрэтых знаёмцаў. Былі занятыя справамі. І толькі ён, гэты аболтус, пераростак у нехлямяжай вопратцы, вяла плёўся недзе па ўзбочынах і тратуарах. Яго пастаянна абганялі, адціралі, адпіхвалі мэтанакіраваныя, рашучыя, суровыя ў барацьбе за свой кавалак жыцця людзі. Людзі натоўпу.
Аказалася, варта толькі закурыць — і ты ўжо не вылучаешся  сваёй  недарэчнасцю  ў  вулічнай сумятні, адчуваеш сябе няблага. Ты больш не марны дзівак-летуценнік. Ты як усе. Ты ў зграі.
Антось нібыта стаў вышэй ростам, грудзі надзьмуліся, а твар набыў рашуча-дзелавіты выраз. Пыхкаючы тытунёвым дымам, сунуўшы адну руку ў кішэнь курткі, рушыў хлопец проста на людзей, піхаўся плячыма. І не саступіў анікому на вузкім тратуары. Саступалі яму: дужыя дзецюкі і бурклівыя дзяды, расфарбаваныя маладзіцы і сварлівыя, з непазбыўнымі торбамі, кабеты. Штуршкі і лаянку ў свой бок Антось успрымаў як неабходныя атрыбуты прынятай гульні і толькі паблажліва ўсміхаўся. Кожнае свавольства, кожная несаступка пакрысе прыбаўлялі яму адчування ўласнай годнасці, напаўнялі мускулы ўпартай моцай.
Ужо каля самай прахадной, у завулку, поўным прыпаркаванымі легкавікамі, на хлопца ледзь не наляцеў бэзавы “Audi”. Ён нахабна каціў на Антося, які знарок павольна крочыў па пешаходным пераходзе. Аўтамабіль віскнуў тармазамі ці не ля самых яго ног, а кіроўца раз’ятрана, з лаянкай, выскачыў вонкі:
— Табе што, казліна, вушы надзерці?! — грымеў над вухам тоўсты саракагадовы дзядзька. Гэткі гаспадар жыцця, з “новых”. Але праз колькі секунд утаймаваў свой імпэт, спужаўшыся збуракавелага, з ашчэраным ротам твару пешахода.
— А табе на волі раскашавацца абрыдла? Хочаш мяне пакалечыць ды ў турму сесці? — Антось дрыжэў у непадробным шале і набліжаўся да праціўніка. — Там табе паспускаюць тлушчу. У нару! У нару, я сказаў! — З гэтымі словамі ён вышмаргнуў дэкаратыўны сцізорык, які заўжды насіў у правай кішэні штаноў. Агаліў лязо.
З расчыненых дзвярэй  “Audi” адразу ж  высунулася зграбненькая жаночая рука, пачала таргаць за штаны і цягнуць нахабнага таўстуна ў машыну. Умольны жаночы голас прасіў, супакойваў і ўлагоджваў гэтага, ужо і без таго ўціхаміранага і спалатнелага, дзецюка. Той шуснуў унутр і, мацюкаючыся за замкнёнымі дзвярыма, ссунуў легкавік з месца — ад грэху далей.
Але, Антось удала замацоўваў свае пазіцыі ў гэтым неласкавым свеце.
…Пасляабедзенны час працоўнага дня прайшоў весела. Начальнік адышоўся па справах. Па завядзёнцы саслужыўцы ўжо не шчыравалі над праектамі і падлікамі, а гуртаваліся ў невялікія кампаніі: чаявалі, пляткарылі, смяяліся. Мужчыны раз-пораз шасталі ў курыльню. Антось далучаўся пачаргова да розных груп, дасціпна жартаваў, улязаў у любыя спрэчкі, з годнасцю верхагляда адстойваў свае пазіцыі. Сыпаў у бок дзяўчат пошлыя кампліменты. Хіхікаў і рагатаў разам з усімі. Яго нават не падмывала па нязменнай сваёй звычцы ўцячы раней за  прызначаны час. Хацелася распавядаць пра сябе і слухаць.

4

Антось прыбыў дамоў а сёмай гадзіне. Адпершы ўваходныя дзверы ключамі, адразу ж адчуў адмысловыя пахі страў. З залы даносілася п’яная гамана, цягнула курывам. Пэўна, у брата ладзіўся чарговы прысвятак. Хлопец хацеў быў непрыкметна прашмыгнуць у свой пакойчык. Але маці, што ў тым гармідары неяк учула шоргат у пярэдняй, выйшла і настойліва запрасіла сына ў іх кампанію. Нагода для застолля была банальная: брат кагосьці ашукаў і заключыў досыць удалую здзелку.
У любы іншы дзень Антось бы груба адмовіўся. Але сёння ці не чорт падштурхоўваў яго на прыгоды, падбухторваў да ўсялякіх забаў і звадак. Хлопец памыўся, пераапрануўся і далучыўся да сямейнай бяседы.
— Давай сюды, браток! У нас тут па-простаму, па-сямейнаму, — дабрадушна галёкаў яму Сашка. Ён сядзеў на самым відным месцы застаўленага дарагімі стравамі стала і быў ужо на добрым падпітку.
“Чаго ж, калі па-сямейнаму, мяне не дачакаўся? Свярбела, нябось, вантробы свае запоўніць”, — міжвольна мільганула збродлівая думка. Але за стол Антось сеў з досыць ветлівай усмешкай. Маці адразу ж схапіла яго талерку і пачала навальваць на яе разнастайныя салаты.
— Ну, маладзёны, будзьма! — крактануў дзядуля, любоўна трымаючы чарку з нейкай замежнай дрэнню.
Антось паўнютка наліў сабе гарэлкі. Выпіў і закашляўся. Ён даўно не выпіваў “вогненнай”. У горле дзерла няшчадна. Па твары ганебна пацяклі слёзы, а па ўсім целе хваляй пабегла супакойлівая гарачыня. Хлопец глянуў на братавую. Яна, размясціўшы свае клубы ў мяккім крэсле, адвалілася на спінку і вытанчана цадзіла са зграбненькага келіха шампанскае. Нечаму яхідна ўсміхалася. А мо проста падалося?.. Антось быў дужа прыдзірлівы да Машы.
Яе жэўжыкі гойсалі па крэслах і канапе, валтузіліся на падлозе. Шпурляліся маслінамі, горка якіх грувасцілася ў цэнтры стала. Бабуля нястрога ўшчувала іх за гэта. А бацька з маці наогул не звярталі на свавольствы малых аніякай увагі. Толькі Сашка раз-пораз хапаў якога з гарэзаў, што чарговы раз праносіліся міма, усаджваў сабе на калені і горда казаў: “Мой нашчадак!” Абвяшчаў гэта з такім выглядам, быццам, па меншай меры, сам зрабіў для ўсяго чалавецтва штосьці фундаментальна-векапомнае, здзейсніў нейкі варты грамадскай пашаны ўчынак. А цяпер прадстаўляе свайго дастойнага паслядоўніка.
Еў Сашка, як заўжды, неахайна і многа. Гучна абсмоктваў тлустыя курыныя косткі, упісваў бутэрброды з чырвонай рыбай, хрумстаў салёнымі гуркамі, чвякаў марынаванымі памідорамі. Як з галоднага краю. Дзед яму саступаў не нашмат. Яны, п’яна перабіваючы адзін аднаго, распавядалі, кожны аб сваім набалелым. Сашка ганіў сябрукоў-бізнесменаў, кпіў з іх. Выхваляўся сваёй гандлёвай хітрасцю ды ўвішнасцю. За ядой, у добрым настроі, гэта было ў яго завядзёнкай. Дзед ўлазіў са сваімі заўсёднымі ўспамінамі:
— А вось, памятаю, я… А ў нас колісь… Ды, Сашок, паслухай…
Перабіты гаманкім унукам, па-дзіцячаму крыўдаваў. Але праз хвіліну ўжо напаўняў чаркі, выкрыкваў:
— Ну, каб так і надалей хораша!..
Разагрэты спіртным Антось нязмушана пацяшаўся разам з усімі. Далібог, было прыемна і лёгка. Між іншым, пілі за: “здорава жывём!”, за “сямейны лад і любоў”, за “каб грошы вадзіліся” і падобнае. А дзевятай гадзіне маці пацягнула малых спаць у свой з дзедам пакой — на ложак старога. Гэта, дарэчы, азначала, што сам дзядуля пасля застолля мусіць адправіцца спачываць да Антося і будзе цалюткую ноч мучыць таго сваім прарэзлівым храпам.
Маша сядзела насупраць дзевера. У агульных размовах-спрэчках удзелу не брала, а толькі з грэбліва-паблажлівай усмешачкай цадзіла размаітыя напоі і раз-пораз рабіла мужчынам з’едлівыя заўвагі. Капрызнічала:
— Саша, ты ж ведаеш, што не люблю я бананавага лікёру… Завошта не купіў сухога шампанскага?
Брат аджартоўваўся. Ён наогул пастаянна граў у адносінах да жонкі ролю гэткага памяркоўнага, велікадушнага пана і з любой нагоды паважна абвяшчаў: “Мая жонка ніколі працаваць не пойдзе!” А пасля проста рдзеўся ад гонару.
Перамыўшы косткі ўсім сваім знаёмцам, вычарпаўшы небагатыя тэмы гутарак, у сытым хмелі ўключыў Сашка тэлевізар. Яго ўлюбёным заняткам было: разваліўшыся на канапе, пераключаць адзін за адным шматлікія каналы і знаходзіць там штосьці пацешнае, пакепліваць з артыстаў і палітыкаў, лаяць рэчаіснасць увогуле.
— Во, глядзі — морда! — тыцкаў пальцам узмакрэлы  ад “гаручага” брацельнік у выяву нейкай асобы на экране.
Альбо:
— Ды пляваць я хацеў на вашыя захады! — гэта наконт дзяржаўных рупліўцаў эканомікі.
І падобнае.
…Антось узарваўся знянацку. Усё застарэлае, змушана-стоенае, што свярбела і бурліла гадамі ў нетрах ягонай сутнасці, зараз памкнулася вонкі. Яму нельга было піць. Як любому недалужнаму чалавеку, любой асобе з няўстойлівай псіхікай. Ды, падобна, і не хацеў ісці на канфлікт хлопец. Спачатку толькі зрабіў заўвагу пасля чарговага братавага здзеку з тэлевізійнага выступоўца. Здаецца, тое быў эстрадны спявак.
— Ты б не крыўляў тых, хто цябе пацяшае, — упікнуў Антось. І, убачыўшы непрыязны позірк Машы ў свой бок, дадаў ужо больш сярдзіта: — То адзежа вам не даспадобы, то голас вам брыдкі. А самі чаго вартыя? Апроч махляваць-пляткарыць…
— Э, ды ты не грубі, браце... — Сашка не любіў сумненняў ва ўласнай годнасці.
— Канешне, не чапай нашых! Мы ж харошыя. Мы ж высокай крыві! Ды толькі не забывайцеся, гжэчныя вы мае, што ў гэты ж момант такія ж, як вы, мабыць, кпяць з вас і пацяшаюцца. І прыгадваюць яны, як абставілі вас, няўклюдных. І з абліччаў вашых пасміхаюцца, і з вопратак. Ды вы ж ненавідзіце адно аднаго і, аднак, жыць паасобку не можаце…
— Ну,  хлопец,  з  табой  я  б  у разведку не пайшоў! — адназначна, як аб цяжкім дыягназе, выказаўся дзядуля. — Мы тут мірком-ладком…
— А я не хачу ісці ні з кім у разведку. Я наогул ваяваць не жадаю! Не нарадзіўся я ў вайну. Прабач, родны! Я паважаю твае доблесці, але не магу захапляцца забойствамі людзей. Немец гэта ці славянін…
— Гэта я — забойца, шчанюк?! — дзед задыхаўся ад несправядлівай знявагі.
— Што ж ты кашчунствуеш, ірад! Саша, яму больш не наліваем, — з апаскай адсоўваючы далей ад Антося пляшку гарэлкі, сказала маці.
Чамусьці гэта асабліва ўзлавала хлапчыну. Калупаючы ў талерцы відэльцам, ён нядобра, спадылба, пазіраў на акаляючых. Унутры булькатала, віхурыла абурэнне. Злаваў уедліва-непрыязны выраз твару братавай, пагардлівая яе ўхмылка. Гэтая мярзотніца відавочна радавалася ўсчатаму скандалу. Антось ускочыў са свайго месца. Ён нервова камячыў у далоні сурвэтку.
— Дык не. Ужо майце цярплівасць слухаць, панове-шанове! Паважаныя, высокаганаровыя мае людцы. Вы, што маеце пра сябе такую высокую думку! Непагрэшныя, паважныя, самавітыя мае! Я тысячу, мільён разоў гатовы перад вамі ўкленчыць, калі за процьмай сваіх вартасцяў заўважыце вы хаця б адну-адзінюткую, маленечкую, мізэрную хібу. Пакайцеся, любасныя! На колькі часу, хай на секунду, адрачыцеся ад асобы сваёй, прызнайце яе недасканаласць!..
Вакол запанавала натужлівае маўчанне.
— Ды не, дзе там! Марныя спадзяванні! — крыху блазнаваў Антось. — Бо свет для вас — гэта “Я”. Максімум — сям’я ды нашчадкі. Усё астатняе — другаснае, другараднае. Чым, скажы вось мне ты, — хлапчына тыцнуў пальцам у бок брата, — твае хлапчукі лепшыя за галазадых цыганят ці падшыванцаў тваіх жа прыяцеляў?
— Дай, дзеду, пралезці! — Сашка прыўзняўся з канапы. — Я навучу яго прыстойнаму тону, — ён ужо пагрозліва імкнуўся абысці стол…
Маці залямантавала:
— Вой, што ж гэта робіцца! Вой, Саша, Богам прашу, трымайся!
— Ціха, ціха, Сашок, — супакойваў брацельніка дзед і цягнуў за штаны сесці. Пачырванелы ад злосці Сашка нарэшце сеў. Па тупым ягоным твары сцякалі цуркі поту.
— Ды трус ён! Нічога не зробіць, — здзекаваўся з брата Антось. — Яму свая скура даражэй за ўсё.
Затым пажартаваў нядобра:
— Што як вазьму гэты відэлец ды трыбух яму прадзіраўлю? Чым харчы ператраўліваць будзе?
— Што ты равеш, быдла?! Дзяцей пабудзіш. Філосаф недароблены! — знячэўку агідна віскнула Маша, што маўчала дагэтуль.
“А яна ж сапраўды мяне ненавідзіць!” — падумалася раптам Антосю. Уголас сказаў:
— А нічога. І не пашкодзіла б ім паслухаць. Каб не выраслі такімі ж вытворцамі бялку, як іх бацькі ненаглядныя. Каб не ашуквалі потым нікога, не лопалі ў тры глоткі…
— Задушу, гад! — у бяссільным шале Сашка цераз стол шпурнуў у брата апельсінам. Прамазаў. Зазвінела і абрушылася на паркет разбітая шыба кніжнай паліцы.
Дзед усёй вагой павіс на руках унука:
— Сашка, ды чорт з ім!
— Сынок, ты хоць будзь чалавекам! — роспачна рыдала маці.
— Чалавекам! Ды  запозна  для  іх людзьмі звацца! — не сунімаўся Антось. — Вы ж  паслухайце, што ён мне зараз сказаў: “Я, жывёла, за сваіх жывёльных нашчадкаў цябе па-жывёльнаму задушу”. Вось як гэта перакладаецца, любасныя.
Вочы яго бліскалі нездаровым агнём. У цыгарэтным куродыме Антось падаваўся страшным.
Сашка ўжо толькі сіпеў у нямой лютасці.
— А вы мяне ў вар’ятню запраторце, — красамоўнічаў ягоны брат. — Якраз ёсцека для таго нагода. Маці будзе да мяне з перадачамі цягацца, а брацельнік пакой мой здасць у наём або паўкватэры адцяпае. Да ягонага кааператыву, глядзіш, і дадатак грашовы... Не пашкодзіць! Зажыве прыпяваючы. Тады ўжо, пэўна, ніхто не будзе скоса пазіраць на яго штукарствы. Еш, браток, угнаяй глебу! Наперад, толькі наперад! Навошта ж думаць, хто вы ёсць на зямлі? Навошта ж замілоўвацца снегам, апалым лісцем? Ды чыстае паветра патрэбна вам адно для паляпшэння апетыту! “Памры ты сёння, а я — заўтра”, — вось ваш  дэвіз  і  жыццёвая пазіцыя. “Памры, гаротнік! А мы будзем здабываць і абмацваць рэчы, будзем баляваць, распаляць пажадлівасць і юр, дагаджаць і аддавацца ім. Глуміць тваю памяць. Нам хораша так! Нам спрыяльна...”
Антось аблізнуў пасмяглыя губы. У вачах стаяла бурая павалока. Ён амаль нічога не бачыў.
— Дый ліха з вамі, жывіце, як хочаце! Я знаю, што марна распінаюся тут перад вамі. Вы зараз толькі чакаеце, каб я заткнуўся, схаваўся ў сваю нару ды не замінаў жыць па-ранейшаму. Я замаўчу, але прыйдзе час, калі адкрыеце раптам вы, што няма нічога вакол, што ўсё мана, пыл, акрамя нейкай там успомненай з маленства ніцай вярбовай галінкі ды кволага птушаняці ў гняздзечку. Я б і не раскрываў рота, каб не гэтая матэрыяльная пошасць, якую вы, самі таго не ўсведамляючы, носіце і распыляеце навокал. Ад яе няма паратунку і схованкі. Яна вужакай паўзе ў замочныя шчыліны, пад дзверы, у форткі. Непазбыўная, жыццяздольная хвароба!
— Што ты вярзеш, апамятайся, Антося! — стагнала бедная маці.
— А я не магу маўчаць, мама. Гэта подла, ганебна — маўчаць. І калі ўжо вы не хочаце, саромеецеся пакаяцца, я зраблю гэта  за  вас.  Хаця, не —  за сябе... Разам з вамі. Ды вы ўсе стакроць чысцейшыя за мяне, родныя! Бо не бачыце ўсяго жаху такога становішча, бо шчыра лічыце жыццём сваё існаванне... Я  пакаюся  ў нашым  матэрыяльным  брудзе, у  сквапным рэчавізме, у абжорстве, славалюбстве і ханжастве. Даруй мне, Госпадзе, калі можаш, за слепату маю, за нежаданне жыць жыццём Тваім светлым, за тое, што не падымаў на Цябе вачэй, што поўзаю па зямлі і ем гэтую ж зямлю брудную.  Даруй мне, Божа, за нясмеласць маю, за бяздзейнасць злачынную і маўклівую. Даруй у велікадушнасці Сваёй, што ў паняверцы ўступіў я сёння ў гэтую ганебную зграю!
У цяжкім, пракураным паветры пакоя не распазнаваў ужо больш  Антось  чалавечых абліччаў. У чумной смузе, у хваравітым хмелі паўставалі перад ім цьмяныя, расплыўчатыя морды сабак. Яны брахалі, выскаляліся, паходнямі палалі разяўленыя пашчы і жудасныя вочы. І здавалася, што сярод гэтых скажоных мордаў гайні брэша-лямантуе ў агульнай сумятні ён сам. Зацята і злосна.
Ашчаперыўшы галаву, затыкаючы рукамі вушы і вочы, памчаўся Антось да выхадных дзвярэй. Прэч з кватэры…

1999 г.


......................................
Разгорнуты крытычны аналіз аповесці Міхася Южыка «Гайня», змешчанай па спасылцы http://proza.ru/2026/09/27/729
Ад нейрасеткі:
==«Гайня» — твор пра чалавека, які адчувае сябе чужым у свеце, пабудаваным на агрэсіі, матэрыяльным поспеху, спажывецтве, сацыяльнай прыстасаванасці і ўзаемным «падцісканні» слабейшага. Цэнтральны герой, Антось, трыццацігадовы інжынер, жыве ў стане працяглай ізаляцыі: ад сям'і, калегаў, жанчын, грамадства і, урэшце, ад самога сябе.
Аднак твор значна цікавейшы за простую гісторыю пра «добрага інтэлектуала супраць дрэннага спажывецкага грамадства». Яго галоўны парадокс у тым, што Антось, паўстаўшы супраць «гайні», вельмі хутка сам пачынае паводзіць сябе як адзін з яе прадстаўнікоў. Ён адкрывае для сябе не свабоду, а сілу агрэсіўнай сацыяльнай маскі.
Менавіта гэта робіць аповесць не толькі сацыяльна-публіцыстычнай, але і псіхалагічнай.

1. Сюжэтная канструкцыя: ад «маскі» да яе выкрыцця
Кампазіцыйна твор пабудаваны даволі выразна. Ён мае чатыры часткі.
У першай частцы аўтар паказвае незвычайныя паводзіны Антося на працягу аднаго дня: герой з самай раніцы становіцца раздражняльным, грубым, канфліктным. Ён сварыцца з хатнімі, дэманстратыўна парушае нормы паводзінаў у тралейбусе, сутыкаецца з вахцёркай, спрачаецца з начальствам.
Другая частка — вялікая рэтраспекцыя. Тут раскрываецца, чаму Антось стаў такім. Мы даведваемся пра яго дзяцінства, сямейныя адносіны, брата Сашку, Машу, дзеда, яго няўменне ўключыцца ў сацыяльнае жыццё, яго літаратурныя мары, іпахондрыю і паступовае адчужэнне ад людзей.
Кульмінацыйным псіхалагічным момантам гэтай часткі становіцца ўспамін пра дзяцінства: васьмігадовы Антось калісьці кінуўся проста насустрач зграі бадзяжных сабак — і сабакі адступілі. Менавіта тут узнікае назва твора і яго галоўная метафара.
Трэцяя частка паказвае эксперымент героя: што будзе, калі паводзіць сябе так, як паводзяць сябе «ўсе»? Антось пачынае есці ў дарагой кавярні, знаёміцца з жанчынай, курыць, не саступаць дарогу, канфліктаваць, жартаваць з калегамі. І вынік парадаксальны: яму сапраўды становіцца лягчэй.
Чацвёртая частка — вяртанне ў сямейную прастору і выбух. Падчас застолля Антось ужо не можа стрымлівацца і вымаўляе ўсё, што доўгі час назапашвалася ў ім. Але менавіта тут яго «вызваленне» ператвараецца ў нешта іншае — у істэрычны, агрэсіўны, амаль апакаліптычны маналог. У фінале герой бачыць вакол сябе сабачыя морды і ўключае ў «гайню» ўжо самога сябе.
Гэта вельмі важная фінальная карэктыва да ўсяго папярэдняга аповеду.

2. Галоўны герой: Антось як антыгерой
Антось — не традыцыйны «станоўчы герой».
На першым этапе аўтар прымушае чытача яму спачуваць. Ён самотны, няўпэўнены, прыгнечаны сямейным асяроддзем, недаацэнены, не здольны знайсці сваё месца ў жыцці. Яго брат Сашка, наадварот, сацыяльна паспяховы: гандлёвыя кропкі, машына, кватэра, сям'я, грошы. Але маральна Сашка пададзены як чалавек цынічны, хітры і матэрыялістычны.
Такім чынам, перад намі два полюсы:
Антось
    • самотнасць;
    • рэфлексія;
    • кнігі;
    • мары;
    • адчуванне духоўнай пустаты;
    • няздольнасць дзейнічаць.
Сашка
    • сацыяльная актыўнасць;
    • матэрыяльны поспех;
    • нахабства;
    • прыстасаванасць;
    • здольнасць «узяць сваё»;
    • адсутнасць рэфлексіі.
Але аўтар паступова разбурае спакусу паставіць знак роўнасці:
Антось = духоўнасць,
Сашка = бездухоўнасць.
Бо Антось таксама аказваецца пустым.
Гэта адна з найбольш істотных асаблівасцяў аповесці. Герой шмат думае, але амаль нічога не стварае. Ён марыць пра творчасць, філасофію, літаратурны талент, але яго рука «не паварухнулася дзеля здзяйснення найменшага». Аўтар нават дае яму надзвычай жорсткую самаацэнку: «бяскрыўдны канапны дзеяч. Пустышка».
Таму трагедыя Антося не толькі ў тым, што грамадства яго душыць.
Яна яшчэ і ў тым, што ён не зрабіў нічога, каб стварыць уласную форму жыцця.

3. «Гайня» як цэнтральная метафара
Назва — ключ да ўсяго твора.
У дзяцінстве Антось апынуўся перад зграяй сабак. Ён не ўцёк, а кінуўся насустрач. І зграя адступіла. Праз дваццаць два гады гэты эпізод ператвараецца ў яго свядомасці ў мадэль сацыяльнага існавання:
жыццё — гэта гайня;
трэба не быць слабейшым;
трэба самому стаць небяспечным;
тады цябе не будуць есці.
Аўтар непасрэдна фармулюе гэтую логіку: матэрыяльная рэчаіснасць прыгнятае слабейшага, а супраціў зграі патрабуе прыняцця яе ўласных «ваўчыных правілаў».
Тут узнікае галоўная трагедыя Антося.
Ён памылкова прымае агрэсіўнасць за свабоду.
Яму здаецца:
калі я перастану баяцца — я стану свабодным.
Але фактычна адбываецца іншае:
калі я перастану баяцца — я магу пачаць паводзіць сябе так, як тыя, каго сам ненавіджу.
Гэта вельмі моцны парадаксальны стрыжань аповесці.

4. Псіхалогія «маскі»
Фраза пра «звярыную маску» — адзін з цэнтральных канцэптаў твора. Сам Антось прыходзіць да высновы, што ў сацыяльнай барацьбе неабходна апранаць маску.
І сапраўды: адразу пасля гэтага ён становіцца больш упэўненым.
Ён пачынае:
    • садзіцца на бачнае месца;
    • есці тое, што хоча;
    • знаёміцца з жанчынай;
    • паліць;
    • штурхацца;
    • не саступаць дарогу;
    • спрачацца;
    • жартаваць;
    • паводзіць сябе дзёрзка.
І гэта працуе.
Прынамсі, на кароткі час.
Гэта важная псіхалагічная назіральнасць аўтара: чалавек часам адчувае сябе больш моцным не таму, што сапраўды стаў мацнейшым, а таму, што дазволіў сабе парушыць забароны.
Антось доўгі час жыве пад празмерным кантролем: ён саромеецца, думае, аналізуе, сумняваецца, прадбачыць рэакцыі іншых. Агрэсіўнасць выключае рэфлексію.
Таму яго новая «свабода» спачатку адчуваецца як шчасце.

5. Але ці сапраўды Антось становіцца свабодным?
Не.
І гэта, на маю думку, галоўны крытычны аргумент супраць простага прачытання аповесці як гісторыі «бунту супраць грамадства».
Антось не вызваляецца ад гайні.
Ён прымае яе правілы.
Спачатку ён глядзіць на натоўп як на варожую зграю. Потым сам пачынае «піхацца плячыма». Ён ужо не чалавек па-за зграяй — ён становіцца яе ўдзельнікам. Сам тэкст падкрэслівае гэта вельмі выразна: ён адчувае сябе «як усе», «у зграі».
У гэтым сэнсе трэцяя частка — не трыумф героя, а эксперымент, вынік якога павінен насцярожыць.
Антось высвятляе:
каб быць прынятым у агрэсіўным асяроддзі, неабавязкова пераадолець агрэсію; дастаткова стаць агрэсіўным.
Але гэта ўжо не перамога над сістэмай.
Гэта адаптацыя да яе.

6. Сашка — не проста антыпод Антося
Сашка — надзвычай важны вобраз, бо ён паказвае, чаго Антось баіцца і адначасова чаго яму нестае.
Сашка не сумняваецца.
Ён умее:
    • браць;
    • прадаваць;
    • дамаўляцца;
    • карыстацца людзьмі;
    • абараняць свае інтарэсы;
    • займаць прастору.
Антось жа ўвесь час думае.
Сашка дзейнічае.
Але маральная цана яго дзейнасці відавочная: аўтар звязвае яго поспех з хітрасцю, цынізмам, махлярствам, спажывецтвам і культам уласнага дабрабыту.
Пры гэтым ёсць істотная дэталь: Антось зайздросціць Сашку не толькі матэрыяльна.
Ён зайздросціць яго здольнасці існаваць без пастаяннага самааналізу.
Сашка не пытаецца:
«Ці правільна я жыву?»
Ён проста жыве.
І менавіта гэта для Антося амаль недасяжна.

7. Сям'я як мадэль грамадства
Кватэра ў творы — фактычна маленькая мадэль усяго свету.
У ёй сутыкаюцца некалькі спосабаў жыцця.
Дзед
Ён прадстаўляе старэйшае пакаленне, якое апраўдвае сябе мінулымі заслугамі:
«Каб не нашае пакаленне…»
Але яго маральны аўтарытэт паступова разбураецца тым, што сам ён захапляецца камп'ютарнымі гульнямі, падарункамі Сашкі і звычайнай сямейнай мітуснёй.
Сашка
Матэрыяльны поспех і практыцызм.
Маша
Прыгажосць, спажыванне, пасіўнасць і сексуальная дэманстратыўнасць у тым выглядзе, у якім яе ўспрымае Антось.
Маці
Спачуванне і жаданне захаваць сямейны спакой.
Антось
Незадаволенасць, рэфлексія і адмаўленне.
Такім чынам, сямейны канфлікт выходзіць далёка за межы бытавой сваркі. Гэта канфлікт розных мадэляў існавання.

8. Аднак погляд Антося на іншых не заўсёды надзейны
Гэта адна з праблем, але адначасова і адна з самых цікавых рыс твора.
Мы шмат у чым бачым свет вачыма Антося.
А ён:
    • падазроны;
    • іпахондрычны;
    • крыўдлівы;
    • самотны;
    • схільны да перабольшвання;
    • няўпэўнены ў адносінах з жанчынамі;
    • пастаянна аналізуе паводзіны іншых.
Таму мы не можам цалкам давяраць яго інтэрпрэтацыям.
Напрыклад, паводзіны Машы аўтар падае праз падазрэнні Антося: герой бачыць у ёй распусніцу, лічыць, што яна наўмысна яго правакуе. Але нават сам тэкст пакідае пэўную няпэўнасць: калі яна ўсміхаецца, Антось думае — «а мо проста падалося?»
Гэта важная дэталь.
Яна паказвае, што Антось можа быць не толькі ахвярай абставін, але і ненадзейным інтэрпрэтатарам рэальнасці.

9. Мова і стыль: моц і праблемнасць
Мова аповесці — адна з яе найбольш прыкметных асаблівасцяў.
Яна экспрэсіўная, густа насычаная размоўнай, дыялектна афарбаванай і эмацыйнай лексікай. Вельмі шмат слоў, якія перадаюць фізічнасць, грубасць, непрывабнасць:
    • «бамбіза»;
    • «цяльпук»;
    • «аболтус»;
    • «недарэка»;
    • «пустышка»;
    • «пракуда» і г.д.
Гэта адпавядае аўтарскай стратэгіі: свет «Гайні» павінен не проста апісвацца — ён павінен фізічна адчувацца.
Асабліва шмат у тэксце:
    • пахаў;
    • ежы;
    • поту;
    • целаў;
    • шуму;
    • тытунёвага дыму;
    • алкаголю;
    • цеснаты.
Так ствараецца амаль матэрыяльная, цялесная атмасфера.
Аднак тут ёсць і слабасць.
Часам аўтар занадта настойліва падказвае чытачу, як трэба ацэньваць герояў. Напрыклад, эпітэты і аўтарскія характарыстыкі часта настолькі эмацыйна зараджаныя, што пакідаюць мала месца для самастойнай інтэрпрэтацыі.
Іншымі словамі, тэкст часам не давярае ўласнаму сюжэту.

10. Праблема аўтарскай прамоўнасці
Гэта, бадай, галоўны мастацкі недахоп аповесці.
У першай палове твору аўтар добра паказвае Антося праз паводзіны.
Мы бачым:
    • як ён ставіцца да Машы;
    • як ён паводзіць сябе ў тралейбусе;
    • як ён працуе;
    • як ён пазбягае людзей;
    • як ён адносіцца да кніг;
    • як ён рэагуе на Сашку.
Гэта жывы матэрыял.
Але пазней тэкст усё часцей пераходзіць да непасрэднага тлумачэння філасофіі героя.
Асабліва гэта прыкметна ў фінальным маналогу. Антось фактычна прамаўляе тэзісы твора пра:
    • матэрыялізм;
    • рэчавізм;
    • абжорства;
    • славалюбства;
    • ханжаство;
    • чалавечую сквапнасць;
    • духоўную слепату.
Як публіцыстыка гэты фрагмент энергічны.
Як мастацкая проза — больш спрэчны.
Бо герой ужо не столькі жыве, колькі агучвае аўтарскую праблематыку.

11. Фінал: вельмі важная няўдача Антося
Фінал я б не трактваў як перамогу Антося.
Наадварот.
Ён пачынае дзень з думкі:
трэба стаць моцным.
А заканчвае яго станам, у якім ён сам становіцца часткай той агрэсіўнай зграі, супраць якой выступаў.
Найбольш важны момант — калі ён бачыць сабак сярод твараў сваіх блізкіх і адначасова разумее, што сам брэша разам з імі.
Гэта вельмі добрае кампазіцыйнае замыканне.
Успамін з дзяцінства спачатку азначаў:
«Я магу перамагчы зграю».
У фінале ён азначае:
«Я стаў часткай зграі».
Такім чынам, назва «Гайня» набывае другі, больш глыбокі сэнс.

12. Але што прапануе твор замест «гайні»?
Вось тут знаходзіцца галоўнае філасофскае пытанне аповесці.
Твор вельмі пераканаўча паказвае, што не працуе:
    • пасіўная ізаляцыя Антося;
    • матэрыялізм Сашкі;
    • сямейны канфармізм;
    • агрэсіўная сацыяльная адаптацыя;
    • пустая рэфлексія;
    • жыццё дзеля ежы, грошай, рэчаў і статусу.
Але значна менш выразна паказана, што ж працуе.
Фінал прапануе амаль рэлігійную альтэрнатыву: Антось просіць Бога дараваць яму слепату, нясмеласць, бяздзейнасць, духоўную пасіўнасць.
Аднак гэтае пакаянне ўзнікае ў стане алкагольнага ап'янення і псіхалагічнага зрыву.
Таму чытач мае права задацца пытаннем:
ці адбываецца сапраўднае духоўнае абуджэнне, ці герой проста пераходзіць з адной крайнасці ў другую?
Тэкст не дае адназначнага адказу.

13. Ежа як адзін з галоўных сімвалаў
Надзвычай цікава праходзіць праз аповесць матыў ежы.
Антось рыхтуе пяць яек.
Сям'я пастаянна есць.
Дзяцей перакормліваюць.
Сашка ненажэрна паглынае ежу.
За сталом адбываюцца галоўныя сямейныя канфлікты.
Антось спачатку сядзіць на дыетах і кантралюе калорыі, а ў дзень свайго «перараджэння» замаўляе ў кавярні самае дарагое і смачнае.
Гэта не выпадковасць.
Ежа становіцца метафарай матэрыяльнага спажывання жыцця.
Сашка жыве паводле прынцыпу:
есці, набываць, памнажаць, будаваць, валодаць.
Антось доўгі час адмаўляецца ад гэтага — але не таму, што знайшоў вышэйшы сэнс. Ён проста ізалюецца.
А потым, калі «апранае маску», сам далучаецца да спажывання.
Так што ежа ў творы — гэта не толькі бытавая дэталь. Гэта адзін з механізмаў матэрыялізацыі філасофскага канфлікту.

14. Вельмі істотная роля цела
Побач з ежай — цела.
Цела ў «Гайні» амаль заўсёды агрэсіўна, цяжка, навязліва прысутнічае.
Пат, жывот, клубы, тлустыя целы, дыханне, пахі, ежа, алкаголь, секс — усё гэта стварае свет, дзе матэрыяльнае быццё пастаянна наступае на чалавека.
Антось спачатку спрабуе ад цела ўцячы:
    • дыеты;
    • здаровы лад жыцця;
    • кантроль;
    • страх хваробы;
    • адзінота.
А потым, у адзін дзень, ён наадварот аддаецца целу:
    • ежа;
    • піва;
    • цыгарэты;
    • сэксуальнае жаданне;
    • агрэсія.
Гэта яшчэ адна форма яго пераходу ад адной крайнасці да другой.

15. Сацыяльная крытыка: што менавіта крытыкуе аўтар?
Тут важна не спрасціць твор да формулы «дрэнны капіталізм» ці «дрэннае грамадства».
Аб'ект крытыкі шырэйшы.
Аўтар крытыкуе культуру сацыяльнага спажывання, дзе чалавечая каштоўнасць вымяраецца:
    • уласнасцю;
    • грошай;
    • сямейным статусам;
    • фізічнай сілай;
    • здольнасцю прабіцца;
    • нахабствам;
    • здольнасцю перамагчы іншага.
Але адначасова аўтар крытыкуе і супрацьлеглую крайнасць — чалавека, які ўсё разумее, але нічога не робіць.
Гэта вельмі істотна.
Бо Антось не з'яўляецца рэвалюцыянерам.
Ён доўгі час — проста неўладкаваны чалавек з вялікай колькасцю думак і вельмі малой колькасцю дзеянняў.

16. Самая моцная ідэя аповесці
Я б сфармуляваў яе так:
Немагчыма вызваліцца ад агрэсіўнага грамадства, проста пераняўшы яго агрэсію.
Антось спрабуе зрабіць менавіта гэта.
Ён думае:
слабасць робіць мяне ахвярай ; значыць, трэба стаць моцным.
Але выбірае памылковае азначэнне сілы:
сіла = нахабства + агрэсія + здольнасць прымусіць іншых саступіць.
У выніку ён становіцца падобным да тых, супраць каго пратэставаў.
У гэтым сэнсе «Гайня» — гісторыя не пра тое, як перамагчы зграю, а пра тое, як лёгка самому ператварыцца ў звера, калі змагаешся са звярамі іх жа метадамі.

17. Што ў творы мастацкі моцнае
1. Добрая цэнтральная метафара
Вобраз зграі сабак працуе на розных узроўнях: дзіцячая памяць ; грамадства ; псіхалогія ; сям'я ; сам Антось.
2. Пераканаўчая дуга галоўнага героя
Ад пасіўнасці да агрэсіі — і ад агрэсіі да самавыкрыцця.
3. Добрая сістэма кантрастаў
Антось / Сашка, адзінота / натоўп, кнігі / рэчы, рэфлексія / дзеянне, дыета / застолле, маўчанне / крык.
4. Жывая бытавая фактура
Кватэра, тралейбус, прахадная, завод, кавярня, сямейнае застолле — гэтыя прасторы добра матэрыялізуюць канфлікт.
5. Кампазіцыйнае замыканне
Дзіцячы эпізод з сабакамі атрымлівае поўны сэнс толькі ў канцы. Гэта адзін з найбольш удала зробленых элементаў твора.

18. Што ў творы мастацкі спрэчнае
1. Празмерная аўтарская ацэначнасць
Персанажы часта характарызуюцца не столькі праз дзеянне, колькі праз гатовыя аўтарскія ацэнкі.
2. Карціна свету часам занадта палярызаваная
Сашка і яго сям'я пададзены пераважна праз адмоўныя рысы. Таму яны часам выглядаюць не як поўнакроўныя людзі, а як носьбіты пэўнага тыпу сацыяльнай маралі.
3. Маша асабліва залежыць ад мужчынскага позірку Антося
Яе вобраз амаль цалкам будуецца праз цела, знешнасць, сексуальнасць і падазрэнні героя. Гэта можа быць свядомым спосабам паказаць скажонае ўспрыманне Антося, але тэкст не заўсёды дастаткова выразна аддзяляе яго суб'ектыўны погляд ад аўтарскай пазіцыі.
4. Фінальны маналог занадта тлумачальны
Тое, што магло быць паказана праз дзеянне, часткова ператвараецца ў прамую філасофскую дэкларацыю.
5. Нявызначанасць паміж псіхалагічнай і філасофскай інтэрпрэтацыяй
Фінальны стан Антося можна чытаць як духоўнае абуджэнне, нервовы зрыў, алкагольную дэзададаптацыю або сумесь усяго гэтага. Такая шматзначнасць цікавая, але тэкст не дае дастаткова матэрыялу, каб дакладна размежаваць гэтыя пласты.

19. Ці можна назваць Антося станоўчым героем?
Я б не стаў.
Ён хутчэй трагічны антыгерой.
Яго праблема не ў тым, што ён «дрэнны чалавек». Наадварот, у яго ёсць здольнасць бачыць маральную праблематыку жыцця, адчуваць фальш, задумвацца над сэнсам.
Але:
бачыць — яшчэ не значыць жыць паводле ўбачанага.
Антось ведае, што адбываецца нешта не тое.
Ён нават вельмі дакладна можа гэта апісаць.
Але доўгі час не здольны стварыць альтэрнатыву.
Таму яго галоўны дэфект — не слабасць як такая.
Гэта разрыў паміж свядомасцю і дзеяннем.

20. Сэнс апошняй сцэны
Фінальны ўцёк Антося з кватэры можна прачытаць па-рознаму.
На павярхоўным узроўні:
ён уцякае ад сям'і.
На глыбейшым:
ён уцякае ад уласнага вобраза сябе.
Бо ў апошні момант ён бачыць, што сам стаў часткай гайні.
І тут адбываецца вельмі істотны пераварот:
спачатку герой думаў:
«Гайня — гэта яны».
У канцы ён разумее:
«Гайня — гэта і я».
Гэта, магчыма, самая моцная думка ўсяго твора.

Выніковая ацэнка
«Гайня» — сацыяльна-псіхалагічная аповесць з выразным філасофскім і маральным падтэкстам. Яе галоўная вартасць — не ў рэалістычнасці асобных бытавых сцэн і не ў сацыяльнай сатыры саміх па сабе, а ў парадоксе Антосевага бунту.
Герой паўстае супраць свету, дзе чалавек павінен быць нахабным, моцным, спажывальным і прыстасаваным. Але, спрабуючы перамагчы гэты свет, ён запазычвае яго мову, паводзіны і маральную логіку.
Таму сапраўдны канфлікт аповесці можна прадставіць так:
не чалавек супраць гайні, а чалавек супраць гайні ўнутры сябе.
І менавіта таму назва «Гайня» значна больш шматзначная, чым можа здацца спачатку.
Разам з тым твору бракуе пэўнай мастацкай дыстанцыі: аўтар часта занадта непасрэдна тлумачыць сваю філасофію, а некаторыя персанажы функцыянуюць хутчэй як сацыяльна-маральныя тыпы, чым як складанае чалавечае характарэстванне. Фінальны маналог асабліва выразна пераходзіць ад прозы да публіцыстычна-філасофскай прамовы.
Але менавіта гэтае спалучэнне сацыяльнай сатыры, псіхалагічнай гісторыі, філасофскай прыпавесці і амаль экзістэнцыяльнай драмы робіць «Гайню» творам, які можна абмяркоўваць не толькі як аповед пра канкрэтнага дзівака Антося, але і як даследаванне больш агульнай праблемы: што адбываецца з чалавекам, калі ён не прымае агрэсіўных правілаў грамадства, але і не знаходзіць у сабе сілы стварыць уласныя?
У гэтым пытанні, на мой погляд, і знаходзіцца сапраўдны цэнтр аповесці.