Енк. Хлеб i жабы

Фатаздымак

Нейдзе на прасторах інтэрнэту. Мінск. На здымку ўдвох. Весела ўсміхаюцца.

Два жаўнеры, італьянцы. Дата: 1941-1942 год.

Праз год яны будуць у адным з самых жахлівых канцлагераў, там жа, у Мінску.

Енк. Хлеб і жабы.


Маёй маці было пяць год. Гэта быў 1943 год. Масюкоўшчына. Пад Мінскам. Яшчэ быў разбураны і спалены горад. Былі хвоі. Былі пясчаныя дарогі. Быў лагер.

Яна не казала слова «лагер». Яна казала: «там, дзе былі палонныя». Яна насіла ім хлеб.

Употай скрылечкі, маленькія лустачкі, загорнутыя ў хустачку. Яна хавала іх пад фартух. Пяцігадовая дзяўчынка ішла па пясчанай дарозе, між хвояў, да плоту. Дзе за калючым дротам былі людзі.

Італьянцы.

Яна не ведала, што яны італьянцы. Яна ведала, што яны пахнуць інакш. Што яны гавораць не так. Што ў іх чорныя вочы і вельмі худыя рукі.

Яны бралі хлеб і ціха казалі нешта. Яна не разумела. Але яны ўсміхаліся. І яна ўсміхалася.

Былі там і нашыя. Чырвонаармейцы. Яны не ўсміхаліся.

Ахоўнікі.

Маці казала гэтае слова так, як кажуць «воўк» ці «пажар». Не павышаючы голасу.

Проста: «Ахоўнікі».

Яны стаялі на вышках. Яны хадзілі між баракаў. Яны рабілі тое, што заўсёды робяць тыя, каму далі ўладу над галоднымі.

У лагеры не было жаб.

Гэта адно з нешматлікіх, што яна казала дакладна.

У лагеры не было жаб. Ніводнай. У рове за калючым дротам, дзе вясной заўсёды квакала ўсё, не было нікога. Палонныя з'елі ўсіх жаб. Да апошняй. З скурай, з косткамі, з гразёй.

А потым...

Тут мая маці спынялася. Яна не плакала. Яна проста спынялася. Глядзела некуды ўбок, на акно, на стол, на свае рукі.

І потым казала адну фразу. Тую самую. Ціха. Як быццам гэта было не пра людзей, а пра жахлівых драпежнікаў.
«Ахоўнікі прымушалі палонных есці свае какашкі».

Яна казала гэта і змаўкала.
Мне было сем год. Мне было дваццаць. Мне было сорак.
Кожны раз адно і тое ж.
Яна не дадавала нічога. Ні імён. Ні лічбаў. Ні тлумачэнняў. Толькі гэтую фразу. І потым - маўчанне.

Я пытаўся:
«Мама, а што рабілі ахоўнікі потым?»
Яна казала:
«Нічога. Яны былі ахоўнікі».

Я пытаўся:
«А ты ім яшчэ насіла хлеб?»
Яна казала:
«Насіла».
«Навошта?»
Яна доўга маўчала.
Потым казала:
«Бо яны былі галодныя».

Я не разумеў.
Я і цяпер не разумею.

Як можна насіць хлеб тым, хто есць свае какашкі. Як можна ўсміхацца італьянцу, калі побач стаіць ахоўнік з аўтаматам. Як пяцігадовая дзяўчынка можа штодня ісці па пясчанай дарозе, між хвояў, да калючага дроту, з хлебам пад фартухом, і вяртацца дадому жывой.
Яна вярталася.
Кожны раз вярталася.

Яе не спынілі. Яе не забілі. Яе не паклалі ў роў разам з тымі, каго яна карміла.
Чаму - я не ведаю. Можа, таму што яна была дзіцём.
А можа, у свеце, дзе ўсё было зламана, засталося адно маленькае правіла: дзяцей не чапаць. Хоць бы да часу.

Мама вырасла. Яна выйшла замуж. Нарадзіла дзяцей. Працавала. Ставіла на стол боршч. Саліла агуркі. Спрачалася з мужам з-за грошай. Смяялася. Плакала.

Жыла.

І толькі часам, вельмі рэдка, калі штосьці ў свеце рабілася не так, калі па тэлевізары паказвалі вайну, калі нехта гаварыў пра лагеры, калі сусед праз сцяну пачынаў крычаць на жонку, яна раптам спынялася. І тады я бачыў гэта.
Енк.

Не гук. Не слова. Не плач.

Нешта іншае.

Нешта такое, што не мае назвы ні ў беларускай, ні ў рускай, ні ў любой іншай мове.

Нешта, што жыло ў ёй з пяці год і нікуды не падзелася.
Яна стаяла. Глядзела. Маўчала.

А потым ішла далей. Далей ставіла боршч. Далей саліла агуркі. Далей жыла.

Мне зараз шэсцьдзясят. Маёй маці даўно няма.

Але калі я іду па пясчанай дарозе, а такая дарога ёсць у кожным лесе, у кожным полі, у кожным успаміне, я бачу яе.

Пяцігадовую.
З хустачкай пад фартухом. Яна ідзе між хвояў. Яна не баіцца. Яна проста ідзе. І я чую яе крокі. І тады нешта ўва мне робіцца тое самае.

Енк.