Пакуль мы жывыя

ПАКУЛЬ МЫ ЖЫВЫЯ

ПРАЛОГ
Некаторым шчасліўцам удаецца знайсці сваё пакліканне яшчэ ў дзяцінстве і ісці за ім з зайздроснай упэўненасцю. Марыяна, гераіня гэтай гісторыі, да іх не належала.
Да пісьменніцтва яна прыйшла пасля доўгіх, знясільваючых гадоў у медыцыне, перасячэння некалькіх дзяржаўных межаў, выхавання ўласных і чужых дзяцей, ладнай калекцыі расчараванняў і трох шлюбаў — цалкам законных і, прынамсі напачатку, на выгляд разумных. Да таго часу жыццё ўжо назапасіла для яе матэрыялу на некалькі шчырых раманаў, але не паклапацілася даць ні часу, ні спакою, каб раскласці ўсё перажытае ў хоць нейкім парадку.
Марыяна дзесяцігоддзямі працавала медсястрой. Яна бачыла, як перад аперацыяй важныя людзі разам з адзеннем пакідалі свае пасады і званні; як напалоханыя пацыенты знаходзілі ў сабе нечаканую мужнасць, варта было камусьці ўзяць іх за руку; як стомленыя медсёстры, правёўшы яшчэ аднаго чалавека да самага краю жыцця, выходзілі ў калідор, папраўлялі халаты і вярталіся да працы, бо ў суседнім пакоі іх ужо чакалі.
Некалькі гадоў яна вывучала псіхалогію, займалася медытацыяй і прыглядалася да страхаў, што ўплывалі на яе рашэнні. Пакрысе навучылася прасіць прабачэння без апраўданняў і казаць «не» раней, чым згода, дадзеная супраць волі, ператворыцца ў крыўду.
Калі Марыяна сустрэла Альберта, свайго трэцяга мужа, яна ўжо добра ведала, чаго больш нікому не дазволіць рабіць са сваім жыццём. Яны спрачаліся, не прыніжаючы адно аднаго, і ў іхняй пяшчоце знаходзілася месца і для праўды, і для смеху.
Пасля выхаду на пенсію Марыяна пачала пісаць. Натхненне яна знаходзіла не толькі ў перажытым, але і ў тым, што адбывалася вакол, а часам — у даволі смелых здагадках пра будучыню.
Таму напрыканцы жніўня 2026 года яна адна прыехала ў невялікае іспанскае мястэчка непадалёк ад Малагі. Праз месяц да яе мусіў далучыцца любімы Альберта. Дзеці выраслі, унукі з’яўляліся, нібы грыбы пасля цёплага дажджу, і ўпершыню за доўгі час ніхто не патрабаваў, каб Марыяна тэрмінова вырашыла праблему, у стварэнні якой яна нават не ўдзельнічала.
Яна зняла ціхую кватэру каля бірузовага мора і прывезла з сабой дзённікі, нататнікі ды ноўтбук. У новага рукапісу пакуль не было ні назвы, ні пэўнай тэмы. Толькі празрыстыя думкі плылі дзесьці побач і знікалі шторазу, калі яна спрабавала схапіць якую-небудзь за хвост.
У першую раніцу Марыяна адкрыла на ноўтбуку чыстую старонку і доўга на яе глядзела. Потым пашукала натхненне справа, злева і, на ўсякі выпадак, над галавой.
Нічога вартага літаратуры там не знайшлося.
Яна закрыла ноўтбук і пайшла на пляж.
Натхненне з’явілася само — гучна пярэчачы па-англійску з-за дзесяці еўра.

РАЗДЗЕЛ ПЕРШЫ
Стаяў канец жніўня, і нястомная спёка нікога не шкадавала. Залатое сонца нерухома вісела над мястэчкам, што прытулілася паміж зялёнымі вінаграднікамі, пагоркамі ў аранжавых плямах апельсінавых садоў і сапфіравым морам. Сотні адпачывальнікаў раскінуліся на пякучым пяску ў самых розных позах — усе спадзяваліся хоць на некалькі бясцэнных гадзін забыць пра ўсё, што існавала па-за пляжам.
Марыяна была адной з іх. Яна ляжала пад палючым сонцам і з амаль дзіцячай радасцю думала, што нарэшце знайшла свой бірузовы рай.
Яна заплюшчыла вочы, і доўгія промні святла леглі на аголеныя плечы. Потым павольна ўдыхнула носам, праводзячы паветра ў самую глыбіню лёгкіх, і гэтак жа мякка выдыхнула, дазваляючы целу яшчэ глыбей уціснуцца ў цёплы пясок.
З наступным удыхам чалавечыя галасы пачалі аддаляцца. Праз некалькі ўдыхаў і сам пляж растаў, ператварыўшыся ў бледнае, дрыготкае мроіва.
Уяўленнем Марыяна лёгка ўзнялася над стракатымі парасонамі і целамі на беразе, над празрыстай бліскучай вадой і далёкім даляглядам, дзе мора, здавалася, злівалася з сусветам. Пясчаная лінія ўзбярэжжа паменшала ўнізе, а ўсё, што людзі лічылі важным — грошы, сустрэчы, даўнія крыўды, паведамленні без адказу, — пакрысе страчвала сваю ўладу.
Яна ляцела ўсё вышэй, туды, куды не дабярэшся ні самалётам, ні цягніком, ні нават з дапамогай самага вынаходлівага турыстычнага агенцтва.
Яе амаль няўлоўнае дыханне злілося з лагодным рытмам хваль. Некалькі шчаслівых імгненняў нічога не трэба было выпраўляць, даказваць, дасягаць ці разумець.
І тут гучны голас разарваў яе бязмежны рай.
— Гэй!
Нябачны палёт Марыяны абарваўся так рэзка, што ёй ледзь не здалося, быццам яна падае.
— Не! Не! Вы памыляецеся!
Яна расплюшчыла вочы і, зусім не прагнучы вяртацца да чалавечых непаразуменняў, павярнулася на крык.
— Я даў вам дваццаць!
Сусвет знік. Ціхамірны сіні абшар зноў стаў звычайным салёным морам, а Марыяна — звычайнай жанчынай на гарачым іспанскім пляжы, якая злосна жмурылася ад бязлітаснага пасляабедзеннага сонца.
Каля пляжнага шапіка мажны англічанін нахіліўся над выцвілым ад непагадзі прылаўкам, сціскаючы кавалак піцы, які ўжо пачаў страчваць і форму, і надзею на годную будучыню.
— Не, сеньёр. Дзесяць, — адказала зусім юная прадаўшчыца.
— Дваццаць.
— Дзесяць.
— Вы памыляецеся.
Мужчына быў вышэйшы, старэйшы і значна гучнейшы за дзяўчыну, а няўпэўненыя рухі падказвалі, што мора было не адзінай асалодай, якую ён дазволіў сабе гэтым днём. Яна магла саступіць проста дзеля таго, каб ён сышоў. Але, мяркуючы па яе спакойным твары, гэта быў не першы мужчына, які спрабаваў замяніць доказы гучнасцю.
Яна адчыніла касу, дастала чэк і паклала яго на прылавак.
— Піца — шэсць еўра. Вы далі дзесяць. Здача — чатыры.
— Я даў дваццаць.
Прадаўшчыца падняла ясныя блакітныя вочы і ціха, безапеляцыйна адказала:
— Не.
Ні вінаватай усмешкі, ні спробы зрабіць праўду больш зручнай для чалавека, які паводзіў сябе агідна.
Ён азірнуўся, відаць, спадзеючыся знайсці падтрымку сярод людзей, якія ўжо назіралі за спрэчкай без найменшага сораму. Калі ніводнага саюзніка не знайшлося, ён прабурчаў нешта сабе пад нос і пайшоў з рэшткамі піцы.
Дзяўчына зачыніла касу і прывітала наступнага пакупніка, быццам нічога асаблівага не адбылося.
— Hola.
Марыяна ўсміхнулася. Яе рай перажыў першае чалавечае ўварванне, а сусвет вярнуў яе на зямлю дзеля сваркі праз дзесяць еўра. Відаць, нават вечнасць мела пачуццё гумару.
Яна зноў заплюшчыла вочы, але ўяўныя крылы больш не вярнуліся. Пляж раптам зрабіўся занадта цікавым.
Марыяна села і азірнулася. Без дзелавых пінжакоў, уніформы, дарагіх сумачак, партфеляў і ўсіх іншых знакаў, якімі людзі паведамлялі свету пра сваю значнасць, сотні целаў пад жнівеньскім сонцам здаваліся дзіўна безыменнымі.
«Прыгаломшаныя сонцам, напаўаголеныя прывіды», — падумала яна.
Дзеля забавы Марыяна ўявіла, што ўсе яны чакаюць сустрэчы з Богам — без службовых пасад, дакументаў на ўласнасць, крэдытных картак і пераканаўчых доказаў свайго становішча. Было б крыўдна ўсё жыццё вырашаць, хто вышэй за каго, а пасля даведацца, што ў Нябёсах няма асобнага ўваходу для асабліва важных асобаў.
Яе ўяўленне адразу пачало прыдумляць незнаёмцам біяграфіі.
Выдумляць чужыя жыцці, вядома, было бессаромствам, але пісьменніцкая фантазія даўно належала да самых невылечных звычак Марыяны.
Каля вады гулялі двое малых — блізняты, хлопчык і дзяўчынка гадоў трох. Хлопчык набіраў вады ў чырвонае вядзерца, нёс яго да ямкі за некалькі крокаў ад берага, выліваў туды і бег назад да хваль. Лагоднае мора з зайздросным цярпеннем прымала такое пераразмеркаванне сваіх рэсурсаў.
Яго сястрычка засыпала ногі мокрым пяском, а потым, незадаволеная абмежаваннямі, якія накладаў купальнік, пачала сцягваць яго ўніз.
— Не, не, не! Пакінь яго на сабе!
Да яе паспяшалася хударлявая пажылая жанчына. Пад скурай на нагах сінела сетка набраклых вен, і кожны крок па гарачым пяску, пэўна, даваўся ёй нялёгка. Спярша Марыяна прыняла яе за бабулю дзяцей, але блізняты тут жа выправілі памылку.
— Мама! — крыкнуў хлопчык з вады.
У тую ж хвіліну яго сястра заплакала, бо пясок трапіў ёй пад купальнік.
— Мама!
Жанчына схапіла дзяўчынку за руку, строга паклікала хлопчыка, нагой утрымала ручнік ад ветру і нейкім цудам знайшла згублены сандалік пад пляжнай сумкай. Ёй можна было даць амаль шэсцьдзесят, але бегаць паміж двума малымі даводзілася не таму, што яна была іхняй бабуляй. Яна была іхняй маці.
Раптоўны парыў ветру падхапіў накідку Марыяны і пакаціў па пяску папяровую сурвэтку. Яна прыціснула яе ступнёй — і тут заўважыла мужчыну сярэдніх гадоў, які выходзіў з вады з трыма нагамі.
Марыяна некалькі разоў міргнула, падазраючы, што зрок дазволіў сабе занадта смелую творчую вольнасць.
Дзве нагі належалі мужчыну. Трэцюю — пратэз, што блішчаў ад салёнай вады, — ён асцярожна трымаў у руках.
Апошнія рэшткі медытацыі зніклі, калі мужчына перайшоў пякучы пясок і аднёс пратэз мініяцюрнай жанчыне пад вялікім блакітным парасонам.
Менш чым за гадзіну тры жанчыны на звычайным пляжы ўразілі Марыяну: юная прадаўшчыца, якая не адступіла перад крыклівым мужчынам; немаладая маці, што бегала за трохгадовымі блізнятамі; і маленькая незнаёмка, якая спакойна чакала, калі ёй вернуць нагу.
Марыяна ўсё яшчэ крыху бянтэжылася называць сябе пісьменніцай, хоць ужо ведала пра адзін небяспечны вынік гэтай прафесіі: калі пачынаеш шукаць гісторыі, незнаёмцы надоўга незнаёмцамі не застаюцца.
У той дзень думка прыйшла без запрашэння і ўрачыстасці: яна напіша кнігу пра жанчын — пра іх сілу і ўразлівасць, пра незлічоныя лёсы, схаваныя ў адным гэтым слове.
Марыяна зірнула на таямнічую ваду. Далёка ў моры белыя грабяні ўспыхвалі на імгненне пад сонцам, рассыпаліся срэбнай пенай і знікалі. Мора здавалася жывым: вечна змянялася і заўсёды заставалася сабой.
Яна прыйшла на пляж шукаць рай.
А знайшла пачатак кнігі.

РАЗДЗЕЛ ДРУГІ
Пакуль Марыяна, натхнёная новай ідэяй, вярталася з сонечнага пляжа, маленькае іспанскае мястэчка ўжо аддалося дрымотнай пасляабедзеннай цішы.
Яна паднялася па крутой лесвіцы да кватэры, якую зняла каля мора, і адчыніла дзверы насустрач знаёмаму паху цёплага дрэва і сцен, нагрэтых сонцам. Светла-жоўтая фарба, сіне-залатыя керамічныя пліткі, вышытыя крыжыкам фіранкі і цёмная драўляная мэбля надавалі пакоям ціхую годнасць мінулай эпохі.
Цэлы наступны месяц, да прыезду любімага Альберта, кватэра належала толькі ёй і той цішыні, дзеля якой яна выбрала гэты асаблівы куток Іспаніі.
Марыяна пераапранулася ў зручнае адзенне, сабрала ад прыроды светлыя валасы, прыгатавала просты амлет з двух яек, крыху малака і свежай зеляніны, наліла сабе шклянку апельсінавага соку. Усё гэта яна паставіла на невялікі квадратны стол каля адчыненага акна.
Але замест таго, каб узяцца за ежу, яна глядзела на белую сцяну насупраць, дзе ў яе ўяўленні адна за адной з’яўляліся тры жанчыны з пляжа.
Тры жанчыны. Тры лёсы. Тры розныя ўвасабленні прыгажосці і сілы.
Ідэя, народжаная на пляжы, ужо не здавалася выпадковай. Яна прыйшла за Марыянай дадому і цяпер цярпліва чакала каля некранутага амлета, пакуль атрымае форму.
Марыяна адкрыла ноўтбук і вярнулася да ледзь пачатага рукапісу.
Некалькі секунд чыстая старонка глядзела на яе з той халоднай перавагай, якую чыстыя старонкі асабліва любяць дэманстраваць пісьменнікам. Марыяна паклала пальцы на клавіятуру, яшчэ хвіліну падумала і набрала адно слова:
Жанчына.
У ім умяшчаліся маці і дочкі, хірургі і прадаўшчыцы, жанчыны, якія кіравалі краінамі, і жанчыны, якім не дазвалялі распараджацца нават уласнымі грашыма.
Марыяна рашуча перавяла курсор на наступны радок.
Ідэальная жанчына яе не цікавіла.
Яе цікавіла сапраўдная.
Марыяна пачала рабіць першыя нататкі. Пісала пра прыродныя схільнасці і патаемныя жаданні, пра цела і яго межы, пра невыказаныя пачуцці і адносіны, у якіх блізкасць паступова саступіла месца асцярожнасці. Пра тое, што кожнае рашэнне мае наступствы, а паспешлівае часта абыходзіцца асабліва дорага; што нявыкарыстаныя здольнасці не знікаюць, а камянеюць у незадавальненне; і што чалавек, які не выбірае сваёй дарогі, аднойчы можа заўважыць: ён ідзе па маршруце, пракладзеным кімсьці іншым.
За акном цыкады пачалі свой металічны хор. Іх пранізлівае дрыжанне нагадала Марыяне медыцынскія прыборы, якія ў аперацыйнай загучалі б усе разам.
Яна паважала іх незвычайную настойлівасць.
Але запрашаць іх у суаўтары не збіралася.
Марыяна зачыніла вокны, вярнулася да рукапісу і працавала натхнёна амаль да пятай. Толькі зірнуўшы на маленькі старадаўні гадзіннік на сцяне, яна зразумела, як хутка праляцеў час.
Яна ўстала, асцярожна выпрастала зацёклую спіну і падышла да люстэрка над старым дубовым камодам.
З шафы яна дастала светла-жоўтую ільняную сукенку. Колер саспелага сонечнага святла, сталасці і спакою адпавядаў яе настрою, хоць яна яшчэ некалькі імгненняў вывучала сваё адлюстраванне, каб пераканацца: яно згоднае з яе выбарам.
Здаецца, было згоднае.
Яна выбрала невялікую сумку карамельнага колеру, абула бэжавыя сандалі і завязала на шыі тонкі крэмавы шалік. Ён не хаваў яе ўзросту, затое мякка абрамляў твар, а Марыяна не бачыла сэнсу сварыцца з часам там, дзе можна было мірна дамовіцца.
Яна яшчэ раз пакруцілася перад люстэркам і засталася задаволеная і сваім выглядам, і зробленай працай. Потым выправілася ў гандлёвы цэнтр за некалькі міль ад кватэры.
Сіеста паступова выпускала ціхае мястэчка з пасляабедзеннага сну. Спёка яшчэ трымалася між светлымі каменнымі сценамі і падымалася ад тратуараў, але доўгачаканы ветрык ужо нёс сухі водар адцвілых кветак, распаленага каменю і далёкую прысутнасць мора. Крамнікі падымалі металічныя жалюзі, каля кавярняў зноў з’яўляліся бамбукавыя крэслы, а недзе за адчыненым акном трэцяга паверха нябачная жанчына спявала з куды большым запалам, чым дакладнасцю.
У прадуктовай краме Марыяну сустрэла блаславёная прахалода. Яна спынілася перад яркімі пірамідамі персікаў, перцаў, памідораў, яблыкаў і дынь, разважаючы, чаго душа жадае на вячэру. Звяртацца з такім пытаннем да садавіны было, магчыма, крыху недарэчна, але яе душа ніколі не пярэчыла, калі з ёй раіліся.
Погляд павольна слізгаў па прылаўках і нечакана спыніўся на незнаёмай жанчыне за некалькі праходаў ад яе.
Незнаёмцы было гадоў трыццаць пяць. Высокая і надзвычай прыгожая, яна мела доўгія светлыя валасы і ясныя зялёныя вочы, якія ні на чым доўга не затрымліваліся. Модныя джынсы шчыльна аблягалі стройную постаць, але зверху яна надзела велізарную чорную куртку — сама меней на два памеры большую і недарэчна цяжкую для жнівеньскага дня ў Іспаніі.
Прыгажуня перайшла ў суседні праход.
Забыўшыся, навошта прыйшла, Марыяна пайшла за ёй, не паспеўшы нават вырашыць чаму.
Яшчэ некалькі гадзін таму яна пісала пра велізарныя ўнутраныя магчымасці, якія марнуюцца таму, што іх уладальніцы так і не навучыліся даваць ім кірунак. І вось перад ёй, нібы жывая пярэчнасць усім акуратным сказам на экране, з’явілася прыгожая маладая жанчына ў зімовай куртцы пасярод жніўня.
Бландзінка спынілася каля доўгіх, ярка асветленых паліц з алкаголем, азірнулася, расхінула велізарную куртку і схавала пад ёй вялікую бутэльку віскі.
Марыяна ціха наблізілася.
Жанчына заўважыла яе, і ў неспакойных вачах мільганула нешта амаль дзіцячае — так выглядае чалавек, якога злавілі на тым самым учынку, ад якога ён намерыўся адмовіцца.
— У мяне сёння дзень нараджэння, — паспешліва абвясціла яна. — Прыйдуць сябры.
У яе няўпэўненай англійскай чуўся рытм славянскай мовы, а тлумачэнне пра дзень нараджэння гучала так завучана, што, пэўна, ёю ўжо не раз карысталіся.
Марыяна прыжмурылася, угледзеўшы выразныя абрысы бутэлькі пад курткай.
— Зразумела.
Незнаёмка імгненна расслабілася.
Марыяна падняла палец і паказала на камеру назірання над імі.
Бландзінка прасачыла за яе жэстам, хутка выцягнула бутэльку і паглядзела на яе з расчараваннем.
— Ох.
Відаць, святкаванне дня нараджэння з яго шматлікімі гасцямі сутыкнулася з першай непрадбачанай цяжкасцю.
Марыяна зрабіла выгляд, што вярнулася да садавіны, выбрала спелы ананас і некалькі кіслых зялёных яблыкаў, а потым пайшла да касы.
Праз хвіліну бландзінка прайшла ўшчыльную побач, і між яблыкаў у Марыянавым вазку нешта мякка грукнула.
Там ляжала бутэлька віскі.
Марыяна нахмурыла бровы і сціснула вусны ў тонкую рысу. Незнаёмка не прасіла дапамогі. Яна проста пераклала бутэльку — а разам з ёю і маральную адказнасць — у чужы вазок. Такая знаходлівасць выклікала хутчэй раздражненне, чым захапленне.
Здаровы розум раіў вярнуць віскі на паліцу. Абуджаная цікаўнасць меркавала інакш, а за гады жыцця яна прынесла Марыяне больш клопатаў, чым тая хацела прызнаваць.
На касе прабілі прадукты і бутэльку. Убачыўшы немалую суму на экране, Марыяна завагалася.
Купіць алкаголь жанчыне, якая відавочна збіралася яго скрасці, нельга было назваць ні мудрасцю, ні міласэрнасцю, ні адказным учынкам былой медсястры. Гэта быў імпульс — інстынктыўны, невытлумачальны і зусім не разумны. Марыяна выдатна ўсведамляла, што можа памыляцца. Але нешта ў тых неспакойных зялёных вачах ужо пераканала яе: бутэлька — толькі бачная над вадой частка куды большай бяды.
Яна вырашылася і заплаціла.
Бландзінка падышла, імкліва выхапіла віскі з пакупак і зноў схавала пад курткай. У яе расфакусаваных зялёных вачах змяшаліся насцярожанасць, пераможны бляск і чаканне папроку.
Марыяна прыжмурылася. Дзёрзкасць незнаёмкі яе злавала, але яшчэ больш яна злавалася на сябе за ўдзел у гэтым недарэчным спектаклі.
— З днём нараджэння, — сказала яна без усмешкі.
— Дзякуй! Я вярну вам грошы. Я жыву тут недалёка.
Касірка падняла галаву.
— Ага, ведаем. Вы ў нас штодня. Тая ж гісторыя, тое ж прадстаўленне.
Твар бландзінкі скамянеў. Яна злосна зірнула на касірку і хутка пайшла да выхаду, а вялізная куртка развявалася вакол яе тонкіх ног.
Марыяна з трывогай праводзіла яе поглядам да шкляных дзвярэй. Яна яшчэ не магла вырашыць, што непакоіла яе больш: спроба крадзяжу, бутэлька віскі ці дзіўная пустэча, якая на імгненне праступіла за неспакойным ззяннем зялёных вачэй.
Марыяна сабрала ананас і яблыкі ды выйшла на вуліцу. Бландзінка ўжо знікла ў белым марыве спёкі.
Магчыма, яны ніколі больш не сустрэнуцца.
І ўсё ж вобраз тых няўлоўных зялёных вачэй і недарэчнай чорнай курткі пайшоў за Марыянай дадому.

РАЗДЗЕЛ ТРЭЦІ
Змораная жнівеньскай спёкай і доўгай дарогай, але ўсё яшчэ заінтрыгаваная прыгожай незнаёмкай з бутэлькай віскі, Марыяна вярнулася ў сваю старамодную кватэру. Варта было адчыніць дзверы, як насустрач павеяла штучнай прахалодай: перад выхадам яна разважліва наладзіла кандыцыянер на семдзесят сем градусаў па Фарэнгейце.
У спякотнае іспанскае лета шчасце часам бывае на дзіва практычным.
Марыяна занесла ананас і яблыкі на кухню, вымыла рукі духмяным мылам, наліла шклянку халоднай вады і апусцілася на разьбянае драўлянае крэсла ў гасцінай. Незнаёмка адразу зноў паўстала перад ёю: зблытаныя светлыя валасы, вялізная чорная куртка, скрадзенае віскі і прыдуманы дзень нараджэння. А найбольш Марыяна памятала яе неспакойныя зялёныя вочы, якія ні на хвіліну не знаходзілі спачыну і ўвесь час перабягалі з паліц на касу, з касы — на выхад.
У паводзінах гэтай жанчыны было нешта амаль дзіцячае. Яна занадта рэзка круціла галавой, нецярпліва пераступала з нагі на нагу, моршчыла маленькі нос, як дзяўчынка, злоўленая на асабліва няўдалай выдумцы. Нават яе хада была адначасова спартыўнай і няўклюдна падлеткавай. Здалёк, схаваную пад не па памеры вялікай курткай, яе лёгка можна было прыняць за шаснаццацігадовага хлопца.
Марыяна заўважыла супярэчнасць між сталай прыгажосцю жанчыны і яе вуглаватымі, быццам яшчэ не сфармаванымі рухамі. У гэтай дзіўнай мове цела адчувалася ўнутраная разгубленасць, хоць пра яе прычыны Марыяна пакуль нічога не ведала.
У сумцы меладычна зазваніў тэлефон.
Марыяна дастала яго і ўбачыла ліст ад Анеты — элегантнай сівой жыхаркі пансіяната за некалькі міль ад мястэчка.
Яны пазнаёміліся летась, калі Марыяна знайшла Анету, якая адна блукала па вуліцах у бязлітасную пасляабедзенную спёку. Васьмідзесяцігадовая жанчына настойвала, што проста выйшла крыху прагуляцца і выпадкова заблукала. Супрацоўнікі пансіяната, якія амаль дзве гадзіны шукалі яе па ўсім горадзе, апісвалі той самы выпадак у менш прыгодніцкіх выразах.
Марыяна ўсміхнулася і адкрыла ліст.
«Дарагая Марыяна!
Мы ўсе яшчэ жывыя, хоць наш адміністратар з кожным днём усё менш у гэтым упэўнены. Тры нашы маладыя супрацоўніцы чакаюць дзяцей, прычым амаль адначасова. Для Іспаніі гэта цудоўная навіна, а для нашага раскладу — крыху менш. Дзеці нараджаюцца хутчэй, чым мы паспяваем наняць новых людзей, таму ўсе працуюць удвая больш і стараюцца скардзіцца ўдвая менш.
За намі даглядаюць, не хвалюйся, але рук бракуе, асабліва вечарамі. Старыя людзі, відаць, па-ранейшаму патрабуюць дапамогі нават тады, калі службоваму раскладу гэта нязручна.
Мне не хапае тваіх смешных гісторый. Тут усе сталі занадта сур’ёзныя, а ўчора два мужчыны ледзь не разбурылі шматгадовае сяброўства праз шахматную партыю.
Я яшчэ памятаю раман, над якім ты працавала падчас нашай апошняй сустрэчы. Пэўна, ужо скончыла яго — калі, вядома, не правяла ўвесь год, прыдумляючы прычыны гэтага не рабіць.
Пры першай магчымасці прывязі сябе і кнігу. Кнігу можаш пакінуць даўжэй, калі будзе добра паводзіцца.
Анета».
Марыяна засмяялася. Лісты Анеты заўсёды гучалі так, нібы іх складалі недзе паміж афіцыйнай скаргай і запрашэннем на гарбату.
Яна адразу пачала адказваць.
«Дарагая Анета!
Рада даведацца, што ўсе вы яшчэ жывыя і што дэмаграфічную будучыню Іспаніі амаль цалкам забяспечваюць супрацоўніцы вашага пансіяната. Раман я скончыла, хоць яго паводзіны застаюцца непрадказальнымі. Абяцаю наведаць вас пры першай магчымасці і ўзяць яго з сабой.
А пакуль паспрабуйце не дапусціць, каб шахматысты абвясцілі вайну.
З любоўю, Марыяна».
Яна адправіла паведамленне і паклала тэлефон на стол, але словы «рук бракуе» не выходзілі з галавы.
Некаторы час Марыяна сядзела, слухаючы роўнае гудзенне кандыцыянера. Потым зноў зірнула на ананас і зялёныя яблыкі.
Незнаёмка з крамы так натуральна вярнулася ў яе думкі, быццам увесь гэты час цярпліва чакала за дзвярыма.
Яна магла быць яшчэ недзе побач. Цёплы вечар, бутэлька віскі і прыдуманы дзень нараджэння наводзілі на думку пра музыку, сяброў або адзін з бараў на набярэжнай.
Безумоўна, Марыяна магла застацца дома. Жанчына была дарослая. Сама выбрала бутэльку, выдумала сяброў і не прасіла яе шукаць. Усё гэта гучала разумна і пераканаўча, але ніколькі не палягчала Марыяне сэрца.
Яна глянула на сваю жоўтую ільняную сукенку, прагрэтую падчас доўгай хады. Яе сонечны колер цяпер здаваўся занадта бесклапотным для трывожнага вечара, які Марыяна сама сабе зладзіла.
Некалькі хвілін яна змагалася з зашпількай бюстгальтара — той неабходнай, але дзіўна непаслухмянай дэталлю жаночага гардэроба — і зноў пашкадавала, што побач няма Альберта. Ён заўсёды прапаноўваў дапамогу з энтузіязмам, значна большым, чым патрабавала складанасць задачы.
Нарэшце яна надзела сваю любімую цёмна-зялёную шаўковую сукенку і зірнула на залаты гадзіннік, падораны Альберта да дваццацігоддзя іх сумеснага жыцця. Было амаль восем.
Машыну яна вырашыла пакінуць дома: увечары каля набярэжнай амаль немагчыма было знайсці месца для паркоўкі. Да таго ж пешая прагулка дазваляла рабіць выгляд, што яна проста ідзе да мора, а не шукае жанчыну, імя якой не ведае і жыццё якой яе зусім не датычыць.
Самападман быў не асабліва пераканаўчы, але яго хапіла, каб выйсці з кватэры.
Спёка пачала спадаць, хоць дзённае святло яшчэ трымалася над мястэчкам. Лёгкая тканіна сукенкі абвівала калені, а светлыя пасмы выбіліся з прычоскі і здаліся ветру. Пасля адной марнай спробы іх прыгладзіць Марыяна адступіла. Ёсць бітвы, ад якіх жанчына можа адмовіцца, не страціўшы годнасці, і змаганне з ветрам, несумненна, належала да іх.
Каля вады, што ўжо цямнела, на скалах сабралася вялікая калонія чаек. Адны ўрачыста глядзелі ў мора, нібы чакалі важных навін, іншыя сварыліся з абурэннем сваякоў, якія дзеляць спадчыну.
Адна чайка выцягнула шыю і працягла, пранізліва крыкнула:
— Жы-ы-ыць! Жы-ы-ыць!
Марыяна спынілася.
У расцягнутым птушыным крыку яна пачула знаёмае слова «жыць». Магчыма, вецер і мора проста гулялі гукамі, складваючы выпадковыя ноты ў чалавечае слова, але разумнае тлумачэнне не рабіла супадзенне менш дзіўным.
З далёкіх скал адказала другая чайка:
— Жы-ы-ыць!
Марыяна задуменна ўсміхнулася і пайшла далей.
Ціхі бераг паступова напаўняўся музыкай. Рэстараны і бары вылівалі святло і галасы на вуліцу; звінелі келіхі, афіцыянты снавалі між занятымі столікамі, дзеці таргаваліся з бацькамі за марозіва, а турысты танцавалі сальсу і бачату пад гірляндамі каляровых агеньчыкаў.
Марыяна ішла ўздоўж набярэжнай, запавольваючы крок каля самых людных бараў і спрабуючы непрыкметна зазірнуць усярэдзіну. Яна праверыла адно месца, потым другое, але не ўбачыла ні бландзінкі, ні яе велізарнай чорнай курткі.
Некалькі самых смелых чаек рушылі за натоўпам і цяпер пільнавалі талеркі, дзяцей і няўважлівых турыстаў — раптам хтосьці ўпусціць кавалак піцы. Іх прага жыцця, відаць, распаўсюджвалася і на вячэру.
Неўзабаве гучная музыка, п’яны смех і няспынны грукат посуду пачалі яе стамляць. Пятнаццаці хвілін агульнага шчасця Марыяне звычайна хапала, каб шчыра ім захапіцца і пачаць шукаць выхад.
Яна прыехала ў Іспанію па цішыню і натхненне. Цішыня чакала дома, а натхненне схавала бутэльку віскі пад велізарнай чорнай курткай і знікла.
Марыяна яшчэ раз зірнула на людную набярэжную і павярнула дадому.
Альберта часта нагадваў, што былыя калегі называлі яе Маці Тэрэзай, бо яна ўвесь час камусьці дапамагала. Звычайна ён казаў гэта з любоўю, хоць часам — са стомленым цярпеннем мужа, які ведае: чужая бяда лёгка перакроіць усе іх планы на вечар.
Марыяна амаль угаварыла сябе вярнуцца да ўласнага жыцця.
І тут згадала дачку.
Шмат гадоў таму тая таксама звязалася не з тымі людзьмі. Марыяна памятала спрэчкі, выклік і асаблівы страх, які маці пазнае нават тады, калі дзіця абурана запэўнівае, што ў яго ўсё цудоўна.
Не ўсім удавалася вырвацца.
Не заўважыўшы, як дайшла да дому, Марыяна ўсё яшчэ не ведала, ці можна дапамагчы чалавеку, пра якога амаль нічога не ведаеш. Яна адамкнула цяжкія дзверы і ўвайшла ў кватэру.
Незнаёмка заставалася недзе ў начным горадзе, але яе неспакойны зялёны позірк ужо чакаў Марыяну ў кватэрнай цішыні.

РАЗДЗЕЛ ЧАЦВЁРТЫ
Пасля доўгай і марнай прагулкі ўздоўж набярэжнай Марыяне не хацелася зноў адкрываць ноўтбук. Трывожныя думкі маглі перачакаць ноч без яе, а чалавецтву давядзецца адкласці сваё ўдасканаленне да раніцы.
Яна прыняла прахалодны душ, пераапранулася ў кароткую баваўняную піжаму і легла пад ільняную прасціну з ледзь улоўным пахам лаванды.
Кватэра разам са старадаўняй мэбляй паступова аддалася цішыні. Нават цыкады спынілі спрэчку з сусветам, а кандыцыянер гудзеў з абыякавасцю машыны, якая лічыла семдзесят сем градусаў па Фарэнгейце поўным вырашэннем усіх чалавечых пакут.
На імгненне ў цемры з’явіліся зялёныя вочы незнаёмкі.
Потым сон вынес іх за межы свядомасці.
Гудзенне кандыцыянера паволі паглыблялася, пакуль не стала далёкім шумам падаючай вады. Водар лаванды растаў. Сцены страцілі цвёрдасць, цёмная столь паднялася і знікла, а Марыяна не заўважыла хвіліны, калі пакой перастаў існаваць.
Яна стаяла перад велізарным старажытным замкам, светлыя вежы якога ўздымаліся ў зіхатлівае бяздоннае неба. У каменных сценах не было ні дзвярэй, ні вокнаў. Да замка не вяла дарога, і толькі аднекуль знутры даносіўся роўны шум вады.
Марыяна пайшла на яго.
Яна зрабіла некалькі крокаў, але замак не стаў бліжэй. Тады камень пад нагамі ледзь улоўна здрыгануўся, паветра пацямнела — і сцены раптам апынуліся за яе спінай.
Перад ёю раскінуўся велізарны двор, выкладзены шэрым каменем.
У цэнтры ўзвышаўся цудоўны фантан. Вада ў яго шырокай чашы ляжала нерухома, нібы люстэрка з чорнага шкла. Над ёй танцавалі маўклівыя металічныя балерыны, замацаваныя на такіх тонкіх апорах, што іх амаль не было відаць. Срэбныя струмені выгіналіся вакол стройных целаў, як празрыстыя спадніцы, дрыжалі ў месячным святле і рассыпаліся бліскучымі кроплямі, калі танцоркі паварочваліся з бездакорнай механічнай грацыяй.
Іх твары былі гладкія і пустыя.
Іх усмешкі — аднолькавыя.
Адна постаць стаяла асобна.
Яна не танцавала і не рухалася. Тонкія металічныя рукі былі ўзнятыя над галавой, але цела застыла недзе паміж рухам і страхам — нібы балерына забыла наступны крок і чакала, што хто-небудзь ёй падкажа.
Марыяна асцярожна наблізілася.
Балерына павярнула галаву.
Пад каронай з пацямнелага металічнага воласа Марыяна пазнала вузкі твар, светлыя кучары і знаёмыя неспакойныя вочы жанчыны з крамы.
Танцорка ледзь усміхнулася, але радасці ў той усмешцы не было.
Марыяне стала страшна. Усё ў двары — чорная нерухомая вада, аднолькавыя твары, бязгучны танец — папярэджвала не падыходзіць бліжэй.
Цікаўнасць, як заўсёды, апярэдзіла асцярожнасць на адзін крок.
Яна ўвайшла ў фантан. Вада вакол шчыкалатак была такая халодная, што адразу заламала косці.
— Хто ты? — спытала Марыяна.
Балерына адкрыла рот, але голасу не пачулася.
Пад яе нагамі з’явілася тонкая расколіна. Яна пабегла па люстраной паверхні вады, разгаліноўваючыся, нібы маланка ў начным небе.
Марыяна працягнула руку.
Ледзь яе пальцы дакрануліся да халоднага металу, як двор здрыгануўся ад аглушальнага стогну.
Балерыны дзіка закруціліся на сваіх вузкіх апорах. Іх рукі складваліся адна ў адну, быццам нябачная сіла сціскала металічныя целы. Вада ўзнялася над фантанам, празрыстыя спадніцы парваліся на срэбныя стужкі, і ўся зграбная канструкцыя абвалілася ў чорную чашу.
Марыяна ўзняла рукі, закрываючы твар. Металічныя целы, разбітыя безаблічныя галовы і зіхоткія патокі вады абрушыліся вакол яе. Некалькі пакутлівых імгненняў двор грымеў разбурэннем.
Потым усё знікла.
Замак, фантан і балерыны расталі, быццам іх ніколі не было.
Марыяна засталася адна ў задушлівай цемры, дзе не было ні сцен, ні зямлі, ні неба.
Наперадзе нешта варухнулася.
З туману выйшла жудасна худая старая. Доўгая чорная сукенка цягнулася па нябачнай зямлі, а згорбленае цела выглядала занадта кволым, каб ісці. Адной касцістай рукой яна абапіралася на крывую палку, а з-пад глыбокага капюшона вытыркаўся недарэчна доўгі нос.
Толькі вочы не змяніліся.
Яны заставаліся зялёнымі.
Старая падышла і нахілілася да Марыяны. Яе зморшчаны твар скрывіўся, і з амаль бяззубага рота вырваўся смех.
Ён каціўся праз цемру з сілай, немагчымай для такога кволага цела. У ім не было ні радасці, ні злосці — толькі веданне нечага, чаго Марыяна пакуль не магла зразумець. І гэта палохала мацней за любую пагрозу.
Старая ўзняла палку і ўдарыла ёю па нябачнай зямлі.
— Жыві!
Цемра здрыганулася.
Марыяна прачнулася ў халодным поце, заблытаўшыся нагамі ў ільняной прасціне. Сэрца шалёна білася аб рэбры, і некалькі імгненняў паветра нібы не хацела ўваходзіць у лёгкія.
Яна прыслухалася.
Кандыцыянер усё гэтак жа абыякава гудзеў, але цяпер яго роўны гук нагадваў грукат фантана, які абвальваўся. Абрысы старадаўняй мэблі паволі выступалі з цемры, нібы пакой не вяртаўся, а збіраўся вакол яе па частках.
Смех старой, здавалася, усё яшчэ жыў дзесьці побач.
Марыяна села на край ложка і выпіла вады са шклянкі, падрыхтаванай з вечара. Потым агледзела пальцы, амаль чакаючы ўбачыць на іх срэбныя кроплі або адчуць халодны дотык металу.
Рукі былі сухія і цёплыя.
Марыяна зноў легла і заплюшчыла вочы. Чорная вада, пабітыя балерыны і зялёныя вочы старой адразу паўсталі перад ёю.
Яна задрамала ненадоўга.
Калі Марыяна зноў расплюшчыла вочы, світанак яшчэ не прыйшоў. Сон не рассеяўся і не пабляк, як звычайна бывае са снамі. Кожная дробязь заставалася яснай, быццам усё адбылося не ва ўяўленні, а ў іншым месцы, адкуль ёй дазволілі вярнуцца.
Ляжаць далей яна не магла.
Марыяна ўстала і дастала з шафы прыглушана-бэзавы спартыўны касцюм. Пасля чорнай вады і грукату металу яго спакойны колер дапамог вярнуць пачуццё парадку, а зручнае адзенне пасавала да рашэння, якое ўжо саспела ў яе душы.
Яна апранулася, сабрала валасы і паклала ключы ад машыны ў сумку.
Мястэчка яшчэ спала.
Марыяна — не.

РАЗДЗЕЛ ПЯТЫ
На наступную раніцу Марыяна з неспакойным сэрцам вярнулася ў гандлёвы цэнтр і распытала знаёмую касірку пра жанчыну ў занадта вялікай чорнай куртцы.
Дзяўчына адразу зразумела, пра каго гаворка.
— Яна заходзіць сюды амаль кожны дзень.
— Ты ведаеш, як яе завуць?
— Не. Учора ў яе быў дзень нараджэння. Тыдзень таму сястра выходзіла замуж, а яшчэ раней сабаку спатрэбілася аперацыя.
— Цяжкае жыццё.
— Вельмі. Асабліва калі ўлічыць, што ні сястры, ні сабакі ў яе няма.
Паводле касіркі, незнаёмка звычайна з'яўлялася пад канец сіесты, калі ў краму пачыналі набівацца пакупнікі, а ў супрацоўнікаў ужо не ставала вачэй, каб адначасова сачыць за ўсімі рукамі, сумкамі і намерамі.
Звестка была карысная.
Марыяна вярнулася ў кватэру, але пісаць не магла. Незавершаны рукапіс цярпліва чакаў у ноўтбуку, а думкі зноў і зноў вярталіся да неспакойных зялёных вачэй той жанчыны. Да чатырох гадзін яна здалася.
Надзела бэзавы спартыўны касцюм, выбраны яшчэ да світання, сабрала валасы і насунула бейсболку. Ні макіяжу, ні сумачкі — нічога, што магло б прыцягнуць лішнюю ўвагу. Засунула тэлефон у кішэню і агледзела сябе ў люстэрку з усіх бакоў.
Бейсболка, вырашыла яна, змаладзіла яе гадоў на дваццаць.
Люстэрка адмовілася пацвердзіць гэта афіцыйна.
— Выдатная маскіроўка, — сказала яна свайму адлюстраванню.
Яна пад'ехала да гандлёвага цэнтра і спынілася за вуглом, дзе магла чакаць у цені, не трапляючы нікому на вочы. Сіеста падыходзіла да канца, і гарадок неахвотна вяртаўся да жыцця. З грукатам падымаліся металічныя жалюзі, з'яўляліся грузавыя фургоны, а над тратуарам дрыжэла гарачае паветра, быццам сам поўдзень яшчэ не да канца прачнуўся.
Калі час падаўся слушным, Марыяна завяла свой «Опель» колеру цёмнай вішні і паехала паміж радамі апельсінавых дрэў да ўвахода.
Каля будынка спрачаліся некалькі маладых людзей.
Сярод іх стаяла тая самая загадкавая незнаёмка.
Сэрца Марыяны зрабіла такі недарэчны скачок, нібыта выскачыла з сардэчнай чакры і дасягнула трэцяга вока.
Самапрызначаная ратавальніца прыпаркавалася на першым вольным месцы і заглушыла рухавік. Яна бачыла, як жанчына адышла ад кампаніі, нацягнула знаёмую прасторную чорную куртку і рушыла да крамы.
Ад хвалявання Марыяна пакінула ключ у замку запальвання.
Яна паспяшалася ўслед за незнаёмкай і збочыла ў аддзел гаспадарчых тавараў: мыйныя сродкі, губкі і пакеты для смецця былі цалкам прыстойным прыкрыццём. Зняўшы з паліцы бутэльку сродку для мыцця падлогі, Марыяна пачала вывучаць інструкцыю з урачыстай засяроджанасцю жанчыны, якая рыхтуецца да галоўнага экзамену па хатняй гігіене.
Незнаёмка хутка хадзіла паміж стэлажамі, удаючы, што шукае нешта асаблівае, хоць відавочна не тое, чым мыюць падлогу.
Пачак знік у адной кішэні, нешта меншае — у другой, яшчэ некалькі рэчаў схаваліся пад цяжкай курткай. Рухі ў яе былі хуткія і адпрацаваныя, але без упэўненасці і задавальнення. Яна крала з рассеянай спраўнасцю чалавека, які паўтараў адно і тое ж занадта шмат разоў і ўжо амаль не прысутнічаў у тым, што рабіў.
Нібы нехта іншы рухаў яе рукамі.
Марыяна назірала з-за піраміды адбельвальніку з пахам цытрыны і думала, што скажа, калі незнаёмка яе пазнае.
Добры дзень. Учора я купіла вам віскі, а сёння вярнулася ўмяшацца ў астатнюю частку вашага жыцця.
Шчырасць — цудоўная якасць, але часам ёй патрэбна больш вытанчаная форма.
Раптам жанчына павярнула ў суседні праход, зірнула праз шкляныя дзверы і застыла.
Марыяна прасачыла за яе позіркам.
Двое хлопцаў з той кампаніі залазілі ў «Опель».
Адну неверагодную секунду яна бачыла ключ, што па-ранейшаму тырчаў у замку запальвання.
Звычайная асцярожнасць злодзейкі знікла. Яна пачала даставаць накрадзенае з кішэняў і паспешліва раскідваць па бліжэйшых паліцах. Пачак сыру прызямліўся сярод шампуняў, а нешта ў яркай чырвонай абгортцы знікла за туалетнай паперай.
— Стойце! — закрычала яна і кінулася да выхаду. — Стойце!
Марыяна выпусціла з рук бутэльку і пабегла следам. Аўтаматычныя дзверы расчыніліся, і першым іх сустрэў жар.
Потым прыйшло ўсведамленне.
Месца на стаянцы было пустое.
Удалечыні, паміж апельсінавымі дрэвамі, яе «Опель» колеру цёмнай вішні раствараўся ў белым ззянні дня.
Некалькі секунд абедзве стаялі нерухома.
Марыяна недаверліва глядзела ўслед машыне. Яна выйшла з дому ратаваць незнаёмку і за некалькі хвілін прымудрылася падарыць аўтамабіль арганізаванай злачыннасці.
Дзень пачынаўся ўражліва.
Побач жанчына не адрывала вачэй ад дарогі, нібы сілаю позірку магла вярнуць сваіх безразважных прыяцеляў. Калі да яе дайшло, што здарылася, з твару паступова сышоў колер.
Марыяна схапіла яе за руку.
— Гэта былі твае сябры.
— Не.
Яна запярэчыла так машынальна, што, здавалася, нават не заўважыла ўласных слоў.
— Яны ўкралі маю машыну.
— Гэта не я.
Яна рэзка вырвалася. Марыяна ўхапіла яе за другую руку. Апынуўшыся ў пастцы, маладзейшая жанчына пусціла ў ход рукі раней, чым паспела падумаць: хапалася, штурхалася, вырывалася, быццам кожную жыццёвую перашкоду можна было прыбраць сілай.
Змяніўся і яе твар. Вочы шырока расплюшчыліся, вусны сціснуліся, адказы зрабіліся кароткімі. За лічаныя секунды прыгожая трыццаціпяцігадовая жанчына ператварылася ў пакрыўджанага падлетка, якога несправядліва абвінавацілі неразумныя дарослыя.
Марыяна дастала тэлефон.
— Я выклікаю паліцыю.
Жанчына кінулася наперад і выхапіла яго з вольнай рукі.
— Не трэба паліцыі!
— Аддай мой тэлефон!
Яна адступіла да кустоў, хаваючы яго за спінай.
Марыяна пайшла следам.
— Машыну я ўжо страціла. Хацелася б у той самы дзень не страціць яшчэ і тэлефон.
— Ніякай паліцыі!
— Тваю думку я пачула. Цяпер вярні тэлефон.
Жанчына адступіла яшчэ на крок і ўперлася ў галлё. Марыяна пацягнулася да яе запясця, але тая выкруцілася і зацягнула іх абедзвюх глыбей у кусты. Бейсболка спаўзла Марыяне на адно вока, чорная куртка зачапілася за калючку, і жанчыны паваліліся на зямлю, цяжка ўдарыўшыся адна аб адну.
Пад імі затрашчала галлё.
Ад зямлі падняўся агідны пах.
Марыяна апусціла вочы. Яе спадарожніца зірнула туды ж.
Абедзве вымазаліся ў свежых сабачых экскрэментах.
Нейкі час яны маўчалі. Машына знікла, тэлефон быў адабраны, годнасць Марыяны вісела недзе на калючках, а мясцовыя сабакі таксама паспелі ўнесці свой уклад у выратавальную аперацыю.
Яна з адчаем заплюшчыла вочы.
— Выдатны план, Марыяна.
Жанчына пільна ўгледзелася ў яе, і ў шырокіх зялёных вачах паволі з'явілася пазнаванне.
— Вы?
— Так, я. Учарашняя шчодрая дурніца.
Наморшчыўшы маленькі кірпаты нос, яна агледзела плямы на сваёй куртцы, потым — на адзенні Марыяны.
— Гэта не смешна.
— Ведаю.
— Дык навошта вы жартуеце?
— Гэтая гісторыя ўжо забрала ў мяне машыну. Пачуцця гумару я ёй не аддам.
Незнаёмка працягвала глядзець на яе.
— Гумар нічога не вырашае, — сказала Марыяна, — але дапамагае людзям расслабіцца. А расслабленыя людзі радзей робяць глупствы. Думаю, сённяшнюю норму мы ўжо выканалі.
У выразе твару маладзейшай жанчыны нешта змянілася. Страх нікуды не знік, але аслабіў хватку настолькі, што ў вачах мільганула разгубленая ўсмешка.
— Што вы тут робіце? — прашаптала яна.
— Пакуль што ляжу ў кустах і спрабую вярнуць тэлефон. Астатняя частка плана яшчэ распрацоўваецца.
Праз імгненне тэлефон вярнуўся да гаспадыні.
— Дзякуй, — сказала Марыяна. — Аднаўленне пачалося. Адзін тэлефон ужо вярнулі.
Незнаёмка асцярожна падняла брыль бейсболкі з надпісам «Costa Rica» і ўважлівей прыгледзелася да твару пад ім.
Так, гэта была ўчарашняя ратавальніца.
Жанчына здавалася адначасова ўзбуджанай і дзіўна адсутнай. Рухалася яна рэзка і рашуча, але позірк не заўсёды паспяваў за рухамі. Напярэдадні яна відавочна выпіла шмат алкаголю; ці быў прычынай цяперашняга стану алкаголь, нешта іншае або проста шок, Марыяна пакуль не разумела.
— Як цябе завуць?
Адказ прагучаў занадта хутка.
— Бэла.
Марыяна ёй не паверыла, але цяпер трэба было разабрацца з больш важнай хлуснёй.
— Паслухай мяне, Бэла. Твае сябры ўкралі маю машыну, і ты гэта бачыла, — працягвала яна тым самым ціхім голасам.
— Я не ведала.
— Вось гэта і скажаш паліцыі.
Твар маладзейшай жанчыны напружыўся.
— Ніякай паліцыі.
— Яны могуць паверыць, што ты нічога не ведала. А могуць вырашыць, што ты ім дапамагала. Ты стаяла з гэтымі людзьмі, бачыла крадзеж, а потым забрала мой тэлефон, каб я не змагла паведаміць пра яго. Значыць, ты сведка, а магчыма, і саўдзельніца.
Апошняе слова да яе дайшло.
— Саўдзельніца?
— Так.
— Я не брала машыну.
— Ведаю. Пакуль што ты, здаецца, спецыялізуешся на тэлефонах, віскі і рэчах, якія змяшчаюцца пад гэтай курткай. На жаль, паліцыя можа не ацаніць розніцу.
Бэла зірнула на куртку так, нібы тая асабіста яе здрадзіла.
— Калі іх зловяць, — працягвала Марыяна, — цябе могуць затрымаць разам з імі. Ты можаш апынуцца ў турме.
Твар Бэлы заставаўся дзіўна пустым, але ў вачах варухнуўся страх. Пад ім хаваліся знямога і амаль палохаючая абыякавасць, быццам турма была страшная найперш тым, што патрабавала рэакцыі, на якую ў яе ўжо не ставала сіл.
— Толькі не турма.
— Тады перастань хлусіць і дапамажы мне.
Бэла павярнулася да дарогі і абхапіла галаву рукамі. Толькі цяпер яна, здавалася, усвядоміла, што таварышы не проста ўкралі машыну.
Яны кінулі яе на месцы злачынства.
— Куды яны павязуць машыну? — спытала Марыяна.
— Не ведаю.
— Дзе яны жывуць?
— У розных месцах.
— Дзе менавіта?
Бэла шырока расплюшчыла вочы, але звыклая гульня ў пакрыўджанага падлетка ўжо не магла яе абараніць. Думка пра турму прабілася скрозь гэты шчыт.
— Я не ведаю дакладнага адраса.
— Але ведаеш, дзе гэта.
Яна зірнула на краму, потым на дарогу і нарэшце на тэлефон у руцэ Марыяны. Паварушыла вуснамі, але нічога не сказала.
За кустамі пачуліся хуткія крокі.
Бэла збялела.
З другога боку данёсся нізкі хрыплы мужчынскі голас:
— Віёла? Дзе ты?
Яна ўся напружылася.
— Ён не мяне кліча, — прашаптала яна.
Хлусня была такая безнадзейная, што пры іншых абставінах Марыяна, можа, нават захапілася б яе ўпартасцю.
Бэла паспрабавала падняцца, але Марыяна прыцягнула яе назад і прыкрыла ёй рот далонню.
— Ціха.
Спалоханыя зялёныя вочы ўтаропіліся ў яе, усё яшчэ нібы не да канца прысутныя.
Скрозь галлё Марыяна ўбачыла хлопца ў джынсах і выцвілай майцы, з-пад якой віднеліся грубыя татуіроўкі. Пад вачыма ў яго залягалі цёмныя цені; ён рухаўся з неспакойнай падазронасцю чалавека, які ўжо даўно чакаў бяды.
— Віёла?
Ён абышоў кусты і спыніўся, вагаючыся, ці лезці ў зараснік.
Марыяна адчувала на далоні перарывістае дыханне Бэлы. Ніводная з іх не варухнулася.
Хлопец зірнуў на стаянку, абышоў густыя кусты, зрабіў некалькі крокаў бліжэй і прыслухаўся.
Марыяна чула, як грукае ў грудзях яе сэрца.
Праз некалькі секунд ён нешта прамармытаў і пайшоў. Крокі сціхлі за вуглом.
Яна пачакала, пакуль цішыня не падалася сапраўднай. Толькі тады паволі прыбрала руку з твару Бэлы.
Маладзейшая жанчына дрыготка ўдыхнула. Узрушэнне сцерла з яе твару ўсе выразы; усе тлумачэнні, якія яна калісьці змагла б прыдумаць, пакінулі яе.
Марыяна паправіла бейсболку, што з'ехала набок, і моўчкі засталася побач.

РАЗДЗЕЛ ШОСТЫ
Бэла відавочна ўхілялася ад адказаў. Карысныя падрабязнасці яна выдавала па кавалачках, быццам рассыпала крошкі ўздоўж сцежкі, па якой Марыяна павінна была дабрацца да праўды: дарога ўглыб краіны, закінуты каменны будынак, дзе яна была двойчы, назва вёскі, вымаўленая так невыразна, што з яе не было ніякай карысці.
На кожнае дакладнае пытанне зялёныя вочы гублялі засяроджанасць, а адказ распадаўся на некалькі супярэчлівых фраз. Бэла абдымала сябе рукамі, пазірала ў бок стаянкі і раптам замірала, нібы прыслухоўвалася да галасоў, якіх Марыяна не магла пачуць. Цела яе заставалася сярод калючых кустоў за крамай, але розум, здавалася, завіс недзе паміж зямлёй і небам, не жадаючы вяртацца.
Аднойчы Марыяна назвала яе Віёлай, спадзеючыся прабіцца праз хлусню. Цяпер зноў звярталася «Бэла» — адзіным імем, якое жанчына назвала сама. Імя, пачутае ад таго, хто яе шукаў, пакуль не належала Марыяне.
Праўду, як і дапамогу, трэба прымаць, калі табе яе прапануюць, а не вырываць сілай.
Яна выклікала таксі.
Пакуль яны чакалі ў гандлёвым цэнтры, Марыяна хутка купіла ваду, хлеб, сыр, садавіну, малако і яйкі. Бэла моўчкі стаяла каля каляскі, але шторазу, як адчыняліся аўтаматычныя дзверы, уся напружвалася і кідала позірк на ўваход. Людзей вакол яна амаль не заўважала; увесь свет звузіўся да гэтых шкляных дзвярэй, за якімі ў любы момант магла з'явіцца знаёмая постаць.
Каля выхаду Марыяна спынілася, зняла бейсболку і працягнула ёй.
— Надзень.
Бэла паглядзела спачатку на бейсболку, потым на яе.
— Навошта? Мы ж не на пляж ідзём.
— Твае валасы, відаць, з космасу бачныя. Цяпер гэта непажадана.
Довад падаўся пераканаўчым. Бэла насунула бейсболку на светлыя кучары; некалькі яркіх пасмаў выбіліся каля твару.
— А цяпер здымі куртку, — тым самым спакойным тонам сказала Марыяна.
Бэла шчыльней загарнулася ў яе.
— Не. Яна не мая.
— Тым больш. Палова горада яе ведае, а другая палова дзівіцца, навошта ты носіш яе ў трыццаціградусную спёку.
Маладзейшая жанчына сціснула поўныя вусны, збіраючыся пярэчыць, але на новую бітву ў яе ўжо не засталося сіл. Некалькі секунд яна трымалася за краі курткі, нібы гэта была не адзежа, а апошняя абарона ад вонкавага свету. Нарэшце зняла яе і засталася ў бруднай белай майцы, якая аблягала вузкія плечы.
Марыяна нічога не сказала, толькі ўхвальна кіўнула. Кожны добраахвотны крок у бок здаровага сэнсу заслугоўваў павагі.
Яна склала куртку, запячатала ў пусты пакет і выкінула ў сметніцу каля крамы. Бэла глядзела, як куртка знікае, нібы разам з ёй выкінулі частку яе ранейшага жыцця — агідную, можа, але знаёмую.
Да ўвахода пад'ехала белае таксі.
Марыяна ўзяла Бэлу за руку і павяла да машыны. Тая двойчы спрабавала вызваліцца, не падымаючы шуму і не прыцягваючы ўвагі, але пальцы Марыяны не аслабелі.
— Сядай.
Яна гаварыла нягучна, але пярэчыць было немагчыма.
Бэла апусціла густыя вейкі і паслухалася.
Як толькі таксі кранулася, яна ссунулася за сядзенне кіроўцы і ледзь не скруцілася на падлозе.
— Яны могуць мяне ўбачыць, — прашаптала яна.
Марыяна паставіла побач пакеты з прадуктамі, часткова закрыўшы яе ад акна.
Кіроўца падазрона зірнуў у люстэрка.
— Усё ў парадку?
— Не зусім, — адказала Марыяна. — Але хоць рухаемся ў патрэбным кірунку.
Наступныя дваццаць хвілін Бэла падымала галаву пры кожнай сустрэчнай машыне, углядалася і адразу зноў хавалася. Яна раз-пораз рэзка ўдыхала носам, праводзіла далонню па твары і перабірала пальцамі, нібы лічыла нябачныя манеты. Некалькі разоў выраз яе твару зусім згасаў, але варта было машыне наблізіцца, як у вачах зноў разгаралася паніка.
Толькі ў пад'ездзе яна адважылася выпрастацца і глыбока ўдыхнуць.
Марыяна, яшчэ сама не верачы ў тое, што робіць, хутка правяла яе наверх і замкнула дзверы. Апынуўшыся ў гасцінай, яна спынілася і паглядзела на госцю. Бэла зморшчыла маленькі нос — ці то ад нязвыклай абстаноўкі, ці то ад куды больш блізкага паху, было цяжка зразумець.
Спёка паставілася да рэшткаў іхняй прыгоды ў кустах з вялікім энтузіязмам.
Марыяна скрывілася.
— Ад нас жудасна пахне.
Бэла асцярожна прынюхалася і паглядзела на яе пустымі вачыма.
— Ад мяне не.
— Гэта не так супакойвае, як табе здаецца.
Бэла рэзка ўцягнула паветра носам. Праз некалькі секунд паўтарыла.
— Ты прастудзілася? — спытала Марыяна.
— Не.
— Чаму ж увесь час шморгаеш носам?
Бэла паціснула плячыма, быццам не зразумела пытання. Рух быў машынальны, нібы яе нос выпрацаваў уласную звычку і ўжо не меў патрэбы ва ўвазе гаспадыні.
Марыяна заўважыла гэта, але распытваць не стала. Пакуль яна бачыла толькі асобныя прыкметы: узбуджэнне, крыху пашыраныя зрэнкі, рэзкія рухі, рассеяную ўвагу і бясконцае шморганне носам. Раздражнёная слізістая, прастуда, алкаголь ці нешта небяспечнейшае — для высноў патрэбны быў час.
Яна паглядзела на свае выпацканыя рэчы.
— У душ.
— Ніякага душа. Я стамілася і хачу есці.
Бэла абняла сябе рукамі і адступіла да сцяны. Адмова прагучала так хутка, а страх у вачах быў такі сапраўдны, што Марыяна вырашыла не настойваць. Бываюць хвіліны, калі гігіене даводзіцца часова саступаць дыпламатыі.
— Добра. Прымірэнне з вадой адкладзём. Але пераапрануцца давядзецца. Сёння я ўжо страціла машыну і не збіраюся страчваць яшчэ і канапу.
Яна прынесла са спальні мяккую баваўняную майку ў дробныя ружовыя гарошкі і свабодныя штаны на шнурку.
— Прымер.
Бэла з падазронасцю агледзела вясёлы ўзор і кранула чыстую тканіну.
— Чыё гэта?
— Маё.
— Мне не падыдзе. Ні фасон, ні памер.
— Да тваіх валасоў пасуе. А штаны расцягваюцца — у адрозненне ад майго цярпення.
Марыяна паказала ёй пакой для гасцей і паклала адзежу на ложак.
— Пераапраніся тут. А я пайду ў душ і вазьму столькі мыла, каб унёсак мясцовых сабак не стаў неад'емнай рысай майго характару.
Праз дзесяць хвілін яна вярнулася ў чыстым, зачасаўшы мокрыя валасы назад. Бэла надзела майку і штаны, якія вольна звісалі з яе хударлявага цела. Бейсболка ўсё яшчэ крыва сядзела на галаве, а брудная адзежа ляжала скамечаная на падлозе.
Марыяна двума пальцамі падняла яе, запячатала ў поліэтыленавы пакет і з той асцярогай, з якой звычайна абыходзяцца з біялагічнымі адходамі, паставіла каля пральнай машыны.
З пакоя для гасцей данёсся кароткі рэзкі гук.
Бэла зноў шморгнула носам.
Яна, здавалася, не заўважала ні паху, які ўсё яшчэ трымаўся на скуры, ні ўласных частых удыхаў. Марыяна адзначыла і тое і другое, але магчымасць даўняй залежнасці пакуль заставалася толькі трывожным ценем: доказаў ёй не хапала.
Бэла апусцілася на канапу — бледная, ускудлачаная, са светлымі пасмамі, якія выбіваліся з-пад крывой бейсболкі.
— І што цяпер? — спытала яна без выразнасці.
— Спачатку здымі маю бейсболку. Ад спадарожнікаў мы больш не хаваемся.
Бэла паслухмяна зняла яе.
— А потым?
— Потым буду аднаўляць цывілізацыю. Па адной праблеме за раз.
Госця ўтаропілася на яе.
— Гэта быў жарт, — патлумачыла Марыяна. — Пакуль ты не абавязана яго ацэньваць.
Яна пачала раскладваць прадукты на кухонным стале.
— Калі галодная, дапамажы што-небудзь прыгатаваць.
Бэла дастала з пакета яблык, двойчы адкусіла і пакінула каля прадуктаў. Потым рашуча прайшла на кухню, адчыніла шафку, вывучыла яе змесціва, нібы ніколі раней не бачыла шафак, і адышла, не зачыніўшы дзверцы. Бохан свежага хлеба саслізнуў на падлогу. Яна імгненна падняла яго, прамармытала «Merci» і плюхнулася на найбліжэйшае крэсла.
Кожны рух быў рэзкі і мэтанакіраваны, але паміж рухамі, здавалася, не было ніякай сувязі. Намер з'яўляўся, знікаў і саступаў месца іншаму, не пакінуўшы ні выніку, ні ўспаміну.
Марыяна паставіла перад ёй шклянку вады і села насупраць.
— Што ты сёння прыняла?
— Нічога.
— Алкаголь?
— Не.
— Яшчэ што-небудзь?
Бэла зноў шморгнула носам і паглядзела нібы праз яе.
— Не тое, пра што вы думаеце.
Ухілісты адказ сказаў больш, чым сказала б шчырая споведзь.
Марыяна прысунулася, узяла яе за запясце і спакойна палічыла пульс. Ён быў занадта часты, хоць і роўны. Скура здавалася гарачай, зрэнкі былі крыху пашыраныя, а ўвага то вярталася ў пакой, то зноў кудысьці адплывала.
— Калі забаліць у грудзях, стане цяжка дыхаць, страціш прытомнасць або цябе пачне моцна трэсці, я выклічу хуткую.
— Мне не патрэбныя дактары. Лепш свой пульс праверце.
Апошнія словы былі наўмысным намёкам на ўзрост гаспадыні.
Марыяна адпусціла яе запясце, ніколькі не пакрыўдзіўшыся.
— Абавязкова праверу. Я значна старэйшая за цябе і больш за дваццаць гадоў працавала ў медыцыне. Але сёння ты ўжо адмовілася ад паліцыі, дактароў і асабістай гігіены. Ці ёсць хоць адна карысная ўстанова, якую ты ўсё яшчэ ўхваляеш?
— Тое, што я паслухалася вас у краме, не азначае, што буду рабіць усё, што вы загадаеце!
Бэла раззлавана вырвала руку. Кароткі выбліск раздражнення ў зялёных вачах супакоіў Марыяну больш, чым ранейшая пустая паслухмянасць. Злосць значыла, што хоць на імгненне жанчына вярнулася ў сваё цела.
— І не трэба, — спакойна адказала Марыяна. — Але пакуль застанься тут, выпі вады і пастарайся не зладзіць яшчэ адну надзвычайную сітуацыю, пакуль я разбіраюся з першай.
Не падвышаючы голасу, яна падсунула шклянку бліжэй.
Бэла паглядзела на яе, потым на Марыяну і нарэшце зрабіла некалькі глыткоў.
Марыяна ўзяла тэлефон, пайшла ў спальню і зачыніла дзверы. Яна паведаміла пра крадзеж «Опеля», апісала маладых людзей, якіх бачыла каля крамы, сказала, у якім кірунку знікла машына, і адказала на пытанні настолькі дакладна, наколькі дазвалялі шок, спёка і яе малавартая годнасці сустрэча з сабачымі экскрэментамі.
Пра жанчыну ў сваёй кватэры яна не згадала. Спачатку Бэле трэба было прыйсці да сябе, зразумець, што адбываецца, і навучыцца зноў гаварыць звязна.
Пасля Марыяна звязалася з кампаніяй, у якой арандавала машыну. Па доўгай чарадзе амаль аднолькавых пытанняў крадзеж пачаў здавацца не злачынствам, а канцылярскім непаразуменнем, за якое самой машыне ўрэшце давядзецца прасіць прабачэння.
— Не, — цярпліва паўтарыла яна. — Я нікому не дазваляла браць яе.
Да канца абедзвюх размоў у яе былі два нумары зваротаў, некалькі інструкцый і па-ранейшаму ніводнай машыны.
Калі яна вярнулася ў гасціную, адсутны позірк Бэлы блукаў па кватэры.
Нічога незвычайнага: светлыя сцены, ільняныя фіранкі, зручная канапа, некалькі раслін і кніжныя паліцы, якія высакародна пакутавалі пад цяжарам занадта вялікай колькасці кніг. Усё было чыста, ціха і гасцінна — не мёртвая чысціня гатэля, а ўтульны парадак дому, дзе рэчы ведаюць сваё месца і звычайна паводзяцца прыстойна.
Марыяна дала госці агледзецца, а сама пайшла на кухню рыхтаваць абед. Паставіла патэльню на пліту, нарэзала цыбулю, разбіла яйкі ў міску і ўзбіла іх з малаком. Неўзабаве кватэру напоўніў цёплы пах падсмажанага хлеба і залацістай цыбулі — просты хатні водар, здольны хоць ненадоўга пераканаць чалавека, што свет яшчэ не зусім разбураны.
Тады Бэла заўважыла пустую сцяну.
— А дзе тэлевізар? — гукнула яна з гасцінай.
— Няма, — адгукнулася Марыяна з кухні.
— Зламаўся?
— Нашы адносіны так і не пачаліся.
Бэла з'явілася ў дзвярах і падазрона паглядзела на яе.
— Чаму ў вас няма тэлевізара?
— Мне ён не патрэбны. Тэлевізар вельмі карысны людзям, якім падабаецца глядзець, як жывуць іншыя. Я аддаю перавагу ствараць уласнае жыццё, хоць яго сюжэт часам патрабуе сур'ёзнай рэдактуры.
— А навіны?
— Чытаю ў інтэрнэце, невялікімі лячэбнымі дозамі. Дзесяці хвілін звычайна дастаткова, каб пераканацца: светам усё яшчэ кепска кіруюць.
Бэла зноў павольна агледзела пакой.
У кожнай кватэры, дзе яна жыла, тэлевізар займаў галоўную сцяну, быццам шумны самаўпэўнены сваяк, якога ніхто не запрашаў, але ўсе баяліся выключыць. Ён гаварыў падчас ежы, сварак, пахмелля і самотных вечароў, запаўняючы цішыню нават тады, калі ніхто не слухаў.
Ёй ніколі не прыходзіла ў галаву, што чалавек можа проста адмовіцца мець тэлевізар.
— Вам не сумна?
— Мабыць, не. Я чытаю, пішу, думаю і ўмешваюся ў чужыя жыцці. Як бачыш, расклад вельмі шчыльны.
Цень цікаўнасці парушыў пустату ў Бэліных вачах. Кватэра ўжо не здавалася такой звычайнай.
Як і яе гаспадыня.
Марыяна вярнулася да пліты, падсмажыла хлеб, расклала яйкі з цыбуляй на дзве талеркі і наліла малака. Потым прынесла са спальні сваю звычайную сумачку, паклала ў яе тэлефон і кашалёк, а ключ ад кватэры пакінула на стале побач.
Позірк Бэлы адразу скіраваўся да іх.
Марыяна гэта заўважыла, але нічога не прыбрала.
— Дзверы не замкнёныя, — роўна сказала яна. — Калі вырашыш сысці, я не буду трымаць цябе сілай. А цяпер сядай і еш. Нашы страўнікі ні ў чым не вінаватыя.
Бэла маўчала. Шок запаволіў нават яе звычку хлусіць; дзёрзкія адказы, якія яна раней знайшла б без цяжкасці, так і не прагучалі.
Яна села за стол і пачала есці. Тры яйкі, некалькі кавалкаў падсмажанага хлеба, цыбуля і шклянка халоднага малака зніклі так хутка, быццам голад даўно чакаў дазволу паказацца.
Скончыўшы, Бэла моўчкі паднялася і пайшла ў пакой для гасцей, дзе Марыяна пакінула чыстую адзежу. Праз некалькі хвілін ціха рыпнуў ложак, і кватэра сціхла.
Марыяна прыадчыніла дзверы. Бэла ўжо спала, скруціўшыся на чыстай прасціне і падцягнуўшы да сябе босыя ногі. Страх, знямога і тое, што яшчэ заставалася ў яе крыві, нарэшце ўзялі верх.
Марыяна накрыла яе лёгкай коўдрай, выйшла і асцярожна прыкрыла дзверы.
Скрадзеную машыну можна замяніць. Жанчыну, якая спала ў суседнім пакоі, — не.
Бэле патрэбныя былі ежа, сон, чыстая адзежа і медыцынская дапамога. Але кожны праяў клопату яна магла прыняць за чарговую спробу кантраляваць яе, таму Марыяне давялося б дзейнічаць асцярожна. Спачуванне без разважлівасці лёгка ператвараецца ў патуранне; улада без спачування магла зноў выгнаць яе на вуліцу.
Яна адкрыла нататнік і пачала складаць план.
Альберта часта казаў, што яго жонка бярэцца за чалавечыя катастрофы так, нібы гэта складаны хатні рамонт. Яна аддавала перавагу слову «арганізацыя». Кожную праблему лягчэй зразумець, калі раскласці ўсё па парадку, хоць чалавечыя катастрофы, у адрозненне ад кухонных шафак, рэдка паважаюць складзеныя для іх планы.
Бэла спала моцна, але неспакойна. Знясіленае цела нарэшце здалося, а розум яшчэ доўга не мог супакоіцца. Дзень вяртаўся асобнымі ўспышкамі: зялёныя вочы Марыяны пад крывой бейсболкай, машына, што знікала паміж апельсінавымі дрэвамі, калючае галлё, далонь незнаёмкі на яе вуснах і знаёмы мужчынскі голас, які клікаў яе сапраўдным імем.
Паступова гэтыя карціны страцілі абрысы і змяшаліся са старымі ўспамінамі, якія яна гадамі імкнулася не трывожыць. Сучаснасць злілася з мінулым, страх набыў новыя абліччы, а ціхі пакой паволі аддаліўся, нібы адплываючы ў цемру.
Гул кандыцыянера ператварыўся ў цяжкую вібрацыю карабельнага рухавіка. Ложак ледзь прыкметна калыхнуўся пад ёй. Чыстая прасціна пад пальцамі зрабілася халоднай і мокрай, а цёмная столь расчынілася бяззорным небам.
Бэла ўбачыла сябе на палубе велізарнага карабля сярод чорнай вады.
Знаёмыя людзі гналіся за ёй па вузкіх калідорах і металічных лесвіцах, пакуль судна падымалася і апускалася пад нагамі.
З цемры гукалі галасы:
— Віёла!
Яна пабегла хутчэй.
Наперадзе з грукатам зачыняліся дзверы. З праёмаў у сценах выцягваліся рукі, хапалі за адзежу і валасы. Палуба нахілілася і кінула яе да парэнчаў.
— Віёла!
Адступаць больш не было куды. Яна пералезла цераз парэнчы і паглядзела ўніз. Чорнае мора разявілася пад ёй бяздоннай пашчай.
Бэла скочыла.
Яна прачнулася, хапаючы паветра.
Некалькі імгненняў не разумела, дзе знаходзіцца. Незнаёмая кватэра маўчала. У паветры яшчэ трымаўся пікантны пах смажанай цыбулі, вузкая палоска месячнага святла ляжала на падлозе, а коўдра саслізнула з плячэй.
Потым памяць вярнулася: крама, скрадзеная машына, кусты і дзіўная жанчына, якая купіла ёй віскі, выкінула яе куртку, накарміла і гаварыла пра бяду так, нібы нават яе можна было прывесці ў разумны парадак.
Бэла босая выйшла на кухню. Адчыніла халадзільнік, папіла малака проста з бутэлькі і адарвала кавалак багета, рассыпаўшы крошкі па стале.
Яе наметанае вока адразу знайшло сумачку і ключ: яны ўсё яшчэ ляжалі там, дзе іх пакінула Марыяна.
Яна прыслухалася.
За дзвярыма спальні было ціха.
Бэла падняла сумачку і ўзважыла ў руцэ. Унутры былі кашалёк, грошы і тэлефон. Хапіла б на алкаголь, танны пакой і некалькі дзён волі — калі тое, што яна раней называла воляй, увогуле заслугоўвала такой назвы.
Узяўшы ключ, яна бязгучна адчыніла дзверы кватэры і выйшла на пляцоўку.
Некалькі секунд чакала, што Марыяна пакліча яе, спыніць, запатрабуе сумачку ці хоць бы спытае, куды яна ідзе сярод ночы.
З кватэры не данеслася ні гуку.
Ніхто яе тут не трымаў.
Ноч была цёплая і амаль бязветраная. Бэла пайшла да мора, абмінаючы ярка асветленыя вуліцы і азіраючыся пры кожных кроках за спінай.
Каля цёмнай вады яна села на камень, які яшчэ захоўваў дзённае цяпло, і згадала вечары, калі ўся кампанія разам піла, а потым білася. Іх выганялі з адной кватэры за другой, бо ніхто не плаціў за жыллё. Яна безнадзейна закахалася ў іхняга важака, а той паступова навучыў яе, што каханне — гэта паслухмянасць, страх — гэта вернасць і ўсё, што яна мае, належыць каму заўгодна, толькі не ёй.
Ён пасылаў яе красці і кожны раз абяцаў, што гэта будзе апошні раз. Яна гатавала для ўсіх, прала іх рэчы і прыбірала пакоі, за якія ніхто не заплаціў. Калі важак сыходзіў, а астатнія пачыналі штурхаць яе або мацаць, Бэла хавалася за вялікай пральнай машынай у гаспадарчым пакоі і чакала, пакуль ім надакучыць шукаць.
Вярнуцца да іх яна баялася больш за ўсё, што магло чакаць наперадзе.
Дарогі назад не было. Але куды вяла дарога наперад, яна таксама не ведала.
Бэла прыціснула да сябе сумачку Марыяны. Можна купіць алкаголю, знікнуць у сонным горадзе або паспрабаваць дабрацца да адной са старых схованак. Але мужчыны, якім яна давярала, з'ехалі на скрадзенай машыне і пакінулі яе на месцы злачынства. Магчыма, паліцыя ўжо шукае іх і правярае ўсе знаёмыя адрасы. Кожны ранейшы прытулак цяпер здаваўся пасткай.
Яна падняла галаву. Над морам распасціралася толькі бязмежнае зорнае неба, але, азірнуўшыся на сонны горад, убачыла над дахамі Вялікі Воз. Дзве крайнія зоркі яго каўша паказвалі на больш ціхае святло, знаёмае ёй са школы.
Палярная зорка заставалася амаль нерухомай, пакуль астатняе неба паволі круцілася вакол яе.
Сярод прыбярэжных скал чайкі біліся за скарынку хлеба.
— Жыць! Жыць!
Жыць! Жыць!
— Замоўкніце, — прамармытала Бэла.
Чайкам было ўсё адно.
Яна зноў паглядзела на Палярную зорку.
Усё мінае, казала калісьці маці.
Марыяна нагадвала ёй маці — не абліччам, а нечым менш прыкметным: светлымі валасамі, спакойным позіркам і ўпэўненасцю, з якой рухалася, гаварыла і прымала рашэнні. Побач з ёй свет не рабіўся бяспечным, але ўжо не здаваўся зусім бессэнсоўным.
Бэла яшчэ доўга сядзела на камені, слухаючы начную ваду і ўласнае неспакойнае дыханне.
Потым паднялася і пайшла назад — туды, дзе было чыста, цёпла і ціха, хоць з нейкай незразумелай прычыны не было тэлевізара.
Яна асцярожна адчыніла дзверы кватэры і замкнула іх за сабой. На стале ўсё яшчэ ляжалі крошкі, надкусаны яблык пачаў цямнець, а халадзільнік заставаўся адчынены.
Бэла паставіла малако назад і зачыніла яго.
Потым вярнула сумачку і ключ на стол.
Яна зайшла ў той самы гасцявы пакой, з якога ўцякла раней гэтай ноччу. Чысты ложак яшчэ захоўваў цяпло яе цела.

РАЗДЗЕЛ СЁМЫ
Пасля знясільваючай ночы абедзве жанчыны спалі даўжэй, чым звычайна.
Калі Марыяна зайшла на кухню, Бэла ўжо з'ела тры лусты хлеба, два яйкі, трохі сыру і яблык. Цяпер яна стаяла перад адчыненым халадзільнікам, нібы голад прымусіў яе забыцца, што ляжыць на якой паліцы, і шукаць ежу там, дзе яе ўжо не было.
— Ёсць яшчэ што-небудзь? — спытала яна з нечаканай трывогай.
Марыяна дала ёй яшчэ не зусім спелы банан.
Бэла расчаравана агледзела яго: мусіць, спадзявалася, што халадзільнік выдасць ёй яшчэ адзін сняданак куды больш саліднай пабудовы.
— І ўсё?
— На найбліжэйшыя дзесяць хвілін.
Бэла ачысціла банан і хутка з'ела. Цвёрды, ледзь травяністы смак раптам нагадаў ёй бацькоўскую кухню і маці ў фартуху, якая нейкім чынам паспявала накарміць усю сям'ю яшчэ да таго, як дзень як след пачынаўся. Успамін узнік і знік раней, чым Бэла паспела ад яго адвярнуцца.
Праз дзесяць хвілін яна вярнулася ў гасцявы пакой і зноў заснула.
Марыяна некалькі імгненняў назірала за ёй праз прыадчыненыя дзверы. У сне прыгожы твар страціў частку напружання, і цёмныя цені пад вачыма сталі прыкметнейшыя. Марыяна ціха прыкрыла дзверы і пайшла на кухню гатаваць аўсянку з сухафруктамі і арэхамі.
Аднаго банана дарослай жанчыне было відавочна мала, асабліва калі яе цела раптам прыгадала ўсё, у чым яму адмаўлялі доўгія месяцы.
Да поўдня дрымота перарасла ў поўнае знясіленне. Бэла прачыналася толькі дзеля ежы або вады, скардзілася на нясцерпны галаўны боль і абхоплівала ногі абедзвюма рукамі: балела кожная цягліца. Яе рухі па-ранейшаму былі рэзкія і нецярплівыя, але сілы з іх зніклі. На іх месца прыйшлі дрыжыкі, раптоўны пот і слабасць, якая ператварала кароткі шлях да прыбіральні ў цяжкае падарожжа.
На наступную раніцу Марыяна знайшла яе на падлозе каля ложка. Пустыя зялёныя вочы глядзелі проста перад сабой.
— Не магу, — прашаптала Бэла.
— Чаго не можаш?
— Нічога. Усё баліць. Кожная костачка. — Яна змоўкла, саромеючыся нават наступнага прызнання. — І зноў хачу есці. Прабачце, я ўвесь час галодная.
Скура ў яе была вільготная, валасы прыліплі да лба, а прасціна за спінай прамокла ад поту. Марыяна дапамагла ёй падняцца і прынесла цёплы курыны булён. Бэла піла яго проста з глыбокай міскі, трымаючы абедзвюма рукамі, але неўзабаве пачала дрыжаць.
Марыяна памерала тэмпературу, праверыла пульс і дала ёй прахалоднай вады. Бэліны вочы прасачылі за шклянкай з прыкметным спазненнем. Знямога, доўгі сон, моцны апетыт, галаўны боль і боль у цягліцах нагадвалі заняпад пасля ўжывання стымулятараў. Але пот і дрыжыкі маглі мець іншую прычыну, у тым ліку адмову ад алкаголю, — у такой сітуацыі здагадкі былі небяспечныя.
— Какаін? — без асуджэння спытала Марыяна.
Бэла кінула на яе хуткі позірк і адразу адвярнулася.
— Алкаголь?
Адказу не было, але маўчанне было іншым. Ранейшая дзёрзкасць знікла, пакінуўшы толькі сорам чалавека, якому адчайна патрэбная дапамога, але страшна папрасіць яе ўголас.
Марыяна пацягнулася да тэлефона.
— Што вы робіце?
— Выклікаю доктара.
— Не.
— Аднойчы ты ўжо адмовілася. Здаецца, тваё цела перагледзела гэтае рашэнне.
— Не трэба доктара.
— Другі дзень ты ледзь стаіш на нагах. Пацееш, дрыжыш і адказваеш «не» на ўсё, што магло б дапамагчы. Час далучыць да нашай размовы яшчэ аднаго чалавека.
Марыяна патэлефанавала ў прыватную медыцынскую службу і падрабязна апісала стан Бэлы. Доктарка задала некалькі пытанняў пра дыханне, пульс, тэмпературу, свядомасць і магчымае ўжыванне алкаголю або іншых рэчываў, пасля чаго сказала, што прыедзе ў кватэру.
Бэла чула ўсю размову. Ад апошніх слоў яна збялела і паспрабавала ўстаць.
— Я сыходжу.
— Ты ледзь на падлозе трымаешся.
— Ніякіх дактароў.
— Позна. Яна ўжо едзе, і я не збіраюся дапускаць, каб нехта з нас выштурхаў яе з лесвіцы.
Бэла злосна паглядзела на яе, але нават злосць патрабавала занадта шмат сіл. Марыяна дапамагла ёй вярнуцца ў ложак, змяніла мокрую прасціну і паставіла побач шклянку прахалоднай вады.
Доктарка Лусія Альварэс прыехала менш чым праз гадзіну. Яна несла медыцынскую сумку і мела спакойны выгляд чалавека, які прывык уваходзіць у чужыя надзвычайныя сітуацыі, не паддаючыся агульнай паніцы. У яе былі цёмныя выразныя бровы, светлы твар і гладка сабраныя валасы. Гаварыла мякка, але з ціхай упэўненасцю чалавека, якому не трэба падвышаць голас.
Бэла ляжала тварам да сцяны і не рухалася.
— Яна назвалася Бэлай, — патлумачыла Марыяна. — Кажа, што яна турыстка і часова жыве ў мяне.
Доктарка прадставілася і папрасіла Марыяну пачакаць на кухні, пакуль яна агледзіць пацыентку і пагаворыць з ёю сам-насам.
На імгненне просьба ўкалола прафесійны гонар былой медсястры. Але яна адразу прызнала яе справядлівасць. Клопат пра чалавека не дае права прысутнічаць пры кожным яго прызнанні.
Са спальні даносіліся прыглушаныя галасы, але слоў было не разабраць. Часам за пытаннем ішло доўгае маўчанне. Аднойчы Бэла загаварыла гучней, амаль са злосцю, але спакойны тон доктаркі не змяніўся.
Скончыўшы агляд, доктарка Альварэс выйшла на кухню і амаль зачыніла за сабой дзверы.
— Яна прызналася, што ўжывала какаін разам з алкаголем, але не кажа, колькі і як доўга. Знямога, узмоцнены апетыт, прыгнечанасць і доўгі сон адпавядаюць заняпаду пасля стымулятараў. Пот і дрыжыкі могуць быць звязаныя з адмовай ад алкаголю. Здагадвацца небяспечна.
— Я шмат гадоў працавала медсястрой, у тым ліку ў аперацыйнай. Можаце гаварыць са мной адкрыта.
— Тады вы разумееце, чаму вам не варта спраўляцца з гэтым адной.
Марыяна кіўнула.
— Ёй патрэбныя поўны агляд, аналізы і электракардыяграма, — працягвала доктарка. — Адмена какаіну сама па сабе рэдка пагражае жыццю фізічна, але дэпрэсія, самапашкоджанне, зрыў і перадазіроўка — сур'ёзныя рызыкі. Калі яна шмат піла і раптоўна перастала, першыя некалькі дзён асабліва важныя. Магчымыя курчы, галюцынацыі, спутанасць свядомасці і ўскладненні з боку сэрца.
— Вы паведаміце пра яе ў паліцыю?
— Не. Яна мая пацыентка. Лячэнне не павінна стаць для яе пасткай. Але стан нестабільны, і я не магу гарантаваць, што адмена пройдзе без ускладненняў.
Калі доктарка Альварэс вярнулася ў спальню і растлумачыла, што згода на лячэнне не прывядзе паліцыю ў кватэру, супраціўленне ў Бэліным твары крыху аслабла.
Яна заўсёды верыла Георгу: той паўтараў, што какаін разам з алкаголем дапамагае трымацца бадзёрай і не прычыняе сапраўднай шкоды. Упершыню Бэла дапусціла думку, што чалавек, які кіраваў яе жыццём, мог хлусіць наўмысна.
Доктарка настойвала на тэрміновым абследаванні ў клініцы. Бэла двойчы адмовілася. На трэці раз бездапаможна паглядзела на Марыяну.
— Вы казалі, што я магу сысці.
— Можаш.
— А цяпер прымушаеце мяне ехаць.
— Не. Я кажу табе праўду. Ты можаш адмовіцца, але свабода не абароніць цябе ад наступстваў адмовы.
Бэла заплюшчыла вочы.
— Мне страшна.
— Ведаю.
— А калі мяне там пакінуць?
— Тады мы спытаем чаму. Я буду з табой.
— А калі пачнуць распытваць?
— Можаш адказваць па адным пытанні за раз. Цывілізацыя карыстаецца гэтым спосабам і дасягае нядрэнных вынікаў.
Доктарка Альварэс чакала, не прыспешваючы яе.
Нарэшце Бэла кіўнула.
У клініцы яны правялі некалькі гадзін. Бэла не назвала ні прозвішча, ні сталага адраса і амаль нічога карыснага пра сябе не расказала, але дазволіла медыкам агледзець сябе. Таксікалагічны аналіз пацвердзіў нядаўняе ўжыванне какаіну. Аналізы крыві і электракардыяграма не выявілі ні вострага пашкоджання сэрца, ні сур'ёзнай інфекцыі, ні іншага стану, які патрабаваў бы неадкладнай шпіталізацыі.
Пасля некалькіх гадзін назірання ёй дазволілі вярнуцца дадому пры ўмове, што яна не застанецца адна, а калі дрыжыкі ўзмоцняцца або з'явяцца спутанасць свядомасці, боль у грудзях, галюцынацыі, курчы, цяжкасці з дыханнем ці думкі пра самапашкоджанне, неадкладна выклічуць дапамогу.
— Дадому? — перапытала Бэла.
Упершыню за некалькі дзён на яе твары з'явілася слабая ўсмешка.
Слова прагучала маленькім промнем надзеі, хоць дом належаў іншай жанчыне, а Бэла правяла там усяго дзве ночы.
Доктарка Альварэс прызначыла паўторны прыём і дала Марыяне нумар медыцынскай службы, куды можна было тэлефанаваць у любую гадзіну. Яна таксама запісала кантакты спецыяліста па залежнасцях і псіхолага.
Перад адыходам доктарка адвяла Марыяну ўбок.
— Дапамажыце ёй прыйсці на наступныя прыёмы, — сказала яна. — Але не рабіце яе выздараўленне сваёй асабістай адказнасцю. Калі вы панясеце ўсё за яе, ёй самой ужо не застанецца чаго несці.
Парада была разумная і прафесійная — ды захапляцца ёю было куды лягчэй, чым выканаць.
На зваротнай дарозе Бэла прытуліла лоб да акна машыны. Шок усё яшчэ зацягваў яе зялёныя вочы, а кожныя некалькі хвілін яна рэзка ўдыхала носам. Яна нагадвала не небяспечную злачынцу, а прысаромленага падлетка, які нешта зламаў і чакае, пакуль дарослыя заўважаць шкоду.
Марыяна ні пра што не пыталася. Медыцынскія вынікі ўжо сказалі дастаткова на адзін дзень.
Час таксама ўмеў лячыць — калі крыху яму дапамагчы.
Наступныя два тыдні кватэра звузілася да пакоя для гасцей, ваннай і кухні. Марыяна варыла курыны булён, рабіла грыбныя катлеты, насіла ваду, мяняла вільготныя прасціны і дзяліла ежу на невялікія порцыі, якія Бэла паглынала кожны раз, калі прачыналася. Яна правярала тэмпературу і пульс, выконвала ўказанні доктаркі і задавала непрыемныя пытанні, якіх нельга было бяспечна пазбегнуць.
— Ты ведаеш, дзе знаходзішся?
— Так.
— Які цяпер месяц?
Бэла адказала пасля невялікай паўзы.
— Ты хочаш прычыніць сабе шкоду?
— Не.
Часам яна раптоўна раздражнялася і адштурхоўвала ваду. Спакойная настойлівасць Марыяны пакідала мала месца для спрэчак. Бэла зіркала на яе з абражанай годнасцю падлетка, урэшце піла і зноў засынала.
А часам ляжала нерухома і глядзела ў сцяну. У вачах тады не было злосці — толькі такая глыбокая пустата, што нават папрасіць дапамогі, здавалася, было звыш яе сіл.
Пра мінулае Бэла па-ранейшаму гаварыць адмаўлялася. Часам плакала ў сне, а аднойчы ноччу раптам закрычала:
— Мама!
Марыяна прачнулася, зайшла ў гасцявы пакой і села на край ложка. Узяла Бэлу за руку, але лагодны дотык не вызваліў яе са сну. Наадварот, твар напружыўся, нібы памяць адчыніла дзверы, якія занадта доўга трымала пад замком.
У сне Бэле зноў было шаснаццаць.
На стале ў маленькай бацькоўскай кватэры стаяў імянінны торт. Шаснаццаць тонкіх свечак ледзь нахіліліся ад цяпла. Бацька назіраў з інваліднай каляскі, а старэйшыя брат і сястра стаялі побач, чакаючы, пакуль яна загадае жаданне.
Маці падышла з маленькай чорнай аксамітнай скрыначкай у шурпатых, спрацаваных руках.
Унутры быў наручны гадзіннік са светлым цыферблатам і тонкім металічным бранзалетам — сціплы, недарагі, але маці трымала яго так асцярожна, нібы сямейную рэліквію.
— Гэта табе, мая дарагая. Мы з бацькам збіралі грошы цэлы год.
Яна зашпіліла гадзіннік на тонкім запясці дачкі.
— Падабаецца? Ты стала яшчэ на год старэйшай.
Дзяўчына паглядзела на падарунак, потым на бацькаву каляску і выцвілыя шпалеры за ёю. Убачыла зацыраваную матчыну сукенку, старую мэблю і сляды ашчаднасці ў кожнай рэчы.
Сорам падняўся ў ёй раней, чым удзячнасць паспела загаварыць.
— Я вас ненавіджу! — закрычала яна. — Вы бедныя, а я ненавіджу беднасць! Я буду багатай. Я не стану такой, як вы!
Яна сарвала гадзіннік і кінула ў маці. Ён ударыўся аб грудзі і ўпаў на падлогу.
Усе застылі.
Тады дзяўчына выбегла з кватэры, ляснуўшы дзвярыма. Збегла па крутой лесвіцы пад праліўны дождж, пакінуўшы танны торт, гадзіннік на падлозе і ашаломлены твар маці.
Хлопец са школы абяцаў ёй, што аднойчы яны паедуць у Галівуд і разбагацеюць. У шаснаццаць Галівуд здаваўся не горадам, а запасным выхадам з беднасці.
Бэла прабегла апошнія дамы і дасягнула поля мокрага ад дажджу жыта.
Матчын голас даганяў яе ў цемры:
— Вярніся, мая дарагая! Мы любім цябе!
Яна бегла далей.
Сон рассыпаўся на ўрыўкі чужародных карцін: сонечныя вуліцы Беверлі-Хілз, мігалкі паліцэйскіх машын, пакецік белага парашку ў кішэні Арона, незнаёмыя твары, што абяцалі лёгкае жыццё.
Дзесьці за спінай пачаў цікаць выкінуты гадзіннік.
Яго стрэлкі рухаліся ўсё хутчэй. Бэла спрабавала спыніць іх пальцамі, але час вырываўся і працягваў шалёны бег. З кожным крокам ціканне мацнела, аж пакуль ёй не падалося, што сам час гоніцца за ёю па цёмным полі.
— Мама, — прашаптала Бэла.
Марыяна прысунулася і пяшчотна прытуліла яе галаву да грудзей. Баваўняная майка была мокрая ад поту, цела пад ёй дрыжала.
— Я тут, — ціха сказала яна.
— Мама...
Марыяна легла побач, не выпускаючы яе рукі. Калі Бэла плакала, абдымала мацней. Калі дрыжыкі аціхлі, засталася, пакуль спалоханае дыханне не стала глыбокім і роўным.
Перад світаннем Марыяна зноў змяніла прасціну. Бэла на імгненне расплюшчыла вочы, калі чыстае палатно расцягнулі па матрацы, але не спытала, дзе знаходзіцца, і нічога не спрабавала тлумачыць.
— Вады, — прашаптала яна.
Марыяна паднесла да яе вуснаў шклянку прахалоднай вады.
На чацвёрты дзень Бэла прачнулася з воўчым апетытам, з'ела дзве міскі густога супу і заснула раней, чым Марыяна паспела забраць паднос. Увечары вярнуўся галаўны боль, за ім забалелі спіна і ногі. Марыяна сядзела побач і трымала яе руку, пакуль слёзы ціха сцякалі да вушэй.
— Усё баліць, — стагнала Бэла.
— Ведаю. Патрымайся яшчэ крыху.
— Гэта ніколі не скончыцца. Я паміраю.
— Скончыцца.
Бэла паглядзела на яе, нібы вырашала, ці можна даверыцца аднаму сказу.
— Адкуль вы ведаеце?
— Бо сёння ты задала пытанне. Учора ў цябе нават на гэта не было сіл.
Яна заплюшчыла вочы, але пальцы працягвалі трымаць руку Марыяны. У гэтым дотыку было нешта даўно забытае — тое самае ціхае цяпло, з якім маці калісьці зашпіліла гадзіннік на яе запясці.
Пад канец другога тыдня прасціны заставаліся сухімі па некалькі гадзін запар. Бэла ўсё яшчэ часта спала і прачыналася галоднай, але цяпер позіркам сачыла за Марыянай, а не глядзела скрозь яе.
Марыяна зразумела і яшчэ адно: апошні выбар належыць Бэле. Яна можа падтрымаць яе, накарміць, адвесці да дактароў і застацца побач у найцяжэйшыя гадзіны, але ніхто не пражыве новае жыццё замест яе.
Аднойчы раніцай Марыяна прынесла яшчэ міску булёну. Бэла павольна села ў ложку і ўзяла яе абедзвюма рукамі.
— Колькі я ўжо тут?
— Два тыдні.
Бэла падняла вочы.
— Так доўга?
— Дастаткова, каб я навучылася гатаваць булён з заплюшчанымі вачыма.
Слабая ўсмешка кранула Бэліны вусны і адразу знікла.
— Я нешта казала?
— Прасіла вады.
— І ўсё?
Марыяна ўспомніла слова, якое Бэла шаптала, прытуліўшыся да яе грудзей.
— Нічога, што трэба было б тлумачыць.
Бэла апусціла вочы і пачала павольна есці.
Яна па-ранейшаму не называла ні іншага імя, ні сям'і, ні краіны, ні сваёй гісторыі. Марыяна не пыталася. Выздараўленне нельга ператвараць у допыт.
Пакуль што пустой міскі, сухой прасціны і цвёрдай рукі, што трымала лыжку, было дастаткова.

РАЗДЗЕЛ ВОСЬМЫ
На пятнаццатую раніцу, калі пачынаўся трэці тыдзень яе жыцця ў кватэры, Бэла расплюшчыла вочы і ўпершыню адразу пазнала пакой.
Ранішняе святло прасочвалася праз вышытыя фіранкі і мякка клалася на ложак. Нехта склаў чыстую адзежу на крэсле; на тумбачцы чакалі шклянка прахалоднай вады, маленькая міска вінаграду і дзве таблеткі, выпісаныя доктаркай Альварэс.
Праз прыадчыненыя дзверы Бэла бачыла Марыяну. Тая сядзела на мяккай канапе, падабраўшы пад сябе ногі, з разгорнутай кнігай на каленях. Твар схуднеў, пад вачыма заляглі цені, і нават акуратна ўкладзеныя светлыя валасы не маглі цалкам схаваць знямогу.
Яе маці калісьці сядзела дакладна так — падціснуўшы ногі, з кнігай ці шыццём на каленях. Ад нечаканага падабенства ў Бэлы нешта сціснулася ў грудзях.
Яна згадала гадзіннік, імянінны торт і матчын голас, які гнаўся за ёй праз мокрае жыта. Гэта быў сон, але пакінуты ім боль быў сапраўдны.
Патэлефаную ёй, калі мне палепшае. Абяцаю.
Думка была правільная, але адразу выклікала іншае пытанне: што ж з ёй адбылося?
Яна доўга разглядала пакой і жанчыну за яго дзвярыма.
— Што з вамі здарылася? — гукнула Бэла.
Марыяна падняла галаву, апусціла ногі на падлогу і закрыла кнігу. Убачыўшы, што госця не проста прачнулася, але і глядзіць на яе яснымі вачыма, яна ўсміхнулася з непрыхаванай радасцю.
— У мяне была вельмі патрабавальная госця. З'ела амаль усе мае прадукты, намачыла неверагодную колькасць прасцін і рэгулярна скардзілася на абслугоўванне.
Бэліны вусны здрыгануліся.
— Яна была жудасная?
— Зусім невыносная. Але ў яе прыгожыя вочы, доўгія светлыя валасы і прыемны голас, таму адміністрацыя вырашыла пакуль яе не выганяць. Хто ведае, можа, нейкая кінастудыя яе шукае. Тады мне нарэшце заплацяць за ўсе звышурочныя.
Згадка пра кінастудыю зачапіла нітку ўспаміну, абарваную даўным-даўно.
На імгненне Бэла ўбачыла сябе шаснаццацігадовай: цёмны ад дажджу перон, танны чамадан, нецярплівы твар Арона і яго руку, працягнутую з адчыненых дзвярэй вагона. Ён абяцаў забраць яе далёка ад беднасці — у свет Галівуда і Беверлі-Хілз, дзе прыгожыя дзяўчаты абавязкова робяцца знакамітымі, а грошы, па яго словах, чакаюць проста на вуліцы кожнага, каму хопіць смеласці іх узяць.
Яна паверыла яму і ўцякла разам з ім.
Пазней, калі абяцанні скіслі, а іхнія адносіны зрабіліся яшчэ адной пасткай, яна ўцякла і ад яго.
Арон даўно знік з яе жыцця. Людзі, якіх яна баялася цяпер, мелі іншыя імёны і твары. Сярод іх быў Георг — мужчына, які навучыў яе прымаць кантроль за каханне, а залежнасць за свабоду.
Бэла не стала адчыняць гэтыя дзверы шырэй.
Не сёння.
Яна адвярнулася, адкінула прасціну і паспрабавала ўстаць сама. Пакой адразу нахіліўся, падлога кінулася насустрач, але Марыяна паспела падхапіць яе пад рукі.
— Я магу стаяць.
— Затое сядзець у цябе атрымліваецца цудоўна. Будзем адзначаць дасягненні па адным.
— Не хачу цудоўна сядзець.
— Тады сядзі бунтоўна. Але, калі ласка, заставайся на ложку.
У голасе Марыяны было столькі спакойнай мацярынскай пяшчоты, што супраціўляцца ёй аказалася цяжэй, чым не паслухацца загаду.
Бэла дазволіла апусціць сябе на падушкі. Галава заставалася цяжкай, ногі дрыжалі, а праз некалькі хвілін павекі зноў пачалі зліпацца.
— Хтосьці прыходзіў? — спытала яна.
— Тэлефанавала доктарка Альварэс.
— А яшчэ хто?
— Ніхто.
— Пра мяне ніхто не пытаўся?
— Ніхто.
Адказ адначасова супакоіў яе і параніў.
— А ваша машына?
— Паліцыя знайшла яе амаль за трыста кіламетраў, кінутую ля прасёлкавай дарогі.
Бэла шырока расплюшчыла вочы.
— Яе разбілі?
— Я яшчэ не бачыла. Мабыць, злодзеям яна так не спадабалася, што яны вырашылі яе пакінуць.
— А іх?
— Іх пакуль не знайшлі.
— Яны прыйдуць сюды.
— Яны не ведаюць, дзе ты.
— Адкуль вы можаце быць упэўненыя?
— Бо да сённяшняй раніцы ты сама не ведала, дзе знаходзішся.
Бэла ўтаропілася ў дзверы, прыслухоўваючыся да крокаў, што існавалі толькі ў яе памяці. Яснасць свядомасці зноў пачала сыходзіць, маленькае святло ў зялёных вачах паступова згасала.
Марыяна паклала далонь на прасціну паміж імі — досыць блізка, каб Бэла магла яе ўзяць, але не навязваючы дотыку.
Праз некаторы час халодныя вільготныя пальцы Бэлы паварушыліся ў яе бок.
Сон забраў дзяўчыну раней, чым рукі сустрэліся.
Да таго часу яе выздараўленне вымяралася не столькі датамі, колькі шклянкамі выпітай вады, з'едзенымі абедамі і колькасцю крокаў, якія яна магла зрабіць, не трымаючыся за сцяну.
На наступным аглядзе доктарка Альварэс параўнала новыя вынікі з першымі.
— Сэрца працуе стабільна, — сказала яна. — Мяркуючы па аналізах і хуткасці аднаўлення, перыяд асабліва інтэнсіўнага ўжывання быў параўнальна кароткім. Маладосць пакуль дапамагае вашаму целу.
Бэла пацягнула рукаў блузкі.
— Значыць, я здаровая?
— Фізічна вы мацнейшая. Але гэта не адно і тое ж. Цяга можа вярнуцца пасля таго, як пройдуць дрыжыкі, слабасць і боль. Вам патрэбныя далейшы медыцынскі нагляд, дапамога спецыялістаў і жыццё без людзей, якія вернуць вас да наркотыкаў.
Доктарка паклала на стол картку з часам наступнага прыёму.
Бэла некалькі секунд глядзела на яе, потым схавала ў кішэню.
Марыяна і далей выконвала ўказанні медыкаў, трымала нумар клінікі каля тэлефона і сачыла за зменамі, пры якіх спатрэбілася б прафесійная дапамога. Аднак большасць таго, што было патрэбна Бэле, не вымяралася прыборамі. Ёй былі патрэбныя ежа пад рукой, чыстая начная кашуля, ціхі голас пасля кашмару і чалавек, які не адхіснецца, даведаўшыся праўду пра яе стан.
У той дзень Бэла нарэшце пагадзілася памыць валасы. Яна яшчэ была занадта слабая, каб доўга трымаць рукі паднятымі, таму Марыяна пасадзіла яе каля ракавіны, пяшчотна ўцерла шампунь у зблытаныя светлыя пасмы, змывала пену цёплай вадой і загарнула валасы ў ручнік.
— Твае валасы аднаўляюцца хутчэй за цябе, — заўважыла яна.
— Яны заўсёды былі эгаістычныя.
— Прынамсі, у нейкай тваёй часткі прыярытэты вызначаныя.
Пазней Марыяна ўзяла грабянец з рэдкімі зубцамі і асцярожна, пачынаючы з канцоў, распляла кожны вузельчык, не тузаючы валасоў. Потым падзяліла іх і запляла дзве вольныя косы.
Бэла сядзела з заплюшчанымі вачыма.
Калісьці маці гэтаксама заплятала ёй косы перад школай. Яе пальцы рухаліся хутка і спрытна, а Бэла нецярпліва круцілася, баючыся спазніцца да сяброў. Тады матчын клопат здаваўся чымсьці звычайным і бясконцым, як паветра ў іхнім доме.
Цяпер кожны пяшчотны дотык быў маленькім шчасцем.
Яна маўчала і дазваляла клапаціцца пра сябе, нічога не абяцаючы ўзамен і не тлумачачы мінулага. Марыяна ні таго, ні другога не патрабавала.
Яна не блытала прыняцце з ухваленнем. Крадзеж заставаўся крадзяжом, хлусня — хлуснёй, наркотыкі неслі разбурэнне. Але ніводнае з іх не змяшчала ў сабе ўсю жанчыну, якая цяпер сядзела перад ёй з заплюшчанымі вачыма. Чалавека нельга навечна прысудзіць да найгоршага з таго, што ён зрабіў.
Пакуль Бэла спала, Марыяна прала адзежу, гатавала наступную ежу і адпачывала ў крэсле каля ложка. Часам адкрывала ноўтбук, але сказы ішлі марудна. Яе кніга пра Жанчыну чакала без нараканняў, пакуль адна канкрэтная жанчына займала амаль кожную гадзіну дня.
Тым часам кампанія па пракаце прывезла іншую машыну. Серабрыстая, незнаёмая і занадта чыстая, каб адразу прывязацца да яе, але халадзільнік амаль апусцеў, а карміць Бэлу добрымі намерамі бясконца было немагчыма.
На наступную раніцу, шаснаццатага дня, Марыяна ўпершыню вырашыла пакінуць яе адну.
Яна паставіла каля ложка ваду, хлеб, садавіну і цалкам зараджаны запасны тэлефон. У ім ужо былі захаваныя яе нумар і нумар неадкладнай дапамогі клінікі.
— Мяне не будзе хвілін дваццаць.
Бэліны вочы адразу напоўніліся трывогай.
— Куды вы ідзяце?
— Па прадукты.
— А калі хтосьці прыйдзе?
— Не адчыняй дзверы.
— А калі паліцыя?
— Усё адно не адчыняй. Патэлефануй мне.
— А калі вы не адкажаце?
— Патэлефануй яшчэ раз. Настойлівасць — адна з тваіх найбольш развітых якасцяў.
Бэла паглядзела ў калідор.
— А калі яны прыйдуць?
Марыяна паклала ключ ад кватэры на тумбачку.
— Тады замкні дзверы і кліч дапамогу. Сёння ты не трусік, і ніхто не гоніцца за табой па гэтай кватэры.
Бэла заставалася няўпэўненай.
Марыяна села побач і загаварыла мякчэй.
— Мне трэба ненадоўга выйсці. А табе трэба навучыцца разумець: калі ты застанешся адна на дваццаць хвілін, гэта не значыць, што цябе кінулі.
— А калі я памру?
— Доктарка Альварэс лічыць гэта надзвычай малаверагодным. Страх гучыць вельмі пераканаўча, але дыплома медыка не мае.
Бэла паглядзела на запасны тэлефон, ваду і ключ. Два тыдні ў кватэры было спакойна. Ніхто не грукаў у дзверы, не крычаў яе імя пад вокнамі і не спрабаваў забраць назад.
Магчыма, усе пра яе забыліся.
Думка адначасова палохала і суцяшала.
Марыяна дачакалася яе ківання.
— Дваццаць хвілін, — сказала Бэла.
— Прыблізна.
— Роўна.
— Я іду па памідоры, а не на аперацыю. Яны могуць аказаць супраціўленне.
Калі Марыяна вярнулася з прадуктамі, дзверы былі замкнёныя. Бэла не спала, шклянка вады апусцела, і нішто ў кватэры не было парушана.
Яна зірнула на гадзіннік.
— Вас не было дваццаць сем хвілін.
— Памідоры супраціўляліся затрыманню.
Гэтым разам Бэла ўсміхнулася, не спрабуючы схаваць усмешку.
Марыяна падняла пакет.
— Але я перамагла.
Пазней таго дня Бэла пачала часцей уставаць. Спачатку без падтрымкі дайшла да ваннай. Потым дабралася да кухні, дзе, прытуліўшыся да стальніцы, глядзела, як Марыяна гатуе суп.
— Можна дапамагчы?
— Можаш пасядзець.
— Мне надакучыла сядзець і ляжаць у вашым доме. Мусіць жа тут быць яшчэ нейкая праца.
— Тады пачысці гэтую бульбіну. Пажадана з бунтарскім настроем.
Марыяна паставіла на стол міску і невялікі нож. Бэла працавала павольна, здымаючы разам са скуркай ладную частку бульбіны.
— З такім поспехам давядзецца варыць шалупінне, — заўважыла Марыяна.
— Я сказала, што магу дапамагчы. Не казала, што ўмею гатаваць.
Упершыню Бэла засмяялася ўголас.
Гук здзівіў іх абедзвюх. Здавалася, ён належаў іншай жанчыне — той, што існавала даўно і цяпер асцярожна выпрабоўвала, ці можа вярнуцца.
Увечары Бэла стаяла каля ложка, не трымаючыся ні за Марыяну, ні за мэблю.
Ногі дрыжалі, але яна заставалася на нагах.
Марыяна міжволі працягнула рукі, аднак Бэла рашуча пахітала галавой.
— Я магу сама.
Праз некалькі секунд яна апусцілася на ложак, цяжка дыхаючы, але з ціхай пераможнай усмешкай.
— Гэта, — сказала Марыяна, — было сапраўды цудоўнае стаянне.
У Бэлы не засталося сіл спрачацца, але зялёныя вочы ззялі, нібы яна толькі што паднялася на вяршыню гары.
Калі Марыяна дапамагла ёй легчы, Бэла нечакана прытулілася да яе і моцна абняла.
— Дзякуй.
Гэта былі першыя сур'ёзныя словы, якія яна сказала жанчыне, што карміла яе, мыла і расчэсвала валасы, мяняла пасцель, вазіла да доктара і спала ў крэсле, каб яна не прачыналася адна.
— За булён? — хітра спытала Марыяна.
— За ўсё.
Марыяна пяшчотна паправіла падушку пад яе галавой.
Бэла перахапіла яе руку і, не адводзячы вачэй ад спакойных шэрых вачэй Марыяны, сказала:
— Мяне завуць не Бэла.
Марыяна не выказала ні здзіўлення, ні нецярплівасці.
— Мяне завуць Віёла.
— Я ведаю.
Маладзейшая жанчына шырока расплюшчыла вочы.
— Адкуль?
— Памятаеш мужчыну, які шукаў цябе каля кустоў? Ты вельмі пераканаўча запэўнівала мяне, што ён кліча не цябе.
— Чаму ж вы працягвалі называць мяне Бэлай?
Марыяна мякка сціснула яе пальцы.
— Бо гэтае імя ты дала мне сама. Выпадкова падслуханае ў кустах імя — не тое самае, што імя, якім чалавек дзеліцца добраахвотна.
Віёла апусціла вочы на іх злучаныя рукі.
— І дня нараджэння ў мяне не было.
Марыяна ціха ўздыхнула.
— Гэта страшны ўдар. Але, думаю, мая вера ў чалавецтва з часам адновіцца.
Віёла засмяялася, але смех нечакана абарваўся і перайшоў у слёзы. Яна закрыла твар далонямі, нібы саромелася нават іх.
Марыяна не пыталася, чаму яна плача. Нічога не казала пра прабачэнне, пакаянне ці новае жыццё. Проста засталася побач і трымала Віёлу за руку, пакуль слёзы не высахлі.
Але яе сапраўднае імя нарэшце прагучала ў гэтым пакоі.
Віёла выпусціла руку Марыяны, заплюшчыла вочы і неўзабаве заснула.
Упершыню ў гэтай кватэры яна спала пад сваім сапраўдным імем.

РАЗДЗЕЛ ДЗЯВЯТЫ
Да сярэдзіны трэцяга тыдня імя Віёла ўжо не здавалася чужым у Марыянінай кватэры. Яно прыходзіла раніцай разам са звонам кубкаў, гучала ў кароткіх пытаннях доктаркі Альварэс і ціхенька ўкладвалася побач з ёй на падушку ўначы. Разам з сапраўдным імем паступова вярталася і яго гаспадыня.
Віёла ўсё менш часу праводзіла ў ложку. Яна яшчэ хутка стамлялася і часам засынала ўдзень, нібы цела збірала ўсе гады недаатрыманага адпачынку — разам з працэнтамі. Але цяпер магла хадзіць па кватэры, не трымаючыся за сцены, і часта моўчкі стаяла каля акна.
Адтуль яна назірала за людзьмі, што ішлі да мора. Яны неслі паласатыя парасоны, пляжныя сумкі, дзіцячыя кругі і згорнутыя ручнікі. Адна жанчына прытрымлівала шыракаполы капялюш, другая каціла каляску і спрабавала пераканаць двух малых ісці ў адзін бок — задача відавочна вышэйшая за цяперашнія магчымасці сучаснай навукі.
Віёла праводзіла іх цёплым позіркам, пакуль яны не знікалі за вуглом.
Яе зачароўвала спакойная мэтанакіраванасць іх рухаў. Гэтыя людзі ведалі, куды ідуць, што будуць рабіць, прыйшоўшы, і, найхутчэй, куды вернуцца ўвечары. У іхнім жыцці былі планы, ключы ад уласных дзвярэй і людзі, якія чакалі іх дома.
Гады ўдалечыні ад сям'і больш не нагадвалі прыгоду. Яны ператварыліся ў велізарную адлегласць, на якой ніхто не называў яе дачкой ці сястрой.
Яна пачала доўга прымаць душ. Спачатку Марыяна чакала за дзвярыма ваннай, прыслухоўваючыся, ці не ўпадзе яна. Потым стала давяраць ёй самой, калі дзверы заставаліся незамкнёныя.
— Свабода важная, — тлумачыла яна, — але голая жанчына на мокрай падлозе дрэнна ўпісваецца ў мае планы на дзень.
Віёла не спрачалася.
Шум вады супакойваў яе. Цёплыя струмені сцякалі па скуры, змываючы пот, пах лекаў і непажаданыя ўспаміны пра дотыкі, якіх яна ніколі не хацела. Ніхто не падганяў, не грукаў у дзверы і не загадваў выходзіць. Упершыню за гады ванная не была месцам, дзе трэба хутка прыгатаваць сябе для чужых вачэй. Тут яна заставалася сам-насам са сваім целам.
Аднойчы раніцай Віёла сцерла пару з люстэрка і ўгледзелася ў адлюстраванне.
Твар схуднеў, адкрыўшы выразную лінію скул, якая нагадала ёй бацьку. Ацёкі зніклі, бялкі вачэй зноў сталі чыстымі. Але найбольшай зменай была адсутнасць панікі.
Віёла нахілілася бліжэй, нібы за зрэнкамі магла знайсці ўваход ва ўласную душу.
Яна вытрывала боль цела і толькі цяпер дабралася да таго, што хавалася ўнутры. Нічога велічнага яна там не знайшла: шкадаванне, сорам, тугу па доме і маленькую, амаль дзіцячую надзею, што, можа, яшчэ не ўсё страчана.
Яна адпусціла ручнік і агледзела голае цела.
Пад бледнай скурай выступалі рэбры. На сцягне яшчэ заставаліся жаўтлявыя сляды сінякоў, а калені здаваліся занадта вялікімі для вузкіх ног. Яна павярнулася бокам, разглядаючы цела, пра якое занядбала клапаціцца, якое не здолела любіць і абараняць, якое цягала з адной безразважнай ночы ў наступную.
Калісьці гэтае цела служыла прынадай, зброяй, платай за ўвагу і спосабам утрымаць побач мужчыну, якому было ўсё адно, што адбываецца ў яе душы. Яна ўпрыгожвала цела для іншых, але рэдка дбала пра яго дзеля сябе.
І ўсё ж яно выжыла.
Сэрца працягвала біцца. Лёгкія напаўняліся паветрам. Ногі зноў вучыліся трымаць яе вагу. Скура залечвала кожную драпіну без абвінавачанняў і скаргаў.
Віёла асцярожна правяла далонямі па плячах, нібы знаёмілася з імі ўпершыню.
— Прабачце, — прашаптала яна да люстэрка.
Калісьці размова з уласным целам здалася б ёй смешнай. Цяпер куды больш недарэчным здавалася тое, што столькі гадоў яна абыходзілася з ім так, быццам яно належала камусьці іншаму.
Яна паклала далонь на жывот.
Без папярэджання ўзніклі абрыўкі дзяцінства: маці зашпільвае ёй паліто; падораны гадзіннік блішчыць на тонкім запясці; брат бяжыць наперадзе; сястра кліча з другога пакоя; бацька ўсміхаецца з інваліднай каляскі, стараючыся не паказаць, як яму балюча.
Твары прыходзілі без парадку і знікалі раней, чым яна паспявала іх утрымаць.
— Мама, — прашаптала Віёла. — Як жа я вас усіх люблю.
Яна выцерла твар, апранулася і выйшла на кухню.
Марыяна працавала за сталом сярод нататнікаў, раздрукаваных старонак і трох ручак, з якіх пісаць пагадзілася толькі адна. Дзве астатнія ляжалі побач з пакрыўджанай годнасцю дарагіх, але бескарысных пакупак.
— Гэта ваша кніга? — спытала Віёла.
Марыяна падняла галаву. Дагэтуль Віёла ахвотна адказвала на пытанні, але рэдка сама пачынала размову.
— Адна з іх.
— Колькі вы напісалі?
— Дастаткова, каб Альберта падазрона глядзеў на кожны новы нататнік.
Віёла села насупраць і дакранулася да краю старонкі.
— Пра што гэтая?
— Пра жанчын.
— Пра ўсіх?
— Я амбіцыйная, але не цалкам звар'яцела. Нават жанчына не напіша пра ўсіх жанчын.
Віёла ўсміхнулася і ўзяла са стала адну з кніг.
Марыяна закрыла нататнік. Размова пра літаратуру была адной з нямногіх прычын, дзеля якіх яна ахвотна перапыняла працу над уласнай кнігай.
— Яна пра тое, што жанчыны робяць з тым, што маюць: адукацыяй, грашыма, талентам. Я ведала жанчын, якія мелі ўсе перавагі і адчувалі сябе ў пастцы, і тых, хто амаль нічога не меў, але здолеў стварыць сваё жыццё.
Віёла прыбрала руку са старонкі.
— Што з гэтага важней за ўсё?
Марыяна задумалася.
— Не ўпэўненая. Можа, дабрыня. Тое, як чалавек паступае, калі няма каму яго пахваліць.
Віёла трохі памаўчала.
— Вы сапраўды думаеце, што людзі могуць змяніцца?
— Пакуль яны жывыя — так. Чалавек можа змяніць сябе і прымусіць свет вакол пераставіць трохі мэблі.
— А пасля смерці?
— Тады, як правіла, ужо позна.
Віёла ўтаропілася на яе.
— Страшная думка.
— Затое медыцынска дакладная.
— Вы жартуеце пра смерць?
— Я некаторы час працавала ў хоспісе. Мы жартавалі нават у пакоях, дзе амаль нічога ўжо нельга было выправіць.
— Навошта?
— Бо смутак выдатна спраўляўся са сваёй працай і без нашай дапамогі.
Марыяна адкінулася на спінку крэсла.
— Пацыент мог засмяяцца з жахлівага жарту, і на хвіліну мы станавіліся проста двума людзьмі, якія размаўляюць. Я любіла гэтыя хвіліны.
— Яны сапраўды смяяліся?
— Некаторыя жартавалі пра секс куды лепш за персанал. У іх заставалася занадта мала часу, каб марнаваць яго на прыстойнасці.
Віёла ціха засмяялася.
— Значыць, гумар — абарона?
— Часам. А часцей дрэнны жарт проста дапамагаў перажыць дрэнны дзень.
Віёла правяла пальцам па краі закрытага нататніка.
— Вы сапраўды верыце, што чалавек можа змяніць усё?
— Не ўсё. Калі нехта абяцае змяніць абсалютна ўсё, хутчэй за ўсё, ён спрабуе табе нешта прадаць.
— Я пра сваё жыццё. Думкі, звычкі, каштоўнасці.
— Можаш пачаць з аднаго рашэння. Найцяжэй за ўсё прытрымлівацца яго ў складаны аўторак.
— А свет?
— Пачні з людзей побач. На іх і ўбачыш, ці сапраўды нешта змянілася.
Віёла вывучала яе твар.
— Дзеля гэтага вы пішаце?
— Жыццё дорага ўзяло з мяне за некаторыя ўрокі. Было б марнатраўствам не падзяліцца імі.
— Адкуль бяруцца вашы гісторыі?
— Часам з майго жыцця, часам з жыцця іншых людзей.
— А калі яны не хочуць, каб вы пра іх пісалі?
— Тады іх гісторыя мне не належыць. Уменне пісьменніка заўважаць тое, што людзі хаваюць, не дае яму права гэта красці.
Віёла падняла бровы.
— Значыць, я ў бяспецы?
— Ад з'яўлення ў кнізе без дазволу — так. Ад назірання — абсалютна не.
— Тады не буду сядзець так блізка.
— Ужо позна.
На твары Віёлы з'явілася ўсмешка.
Яна пачала распытваць Марыяну пра Швецыю, бальніцу, хоспіс, Альберта і пра тое, чаму разумны чалавек мяняе прахалодны Стакгольм на іспанскую спёку. На частку пытанняў Марыяна адказала шчыра, ад іншых так умела ўхілілася, што Віёла адразу пазнала знаёмы прыём.
— Вы таксама не ўсё расказваеце.
— Таму мы і разумеем адна адну.
Часам Віёла чула, як Марыяна гаварыла з Альберта. Яна не збіралася падслухоўваць, але кватэра была маленькая, а словы кахання маюць дзіўную здольнасць праходзіць скрозь сцены.
— Я сумую, — казала Марыяна. — Кахаю цябе. Цалую.
Адказ Альберта звычайна прымушаў яе смяяцца.
Значыць, каханне можа быць такім.
Яму не абавязкова патрабаваць доказаў, правяраць сумачкі і тэлефоны ці прымушаць аднаго чалавека расплачвацца за цяпло паслухмянасцю.
Пасля гэтых размоў Віёла згадвала маці, бацьку, брата і сястру. Дзе яны цяпер? Ці жывуць яшчэ ў тым самым горадзе? Ці вымаўляе нехта дома яе сапраўднае імя? Ці захаваў хтосьці гадзіннік, які яна калісьці кінула на падлогу?
Раней памяць выстаўляла вартавых каля ўвахода і не пускала яе назад у дом дзяцінства нават у думках. Цяпер успаміны прыносілі не толькі боль, але і дзіўнае цяпло, нібы сям'я працягвала любіць яе праз усю адлегласць, не пытаючыся, ці заслугоўвае яна гэтага.
Калі-небудзь яна возьме тэлефон і патэлефануе.
Але што скажа, калі маці спытае, дзе яна была ўсе гэтыя гады? Што рабіла? Каго кахала? Чаму маўчала?
Не цяпер, вырашыла Віёла.
Упершыню гэтыя словы не азначалі «ніколі».
Марыяна не прапаноўвала патэлефанаваць адразу. Нельга ўзломваць замкнёныя дзверы, пакуль чалавек перад імі не гатовы сустрэць тое, што чакае па той бок.
Вечарамі Марыяна ўключала французскія шансоны. Віёла амаль не разумела слоў, але ёй падабаўся сум у галасах, мяккая плынь мелодый і тое, як Марыяна напявала сабе пад нос, гатуючы вячэру.
— Усе французскія песні гучаць так, быццам хтосьці толькі што сышоў, — заўважыла Віёла.
— У Францыі людзі або сыходзяць, або спяваюць пра тых, хто сышоў. Можа, таму ў іх столькі кавярняў. Усім трэба недзе перачакаць наступствы.
— Але песні не замінаюць думаць.
— Сапраўдная музыка ніколі не спрачаецца з тваімі думкамі. Яна сядае побач.
Віёла прыслухалася.
Аднойчы ўдзень яна выйшла на кухню ў старых джынсах і майцы, якія Марыяне ўдалося адратаваць пасля мыцця.
— У вас знойдзецца яшчэ што-небудзь для мяне?
Марыяна адразу адчыніла шафу.
— Выбірай усё, што палічыш модным.
Віёла спынілася перад сукенкамі розных фасонаў і колераў.
— Што заўгодна?
— У межах прыстойнасці і майго цярпення. Хоць мушу папярэдзіць: большасць рэчаў належыць жанчыне, якая перажыла некалькі рэвалюцый моды і больш не абавязаная ўдзельнічаць у кожнай.
Віёла асцярожна правяла рукой па тканінах. Лён, бавоўна, шоўк — мяккія натуральныя матэрыялы стрыманых і яркіх колераў.
Гадамі адзежа служыла ёй маскіроўкай, прынадай або абаронай. Яна апраналася, каб прыцягнуць увагу, пазбегнуць яе ці схаваць тое, што хавала пад занадта вялікай чорнай курткай. Выбраць сукенку толькі таму, што яна самой ёй падабалася, аказалася нечакана цяжка.
Што яна хоча апрануць сёння?
Не тое, чаго хоча Георг. Не Арон. Не хто-небудзь з мужчын, што прайшлі праз яе жыццё.
Чаго хоча яна сама?
Віёла выбрала светла-шэрую льняную сукенку і пераапранулася ў спальні. Калі вярнулася, сукенка была занадта вольная ў таліі і трохі задоўгая, але прахалодная тканіна мякка аблягала цела.
Яна стала перад люстэркам, павярнулася раз, потым яшчэ раз, назіраючы, як спадніца рухаецца каля ног.
— Выглядаю амаль прыстойна.
— Не хвалюйся. Гэта можа прайсці.
Віёла засмяялася, але шэры колер не пасаваў яе нечакана светламу настрою.
Яна прымерыла светла-блакітную сукенку, потым жоўтую і кожны раз выходзіла са спальні з іншым выразам твару. У блакітнай выглядала занадта сур'ёзнай, і ніводная з жанчын не цалкам паверыла гэтаму вобразу. Жоўтая сукенка, колеру сонца напрыканцы лета, дадала яе рухам вытанчанасці, сагрэла бледны твар і нібы прынесла ў пакой больш святла.
Марыяне давялося прышпіліць адну шлейку шпількай.
— Стой спакойна.
— Вы мяне ўколеце.
— Калі б я намерылася цябе забіць, не стала б два тыдні варыць булён.
— Гэта была б жудасная марнацыя булёну.
— Менавіта. У мяне ёсць прынцыпы.
Марыяна паправіла тканіну на Віёліным плячы і адступіла.
Сукенка не вярнула страчаную вагу і не сцерла сінякі пад тканінай. Не змяніла нічога істотнага. І ўсё ж, калі Віёла паглядзела на сябе, у яе твары з'явілася новая вытанчанасць, а ў рухі вярнулася амаль забытая жаночая грацыя.
Яна зноў адкрывала ціхае задавальненне быць жанчынай без гульні на публіку і без гандлю: права любавацца сваім адлюстраваннем, не пытаючыся спачатку, што ад яго хочуць іншыя.
— Можна сёння надзець яе?
— Вядома.
— Вы не баіцеся, што я яе ўкраду?
Марыяна сустрэла яе позірк.
— Не.
Адказ прымусіў Віёлу замаўчаць.
Марыяна пакідала яе адну ў кватэры з грашыма, ключамі, рукапісамі і ўсім астатнім, што ёй было дарагое. Віёла вярнула сумачку і ключ, не кранула нічога чужога і стрымала кожнае абяцанне, на якое ў яе хапіла сіл.
— Чаму вы мне давяраеце?
— Ты вярнулася з маімі ключамі. Магла забраць грошы, але не забрала.
— Але вы бачылі, як я крала.
— Так.
— Я адабрала ў вас тэлефон.
— Так.
— Я вам хлусіла.
— Неаднаразова і без асаблівай фантазіі.
Віёла апусціла вочы.
Марыяна дакранулася да скарочанай шлейкі жоўтай сукенкі.
— Я памятаю ўсё, што ты зрабіла. Прыняцце не патрабуе амнезіі. Але з той ночы, калі ты вярнула мой ключ, ты паказваеш мне нешта яшчэ.
— Што?
— Што ты здольная вяртацца.
Віёла павольна разгладзіла спадніцу абедзвюма рукамі.
— А калі я зноў зраблю дрэнны выбар?
— Верагодна, рана ці позна зробіш. Я сама рабіла не адзін, прычым мне нават не даводзілася аднаўляцца пасля какаіну.
Віёла асцярожна ўсміхнулася.
— І што тады?
— Прызнаеш свой учынак, паправіш тое, што зможаш, і заўтра паспрабуеш зноў.
— Нават калі страчана столькі часу?
— Час не вернецца. Але гэта не нагода адмаўляцца ад усяго, што засталося.
Віёла яшчэ раз зірнула на сябе ў люстэрку.
Зялёныя вочы ўжо не былі пустымі. У іх адбіваліся жоўтая сукенка, сонечны пакой, светлыя валасы Марыяны і свет, які раптам аказаўся не толькі небяспечным, але і прыгожым.
Віёла правяла рукой па тканіне, потым дакранулася пальцамі да адлюстравання.
Гэтым разам, усміхнуўшыся, яна пазнала сябе.

РАЗДЗЕЛ ДЗЯСЯТЫ
На наступную раніцу Марыяна паклала ў палатняную сумку падпісаны асобнік «Слядоў святла», дадала белую скрынку, перавязаную вяроўкай, два ручнікі і абвясціла:
— Выходзім.
Раней яна загадала Віёле надзець купальнік пад жоўтую сукенку, але адмовілася тлумачыць навошта.
Віёла падазрона паглядзела на скрынку.
— Што там?
— Хабар.
— Каму вы яго даяце?
— Пажылой жанчыне з бездакорным густам і вельмі абмежаваным цярпеннем.
У скрынцы былі любімыя міндальныя пірожныя Анэты з маленькай пякарні каля гарадской плошчы. Марыяна абяцала наведаць яе пры першай магчымасці і прынесці раман, які скончыла пасля іхняй апошняй сустрэчы.
Цяпер, калі Віёла магла хадзіць без апоры, не спаць большую частку дня і даводзіць размову да канца, не правальваючыся пасярэдзіне ў нястрымны сон, такая магчымасць нарэшце з'явілася.
Доктарка Альварэс дазволіла кароткія прагулкі, свежае паветра і лёгкую фізічную нагрузку — пры ўмове, што Віёла не будзе сябе знясільваць.
Марыяна збіралася выканаць параду амаль дакладна.
Спачатку яна вырашыла наведаць мора.
Моцны вецер нёсся ўздоўж блакітнага ўзбярэжжа, гнуў пальмы і ўзнімаў над дарогай тонкія стужкі пяску. Вада была чыстая, цёплая і неспакойная. Вялікія хвалі каціліся да берага і разбіваліся белай пенай, але сапраўднай буры не было, а на мелкаводдзі заставалася досыць бяспечна.
Каля прыбою сабраліся сем'і. Дзеці з віскам уцякалі ад хваляў, бацькі клікалі іх назад, а пажылыя пары сядзелі пад парасонамі, назіраючы за вясёлым беспарадкам з цярплівай усмешкай людзей, якія ўжо перажылі некалькі пакаленняў непатрэбнай панікі.
Марыяна прыпаркавалася непадалёк і адчыніла багажнік.
— Вы казалі, што мы ідзём у госці, — нагадала Віёла.
— Так і ёсць.
— На пляжы?
— Спачатку наведаем мора. Яно крыўдзіцца, калі пра яго доўга не ўспамінаюць.
— Вы размаўляеце з морам?
— Часам. Яно перабівае значна радзей, чым людзі.
Марыяна дастала ручнікі і зняла лёгкую белую сукенку. Пад ёй быў цёмна-сіні купальнік, які пасаваў яе стройнай сталай постаці. Узрост пакінуў на целе свае адзнакі, але не забраў ні годнасці, ні жаночай грацыі. Марыяна не саромелася пражытых гадоў. Яны належалі ёй па праве і каштавалі занадта дорага, каб цяпер іх хаваць.
— Ідзеш? — спытала яна, павярнуўшыся.
Віёла паглядзела на яе, потым на магутныя хвалі.
— Туды?
— Звычайна менавіта там людзі і плаваюць.
— Вы абяцалі лёгкую нагрузку. Гэта больш падобна на бітву са стыхіяй.
— Я пастаўлюся да вады з павагай. Звычайна яна адказвае тым самым. А калі перадумае, застанёмся там, дзе ногі дастаюць дна.
Марыяна зайшла ў мора. Першая хваля ўдарыла амаль у грудзі, але яна нырнула пад яе і вынырнула з другога боку са смехам, нібы вада толькі што расказала стары жарт.
Віёла засталася на беразе.
Прыбой клікаў цяжкім громкім голасам. Цёплая вада абдымала шчыкалаткі і вымывала пясок з-пад ног. На імгненне яна азірнулася на жоўтую сукенку, якая ляжала далёка ад хваль. Здавалася, жанчына, што насіла яе, магла застацца на пляжы, пакуль нехта смялейшы, вальнейшы і больш жывы ўвойдзе ў ваду.
Але ніякай іншай жанчыны не было.
Была толькі яна сама.
Віёла зняла сукенку і пабегла да мора.
Перад ёй вырасла сіняя сцяна. Яна завагалася, падняла рукі і кінулася проста ў яе. На імгненне ўсё знікла, апроч шуму, пены і сонечнага святла. Потым яна вынырнула, хапаючы паветра, з мокрымі светлымі валасамі на твары.
Марыяна працягнула руку, але Віёла пахітала галавой.
— Я сама.
— Справіся так, каб я цябе бачыла. Мне не падабаецца запаўняць паперы аб выратаванні.
Наступная хваля ўдарыла іх разам.
Яны сустрэлі яе плячо ў плячо і смяяліся, калі вада пацягнула іх назад да берага. Аслабленае цела Віёлы хутка стамілася, таму Марыяна трымалася побач, на мелкаводдзі. Мора ўзяло на сябе частку вагі маладзейшай жанчыны і нічога не пыталася пра цяжар, з якім яна прыйшла.
З вады Віёла назірала за сем'ямі на пляжы. Хтосьці распраўляў ручнік для дзіцяці. Нечая рука клалася на плячо. Дзве галавы схіляліся над адной кнігай. У звычайных жэстах было столькі клопату, што ў яе сціскалася сэрца.
Здавалася, кожны камусьці і чамусьці належыць: сям'і, дому, знаёмаму лету, абяцанню заўтрашняй раніцы.
Некалькі каштоўных хвілін Віёла была шчаслівая.
Не выратаваная, не дараваная і не вызваленая ад мінулага.
Проста шчаслівая.
Вада трымала яе цела, сонца грэла твар, вецер блытаў валасы. У гэтае кароткае імгненне не трэба было нічога ўспамінаць, шкадаваць ці баяцца. Унутры зрабілася ціха, і Віёла ўпершыню зразумела, што спакой — гэта не адсутнасць жыцця, а жыццё без страху.
Калі Марыяна нарэшце паклікала яе выходзіць, Віёла яшчэ раз павярнулася да адкрытай вады.
— Не хачу сыходзіць.
— Нам яшчэ трэба трапіць у адно месца.
— Куды?
Марыяна падала ёй ручнік.
— Стрымаць абяцанне.
Яны выцерліся, апрануліся і вярнуліся да машыны. Дарога павяла праз аліўкавыя гаі і сухія пагоркі ўглыб краіны. Белая скрынка з пірожнымі ляжала на каленях у Віёлы, а палатняная сумка з раманам стаяла ў яе нагах.
Яна ўжо двойчы пыталася, куды яны едуць.
Абодва разы Марыяна адказвала, што нецярпенне не наблізіць мэту, і рабіла музыку гучнейшай.
Нарэшце машына праехала праз расчыненую браму і спынілася перад доўгім белым будынкам у пышным садзе. Ля ўвахода вецер варушыў сцягі Іспаніі, Еўрапейскага саюза і рэгіёна.
Віёла прачытала шыльду.
— Дом састарэлых?
— Мая найнадзейнейшая крыніца мудрасці і скаргаў.
— Вы маглі мяне папярэдзіць.
— Магла. Але тады ты ўсю дарогу прыдумвала б прычыны не ехаць.
— Я і цяпер магу сысці.
— Не можаш. У цябе мае пірожныя.
Віёла зірнула на скрынку.
— Ну і што?
— Анэта іх чакае. Не раю расчароўваць жанчыну, якая пражыла восемдзесят гадоў і навучылася памятаць кожную крыўду.
Яны ўвайшлі ў будынак і прайшлі доўгім калідорам, залітым пасляабедзенным святлом. У агульнай зале двое пажылых мужчын схіліліся над шахматнай дошкай з сур'ёзнасцю генералаў, якія вырашаюць лёс Еўропы. Некалькі жанчын глядзелі тэлевізар, а хударлявы спадар спаў пад разгорнутай газетай — відаць, знайшоў найбольш бяспечны спосаб сачыць за навінамі.
У доме было чыста і светла, але нястача персаналу адразу кідалася ў вочы. Адна даглядчыца паспешліва пераходзіла ад жыхара да жыхара. На стойцы рэгістратуры настойліва званіў тэлефон. Маладая медсястра праходзіла міма з падносам лекаў і на хаду прасіла прабачэння.
Супрацоўнікі цёпла віталіся з Марыянай. Яна адказвала па-іспанску, распытвала пра іх сем'і і ўручыла стомленай даглядчыцы маленькую скрынку прысмакаў, якую прынесла спецыяльна для персаналу.
— Вы ўсіх тут ведаеце, — прашаптала Віёла.
— У мяне хапіла часу, каб усім ім надакучыць.
Анэту яны знайшлі на верандзе. Яна сядзела пад тэнтам перад кубкам кавы. На ёй была светла-ружовая сукенка, прышпіленая каля каўняра старадаўняй брошкай; жамчужныя завушніцы мякка свяціліся на фоне скуры, а выраз твару належаў жанчыне, чые патрабаванні перажылі ўсё, чаго не вытрымала цела.
Як толькі яна ўбачыла Марыяну, уся ажывілася. Паднялася настолькі, наколькі дазвалялі сілы, і цёпла абняла яе.
— Ты сёння асабліва прыгожая, — сказала Марыяна, адступіўшы, каб ёю палюбавацца. — Здаецца, гэтае адценне ружовага стварылі менавіта для цябе.
Вочы Анэты адразу шырэй расплюшчыліся. Яна апусціла позірк на сукенку, разгладзіла адной рукой складкі спадніцы і ледзь прыкметна расправіла плечы. На бледных шчоках з'явіўся лёгкі румянец.
— Я таксама так падумала, — адказала яна з бездакорнай стрыманасцю, хоць задаволеная ўсмешка ўжо выдала яе.
Віёла моўчкі назірала. Усяго некалькі цёплых слоў — і пажылая жанчына нібы ўспомніла, што яна не проста жыхарка дома апекі, якой патрэбная дапамога, але па-ранейшаму жанчына: грацыёзная, прывабная і вартая захаплення. Камплімент не змяніў ні ўзросту, ні кволасці, але на адно зіхоткае імгненне вярнуў паставе элегантнасць, а вачам — жывы бляск.
Анэта зноў павярнулася да Марыяны.
— Доўга ж ты збіралася.
— Мне трэба было скончыць кнігу.
— Ты скончыла яе некалькі месяцаў таму.
— А яшчэ мне трэба было адшукаць пірожныя.
Позірк Анэты перайшоў на Віёлу, ацаніў мокрыя светлыя валасы, жоўтую сукенку і белую скрынку, якую тая асцярожна трымала абедзвюма рукамі.
Яна нешта спытала па-іспанску.
— Што яна сказала? — прашаптала Віёла.
— Хоча ведаць, ты новая пацыентка ці супрацоўніца.
— На каго я больш падобная?
Марыяна пераклала.
Анэта сур'ёзна абдумала пытанне.
— На абедзвюх.
Віёла зразумела і без перакладу.
— Вельмі смешна.
Анэта спакойна вярнулася да кавы.
Марыяна дастала з сумкі «Сляды святла» і паклала на стол.
— Ты прынесла, — сказала Анэта.
— З прысвячэннем.
Анэта адгарнула вокладку і прачытала:
Анэце, якая ніколі не дазваляла прыхільнасці замінаць сумленнай крытыцы. Я люблю цябе. Заўсёды памятай гэта.
— Гэта праўда, — сказала яна.
— Таму я і напісала.
Анэта прытуліла кнігу да грудзей, і на імгненне рэзкія рысы яе твару змякчэлі.
— Мне не хапала тваіх гісторый.
— А мне — тваіх скаргаў.
— У мяне ёсць новыя.
— Ты ўжо пісала пра гэта ў лісце.
Анэта адчыніла скрынку. Міндальныя пірожныя былі прыпарушаныя тонкім слоем цукровай пудры.
Яна выбрала адно і падсунула скрынку Віёле.
— Еш.
— Я не галодная.
— У тваім узросце гэта меркаванне. У маім — медыцынская падзея.
Віёла ўсміхнулася і ўзяла пірожнае.
Нейкі час яны пілі каву і слухалі навіны Анэты. Дзве супрацоўніцы ўсё яшчэ былі ў дэкрэтным адпачынку, хутка да іх далучалася трэцяя. Адміністратарка навучылася быць у трох месцах адначасова, а жыхары спаборнічалі, хто часцей націсне кнопку выкліку, нічога насамрэч не патрабуючы.
— Маладыя людзі рэдка сюды прыходзяць, — сказала Анэта Віёле.
— Чаму?
— Старыя нагадваюць ім пра тое, пра што яны аддалі б перавагу забыцца.
— Пра смерць?
— Пра час. Моладзі здаецца, што старасць прыносіць няўдачу, таму яны трымаюцца далей. Забываюць, што яна ўжо ведае іх адрас.
У яе голасе не было скаргі, але Віёла пачула пад словамі самоту.
За суседнім столікам кволая жанчына ніяк не магла адчыніць пакуначак цукру. Даглядчыца заўважыла гэта, але дапамагала пажылому мужчыну перасесці ў інвалідную каляску і не магла адразу падысці.
Віёла ўстала і падышла да жанчыны.
— Дапамагчы?
Тая падала ёй пакуначак.
Віёла адчыніла яго, высыпала цукар у каву і размяшала.
— Хопіць?
Жанчына адмоўна пахітала галавой.
Віёла дадала яшчэ адзін пакуначак.
— Цяпер добра, — сказала жанчына з усмешкай.
Калі Віёла вярнулася, Анэта глядзела на яе.
— Колькі табе гадоў?
— Трыццаць пяць.
— Добры ўзрост.
— Што ў ім добрага?
— Ты ўжо дастаткова дарослая, каб рабіць сур'ёзныя памылкі, і яшчэ дастаткова маладая, каб пачаць прымаць мудрэйшыя рашэнні.
Віёла апусціла вочы.
— Чым займаешся? — спытала Анэта.
— Нічым.
— Немагчыма. Кожны нечым займаецца, нават калі робіць гэта кепска.
— Я раней гатавала.
— Працавала кухаркай?
— Не. Гатавала людзям, з якімі жыла.
— Яны табе плацілі?
Віёла ледзь не засмяялася.
— Не.
— Значыць, яны не былі дурнымі.
— Яны былі жудаснымі.
— Жудасныя людзі таксама ўмеюць распазнаваць добрую ежу.
Анэта разрэзала пірожнае напалам і агледзела начынку.
— Такія зробіш?
— Я зраблю лепшыя.
Анэта пакрыўджана паглядзела на яе.
— Гэта мае любімыя.
— Гэта не значыць, што яны самыя лепшыя.
Некалькі секунд жанчыны вывучалі адна адну.
Марыяна схавала ўсмешку за кубкам кавы.
— Прынясі свае, — нарэшце сказала Анэта. — Тады я вырашу.
Віёла зірнула на Марыяну.
На другім баку веранды пад тэнтам у інвалідных калясках і садовых крэслах сядзелі жыхары дома. Адны гаварылі гучна, другія паўтаралі адны і тыя ж пытанні, а некаторыя моўчкі глядзелі, як варушыцца лісце. Даглядчыца сярэдніх гадоў хутка хадзіла паміж імі, папраўляла коўдры на вузкіх плячах і прапаноўвала ваду.
Віёла паглядзела на іх рукі.
Адны былі апухлыя, другія дрыжалі, яшчэ іншыя нерухома ляжалі паверх коўдраў. Калісьці гэтыя рукі трымалі немаўлят, падпісвалі дакументы, гатавалі ежу, гралі на музычных інструментах, збіралі чамаданы і апошні раз зачынялі пэўныя дзверы.
Потым яна крадком паглядзела на свае — бледныя і сухія, з няроўнымі пазногцямі.
Цяпер час сядзеў вакол яе і глядзеў проста ў твар.
Заўважыўшы, куды скіравалася яе ўвага, Анэта працягнула руку праз стол і накрыла Віёліну далонь.
— Прыходзь яшчэ.
— Навошта?
— Бо ты заўважыла пакуначак цукру.
Віёла няўпэўнена ўсміхнулася.
— Гэта мог заўважыць кожны.
— Так. Але заўважыла ты.
Адказ прымусіў яе замаўчаць.
Па дарозе дадому Віёла доўга моўчкі глядзела на сухія пагоркі за акном.
— Вы ведалі, — нарэшце сказала яна.
— Што менавіта?
— Што гэтае месца паўплывае на мяне.
— Падазравала.
— Вы хацелі напалохаць мяне старасцю.
— Не. Я хацела пазнаёміць цябе з адной з магчымых будучынь.
— Гучыць яшчэ горш.
— Толькі таму, што ты прывыкла лічыць заўтра пагрозай.
Віёла павярнулася да яе.
— Гэта хоспіс зрабіў вас такой?
— Я думала, што ведаю, што патрэбна людзям. Жыхары дома мяне паправілі.
— Чаму яны вас навучылі?
— Некаторыя шкадавалі, што столькі гадоў адкладвалі тое, што для іх сапраўды важна.
Віёла азірнулася праз задняе акно, хоць белы будынак ужо знік.
— Я не хачу стаць бездапаможнай.
— Ніхто не хоча.
— Яны такія старыя.
— І ўсё яшчэ жывыя. П'юць каву, махлююць у шахматах і крытыкуюць маю кнігу, не прачытаўшы яе. Кволасць не азначае паразы.
Віёла зноў змоўкла.
— Ім патрэбная дапамога, — сказала яна праз нейкі час.
— Так.
— Я магу вярнуцца?
— Анэта цябе запрасіла.
— Я маю на ўвазе — дапамагчы.
Марыяна не адрывала вачэй ад дарогі.
— Магчыма. Але не заўтра.
— Чаму?
— Бо ўменне адчыніць пакуначак цукру не дае права даглядаць безабаронных людзей. Табе трэба адужэць, працягваць лячэнне і зразумець, ці захочаш ты гэтага, калі сённяшнія эмоцыі сціхнуць.
— Я магла б дапамагаць на кухні.
— Калі-небудзь, можа.
— Я ўмею гатаваць.
— Анэта пакуль не перакананая наконт пірожных.
— Я ж сказала: мае будуць лепшыя.
— Смелая заява. Яе меркі бязлітасныя.
Віёла засмяялася і прыхіліла галаву да акна.
З таго дня, калі сустрэла Марыяну, яна пыталася, дзе схавацца, хто можа шукаць яе і калі яна зможа сысці. Цяпер упершыню думала не пра тое, што магла б атрымаць, а пра тое, што здольная прапанаваць іншаму чалавеку.
Увечары Віёла стаяла на кухні, пакуль Марыяна гатавала вячэру.
— Што кладуць у міндальныя пірожныя? — спытала яна.
Марыяна паглядзела на яе.
— Я думала, ты ведаеш.
— Ведаю. Хачу зразумець, як іх робяць у той пякарні.
— Прамысловы шпіянаж?
— Даследаванне.
Марыяна падала ёй пустую міску.
— Тады пачні з міндалю.
Віёла ўзяла яе, і на твары з'явілася маленькая рашучая ўсмешка.
За некалькі кіламетраў ад іх пажылая жанчына ўжо чакала пірожных, якія збіралася ацэньваць без зніжкі ні на цяжкае дзяцінства, ні на нядаўнюю хваробу, ні на прыгожыя зялёныя вочы.
Праз некалькі дзён доктарка Альварэс пацвердзіла: Віёла ўжо дастаткова моцная для некалькіх гадзін лёгкай працы пад наглядам, калі пасля адпачне і працягне медыцынскае назіранне.
Толькі тады Марыяна патэлефанавала адміністратарцы Эме. Нястача супрацоўнікаў не змяншалася. Выслухаўшы пра Віёліна здароўе, яе абмежаваную іспанскую і поўную адсутнасць афіцыйнага працоўнага досведу, Эма пагадзілася даць ёй тры азнаямленчыя раніцы пад наглядам. Яна магла дапамагаць прыбіраць агульныя памяшканні і выконваць простыя задачы на кухні, але не адказваць за асабісты догляд жыхароў.
Калі ўсё пойдзе добра і дакументы, дазвол на працу і медыцынскі допуск будуць у парадку, можна абмеркаваць часовую аплачваную пасаду.
Выпрабаванне пачыналася ў панядзелак.
Калі Марыяна скончыла размову, Віёла стаяла каля акна.
— У цябе ёсць адзін дзень на падрыхтоўку, — сказала яна.
— Ці можна стаць адказнай за адзін дзень?
— Хутчэй за ўсё, не. Але можна прыйсці своечасова. Гэта пераканаўчы пачатак.
Марыяна ўзяла з паліцы яшчэ адзін асобнік «Слядоў святла» і працягнула ёй.
— Пачні з гэтага.

РАЗДЗЕЛ АДЗІНАЦЦАТЫ
Віёла пачала чытаць «Сляды святла» амаль адразу пасля таго, як Марыяна скончыла размову з Эмай.
Спачатку яна ўладкавалася на канапе з асцярожнай рашучасцю чалавека, які выконвае яшчэ адно карыснае заданне. Гады мінулі адтуль, як яна апошні раз чытала нешта даўжэйшае за папярэджанні на пачках цыгарэт, ды і тыя так і не пераканалі яе змяніць жыццё.
Праз дзесяць хвілін яна, сама таго не заўважыўшы, падціснула ногі. Праз паўгадзіны ўжо ляжала на жываце з разгорнутай перад сабой кнігай, а босыя ступні ляніва калыхаліся ў паветры. Нязручная поза больш не замінала. Гісторыі спачатку здаваліся простымі, але кожная цягнула глыбей — у чужыя жыцці, нявыказаныя шкадаванні, памылкі, зробленыя дзеля кахання, і каханне, якое нейкім чынам перажыло гэтыя памылкі.
Марыяна прайшла праз гасціную і з цікаўнасцю паглядзела на яе.
— Зручна?
— Не.
— Чаму ж ты так ляжыш?
— Бо не магу адарвацца.
— Я заўсёды лічыла гэта ўлюбёнай хваробай пісьменніка.
— Не надта ганарыцеся сабой, — адказала Віёла, не падняўшы вачэй.
Калі яна нарэшце адарвала галаву ад кнігі, святло за акном ужо змянілася. Сонца больш не сцягвала па падлозе шырокія залацістыя палосы, а мякка слізгала па сценах, нібы дзень пачаў збіраць рэчы перад адыходам.
Прайшло амаль дзве гадзіны.
За ўвесь гэты час Віёла ні разу не падумала ні пра алкаголь, ні пра ежу, ні пра людзей, якіх баялася. Адсутнасць звыклых думак здзівіла яе больш, чым здзівіла б іх вяртанне. Быццам унутры яе адчыніўся маленькі пакой, які трывога займала гадамі. Пакуль у ім быў толькі незнаёмы спакой, але нават ён здаваўся каштоўным.
Віёле захацелася ненадоўга застацца з гэтым пачуццём сам-насам. Яна закрыла кнігу, пайшла на кухню і наліла сабе вады.
Падняўшы шклянку да вуснаў, заўважыла ў ёй малюсенькага павука.
Ён ляжаў на паверхні, падціснуўшы тонкія ножкі, падобныя да амаль нябачных кручкоў. Вада калыхала яго бязважкае цела, і здавалася, маленькая істота ўжо перастала змагацца, скарылася велізарнаму празрыстаму свету, мацнейшаму за яе.
Віёла застыла.
Яшчэ нядаўна яна проста выліла б ваду ў ракавіну. Не ад жорсткасці, а таму, што, паглынутая ўласнай бядой, ніколі не заўважыла б чужой. Цяпер жа гэтае амаль нябачнае палоннае стварэнне нешта кранула ў яе сэрцы.
— Бедны мой, — прашаптала яна. — Не. Сёння ніхто не патоне.
Яна асцярожна апусціла палец у ваду, падняла павучка і паклала на край стала. Ён нерухома ляжаў у бліскучай кроплі, такі малы і бездапаможны, што яе раптам сціснула трывога.
— Давай, — ціха папрасіла яна. — Я сваю справу зрабіла.
Нахілілася бліжэй і стала чакаць.
Спачатку нічога не адбывалася. Потым адна ніцяная ножка ледзь прыкметна здрыганулася. Другая павольна распрасталася побач. Павучок прыўзняўся, быццам успамінаў, як гэта — жыць, няўпэўнена пастаяў некалькі імгненняў і пабег па стале да расчыненага акна.
Віёла праводзіла яго вачыма і ўсміхнулася.
Не трэба было нікога падманваць, прыносіць у ахвяру чужую машыну або хаваць скрадзеную бутэльку пад адзежай. Яна проста заўважыла жывую істоту і дапамагла ёй выбрацца з вады.
Такая дробязь — і ўсё ж упершыню за гады камусьці стала лепш ад таго, што яна была побач.
— Жыві, — прашаптала яна ўслед.
Фіранка варухнулася ад ветрыку, і сонечны прамень на імгненне ўспыхнуў у кроплі, пакінутай павучком. Віёла ўявіла, што гэты маленькі бляск — знак удзячнасці, хоць павук, напэўна, ужо забыўся пра яе і заняўся справамі куды важнейшымі.
Яна наліла яшчэ адну шклянку вады, выпіла і вярнулася ў спальню. Гэтым разам трымала кнігу асцярожней, амаль з пяшчотай, нібы на яе старонках былі не выдуманыя героі, а жывыя людзі, якія даверылі ёй свае таямніцы.
Яна чытала да вечара і спынілася, калі засталася ўсяго жменька апавяданняў.
Марыяна прынесла два кубкі гарбаты і села насупраць. Нягледзячы на спакойны выгляд, яна глядзела на ўласную кнігу з дрэнна схаваным хваляваннем. Пісьменнік можа запэўніваць, што яму абыякавыя чужыя думкі, але перад чытачом робіцца такім жа ўразлівым, як жанчына перад люстэркам у прымерачнай пры бязлітасным святле.
— Ну як? — нарэшце спытала Марыяна.
Віёла правяла кончыкамі пальцаў па вокладцы.
— Здаецца, усё жыццё я чакала, што нехта мяне выратуе.
Марыяна прамаўчала. Толькі ледзь усміхнулася, пазнаўшы ў гэтых словах далёкую версію самой сябе.
— Мужчына, сяброўка, выпадковасць — хто заўгодна, абы далі мне дом, прымалі рашэнні замест мяне і вызвалілі ад адказнасці. — Віёла паглядзела на яе. — Мусіць, апошнія тыдні я чакала гэтага і ад вас.
— Вельмі неразумна з твайго боку. Я з уласным жыццём ледзь спраўляюся.
Віёла ўсміхнулася, потым зноў пасур'ёзнела.
— Можа, я ўвесь час задавала не тое пытанне.
— А якое трэба?
— Можа, мне трэба спытаць, што я сама магу для сябе зрабіць.
Марыяна падняла кубак, але не адпіла.
— Мне патрэбна нешта сваё, — працягвала Віёла. — Праца, якую я навучуся рабіць добра. Месца, дзе магу быць карыснай — не таму, што нехта чагосьці ад мяне хоча, а таму, што сама выбрала быць там. Магчыма, заўтра зразумею, што дом састарэлых зусім не для мяне. Баюся, што не спраўлюся.
— І гэта была б карысная звестка. Не кожныя адчыненыя дзверы прызначаныя табе, але ўсё роўна варта ў іх зазірнуць.
— А калі ўсё сапсую?
— Тады ў доме з'явіцца яшчэ адна гісторыя, якую Анэта раскажа за кавай. Ёй вельмі не хапае новага матэрыялу.
Віёла засмяялася.
— Я сур'ёзна.
— Тады прыбяром за табой. А калі расчаруеш Анэту, яна скажа табе пра гэта яшчэ да выхаду.
Віёла задуменна паглядзела на кнігу.
— Мне яшчэ трэба навучыцца хоць трохі давяраць свету.
— Усяму свету?
— Не адразу. Для пачатку — невялікай яго частцы.
— Разумная засцярога. Я і сама прымаю свет малымі дозамі.
Нейкі час яны моўчкі пілі гарбату. За акном вечар змякчаў абрысы будынкаў, а праз расчыненае акно заходзіў цёплы пах мора.
— Заўтра я пайду ў той дом і пачну даследаваць гэты маленькі кавалачак свету, — сказала Віёла. — А магчыма, і сябе.
Памаўчала і дадала: — Хацела б мець вашую смеласць. Вы дапамаглі мне пасля таго, як я зманіла, адабрала тэлефон і стаяла з мужчынамі, якія ўкралі вашу машыну.
— Калі пералічыць усё разам, маё рашэнне і сапраўды здаецца даволі сумнеўным.
— Але вы ўсё роўна дапамаглі.
Марыяна апусціла вочы на гарбату.
— Не адразу. Я сумнявалася ў сабе. Злавалася. Баялася памыліцца. Часам думала, што найразумней пакінуць цябе ў спакоі.
— Чаму ж не пакінулі?
— Не ведаю, — прызналася Марыяна, усміхаючыся з-за краю кубка. — Можа, я таксама яшчэ вучуся давяраць свету. І ўбачыла ў табе нешта, чаго ты тады сама не магла ўбачыць.
— Маю прыгажосць?
— Вядома, я заўважыла тваю прыгажосць. Але заўважыла таксама, што ты спалоханая і галодная. Калі ты вярнулася з ключамі, мне захацелася даведацца, кім яшчэ ты можаш быць.
Віёла здзіўлена паглядзела на яе.
— Нават пасля гісторыі з віскі вам хацелася мяне ведаць?
— Мне было цікава. Раней гэта ўжо прыносіла мне клопаты.
Віёла ўсміхнулася і зноў пагладзіла вокладку. Потым пасур'ёзнела.
— Чаму вы ўсіх любіце?
— Усіх? — Марыяна падняла брыво. — Ты моцна пераацэньваеш ступень майго духоўнага прасвятлення. Некаторых людзей асабліва лёгка любіць на значнай адлегласці.
— Я сур'ёзна. Вы заўважаеце жанчын на пляжы. Размаўляеце з касіркамі. Дапамаглі мне. Наведваеце Анэту і прыносіце пачастункі супрацоўнікам. Як вы можаце так ставіцца да людзей? Яны небяспечныя. Хлусяць, здраджваюць, прычыняюць боль.
— Так. Некаторыя — сапраўды.
— І вы ўсё адно не баіцеся?
Марыяна на імгненне задумалася.
— Баюся. Я замыкаю дзверы і азіраюся ўначы. Страх можа быць карысным. Проста не хачу, каб ён прымаў за мяне кожнае рашэнне.
— А любоў?
— Я не люблю кожнага незнаёмца. Некаторых абмінаю. Але ўсё ж хачу сустракаць людзей, не чакаючы адразу найгоршага.
— А ты, здаецца, выратавала кагосьці з маёй шклянкі вады, — сказала Марыяна.
Віёла рэзка падняла галаву.
— Адкуль вы ведаеце пра павука?
— На стале лужына, а ты апошнія пяць хвілін глядзіш у акно з выразам таемнай дабрачынніцы.
— Ён ледзь не патануў.
— Але выжыў.
— Я яму дапамагла.
— Рада, што ты была побач.
Віёла апусціла вочы, хаваючы ўсмешку.
— Жыві.

РАЗДЗЕЛ ДВАНАЦЦАТЫ
У панядзелак раніцай Віёла асцярожна трымала белую скрынку міндальных пірожных абедзвюма рукамі, быццам у ёй ляжала не выпечка, а першы доказ таго, што яна можа зрабіць нешта вартае.
Першая партыя падгарэла. Другая ўдалася: пакрылася тонкай залацістай скарыначкай і напоўніла кухню цёплым водарам міндалю, ванілі і надзеі. Віёла вырашыла лічыць гэта добрым знакам. Калі нават місцы цеста можна даць другі шанец, дык, можа, чалавек таксама яго заслугоўвае.
Пакуль Марыяна везла яе ў дом састарэлых, Віёла ўяўляла, як узрадуецца Анэта. Яна падрыхтавала не толькі пірожныя, але і некалькі кампліментаў, цэлы папярэдні вечар перастаўляючы словы ў галаве. Убачыўшы, як некалькі шчырых слоў Марыяны змянілі пажылую жанчыну, Віёла захацела сама падарыць Анэце гэтае маленькае жаночае шчасце.
Цяпер, праўда, усе прыгожыя фразы зніклі з памяці.
Уначы Віёла амаль не спала. Яна апранулася яшчэ да світання, хаця выязджаць трэба было праз некалькі гадзін. Пальцы дрыжалі, калі яна падколвала валасы, а адзін непаслухмяны пасмук увесь час выбіваўся — нібы таксама адмаўляўся браць на сябе адказнасць.
Усю ноч уяўленне шчодра падкідвала ёй адну катастрофу за другой. Яна праспіць. Не зразумее ніводнага ўказання. Выпусціць паднос, пераблытае чыстыя ручнікі з бруднымі або пакрыўдзіць кагосьці сваёй кепскай іспанскай. Яшчэ да абеду ўсе даведаюцца, што яе адзіны сапраўдны талент — з дзіўнай эфектыўнасцю ствараць непрыемнасці.
Марыяна не спрабавала абвяргаць кожны страх асобна. Проста ехала праз сонечныя аліўкавыя гаі і часам паглядала на Віёлу, якая занадта моцна прыціскала скрынку да каленяў.
— Калі і далей будзеш так яе абдымаць, — заўважыла яна, — Анэце давядзецца есці міндальную кашу.
Віёла аслабіла хватку.
— Я хвалююся.
— Скрынка ўжо заўважыла.
Калі машына спынілася перад доўгім белым будынкам, Віёла не адчыніла дзверы. За вокнамі пачыналася звычайная раніца. Вецер варушыў дрэвы ў садзе, да ўвахода прывезлі свежы хлеб, а недзе ўнутры звінелі талеркі. Ніхто не здагадваўся, што жанчыне ў прыпаркаванай машыне некалькі крокаў да ўвахода падаюцца амаль пераходам праз бездань.
Віёла павярнулася да Марыяны. У вялізных зялёных вачах з'явілася тая дзіцячая бездапаможнасць, што заўсёды вярталася, калі трэба было самой прымаць рашэнне.
— Яны чакаюць ад мяне адказнасці. Я ніколі не мела сапраўднай працы.
— Сёння найперш яны чакаюць, што ты ўвойдзеш у гэтыя дзверы, — адказала Марыяна. — Потым нехта растлумачыць, што рабіць. У цябе тры выпрабавальныя дні, і адну цябе ніхто не пакіне.
— А калі я што-небудзь зламаю?
— Пастарайся не пачынаць з чалавека. Усё астатняе, хутчэй за ўсё, можна замяніць.
Віёла слаба ўсміхнулася.
— Вы ўвойдзеце са мной?
Марыяна цёпла паглядзела на яе, але пахітала галавой.
— Не. Гэта твой першы дзень, а не мой.
На імгненне Віёла хацела пакрыўдзіцца. Было б куды лягчэй увайсці за Марыянінай спінай, схавацца ў яе ўпэўненасці, дазволіць ёй загаварыць першай, усё патлумачыць і прыняць на сябе цяжар незнаёмых позіркаў. Але так Віёла і пражыла доўгія гады — шукала, за чыёй спінай схавацца, каб пазбегнуць няёмкай справы сталення.
Яна глыбока ўдыхнула, асцярожна адчыніла дзверы машыны і выйшла.
— Я вам патэлефаную.
— Калі скончыш.
— А калі захачу збегчы раней?
— Тады спачатку патэлефануй. Я хоць буду ведаць, у якім кірунку шукаць.
Марыяна ўсміхнулася і паехала. Віёла засталася адна каля ўвахода са скрынкай пірожных, невялікай сумкай і сэрцам, якое грукала так моцна, быццам патрабавала асобны выпрабавальны кантракт.
Анэта чакала на верандзе. Як толькі ўбачыла Віёлу, яе позірк адразу скіраваўся да скрынкі.
— Ты прыйшла, — сказала яна. — І прынесла доказ сваёй карыснасці.
— Пакуль што гэта толькі доказ, што я ўмею пячы. Не будзем перабольшваць.
Ад хвалявання Віёла забыла ўсе кампліменты, якія так старанна рыхтавала. Ніводзін з іх не захацеў з'явіцца своечасова.
Анэта адчыніла скрынку і выбрала самае вялікае пірожнае. Узрост аслабіў у ёй шмат што, але, відаць, не здаровы сэнс.
Яна адкусіла маленькі кавалачак і пачала жаваць з выразам рэстараннай крытычкі, ад меркавання якой залежыць лёс цэлай пірожнай дынастыі.
Віёла затаіла дыханне.
— Ты выглядаеш цалкам здольнай, — нарэшце абвясціла Анэта, не выказаўшы аніякага меркавання пра пірожнае. — Ідзі. Цябе чакаюць. Якасць абмяркуем пазней.
Як ні дзіўна, і камплімент, і абяцанне прысуду супакоілі Віёлу. Прынамсі адна частка раніцы ішла так, як мусіла: Анэта заставалася Анэтаю.
Эма сустрэла яе ў холе. На адміністратарцы быў вольны белы касцюм, які мякка паўтараў абрысы яе жаночай постаці. Добрая жанчына сярэдніх гадоў з пераменным поспехам спрабавала выглядаць строгай і непрыступнай. Вочы выдавалі яе: уважлівыя, стомленыя і занадта спагадлівыя для сапраўднай суровасці.
Побач стаяла Сафія — жыццярадасная бразільянка гадоў сарака. Яе бездакорна чыстая ўніформа і хуткі позірк падказвалі, што ні пыл, ні нядбайнасць, ні кепска вымыты кут не схаваюцца ад яе ўвагі.
— Сафія кіруе прыбіраннем, — патлумачыла Эма. — Сёння ты будзеш з ёй і не станеш рабіць нічога, чаго яна табе не пакажа.
Сафія працягнула руку.
— Сардэчна запрашаем. Нам сапраўды патрэбныя людзі.
Простыя словы нечакана сагрэлі Віёлу. Ніхто не спытаў, кім яна была раней, чаму не мае як след аформленых дакументаў, сталага адраса або прыстойнай біяграфіі. Тут былі патрэбныя рукі — і ўпершыню яе рукі маглі спатрэбіцца для чагосьці іншага, чым хавацца, адштурхоўваць або трымацца за чужое.
У распранальні Сафія дала ёй сінюю баваўняную ўніформу з большай колькасцю кішэняў, чым Віёла здолела б палічыць. Пераапрануўшыся, яна доўга стаяла перад люстэркам.
Не было ні элегантнай сукенкі, ні глыбокага дэкальтэ, ні велізарнай чорнай курткі. Нічога, што павінна было прыцягваць увагу, адцягваць яе або хаваць скрадзенае. Толькі зручныя чаравікі, акуратна падколатыя валасы і жанчына, ад якой чакаюць сумленнай працы.
Яна правяла далонямі па кішэнях.
Цяпер яны былі для карысных рэчаў.
— Навошта іх так шмат? — спытала яна.
— Нажніцы, ручка, нататнік, пальчаткі, бінты, ключы, — пералічыла Сафія. — На гэтай працы ўсё робіцца патрэбным якраз перад тым, як ты паспееш яго пашукаць.
— Адкуль вы ведалі, пра што я думаю?
— Тут вучышся разумець людзей без слоў. Асабліва тых, хто пяць хвілін стаіць перад люстэркам.
Сафія паглядзела на гадзіннік і дала Віёле ручку і маленькі нататнік.
— Час пачынаць. Усё запісвай. У нас звычайна няма часу тлумачыць двойчы.
Яна паказала, дзе захоўваюцца пальчаткі, анучкі і чыстая бялізна, якія сродкі падыходзяць для розных паверхняў і як уладкаваць вазок для прыбірання. Віёла старанна запісвала незнаёмыя іспанскія словы, блытала канчаткі, задавала пытанні і зноў іх запісвала. Яна хацела зразумець усё з першага разу, але паступова адкрыла: паўтарыць пытанне значна менш шкодна, чым упэўнена прыняць памылковае рашэнне.
Першую памылку яна зрабіла праз дваццаць хвілін.
Прыбіраючы доўгі калідор, Віёла пакінула вазок папярок прахода і перагарадзіла шлях пажылому мужчыну ў інваліднай калясцы. Сафія адразу адкаціла яго да сцяны.
— Калідор заўсёды павінен быць вольны. Асабліва на выпадак пажару.
Твар Віёлы заліло гарачынёй.
— Прабачце.
Яна паспешліва запісала правіла, чакаючы раздражнення ці насмешкі.
Пасля ўсіх катастроф, якімі Віёла палохала сябе ўначы, рэчаіснасць аказалася амаль расчаравальна лагоднай.
Пакрысе трывога пачала аслабляць хватку. Свет звузіўся да простых і зразумелых задач: адна ракавіна, адно люстэрка, адзін набор чыстай бялізны. Тут кожны рух меў мэту, кожная рэч — сваё месца. Бруднае рабілася чыстым. Скамечанае разгладжвалася. Пусты збан напаўняўся свежай вадой. Вынік можна было ўбачыць, дакрануцца да яго і пакінуць пасля сябе.
Да поўдня ў Віёлы балела спіна, а нататнік быў спісаны ўказаннямі. Яна прыбрала некалькі ванных пакояў, змяніла ручнікі, аднесла бялізну ў пральню і даведалася, што некаторыя жыхары могуць тройчы задаць тое самае пытанне і забыць адказ яшчэ да таго, як ён прагучыць.
Калі ўнутры зноў зацягваўся вузел няўпэўненасці, яна вяртала ўвагу да таго, што было перад ёй: плямкі на шкле, складкі прасціны, падноса, які трэба было данесці і не ўпусціць.
Падчас абедзеннага перапынку Віёла выйшла на веранду. Анэта сядзела за сваім звычайным столікам з кубкам кавы і амаль пустой скрынкай пірожных.
— Ты ўсё яшчэ тут? — хітра спытала яна.
— Здаецца, так.
— Добры пачатак. Пірожныя мы ўжо ацанілі.
— І як?
— Я ўсё яшчэ жывая.
— Значыць, удаліся.
— Не спяшайся. Для канчатковай высновы спатрэбіцца яшчэ адна партыя.
Атрымаўшы дазвол Сафіі, Віёла села насупраць. Толькі тады заўважыла, як там прыгожа. Птушыныя спевы ўпляталіся ў ціхую музыку, што даносілася з хола. Ветрык рухаў лісце ў садзе, сонца клала залатыя плямы на белыя парэнчы, а ў Анэцінай каве дрыжала малюсенькае адлюстраванне неба.
На пажылой жанчыне быў пяшчотны лавандавы шалік, акуратна завязаны на шыі. Ён змякчаў твар і падкрэсліваў яснае святло ў вачах.
Усе кампліменты, якія Віёла паўтарала загадзя, раптам зрабіліся непатрэбнымі.
— Гэты шалік вам вельмі пасуе, — шчыра сказала яна. — З ім вашы вочы здаюцца такімі маладымі.
Анэта застыла. Потым ледзь прыкметна расправіла плечы і дакранулася да шаліка кончыкамі пальцаў. Задавальненне асвятліла твар раней, чым яна паспела яго схаваць.
— Мае вочы маладзейшыя за ўсё астатняе ўва мне і без шаліка, — адказала яна з бездакорнай стрыманасцю.
— Гэта праўда.
Некалькі імгненняў яны маўчалі, але маўчанне было цёплым. Віёла зразумела, што камплімент — гэта не ліслівасць і не спосаб нешта атрымаць. Часам гэта проста ўменне ўбачыць прыгажосць іншага чалавека і вярнуць яе яму словамі.
Пасля паўгадзіннага перапынку яна вярнулася асвойваць мудрагелістыя таямніцы тутэйшай сантэхнікі.
Напрыканцы змены ногі гарэлі, рукі пахлі дэзінфектантам, а некалькі даўно забытых цягліц ужо пачалі падаваць афіцыйныя скаргі. Але гадзіны прайшлі без адзінай думкі пра ўцёкі.
Віёла стамілася, памылялася, пыталася і ледзь не пераблытала чыстыя анучкі з выкарыстанымі. Але засталася. Гэты просты факт напоўніў яе ціхім гонарам.
Эма спыніла яе каля хола.
— Заўтра прыйдзеш?
Віёла вагалася ўсяго імгненне.
У ранейшым жыцці яна прызвычаілася да абяцанняў, якія нічога не значылі. Цяпер адно кароткае слова мела вагу.
— Так. Я буду.
Калі супрацоўнікі пачалі разыходзіцца, Сафія заўважыла, што Віёла пераапранаецца незвычайна марудна. Складвала ўніформу з дбайнай акуратнасцю, нібы апошняя складка магла адкласці час адыходу.
— Не хочаш дадому? — спытала Сафія.
Віёла апусціла вочы.
Домам пакуль была кватэра Марыяны — цёплая і бяспечная, але ўсё ж не свая. Віёла не хацела прасіць яе ехаць па яе, а заўтра ранкам зноў прывозіць назад. Пасля першага сумленна адпрацаванага дня ў жыцці асабліва хацелася прыняць хаця б адно рашэнне самой.
— Далёка ехаць, а заўтра трэба быць тут рана, — няўпэўнена сказала яна. — Можна мне пераначаваць тут?
Сафія патэлефанавала Эме. Пасля кароткай размовы Віёле дазволілі заняць невялікі вольны пакой, які часам прапаноўвалі супрацоўнікам падчас выпрабавальнага тэрміну або сваякам жыхароў, калі ім трэба было застацца на ноч.
Большую частку мэблі пакінула сям'я ранейшага жыхара: вузкі драўляны ложак, круглы стол і чатыры разьбяныя крэслы, занадта вытанчаныя для такога сціплага пакоя.
Насупраць ложка вісела карціна італьянскай тэрасы над зіхатлівым сінім морам. Пад бязмежным небам па вадзе плыў адзінокі белы ветразнік.
— Сям'я яшчэ можа вярнуцца па карціну, — папярэдзіла Сафія.
— Тады не буду прывязвацца да яе, пакуль мне не зацвердзяць дакументы.
— Разумна. Хоць да прыгожых рэчаў мы звычайна прывязваемся раней, чым успамінаем пра дазвол.
Калі Сафія пайшла, Віёла дастала з маленькай сумкі расчоску, зубную шчотку, чыстую бялізну і начную кашулю. Усё, што ёй належала, займала менш за палову адной шуфляды.
А другая палова па-ранейшаму была пустая.
Можа, аднойчы ёй будзе чым яе запоўніць.
Віёла патэлефанавала Марыяне і папрасіла не прыязджаць.
— Так моцна спадабалася? — весела спытала тая.
— Я занадта стамілася, каб адначасова гаварыць і рухацца. Хачу прыняць душ, легчы і сёння больш нічога не вырашаць.
— Амаль як дарослая жанчына пасля працоўнага дня.
— Не перабольшвайце. Пакуль што я проста вельмі стомленая жанчына.
— Усё роўна выдатны пачатак.
У голасе Марыяны не было ні крыўды, ні трывогі. Яна не спрабавала ўгаварыць Віёлу вярнуцца і не нагадвала пра ўсё, што зрабіла для яе. Проста пажадала добрай ночы і папрасіла патэлефанаваць раніцай.
Віёла яшчэ некалькі імгненняў трымала тэлефон каля вуха пасля таго, як размова скончылася. Упершыню свабода не азначала, што яе кінулі. Ёй дазволілі застацца, бо нехта даверыў ёй самой выбраць, дзе правесці ноч.
Яна стаяла пад цёплым душам, пакуль з цела не знік пах дэзінфектанту. Разам з ім вада змывала напружанне бяссоннай ночы, страх зганьбіцца і жах перад чужымі чаканнямі. Засталася сумленная стома — цяжкая, амаль салодкая, заробленая кожным рухам рук.
Віёла легла на вузкі ложак і глядзела на намаляванае мора. Белы ветразнік здаваўся малюсенькім пад неабсяжным небам, але ўпарта трымаў курс па зіхоткай вадзе. Яму не трэба было ведаць увесь шлях наперад. Толькі злавіць вецер і не апускаць ветразі.
Віёла ўсміхнулася.
Заўтра яе зноў будуць чакаць.
З гэтым новым і амаль пяшчотным пачуццём яна заплюшчыла вочы.
Яна заснула раней, чым белы ветразнік паспеў дасягнуць краю карціны.

РАЗДЗЕЛ ТРЫНАЦЦАТЫ
Віёла прачнулася сярод ночы — а можа, ёй толькі прыснілася, што прачнулася.
Пакой выглядаў дакладна так, як перад сном: вузкі драўляны ложак, круглы стол, чатыры разьбяныя крэслы і італьянская карціна, на якой адзінокі белы ветразнік перасякаў зіхоткае мора. Стары кандыцыянер роўна гудзеў пад столлю, а за акном у садзе шамацела лісце.
І ўсё ж нешта змянілася.
Ноч зрабілася занадта ціхай, нібы спынілася на парозе і прыслухалася. Месячнае святло, што пранікала праз не да канца засунутыя фіранкі, здавалася гусцейшым, чым раней. Яно павольна разлівалася па падлозе, як серабрыстая вада, дасягала круглага стала і знікала пад нагамі мужчыны, што сядзеў за ім.
Віёла не чула, як ён увайшоў.
Стары згорбіўся ў адным з разьбяных крэслаў, паклаўшы абедзве рукі на паліраваную ручку кія. На ім быў цёмны старамодны касцюм з бездакорна зашпіленай камізэлькай. Серабрыстыя валасы старанна зачэсаныя назад, а стомлены твар захоўваў пабляклую элегантнасць чалавека, які калісьці шчыра верыў, што свет мусіць змоўкнуць, калі ён загаворыць.
У святле месяца яго профіль здаўся палохаюча знаёмым. Форма вуснаў, высокі лоб і лёгкі нахіл галавы так моцна нагадалі Віёле маці, што пазнаванне прыйшло раней за ўспамін.
Яна нерухома ляжала пад прасцінай. Па спіне паволі прабег холад, хоць у пакоі было цёпла.
— Дзядуля? — прашаптала яна.
Стары падняў галаву.
— Нарэшце. Адвакаты не любяць чакаць, пакуль нехта спрабуе іх пазнаць.
Голас быў нізкі і сухі, але ў ім гучала стрыманая іронія чалавека, які ніколі не страціў звычкі валодаць увагай суразмоўцы.
Віёла бачыла дзядулю толькі на старых сямейных фотаздымках: каля будынка суда са скураным партфелем, за сталом, заваленым паперамі, з паднятым келіхам на нейкім даўно забытым свяце. Маці рэдка гаварыла пра яго, а калі гаварыла, любоў і сорам змагаліся ў кожным сказе, і ніводнае пачуццё так і не перамагала канчаткова.
— Ты сапраўды быў добрым адвакатам? — спытала Віёла.
— Вельмі добрым. І значна горшым мужам і бацькам. — Ён лёгка пастукаў пальцамі па ручцы кія. — На жаль, розум і мудрасць — не адно і тое ж. Я прысвяціў шмат гадоў таму, каб даказаць гэтую розніцу без усялякага разумнага сумневу.
— Маці казала, што ты піў.
— Твая маці выкладала факты з дакладнасцю, вельмі нязручнай для абароны.
— Яна называла цябе алкаголікам.
— І ў яе былі паказанні адзінага сведкі, якому я веру безумоўна: мае ўласныя.
Віёла паднялася і села ў ложку, прыціснуўшы прасціну да грудзей. Яна ўсё яшчэ не ведала, ці спіць, але страх паступова саступаў суму.
— Я таксама піла, — прызналася яна.
— Ведаю.
— І не толькі піла.
— Спачатку я казаў сабе, што п'ю толькі ў цяжкія дні, — сказаў ён. — А потым цяжкім стаў кожны дзень.
Цішыня зноў апусцілася на пакой.
Віёла ўявіла сваю маці маленькай дзяўчынкай, якая ляжыць у цемры і слухае крокі на лесвіцы. Магчыма, па іх цяжкасці яна спрабавала здагадацца, які бацька ўвойдзе сёння ў дом: вясёлы, злы, раскаяны ці той, ад якога разумней схавацца.
Дзяўчынка вырасла, нарадзіла ўласных дзяцей і, можа, так і не навучылася давяраць цішыні за дзвярыма.
— Навошта ты прыйшоў? — спытала Віёла.
Стары павярнуўся да намаляванага мора.
— Папрасіць у цябе прабачэння.
— У мяне? Я ж ледзь цябе ведала.
Віёла мацней сціснула край прасціны.
— Дык я стала такой праз цябе?
— Не. Я раніў тваю маці, а яна прынесла гэты страх у тваё дзяцінства. Да бутэлькі ты пацягнулася сама. Я не магу зваліць твой выбар на яе ці забраць яго ў цябе.
— Тады за што ты просіш прабачэння?
— За тое, што скараціў табе дарогу да яе.
Ён апусціў галаву, і ўпершыню Віёла ўбачыла перад сабой не ўпэўненага ў сабе адваката са старых здымкаў, а знясіленага чалавека, вымушанага глядзець на наступствы ўласнага жыцця.
Вочы Віёлы напоўніліся слязьмі.
— Я прычыніла маці столькі болю.
— Тады аднойчы сама папросіш у яе прабачэння. Я адвакат, а не пасярэднік паміж упартымі жанчынамі.
Віёла нечакана ўсміхнулася.
— Яна мне даруе?
— Не ведаю. Сёння я ўпершыню вырашыў не даваць паказанняў пра факты, на якія няма доказаў.
Ён уважлівей паглядзеў на яе.
— Чаму ты прыйшоў сёння ўначы?
— Бо сёння ты зрабіла тое, чаго я так і не навучыўся.
— Прыбрала некалькі ванных пакояў?
— Ніколі не недаацэньвай цывілізацыйную сілу чыстай сантэхнікі, але я не пра гэта. Табе было страшна, ды ты ўсё адно ўвайшла ў дзверы. Памылілася і не ўцякла. А потым абяцала вярнуцца заўтра.
Стары злёгку нахіліўся наперад.
— Чалавек, які будуе планы на раніцу, ужо выбраў жыццё.
Віёла закрыла твар далонямі. Слёзы цяклі паміж пальцамі, але ў іх не было ранейшага адчаю. Гэта быў боль, які нарэшце атрымаў імя і ад гэтага страціў частку сваёй сілы.
— Я не хачу пражыць тваё жыццё, — прашаптала яна.
— Дык не жыві ім.
— А калі ўсё паўторыцца?
— Мінулае любіць паўтарацца, пакуль нехта не набярэцца смеласці адказаць яму інакш. Сёння ты адказала.
За яго спінай з'явілася вузкая паласа святла, хоць ніякая лямпа не гарэла. Святло павольна прайшло па сцяне і кранула раму карціны. Намаляванае мора здрыганулася, па ім пайшлі серабрыстыя рабізны, а белы ветразнік паволі павярнуў да зіхоткага далягляду.
Стары падняўся.
На кароткае імгненне гады аслабілі хватку. Сагнутая спіна выпрасталася, з твару зніклі зморшчыны, а з рукі — кій. Перад Віёлай стаяў малады адукаваны адвакат са сямейных фотаздымкаў — яшчэ да таго, як ганарыстасць і алкаголь спустошылі яго талент, разбурылі дом і пасеялі страх у сэрцы маленькай дачкі.
— Не працягвай маё жыццё, — сказаў ён. — Жыві сваім. І падзяліся ім з тымі, хто яшчэ тут.
— Я зноў цябе ўбачу?
Ён усміхнуўся.
— Калі-небудзь. Але вельмі спадзяюся, што не хутка. Новая кансультацыя ў найбліжэйшы час сведчыла б, што першая не дапамагла.
Віёла засмяялася скрозь слёзы. Сум, палёгка і нечаканая радасць блізкасці з чалавекам, якога амаль не ведала, але чый цяжар насіла шмат гадоў, зліліся ў гэтым смеху.
Там, дзе была сцяна, з'явіўся высокі праём, напоўнены цёплым залацістым святлом. За ім уздымалася серабрыстая сцежка — ці то месячнае святло на вадзе, ці то лесвіца проста ў начное неба.
Дзядуля павярнуўся да святла.
— Прабач мяне, калі калі-небудзь зможаш.
Віёла паглядзела на яго малады твар, і раптам ёй здалося, што за ім стаяць усе жанчыны іхняга роду: бабуля, маці, сястра. Кожная несла свой боль, кожная любіла як умела, кожная занадта доўга маўчала.
— Я ўжо дарую табе, дзядуля, — сказала яна скрозь слёзы. — За ўсё. І люблю цябе.
Апошні след напружання знік з яго твару. Вочы, яшчэ нядаўна стомленыя і строгія, напоўніліся такой цеплынёй, што Віёла ўбачыла ў ім не крыніцу спадчыннай раны, а дарагога чалавека, які збіўся са шляху задоўга да яе і знайшоў дарогу дадому занадта позна.
Ён паклаў руку на сэрца.
— І я люблю цябе, мая дарагая дзяўчынка. Любіў заўсёды, нават калі ўжо не мог быць побач.
— Але ты амаль мяне не ведаў.
— Тут мы бачым больш, чым здолелі заўважыць пры жыцці. Я даглядаю за табой і бываю бліжэй, чым табе здаецца. Проста да сёння ты так імкліва ўцякала, што не магла мяне адчуць.
Віёла ўсхліпнула і ўсміхнулася.
— Значыць, ты ўсё бачыў?
У вачах успыхнула знаёмая адвакатская весялосць.
— Не хвалюйся. Нават на нябёсах сваякі не абавязаныя раскрываць усе падрабязнасці.
Дзядуля ступіў да залацістых дзвярэй і яшчэ раз павярнуўся на парозе.
— Жыві доўга, Віёла. І кожны раз, калі здасца, што ты засталася адна, памятай: любоў не знікае са смерцю чалавека. Яна толькі робіцца нябачнай.
— Буду памятаць.
— Я побач, — сказаў ён. — І ганаруся, што ты спынілася там, дзе я працягваў падаць.
Ён ступіў у ззянне.
Святло згарнулася вакол яго. Залацістыя дзверы бязгучна зачыніліся, пакінуўшы тонкую серабрыстую лінію, якая яшчэ некалькі імгненняў дрыжала на падлозе, перш чым растварыцца ў цемры.
Віёла расплюшчыла вочы.
Яна сядзела на краі ложка, трымаючы ў руцэ прасціну. Крэсла каля круглага стала было пустое, карціна нерухома вісела на сцяне, а стары кандыцыянер гудзеў з поўнай абыякавасцю да памерлых адвакатаў, сямейных грахоў і паўночных прымірэнняў.
Тэлефон каля ложка паказваў другую гадзіну ночы.
Марыяна дала яго Віёле перад тым, як пакінула яе ў доме састарэлых. У ім былі захаваныя толькі некалькі нумароў: служба дапамогі, доктарка Альварэс, сам дом і Марыяна.
— Можаш тэлефанаваць у любы час, — сказала тая.
— Нават уначы?
— Асабліва ўначы. Няшчасці славяцца тым, што не паважаюць працоўных гадзін.
Цяпер Віёла трымала маўклівы тэлефон абедзвюма рукамі, але не тэлефанавала. Страх ужо мінуў. Засталіся сум, палёгка і пытанне, на якое не было адказу: ці знямога выклікала гэты сон, ці падсвядомасць знайшла адзіны твар, здольны вымавіць словы, якія ў іхняй сям'і не прамаўлялі пакаленнямі?
Віёла засунула тэлефон пад край падушкі і зноў легла.
На пацямнелай карціне белы ветразнік амаль не было відаць. Але яна ведала: ён усё яшчэ там, сярод начных хваляў, рухаецца да берага, што існуе недзе за рамай.
Гэтым разам сон прыйшоў лагодна.

РАЗДЗЕЛ ЧАТЫРНАЦЦАТЫ
Раніца прынесла ў дом састарэлых смерць.
Віёла даведалася пра гэта амаль адразу, як выйшла з пакоя. Звычайна ўпарадкаваны калідор жыў у іншым рытме: адчыняліся і зачыняліся дзверы, ціхія галасы перакрыжоўваліся, а супрацоўнікі, якія звычайна знаходзілі хвіліну яе прывітаць, паспешліва праходзілі міма з сур'ёзнымі тварамі.
Уначы памерла адна з жыхарак.
— Мэры, — сказала Сафія. — Яна жыла тут шмат гадоў.
Віёла паглядзела ўдоўж калідора, хоць і не ведала, які пакой належаў Мэры.
— Ты ніколі не бачыла памерлага чалавека, праўда? — спытала Сафія.
Віёла пахітала галавой.
— Тады сёння паглядзіш, як мы падрыхтуем яе.
— Вы маеце на ўвазе цела?
— Я маю на ўвазе Мэры.
Папраўка прагучала мякка, але Віёла яе зразумела.
— Ты толькі назіраеш, — дадала Сафія. — Не дакранайся да яе, пакуль я не папрашу дапамагчы.
Віёла кіўнула. Розум прыняў указанне, а ўсё астатняе ў ёй ужо разглядала некалькі магчымых шляхоў да найбліжэйшага выхаду.
Перад тым як пакінуць Віёлу ў доме, Марыяна дала ёй тры правілы.
— Не дапамагай, пакуль не папросяць. Не крытыкуй. І стаўся да кожнага так, як хацела б, каб ставіліся да цябе.
— Усяго тры?
— Для пачатку. Цывілізацыя не за адзін дзень з'явілася.
Потым яна дадала адну практычную параду.
— Калі не разумееш, што табе кажуць па-іспанску, усміхніся і скажы «tranquilo». Гэта значыць «не хвалюйцеся». Людзям падабаецца, калі іх супакойваюць, нават калі ты не ведаеш, з-за чаго яны хвалююцца.
Цяпер, ідучы за Сафіяй у кладоўку, Віёла моўчкі паўтарала першае правіла.
Не дапамагай, пакуль не папросяць.
Сафія наліла цёплай вады ў тазік, дадала трохі сродку для мыцця і паставіла яго на вазок. Побач паклала некалькі мяккіх аднаразовых сурвэтак для мыцця і выцірання, тры чыстыя белыя прасціны, свежую бялізну, бірку з імем, драўляны крыжык і Біблію.
Яшчэ некалькі хвілін таму смерць была абстрактным, трохі тэатральным словам. Цяпер у яе з'явіліся цёплая вада, чыстае палатно і дакументы.
Яны спыніліся перад зачыненымі дзвярыма. На таблічцы акуратнымі курсіўнымі літарамі было напісана адно імя: Мэры.
Учора за гэтымі дзвярыма жыла жанчына. Можа, скардзілася на сняданак, глядзела ў акно або чакала таго, хто так і не прыйшоў. Яна заснула, не ведаючы, што больш не ўбачыць раніцы.
Сафія на імгненне дакранулася да рукі Віёлы.
— Першы раз цяжка. Потым вучышся глядзець на пакуты і не забіраць іх усе дадому.
— То бок нічога не адчуваць?
— Адчувай, — сказала Сафія. — А потым дазволь астатнім дапамагчы табе несці гэты цяжар.
Сафія падняла правую руку і перахрысцілася, дакрануўшыся да лба і грудзей, потым правёўшы рукой злева направа па плячах.
— Божа, дапамажы нам, — прашаптала яна.
І адчыніла дзверы.
На бездакорна белым ложку ляжала малюсенькая старая.
Твар Мэры быў жаўтлявы, глыбока зморшчаны, шчокі запалыя, а тонкія сівыя валасы каля скроняў здаваліся амаль празрыстымі ў ранішнім святле. Пад прасцінай яна была такая маленькая, што першая думка Віёлы была не пра смерць, а пра крохкасць: нібы час паволі забраў з цела ўсё лішняе і пакінуў толькі найлёгшы абрыс.
Віёла засталася каля дзвярэй.
Яна чакала, што смерць будзе палохаць чымсьці відавочным. Але больш за ўсё трывожыла яе поўная нерухомасць.
Жывыя людзі ніколі не бываюць зусім нерухомыя. Нават у сне цела дыхае, паварочваецца і без дазволу ці пахвалы працягвае сваю нябачную працу.
Грудзі Мэры не падымаліся.
Толькі тады Віёла па-сапраўднаму зразумела, на што глядзіць.
Сафія надзела пальчаткі, намачыла аднаразовую сурвэтку ў цёплай вадзе і пачала абмываць Мэры. Рукі рухаліся спакойна і дакладна, без спешкі і збянтэжанасці. Калі сурвэтка забруджвалася, яна выкідала яе і брала новую.
Віёла назірала.
Абмыць, выцерці, павярнуць, накрыць.
Дзеянні здаваліся амаль звычайнымі, калі не ўлічваць, што жанчына, пра якую клапаціліся, ніколі не расплюшчыць вочы і не падзякуе.
Калі Сафія правяла вільготнай сурвэткай па худым плячы Мэры, Віёла раптам згадала дзядулю.
Ён быў разумным чалавекам, адукаваным адвакатам, які калісьці выступаў у судах з такой упэўненасцю, што людзі давяралі яго меркаванням. Алкаголь паволі аднёс яго ад прафесіі, сям'і і самога сябе. Ён памёр у шэсцьдзесят шэсць гадоў пасля заўчаснага інсульту ў псіхіятрычнай бальніцы.
Ні Віёлы, ні яе маці не было побач.
Віёла не ведала, хто абмываў дзядулю пасля смерці. Не ведала, чые рукі заплюшчылі яму вочы, паправілі адзежу або паставіліся да пакінутага цела з той годнасцю, якую ён пры жыцці не заўсёды дазваляў сабе.
Можа, там быў нехта, падобны да Сафіі.
Думка балюча ўладкавалася пад рэбрамі.
— Дапамажы мне павярнуць яе, — сказала Сафія.
Віёла застыла.
Дагэтуль указанне не дакранацца бараніла яе. Цяпер яе папрасілі.
Яна падышла да ложка і падклала руку пад плячо Мэры.
Калені дрыжалі, але рукі слухаліся.
Плячо было сапраўднае, мела вагу і абрысы, але нешта істотнае яго пакінула. Віёла міжволі адхіснулася.
— Заставайся на месцы, — спакойна сказала Сафія. — Я павярну яе да цябе. Падтрымлівай, але не цягні.
Віёла праглынула камяк у горле і кіўнула.
Калі Сафія пацягнула прасціну да сябе, цела Мэры мякка перакацілася набок, і галава раптам павярнулася да Віёлы.
На адно недарэчнае імгненне яна чакала, што вочы расплюшчацца.
Але з Мэрынага рота вылілася цёмная вадкасць і расплылася па белай падушцы.
Віёла перастала дыхаць.
Цела напружылася, але рукі засталіся пад плячом Мэры.
— Пасля смерці так бывае, — ціха сказала Сафія. — Вадкасць можа вярнуцца са страўніка. Трымай яе.
Віёла не магла адказаць. Яна ўтаропілася ў цёмную пляму на бездакорна белай падушцы, узрушаная разуменнем: смерць — гэта не прыгожая нерухомасць карцін, свечак і складзеных рук. У цела ёсць апошнія працэсы, якім абыякавыя годнасць і пачуцці сведкаў.
Сафія змяніла падушку і свежай сурвэткай выцерла твар Мэры. Яе рухі заставаліся спакойнымі, амаль пяшчотнымі.
Ногі Віёлы ўсё яшчэ дрыжалі.
Рукі працягвалі працаваць.
Яны змянілі забруджаную бялізну і яшчэ раз абмылі Мэры. Віёла падтрымлівала, трымала і адпускала толькі тады, калі Сафія казала.
Калі Мэры стала чыстай, яны апранулі яе ў свежую бялізну і расправілі вакол белыя прасціны. Сафія праверыла апазнавальную бірку і замацавала яе паводле правілаў. На ёй стаяла тое самае імя: Мэры.
Віёла глядзела на імя.
Такая маленькая бірка для цэлага жыцця.
Сафія пяшчотна склала Мэры рукі і паклала паміж імі драўляны крыжык.
— Навошта ўсё гэта, калі яна нічога не адчувае? — спытала Віёла.
— Сваякі захочуць убачыць яе чыстай, дагледжанай, — адказала Сафія. — Яны павінны ведаць, што напрыканцы нехта абыходзіўся з ёй пяшчотна.
Віёла апусціла вочы.
Яна зноў падумала пра дзядулю і паспрабавала ўявіць, ці падрыхтаваў яго нехта з такім жа клопатам. Спытаць ужо не было ў каго.
Сафія зняла пальчаткі і правай рукой зноў перахрысцілася — злева направа.
— Госпадзе, дай супакой слузе тваёй Мэры.
Віёла паўтарыла рух.
Яна не ведала, ці верыць у гэтую малітву, але вырашаць гэта цяпер не здавалася абавязковым.
Разам яны прыбралі тумбачку, паставілі на яе Біблію, невялікі букет і фотаздымак у рамцы.
Віёла паглядзела на фота.
Упэўненая ў сабе маладая жанчына ўсміхалася ў камеру з галінкай бэзу ў руках. Валасы мякка атачалі жывы твар, а прамы позірк належаў чалавеку, для якога старасць і смерць існавалі ў далёкім сусвеце.
— Гэта Мэры?
— Гэта таксама Мэры.
Віёла перавяла позірк з фота на ложак.
Калі яны выйшлі, калідор здаўся амаль абразліва жывым. Побач грукатаў вазок са сняданкам, нехта клікаў медсястру, а пажылы мужчына гучна спрачаўся пра нешта, што, відаць, не магло пачакаць і хвіліны.
Віёла ўдыхнула.
Паветра напоўніла яе лёгкія.
— Ты добра справілася, — сказала Сафія.
— Ногі ў мяне дрыжалі.
— А рукі працавалі.
Віёла азірнулася на дзверы Мэры.
— Лепш бы яны зусім не паміралі.
— Аднойчы мы ўсе там будзем.
Віёла нічога не сказала. Яна была занадта ўзрушаная, каб адказаць, а ўбачанае стаяла занадта блізка.
Сафія дала ёй хвіліну, а потым мякка накіравала да звычайных спраў дома.
— Мэры мы больш не патрэбныя. А жывым — патрэбныя.
Дом састарэлых з дзіўнай хуткасцю вярнуўся да звыклага рытму. Трэба было прыбраць посуд, змяніць ручнікі і вымыць падлогу. Нечыя згубленыя акуляры нарэшце знайшліся на галаве мужчыны, які паўраніцы абвінавачваў усіх навокал у крадзяжы. Дзве старыя горача спрачаліся пра адчыненае акно, а трэцяя скардзілася, што ёй не прынеслі каву, якую яна ўжо выпіла.
Віёла радавалася кожнай недарэчнасці.
Пасля страшнай нерухомасці ў пакоі Мэры нават скаргі гучалі суцяшальна.
Пасля абеду Сафія папрасіла вывезці аднаго пажылога спадара ў сад.
Віёла пакаціла ягоную інвалідную каляску па сцежцы да лаўкі каля пахучага куста руж. Яна села, а стары застаўся драмаць у калясцы, вывучаючы свае рукі, нібы толькі што іх заўважыў.
Паветра вакол куста было насычана чароўным пахам руж. Віёла глыбока ўдыхала, амаль п'янеючы ад яго саладосці, але стары, здавалася, не заўважаў водару.
Яна павярнулася да кветак і пачала разглядаць іх з незвычайнай увагай.
Якія ж яны прыгожыя.
Маленькія, яшчэ не раскрытыя бутоны раслі побач з велічнымі ружамі ў поўным росквіце. З таго самага цёмнага кораня ішлі засохлыя барвовыя кветкі, чые галоўкі ўжо схіліліся да зямлі.
Пачатак, поўня і канец жылі на адным кусце.
Вось дык адкрыццё, падумала яна.
Стары варухнуўся ў калясцы і падняў галаву. Некалькі секунд ён, здавалася, не ведаў, дзе знаходзіцца. Потым загаварыў па-іспанску.
Віёла не зразумела нічога.
З яго вуснаў ліўся паток мяккіх шыпячых і мурлыкальных гукаў, што нарасталі і сціхалі з неадкладнасцю, якую яна не магла расшыфраваць.
Яна ўспомніла Марыяніну параду.
— Tranquilo, — з усмешкай сказала Віёла.
Стары паглядзеў на яе, відаць здзіўлены ўпэўненасцю адказу, які не меў бачнага дачынення да пытання.
Віёла паднялася, узялася за ручкі каляскі і павезла яго назад да будынка.
— Tranquilo, — паўтарыла яна мякчэй.
Увечары ў Віёлы балела спіна, а рукі ледзь адчувальна пахлі мылам, колькі б яна іх ні мыла. Унутры пакой Мэры заставаўся пакутліва блізкім.
Пасля змены Віёла выйшла бакавой брамкай і пайшла, сама не ведаючы куды. Нерухомы твар Мэры не адпускаў яе; як і цёмная вадкасць на белай падушцы, і маладая жанчына з бэзам на здымку.
Каля аўтобуснага прыпынку быў бар. У расчыненыя дзверы яна ўбачыла, як у шклянку ліецца бурштынавая вадкасць.
Жаданне прыйшло без паэзіі. У роце перасохла, далоні астылі, і кожная частка цела прыгадала кароткую цішыню, якую мог даць алкаголь. Адзін глыток, падумала яна. Толькі каб больш не бачыць таго пакоя.
Яна ўвайшла і замовіла віскі.
Бармен паставіў шклянку перад ёй. Віёла абхапіла яе абедзвюма рукамі — не таму, што збіралася маліцца, а таму, што яны занадта моцна дрыжалі, каб спакойна вісець уздоўж цела.
Некалькі секунд яна глядзела, як святло рухаецца ў віскі. Нішто ў шклянцы не пагражала ёй. У гэтым і быў яе даўні талент.
Віёла дастала тэлефон і патэлефанавала Марыяне.
— Я замовіла выпіць, — сказала яна, калі тая адказала.
Настала паўза — такая кароткая, што яшчэ не паспела зрабіцца страхам.
— Ты ўжо выпіла?
— Не.
— Тады пакінь шклянку на стойцы і выйдзі на вуліцу.
— Пабудзь са мной.
— Я тут.
Віёла паклала грошы каля некранутай шклянкі і выйшла. Марыяна заставалася на сувязі, пакуль яна перайшла дарогу, мінула прыпынак і дасягнула брамы дома састарэлых.
На наступным прыёме Віёла расказала доктарцы Альварэс пра некранутае віскі. Доктарка дадала да медыцынскага назірання штотыднёвыя кансультацыі па залежнасці, і Віёла запісала дату першай у нататнік.

РАЗДЗЕЛ ПЯТНАЦЦАТЫ
Прайшлі два доўгія тыдні.
Пасля вечара з некранутым віскі Віёла не спрабавала схаваць таго, што здарылася. На наступную раніцу яна ўсё расказала Сафіі, а потым разам з Марыянай патэлефанавала доктарцы Альварэс і атрымала новы план падтрымкі на выпадак, калі цяга вернецца.
Тры выпрабавальныя раніцы непрыкметна перараслі ў часовы працоўны расклад. Пакуль Эма займалася дакументамі, Віёле давяралі толькі простыя справы пад наглядам, але нават гэта здавалася амаль цудам.
Дні напаўняліся вазкамі для прыбірання, горамі посуду, незнаёмымі іспанскімі словамі і адкрыццём, што пыл валодае амаль звышнатуральнай здольнасцю вяртацца на дакладна тое месца, адкуль яго прыбралі ўсяго некалькі гадзін таму.
Віёла пакрысе зблізілася з Анэтаю, хоць іх сяброўства ўсё яшчэ складалася пераважна з хуткіх прывітанняў і кароткіх размоў у калідорах.
Звычайна велічная Анэта сядзела на тэрасе ў свежым строі з кубкам кавы і назірала за жыццём установы з засяроджанасцю каралевы, што слухае даклады пра кепска кіраванае каралеўства. Аднойчы на яе плячах ляжаў лёгкі лавандавы шалік, другім разам яна з'яўлялася ў крэмавым накідзе ці далікатным жамчужна-шэрым кардыгане. Віёла заўважала кожную змену і ўжо не саромелася сказаць пра яе.
— Гэты колер робіць вашы вочы яшчэ ярчэйшымі.
— Мае вочы выдатна спраўляюцца і без дапамогі, — адказвала Анэта, тут жа распраўляючы плечы і папраўляючы каўнер.
Кожны раз, калі Віёла спяшалася міма, Анэта падымала палец.
— Міндальныя пірожныя.
— Я памятаю.
— Памятаць — не тое самае, што пячы.
— Я працую.
— Я таксама. Чакаю.
Часам Анэта паспявала спытаць, як справы.
— Muy bien, — усё больш упэўнена адказвала Віёла.
У тыя тыдні Віёла асабліва зацікавілася Мануэлем, адным з самых старых жыхароў.
— Яму дзевяноста сем, — сказала Сафія. — Раней выкладаў матэматыку.
Мануэль быў маленькім худым чалавекам, чыё цела нібы паволі сышло само ў сябе, пакінуўшы знешняму свету толькі самае неабходнае. Большасць часу ён ляжаў у ложку цалкам апрануты, быццам сон мог раптам выклікаць грамадскую надзвычайную сітуацыю, у якой піжама выглядала б непрыстойна.
Ён рэдка выходзіў з пакоя і ніколі добраахвотна не распранаўся. Купанне патрабавала доўгіх перамоў і, калі магчыма, дыпламатычнага ўдзелу мужчын з персаналу. Мыла і вада здаваліся яму небяспечнымі паскаральнікамі часу, быццам стараннае мыццё магло наблізіць смерць мацней, чым гэта здолелі зрабіць дзевяноста сем гадоў.
І ўсё ж у ванную ён хадзіў без дапамогі. Ногі служылі, калі трэба было, а Мануэль прымаў іх сціплую вернасць без удзячнасці.
Сняданак, абед і вячэру прыносілі ў пакой. Ежа звычайна заставалася недаедзенай або зусім некранутай.
Кожную раніцу Мануэль рабіў адно і тое ж абвяшчэнне:
— Думаю, сёння я памру.
І ніколі не паміраў.
Смерць, мабыць, выпрацавала раздражняльную звычку ігнараваць яго расклад.
У пакоі стаяла неверагодная колькасць кніг. Яны запаўнялі паліцы, высіліся няроўнымі вежамі каля сцен і ляжалі пыльнымі радамі пад акном. Іх было амаль столькі ж, колькі ў кватэры Марыяны, але Марыяніны кнігі чыталі, перастаўлялі і часам з імі спрачаліся. Мануэлевы знікалі пад тоўстым шэрым пластом, нібы пакінуты горад, які паволі засыпае попел.
Ён больш іх не чытаў.
І не дазваляў нікому да іх дакранацца.
Кожны раз, калі Віёла спрабавала дабрацца швабрай за крэсла або залезці занадта далёка пад стол, Мануэлевы вочы адразу расплюшчваліся.
— Не чапай.
— Я мыю падлогу.
— З падлогай усё было добра.
— З падлогай усё кепска ўжо некалькі гістарычных эпох.
— Пакінь.
Віёла пакідала.
Першае правіла Марыяны было асабліва карысным з людзьмі, якія лічылі дапамогу ўварваннем: не дапамагай, пакуль не папросяць.
Віёла прыбірала толькі там, дзе дазваляў Мануэль. Забірала падносы, выкідала смецце, мыла ванную і стрымлівала жаданне вызваліць кнігі з іх павольнага пыльнага пахавання.
Найбольш непакоіў яе цяжкі пах. У ім змяшаліся нясвежая адзежа, старая ежа, нямытая скура і паветра вокнаў, што занадта доўга заставаліся зачыненымі. А пад усім гэтым быў нечым цішэйшы і больш сумны — пах жыцця, якое паволі адступае.
Мануэль чакаў смерці з цярплівасцю чалавека, на чыю апошнюю сустрэчу ўжо спазніліся на некалькі дзесяцігоддзяў.
Аднойчы раніцай Віёла працірала падлогу каля яго ложка, калі ён раптам расплюшчыў вочы.
— Хто тут?
— Віёла. Як звычайна, ратую ваш пакой ад пылу.
Ён павярнуў галаву і ўпершыню ўважліва паглядзеў на яе.
— Ты вельмі прыгожая. Пэўна, многія цябе любяць.
Віёла азірнулася.
— Вы гэта мне кажаце?
— Больш тут нікога няма.
Сухія вусны варухнуліся ў чымсьці падобным да ўсмешкі.
— Адкажаш на пытанне?
— Паспрабую.
Віёла прысунула крэсла да ложка і села. Яно было амаль такім жа старым, як гаспадар, і адказала на яе вагу доўгім драўляным стогнам.
Мануэль склаў худыя рукі на грудзях.
— Што такое пяшчота?
Віёла чакала пытання пра сняданак, смерць або непрымальны стан падлогі.
— Чаму вы пытаецеся?
— Я пражыў дзевяноста сем гадоў. Перажыў войны і голад, шмат працаваў, вучыў матэматыцы і ніколі не жаніўся. Часта закахоўваўся, але гэта заўсёды мінала. — Яго позірк скіраваўся да пыльных кніг. — У матэматыцы ёсць формулы і адказы. А што ёсць у пяшчоты?
Віёла на хвіліну задумалася.
— Мне здаецца, пяшчота — гэта спосаб, якім любоў робіцца бачнай.
Мануэль нахмурыўся.
— Скажы прасцей.
— Коўдра, калі вам холадна. Кава, бо хтосьці запомніў, якую вы любіце. Нешта такое.
— Ты знала такое каханне?
— Толькі нядаўна.
— А раней?
— Я прымала жаданне за любоў.
— Распаўсюджаная матэматычная памылка, — заўважыў Мануэль.
— Вы таксама яе рабілі?
— Неаднаразова. Мяняў жанчын, пакідаючы памылку ранейшай.
Некалькі імгненняў ён маўчаў. Потым пачаў гаварыць пра маці. Яна не спала, пакуль ён не вяртаўся ноччу, пакідала ежу грэцца на пліце, цыравала кашулі, памятала месца кожнай згубленай рэчы і ніколі не скардзілася на кнігі, што паступова захоплівалі іх кватэру.
— Можа, гэта і была пяшчота, — сказала Віёла.
— Я думаў, звычка.
— Часам пяшчота такая пастаянная, што яе перастаюць заўважаць.
Мануэль павярнуўся да сцяны.
— Я ніколі ёй не падзякаваў.
Вузкі сонечны прамень праслізнуў паміж фіранкамі і лёг на найбліжэйшую паліцу, высвеціўшы шэры пыл уздоўж кніжных карэньчыкаў.
Віёла падумала пра дзядулю. Некаторыя словы сапраўды прыходзяць занадта позна, але, можа, любоў здольная пачуць іх і пасля сыходу чалавека.
— А да самога сябе вы калі-небудзь былі пяшчотныя? — спытала яна.
Мануэль шчыра здзівіўся.
— Дзіўнае пытанне.
— Два тыдні таму я сказала б тое самае.
Яе позірк прайшоў па некранутым сняданку, зачыненых фіранках, пыльных кнігах і пакамечанай кашулі, у якой спаў стары.
— Гэта падазрона нагадвае крытыку, — сказаў ён.
— Не. Марыяна забараніла мне крытыкаваць. Я проста назіраю з незвычайнай пільнасцю.
Вусны ў яго зноў здрыгануліся.
— І што ты заўважыла?
— Што ніводзін з нас асабліва не клапаціўся пра сябе. Вы аддалі жыццё працы, а цяпер ляжыце тут і чакаеце смерці. Я дазваляла іншым разбураць сябе, бо баялася, што яны сыдуць.
— Думаеш, у нас адна праблема?
— Рознае адзенне.
Мануэль агледзеў сваю пакамечаную кашулю.
— Тваё лепшае.
— Толькі з нядаўняга часу.
Ён паглядзеў на талерку.
— Як выглядала б пяшчота да самога сябе?
— Мяркую, яна пачынаецца з дробязяў. Для вас — з'есці сняданак. Для мяне — не вяртацца да людзей, якія мяне ранілі.
— Не вельмі роўны абмен.
— Вам дзевяноста сем. Ваша заданне меншае.
Мануэль суха засмяяўся.
— А калі ўжо позна вучыцца?
Віёла згадала ключ каля Марыянінай сумачкі, ложак, у які сама добраахвотна вярнулася, і першы працоўны дзень, з якога не ўцякла.
— Пакуль мы жывыя, — сказала яна, — пачаць не позна.
Словы засталіся паміж імі — ціхія і важкія.
Віёла паглядзела на пыльныя паліцы.
— Можна мне працерці адну кнігу?
Мануэль шырэй расплюшчыў вочы.
— Адну?
— Не хачу знясіліць ні вас, ні сябе.
Ён доўга разглядаў паліцы, перш чым паказаў на тоўсты том каля ложка.
— Вось гэту.
Віёла асцярожна падняла стары зборнік задач па матэматыцы. На стале засталася чыстая пляма прамавугольнікам сярод шэрага пылу. Яна пяшчотна працерла цёмную вокладку са сцёртымі мяккімі краямі і вярнула кнігу яму.
Мануэль паклаў яе на грудзі.
— Я карыстаўся ёй, калі выкладаў.
— Дапамагала?
— Вельмі.
— Тады, магчыма, матэматыка ўсё ж разумее пяшчоту. Вы вучылі людзей самім знаходзіць адказы.
— Я яшчэ даваў ім жудасныя экзамены.
— Ідэальных адносін не бывае.
Яго пальцы рухаліся па чыстай вокладцы.
— Думаю, сёння я памру, — сказаў Мануэль.
— Вы кажаце гэта штодня.
— Аднойчы буду мець рацыю.
— Для настаўніка матэматыкі такія шанцы павінны быць зневажальнымі.
Мануэль зноў засмяяўся, і незнаёмы крохкі гук на імгненне сагрэў занядбаны пакой.
Віёла паднялася і ўзяла некранутую талерку са сняданкам.
— Ты прыйдзеш заўтра? — спытаў ён, калі яна дайшла да дзвярэй.
Яна павярнулася.
— Калі вы сёння не памраце.
Ён абдумаў умову.
— Прынясі каву.
— Адзін кубак?
Яго позірк перайшоў на пустое крэсла каля ложка.
— Два.
Віёла ўсміхнулася.
— Што-небудзь яшчэ?
— Чуў чуткі пра міндальныя пірожныя.
— Анэта?
— Сцены старыя, але звесткі распаўсюджваюцца хутка.
— Пагляджу, што магу зрабіць.
— Не давай абяцанняў, якіх не можаш выканаць.
— Я зразумела гэта яшчэ да таго, як прыйшла сюды.
Віёла вынесла некранутую талерку ў калідор.
Апошнія тры тыдні Мануэль кожную раніцу прачынаўся ўпэўнены, што да вечара памрэ.
Цяпер ён упершыню склаў план на заўтра.

РАЗДЗЕЛ ШАСНАЦЦАТЫ
Застаўшыся зноў адна ў кватэры, Марыяна ні на дзень не забывала пра Віёлу.
Ёй не хапала хуткіх крокаў у калідоры, незачыненых кухонных шафак, надкусаных яблыкаў і велізарных зялёных вачэй, якія некалі сачылі за кожным яе рухам з асцярогай бяздомнай жывёліны, што яшчэ вырашае, ці можна даверыцца працягнутай руцэ.
Кватэра вярнулася да ранейшага парадку. Падушкі акуратна ляжалі на месцы, халадзільнік заставаўся зачыненым, а хлебныя крошкі больш не з'яўляліся на стале з загадкавай упартасцю. Але калі беспарадак сышоў, ён, здавалася, забраў з сабой нешта жывое і непрадказальнае.
Аднойчы ўвечары, размаўляючы з Альберта, Марыяна нарэшце расказала ўсю гісторыю — ад скрадзенай бутэлькі віскі да працы Віёлы ў доме састарэлых.
Некалькі секунд ён маўчаў.
— Ты прывяла ў кватэру абсалютна незнаёмую жанчыну?
— Не абсалютна. Я ўжо ведала, што ў яе зялёныя вочы, велізарная чорная куртка і выключны талент ствараць клопаты.
— Людзі звычайна правяраюць іншыя звесткі, перш чым даць некаму ключ ад дому.
— Яна вярнула мне тэлефон.
— Пасля таго як адабрала яго.
— Але вярнула добраахвотна.
— Марыяна, яна піла, ужывала наркотыкі і вадзілася з аўтакрадзеямі.
— Калі расставіць факты ў такім парадку, гісторыя сапраўды страчвае частку чароўнасці.
Альберта не засмяяўся.
— Ты была адна. Яна магла абакрасці цябе, напасці або ўпусціць у кватэру тых мужчын. Яны маглі прасачыць за ёй і знайсці вас абедзвюх.
— Але не зрабілі гэтага.
— Маглі зрабіць.
Марыяна падрыхтавала некалькі вытанчаных пярэчанняў, але ніводнае не захацела быць вымаўленым. У мужавым голасе яна пачула не раздражненне чалавека, які хоча перамагчы ў спрэчцы, а страх таго, хто выразна ўявіў, як страчвае яе і нічога не можа зрабіць з далёкай Швецыі.
Альберта бачыў рызыку, на якую яна пайшла; Марыяна памятала страх у Віёліных вачах. Упершыню яна зразумела, як блізка спачуванне падвяло яе да небяспекі.
— Маці Тэрэза зноў прачнулася ў табе, — нарэшце сказаў Альберта. — Ты бачыш, як нехта тоне, і кідаешся ў ваду, не праверыўшы, ці зможаш выплысці назад.
— Я заўсёды добра плавала.
— Вось чаму немагчыма гаварыць з табой сур'ёзна даўжэй за тры хвіліны.
— Мы гаворым ужо сем. Ты перавысіў чаканні.
Ён цяжка ўздыхнуў.
— Ты добрая, Марыяна, але часам твая дабрыня небяспечна падобная да наіўнасці.
— Дабрыня не выключае розуму. Я адчула, што магу ёй дапамагчы.
— Адчула?
— Так.
— Без ніякіх доказаў.
— Пачуцці рэдка прыходзяць з дакументамі ў трох асобніках.
— У тым і праблема.
Марыяна на хвіліну змоўкла.
— Яна нагадала мне нашу дачку ў той цяжкі час. Не знешне — у яе быў той самы згублены позірк. Я ўбачыла жанчыну, якая яшчэ магла б знайсці дарогу назад, калі б нехта адзін вырашыў не адвярнуцца.
— І ты вырашыла стаць гэтым чалавекам.
— Так.
— Не спытаўшы, чаго гэта можа табе каштаваць.
Гэтым разам Марыяна не знайшла дасціпнага адказу.
— Я ўжо купіў білет, — сказаў ён. — Хутка буду побач.
— Каб мяне абараняць?
— Каб пярэчыць тваім рашэнням асабіста.
Марыяна ўсміхнулася.
— Добра. Я сумавала па тваім сістэматычным неўхваленні.
— Калі ласка, будзь асцярожная. Ты не можаш выратаваць усіх.
— Ведаю.
— Абяцаеш?
— Абяцаю старацца не ратаваць больш за аднаго чалавека адначасова.
— Марыяна.
— Добра. Буду асцярожная.
Віёле трэба было навучыцца жыць без яе.
А Марыяне — дазволіць ёй гэта.
Праз два дні прыйшло афіцыйнае паведамленне з просьбай з'явіцца ў мясцовы аддзел паліцыі.
Марыяна прачытала яго двойчы. Папярэджанне Альберта вярнулася з амаль абразлівай пунктуальнасцю.
Чакай непрыемнасцяў.
— Дзякуй, дарагі, — прамармытала яна. — Здаецца, у цябе адкрыўся дар прароцтва.
Інспектар Руіс прыняў яе ў цесным кабінеце, дзе пахла паперай, моцнай кавай і кандыцыянерам, які здаўся некалькі гадоў таму. На стале ляжала раскрытая справа.
— Мы атрымалі новыя звесткі пра вашу машыну, — сказаў ён. — Як вам ужо паведамлялі, яе знайшлі амаль за трыста кіламетраў адсюль, пакінутую каля сельскай дарогі. Крыміналісты выявілі адбіткі пальцаў, пустыя бутэлькі і пакамечаны канверт з імем і адрасам. Гэта прывяло нас да дому, якім карысталіся некалькі вядомых паліцыі асоб. Пазней трох мужчын затрымалі ў бары.
Куточак яго рота здрыгануўся.
— Усе трое раней былі асуджаныя за крадзеж аўтамабіляў. Цяпер сцвярджаюць, што ўсю справу арганізавала маладая жанчына, якая жыла з імі.
Ён паклаў перад Марыянай памяты фотаздымак.
З яго на яе глядзела Віёла.
Светлыя валасы зблытаныя, цёмны макіяж размазаўся пад вачыма, на стале перад ёй стаяла шклянка. Вусны ўпарта сціснутыя, але пад гэтым Марыяна пазнала знаёмую пустату — выраз чалавека, які ўжо адсутнічае ва ўласным жыцці.
Некалькі імгненняў Марыяна не магла загаварыць.
— Вы ведаеце яе? — спытаў інспектар Руіс.
— Так.
— Як яе завуць?
— Віёла.
— Прозвішча?
Марыяна пахітала галавой.
— Я дагэтуль яго не ведаю.
— Дзе яна цяпер?
Марыяна падняла вочы.
— Навошта вам гэта ведаць?
— Трое падазраваных называюць яе арганізатаркай крадзяжу.
— Гэта хлусня. Я бачыла, што здарылася, і паведаміла ў паліцыю.
— Тады раскажыце зноў.
Марыяна выпрасталася ў крэсле.
— Яна стаяла з імі каля гандлёвага цэнтра, потым зайшла ў краму. Пакуль мы абедзве былі ўнутры, мужчыны ўзялі маю машыну. Калі Віёла ўбачыла, як яны едуць, выбегла на вуліцу і крычала ім спыніцца.
— Мы атрымалі відэа з камеры крамы, — сказаў Руіс. — Там бачна, як яна хавае тавары пад курткай. Магчыма, яна адцягвала ўвагу, пакуль іншыя кралі машыну.
Марыяна завагалася.
Прымусіла сябе вытрымаць яго позірк.
— Так, Віёла спрабавала ўкрасці некалькі рэчаў. Але калі ўбачыла, як забіраюць машыну, раскідала ўсё па найбліжэйшых паліцах і выбегла. Яна была ў шоку. Я стаяла побач і бачыла яе твар.
— У першых паказаннях вы згадалі невядомую светлавалосую жанчыну, але не назвалі імя.
— Тады яна назвала мне фальшывае імя. Сапраўднае я даведалася пазней.
— І не звязаліся з намі.
— Не.
— Чаму?
Марыяна паглядзела на здымак.
— Бо спачатку я не ведала, ці магу ёй давяраць. А калі вырашыла, што магу, спалохалася разбурыць першае бяспечнае месца, якое яна знайшла.
— Страх не робіць чалавека невінаватым.
— Не. Але і не робіць вінаватым ва ўсім, што трое спалоханых мужчын вырашылі на яе зваліць.
Інспектар адкінуўся на спінку крэсла.
— Што адбылося пасля крадзяжу?
— Яна засталася ў мяне.
— У вашай кватэры?
— Так. Я сама прывяла яе туды.
Ён паглядзеў на Марыяну, быццам спадзяваўся, што яна выправіць адказ.
— Якія ў вас адносіны?
— Чалавечыя.
— Мне патрэбны больш дакладны адказ.
— Я дапамагла ёй атрымаць медыцынскую дапамогу і перажыць першыя тыдні выздараўлення.
— У вас былі інтымныя адносіны?
Марыяна падняла бровы.
— Божа мілы, не. Я ёй у маці гажуся і замужам за мужчынам, які і без таго лічыць гэтую гісторыю недастаткова разумнай.
Інспектар ледзь не ўсміхнуўся, але адразу зноў стаў сур'ёзным.
— Яна нешта расказвала пра кампанію?
— Вельмі мала. Баялася іх, блыталася і прызвычаілася хлусіць. Згадвала некалькі месцаў, але дакладнага адраса не ведала.
— Як завуць важака?
— Не ведаю.
— Дзе цяпер Віёла?
Марыяна не адказала.
Давер.
Калі адмовіцца адказваць, яна будзе абараняць Віёлу хлуснёй і, магчыма, перашкодзіць затрымаць небяспечнага чалавека. Калі адразу назваць адрас, Віёле можа здацца, што першы чалавек, якому яна даверылася, аддаў яе назад у свет, якога яна баялася.
Марыяна часта казала, што ніхто не можа вечна ўцякаць ад наступстваў. Парады даваць значна лягчэй, калі наступствы належаць камусьці іншаму.
— Спадарыня Ліндберг? — нагадаў пра сябе інспектар.
— Яна працуе ў доме апекі.
— У якім?
Марыяна зноў зірнула на фота.
— Я не збіраюся хаваць яе ад вас. Але перш чым даць адрас, павінна ведаць, што вы намерыліся рабіць.
— Дапытаць.
— Як сведку ці падазраваную?
— На гэтым этапе — магчыма, і тое і другое.
Пад рэбрамі Марыяны сціснулася ад холаду.
— Яна аднаўляецца пасля залежнасці і толькі пачала працаваць. Калі паліцыя прыедзе ў дом, супрацоўнікі і жыхары ўсё ўбачаць.
— Гэта не мой клопат.
— А мой.
— Вы не можаце абараніць яе ад расследавання.
— Не. Але магу паспрабаваць зберагчы ад лішняга прыніжэння.
Інспектар нейкі час вывучаў яе.
— Мы шукаем чалавека, які кіраваў групай. Затрыманыя мужчыны настойваюць, што важака не існуе. Звычайна гэта азначае, што ён ёсць і яны яго баяцца. Віёла можа ведаць больш, чым вам сказала.
— Магчыма.
— Тады ёй трэба прыйсці добраахвотна і расказаць праўду. Калі яна не арганізоўвала крадзеж, супрацоўніцтва ў яе інтарэсах. Яна мае права параіцца з адвакатам перад размовай з намі.
Ён злёгку нахіліўся наперад.
— Але вы не можаце адказваць за яе, спадарыня Ліндберг.
Марыяна склала рукі на каленях.
Так яна і дапамагала людзям: эфектыўна, шчодра, часам так поўна, што ўжо не пакідала ім месца дапамагчы сабе самім.
— Я не магу адказваць за яе ўчынкі, — сказала Марыяна. — Але магу адказаць за сваё рашэнне даць ёй магчымасць прыйсці добраахвотна. Дазвольце спачатку пагаварыць з ёй.
— Колькі часу вам трэба?
— Два дні.
— Не. Да заўтра. Яна павінна быць тут а дзявятай раніцы.
— А калі адмовіцца?
— Тады мы самі звяжамся з домам апекі.
Марыяна вытрымала яго позірк.
— Вы разумееце, што нельга папярэдзіць яе і дапамагчы знікнуць? — дадаў ён.
— Калі б я збіралася дапамагчы ёй знікнуць, інспектар, наўрад ці загадзя абвяшчала б гэта ў вашым кабінеце.
Руіс закрыў справу.
— Заўтра раніцай, спадарыня Ліндберг. Калі Віёла пагодзіцца, няхай прыходзіць з адвакатам.
Выйшаўшы з аддзела, Марыяна спынілася пад бязлітасным іспанскім сонцам. Тэлефон у руцэ амаль адразу нагрэўся. Палец некалькі секунд завісаў над Віёліным імем, перш чым дакрануцца да экрана.
Віёла адказала амаль адразу.
— Нешта здарылася?
— Ты ведаеш, хто кіраваў той кампаніяй?
— Не.
Адказ прагучаў занадта хутка.
Марыяна заплюшчыла вочы.
— Паліцыя затрымала трох мужчын, якія ўкралі маю машыну. Яны абвінавачваюць цябе.
У слухаўцы запанавала цішыня.
— Сцвярджаюць, што ты арганізавала крадзеж, — працягвала Марыяна. — Паліцыя хоча цябе апытаць і шукае таго, хто кіраваў групай.
— Я нічога не планавала.
— Я табе веру. Але адной маёй веры недастаткова — ідзе расследаванне.
— Я не ведала, што яны забяруць вашу машыну.
— Я бачыла, што здарылася.
— Яны пасадзяць мяне ў турму?
— Не ведаю. Могуць размаўляць з табой як са сведкай, падазраванай або ў абедзвюх якасцях. Трое мужчын сведчаць супраць цябе, Віёла. Ігнараваць гэта нельга.
— Што вы ім сказалі?
— Усё, што ведаю пра той дзень.
— Усю праўду?
— Так.
Дыханне Віёлы змянілася.
— Вы сказалі, дзе я?
— Пакуль не.
Наступнае маўчанне было вастрэйшае за першае.
— Чаму?
— Бо хацела, каб ты пачула ўсё ад мяне. Я папрасіла два дні, але інспектар даў толькі да заўтрашняй раніцы.
— Мне?
— Калі вырашыш пайсці, я буду побач. Спачатку знойдзем адваката.
— А калі не пайду?
Марыяна азірнулася на аддзел паліцыі за спінай.
— Тады яны самі звяжуцца з домам, і мне давядзецца пацвердзіць, што ты там.
— Значыць, выбару няма.
— Ёсць. Але не кожны выбар абараняе нас ад наступстваў.
— Вы казалі, што я свабодная.
— Так і ёсць. Свабода значыць, што рашэнне прымаеш ты. Не значыць, што рэчаіснасць абавязана яго ўхваліць.
Віёла маўчала.
Марыяне хацелася паабяцаць, што ўсё будзе добра. Яна стрымалася: магла прапанаваць сваю прысутнасць, але не пэўнасць.
— Мне страшна, — прашаптала Віёла.
— Ведаю.
— Скажыце мне, што рабіць.
Адказ імгненна падняўся ў Марыяне: «Раскажы ім усё. Ідзі цяпер. Я прыеду і ўсё ўладжу».
Яна спыніла сябе.
— Не, — мякка сказала яна. — Я магу стаяць побач, але не магу прыняць рашэнне замест цябе.
— Але вы заўсёды ведаеце, што рабіць.
Марыяна паглядзела на светлую іспанскую вуліцу, дзе людзі ішлі пад асляпляльным сонцам так, нібы жыццё дало кожнаму зразумелыя інструкцыі.
— Небяспечная чутка, — сказала яна. — Калі ласка, не распаўсюджвай яе.
Віёла коратка, нервова выдыхнула — амаль засмяялася.
— Мне патрэбен час.
— Добра.
Яна скончыла размову раней, чым Марыяна паспела сказаць яшчэ што-небудзь.
Віёла засталася адна ў службовым калідоры, трымаючы маўклівы тэлефон. За зачыненымі дзвярыма грукатаў вазок і звінеў посуд.

РАЗДЗЕЛ СЯМНАЦЦАТЫ
Некалькі хвілін Віёла не магла варухнуцца.
Гэтым разам яе скаваў сорам.
Яна зманіла Марыяне.
Віёла ведала чалавека, які кіраваў групай. Ведала яго сапраўднае імя, бары, дзе ён бываў, кватэры, у якіх часам начаваў, і людзей, якімі карыстаўся, калі патрэбныя былі грошы, машына ці сховішча. Ведала нават адрас яго сястры — невялікі дом у мястэчку сярод сухіх пагоркаў і аліўкавых гаёў углыб краіны. Калі ён знік, хутчэй за ўсё, паехаў туды.
Яна магла расказаць паліцыі ўсё.
Калі сама вырашыць.
У далёкім канцы калідора з'явілася занепакоеная Сафія.
— Віёла, дзе ты прапала? Я ўжо падумала, што цябе выкраў вазок з бялізнай.
Віёла хутка засунула тэлефон у кішэню.
— Muy bien, — машынальна сказала яна.
Сафія паглядзела на некрануты вазок, потым на яе твар.
— Не muy bien.
— Не, — прызналася Віёла. — Сёння не.
Сафія не стала распытваць. Толькі на імгненне коратка і цёпла дакранулася да Віёлінага пляча, нібы нагадваючы, што побач ёсць іншы чалавек, і кіўнула ў бок пакояў.
— Тады працуй павольна. Але працуй. Часам рукі дапамагаюць розуму вытрымаць тое, чаго ён яшчэ не ўмее зразумець.
Віёла ўзяла анучку і вярнулася да спраў.
Праз некалькі хвілін зайшла ў пакой Мануэля. Фіранкі былі напалову засунутыя, у вузкіх промнях сонца над кнігамі кружыўся пыл. Мануэль ляжаў пад тонкай коўдрай ва ўчарашняй адзежы, сухія рукі складзеныя на грудзях.
Вочы заставаліся заплюшчанымі.
— Гэта ты, Віёла?
— Так, сеньёр Мануэль.
— Я чакаў цябе.
— Спадзяюся, не для таго, каб абвясціць пра смерць. Кава яшчэ не гатовая.
— Смерць зноў спазняецца. У яе ўзросце гэта недаравальна.
Віёла міжволі ўсміхнулася і пачала выціраць стол.
— Ты ведаеш, што азначае тваё імя? — спытаў ён.
— Сёння, відаць, жанчыну, у якой занадта шмат працы.
— Віёла — гэта фіялка. Кветка, што сімвалізуе пяшчоту, сціпласць, прыгажосць і вытанчанасць.
Віёла паглядзела на яго.
— Вы робіцеся сапраўдным рамантыкам, сеньёр Мануэль.
— Я быў настаўнікам матэматыкі.
— Звычайна гэта не адно і тое ж.
— У дзевяноста сем мужчына мае права пашырыць кваліфікацыю. Да таго ж матэматыкі разумеюць пра каханне куды больш, чым пра іх думаюць.
— Сапраўды?
— Вядома. Усё жыццё мы шукаем невядомае, маючы недастаткова звестак.
Гэтым разам Віёла засмяялася. Ціха, амаль выбачліва, але смех ненадоўга аслабіў вузел у грудзях.
— Жыццё не такое рамантычнае, — сказала яна.
— Чаму ж?
— Бо мы робім глупствы, а потым мусім знайсці смеласць за іх адказаць.
Мануэль расплюшчыў вочы.
— Ты зрабіла глупства?
— Не адно.
— Гэта адзін з сімптомаў маладосці. Другі — вера, што ніхто да цябе ніколі не рабіў нічога падобнага.
— Я была не толькі маладой. Я была славалюбнай, дурной і баязлівай.
— Надзвычай багатая асоба. А цяпер?
Віёла павольна правяла анучкай па краі стала.
— А цяпер павінна вырашыць, ці сказаць праўду.
Мануэль не ведаў, пра што гаворка, і не ўдаваў, што ведае. Ён абдумаў яе словы.
— Страх — жахлівы матэматык, — сказаў ён. — Кожную магчымую бяду лічыць двойчы.
— І які адказ атрымліваецца?
— Лік, дастаткова вялікі, каб не ўставаць з ложка.
Віёла села на старое крэсла каля ложка. Яно сустрэла яе абураным рыпеннем, нібы таксама лічыла размову занадта сур'ёзнай для такой ранішняй гадзіны.
— А калі праўда разбурыць жыццё, якое я толькі пачала?
Мануэль павярнуў да яе галаву.
— А калі хлусня разбурыць яго раней?
Віёла апусціла вочы.
— У вашых словах усё здаецца простым.
— Простае не азначае лёгкае.
Нейкі час яны маўчалі. За сцяной звінеў посуд, па калідоры каціўся вазок, нехта паклікаў медсястру і адразу забыўся навошта.
— А фіялка сімвалізуе смеласць? — спытала Віёла.
— Сімвалы не ведаюць усяго. Фіялкі растуць блізка да зямлі, перажываюць холад і вяртаюцца пасля зімы. Назаві гэта як хочаш.
Віёла паднялася.
— Вам трэба было стаць паэтам.
— Паэты жахліва правяраюць экзамены.
— Затое студэнтам больш падабаюцца.
— Што і тлумачыць стан сучаснай адукацыі.
Яна расправіла край коўдры, узяла некрануты сняданак і пайшла да дзвярэй.
— Віёла, — паклікаў Мануэль.
Яна павярнулася.
— Я не ведаю, што ты хаваеш. Што б ты ні вырашыла, скажы пра гэта сама.
Віёла моўчкі кіўнула.
Наступныя некалькі гадзін яна мыла посуд, мяняла бялізну, разносіла чыстыя ручнікі і дапамагала людзям, чые простыя патрэбы пакідалі мала месца для яе ўласнага жаху. Страх не знік. Цяжка рухаўся ўнутры, суправаджаючы кожную звычайную справу.
Засцілаючы ложак, Віёла вырашыла сказаць паліцыі ўсё.
Выносячы смецце, уявіла, як важак даведваецца пра яе здраду.
Мыючы ванную, убачыла твары затрыманых мужчын — іх пагарду, усмешкі і ўпэўненасць, што ёй не хопіць духу.
Быццам ранейшая Віёла была сапраўднай, а жанчына, у якую яна ператваралася, — усяго толькі пераканаўчай маскіроўкай.
Потым у памяці пачуўся голас Марыяны:
«Я магу быць побач, але не магу прыняць рашэнне замест цябе».
Гэта было зручнае дзяцінства, расцягнутае аж да трыццаці пяці гадоў.
Заўсёды знаходзіўся нехта, на каго можна было зваліць віну, нехта мацнейшы, нехта небяспечны. А яна заставалася дзяўчынкай, якая ўцякае, ляскае за сабой дзвярыма і спадзяецца, што наступныя адчыняцца самі.
Але гэтых дзвярэй ніхто за яе не адчыніць.
Напрыканцы змены ў Віёлы балела спіна, а рукі ледзь пахлі мылам. Яна села на лаўку каля ўвахода і глядзела, як вечаровае святло паволі разліваецца па садзе. Золата ляжала на лісці, белыя сцены сталі мядовага колеру, і нават старыя садовыя крэслы выглядалі так, быццам дзень дараваў ім аблупленую фарбу.
Віёла дастала тэлефон.
Некалькі секунд глядзела на імя Марыяны. Потым націснула кнопку выкліку.
— Я табе зманіла, — сказала Віёла.
Словы выйшлі разам з дыханнем, пакінуўшы пасля сябе дзіўную пустату.
— Я гэта адчула, — ціха адказала Марыяна.
— Не. Вы не ўсё ведаеце.
Марыяна на хвіліну змоўкла.
— Тады не расказвай зашмат па тэлефоне. Гэта трэба сказаць у прысутнасці адваката.
— Я ведаю важака. Ведаю яго сапраўднае імя і адрас яго сястры. У яе ёсць дом углыб краіны. Калі ён недзе хаваецца, хутчэй за ўсё там.
— Ты ўдзельнічала ў крадзяжы маёй машыны?
— Не планавала яго. Клянуся. Нават не здагадвалася, што яны возьмуць вашу машыну. Але я крала для іх рэчы. Адцягвала прадаўцоў і хавала тавары пад курткай. Часам ведала, што яны задумалі, і рабіла выгляд, што не ведаю. Калі яны ўкралі вашу машыну, я сапраўды была ў шоку. А тэлефон адабрала, бо ўжо разумела: калі іх зловяць, яны зваляць віну на мяне.
Голас пачаў дрыжаць.
— Я не ведаю, наколькі ўсё гэта робіць мяне вінаватай.
— Гэта вырашыць закон. Адвакат дапаможа абараніць твае правы.
— Мае правы? — Віёла горка ўсміхнулася. — Пасля ўсяго, што я зрабіла?
— Правы належаць не толькі бездакорным людзям. Інакш яны называліся б прызамі за добрыя паводзіны.
Віёла заплюшчыла вочы.
— Значыць, патрэбен адвакат.
— Нам патрэбен адвакат.
— Нам?
— Так, Віёла. Я сказала, што буду побач. Не казала, што абяру для гэтага зручную адлегласць.
Віёла ўсхліпнула, але паспрабавала выдаць гэта за ўдых.
— Вы пойдзеце са мной?
— Так.
— І застанецеся?
— Так.
— Нават калі мяне арыштуюць?
Марыяне хацелася паабяцаць, што паліцыя ёй паверыць. Але гэтага яна не магла.
— Я застануся, пакуль мне дазволяць, — сказала Марыяна. — Калі папросяць выйсці з пакоя, пачакаю за дзвярыма. Калі чакаць давядзецца доўга, знайду каву. А калі кава будзе дрэнная, пацярплю моўчкі, хоць гэта, магчыма, будзе самае цяжкае.
Віёла засмяялася скрозь слёзы.
— Я ўсё ім раскажу.
— Добра.
— Мне страшна.
— Мне таксама.
— Вам?
— Вядома. Настаўнікі не атрымліваюць імунітэту ад страху. Часам мы проста лепш хаваем сімптомы.
— Я думала, вы заўсёды ведаеце, што рабіць.
— Гэта небяспечная чутка, якую ты ўпарта распаўсюджваеш.
Віёла ціха выдыхнула.
— Вы забярэце мяне раніцай?
— Так. Спачатку сустрэнемся з адвакатам. Потым паснедаем.
— Я не змагу есці.
— На пусты страўнік мужнасць ненадзейная. Хоць тост з'еш.
— Паўлустачкі.
— Цэлую. Не пачынай дарослае жыццё з торгу.
Але ўпершыню не страх прыняў за яе рашэнне.
На наступную раніцу Марыяна павезла Віёлу ў паліцыю.
Верасень ужо завалодаў узбярэжжам. Вецер прасейваў паветра праз пальмавыя лісты, падымаў сухі пыл з тратуараў і тузаў валасы мінакоў. Паміж белымі дамамі Міжземнае мора ўспыхвала немагчыма сінім, абсалютна абыякавым да таго, што для адной жанчыны гэтая раніца падзяляе жыццё на «да» і «пасля».
Віёла глядзела на дамы за акном і раптам з болем ясна падумала пра дзядулю.
Як жа моцна ёй хацелася, каб ён яшчэ жыў.
Ён быў адвакатам. Ведаў бы, што сказаць, пра што папярэдзіць і як не даць страху зблытацца з праўдай. Нягледзячы на разваліны ўласнага жыцця, Віёла была ўпэўненая: сёння ён прыйшоў бы ёй дапамагчы.
Яна ўявіла яго побач у старамодным цёмным касцюме, з акуратна зачэсанымі назад серабрыстымі валасамі і рукой на кіі. Магчыма, ён бы злаваўся. Задаваў нязручныя пытанні і спрачаўся з яе адвакатам, пакуль той не пашкадаваў бы, што абраў гэтую прафесію. Але потым сеў бы побач, накрыў сваёй далонню яе дрыготкую руку і не дазволіў бы ёй застацца сам-насам са страхам.
— Хацелася б, каб ты быў тут, дзядуля, — прашаптала яна.
Марыяна павярнула галаву, але не спытала.
І тады з глыбіні памяці вярнуўся яго голас — спакойны і цвёрды, як у тую дзіўную ноч:
«Не паўтарай маіх памылак, Віёла. Не хавайся ад праўды і не аддавай жыццё страху».
Яна згадала і іншыя словы: «Я люблю цябе і даглядаю за табой».
Боль не знік, але ў яго ўвайшло цяпло, а разам з цяплом — нечаканая сіла. Дзядуля не мог увайсці з ёй у аддзел паліцыі, гаварыць з інспектарам або абараняць перад законам. Але ён ужо зрабіў нешта важнейшае: пакінуў ёй перасцярогу, дзеля якой, магчыма, і вярнуўся ў яе сне.
Ён разбурыў сябе, вінавацячы ў сваёй слабасці абставіны.
Яна занадта доўга рабіла тое самае.
Але яго лёс не мусіў стаць яе лёсам.
Памылкі могуць пераходзіць па сям'і як нябачная спадчына, пакуль аднойчы хтосьці не набярэцца смеласці ад іх адмовіцца.
Сёння гэтым чалавекам павінна была стаць Віёла.
Яна распляла пальцы і ўпершыню за ўсю дарогу выпрасталася.
Дзядулі не было побач.
Але яго любоў цяпер жыла ў ёй і давала сілу не ўцякаць.
Яна сядзела з моцна сціснутымі на каленях рукамі. Сняданку амаль не кранулася, хоць пад строгім позіркам Марыяны здолела з'есці адзін тост.
Калі машына спынілася каля аддзела, Віёла здрыганулася.
— Я яшчэ магу сысці.
— Ад мяне ты можаш адысці, — сказала Марыяна. — Але ад наступстваў — не. Яны таленавіта даганяюць.
— А калі мяне арыштуюць?
— Тады будзем разбірацца.
— А калі не павераць?
— Усё роўна скажы праўду.
— Гэта сапраўды так проста?
— Проста — так. Лёгка — не.
Віёла пацягнулася да дзвярэй, але рука спынілася на ручцы.
— Цяпер мне ёсць што губляць.
— Таму табе і так страшна, — сказала Марыяна.
— Не хачу страціць працу. Анэту, Сафію, Мануэля... вас.
— Тады не пачынай новае жыццё з таго, што будзеш хаваць старое. Рана ці позна яму не стане паветра.
— А калі яны ўбачаць толькі жанчыну на тым здымку?
— Пакажы ім, якой стала. Не словамі — учынкамі.
Віёла глыбока ўдыхнула і выйшла з машыны.
Перад шклянымі дзвярыма аддзела яна зноў спынілася. Марыяна дакранулася да яе рукі, не цягнучы наперад, проста пакінуўшы далонь побач.
Цяжкія дзверы Віёла адчыніла сама.
— Пайшлі, — сказала Марыяна. — Страх ужо дастаткова падыхаў свежым паветрам.
Пасля кароткай размовы з адвакатам, з якім яны загадзя дамовіліся сустрэцца, Віёла ўвайшла разам з ім у кабінет інспектара Руіса.
Марыяна засталася ў калідоры на цвёрдым пластыкавым крэсле пад вялікім гадзіннікам. Секундная стрэлка рухалася з непатрэбнай уладнасцю, нібы асабіста адказвала за ход часу і глыбока асуджала кожную затрымку.
Дзверы зачыніліся.
Адвакат сеў побач з Віёлай. Інспектар Руіс уключыў дыктафон і паклаў перад сабой чысты аркуш.
— Назавіце поўнае імя.
Віёла назвала.
Сапраўднае імя прагучала ў пакоі спакойна і ясна. Яна больш не хавалася за Бэлай, выдуманымі асобамі і чужымі адрасамі.
— Вы разумееце, што даяце паказанні добраахвотна?
— Так.
— Вы маеце права спыніцца ў любы момант і параіцца са сваім адвакатам. Разумееце?
— Так.
Руіс паглядзеў на яе.
— Раскажыце пра мужчыну, які кіраваў групай.
Віёла пачала з яго сапраўднага імя.
Спачатку яе ледзь было чуваць. Кожнае слова даводзілася праціскаць скрозь страх. Паступова голас зрабіўся цвярдзейшым. Яна патлумачыла, дзе сустрэла яго, назвала кватэры, у якіх спынялася група, бары, дзе яны бывалі, і людзей, якія дапамагалі ім здабываць грошы і фальшывыя дакументы.
Прызналася ў дробных крадзяжах. Расказала, як адцягвала прадаўцоў, хавала накрадзенае, хлусіла і часам ведала нашмат больш, чым хацела прызнаць нават перад самой сабой.
Калі дайшла да дня крадзяжу машыны, рукі зноў пачалі дрыжаць.
Адвакат моўчкі падсунуў ёй шклянку вады.
— Вы ведалі, што мужчыны збіраюцца ўкрасці аўтамабіль спадарыні Ліндберг? — спытаў Руіс.
— Не.
— Дапамаглі ім здабыць ключы?
— Не.
— Паказалі, якая машына ёй належыць?
— Не. Я нават не ведала, што яна прыехала на машыне.
— Тады навошта адабралі тэлефон?
— Спалохалася. Ведала, што яны зваляць віну на мяне. Яны заўсёды так рабілі — выбіралі таго, хто баяўся больш за ўсіх.
Інспектар перастаў пісаць.
— Вы лічыце сябе невінаватай?
Віёла доўга глядзела на яго.
Упершыню яна не хацела ні апраўдваць сябе цалкам, ні цалкам асуджаць.
— Не ва ўсім, — сказала яна.
Руіс чакаў.
— Я не планавала крадзеж машыны. Але раней крала для іх. Ведала, якія яны, і заставалася, бо баялася сысці.
Інспектар злёгку падняў бровы і зноў пачаў пісаць.
— Дзе цяпер важак?
— Дакладна не ведаю. У яго сястры ёсць дом углыб краіны. Раней ён там хаваўся.
Яна назвала горад, вуліцу, апісала дом, дарогу да яго і ўсё, што магла ўспомніць.
Руіс выключыў дыктафон.
— Трое затрыманых кажуць, што крадзеж арганізавалі вы.
— Яны хлусяць.
— Калі расследаванне запатрабуе вочнай стаўкі, вам, магчыма, давядзецца паўтарыць паказанні ў іх прысутнасці.
Адвакат павярнуўся да Віёлы і спакойна патлумачыў:
— Яны могуць пачуць вашы паказанні, а вы — іхнія абвінавачанні. Без парады са мной адказваць на пытанні вам не давядзецца. Але ўбачыць іх, магчыма, прыйдзецца.
Першым імпульсам было адмовіцца.
Яна ўявіла знаёмыя твары, ухмылкі, пагрозы і пагардлівы голас важака, які тлумачыць, што бывае з тымі, хто забывае, каму належыць іх вернасць. Сэрца білася так моцна, што грукат стаяў у горле.
Потым яна ўявіла дом састарэлых.
Анэту на тэрасе ў бездакорнай блузцы, з выглядам каралевы, незадаволенай якасцю міндальных пірожных.
Сафію, якая з аднаго позірку разумела, калі «muy bien» азначае зусім адваротнае.
Мануэля сярод пыльных кніг — ён усё яшчэ чакаў смерці, але ўжо заказваў на заўтра два кубкі кавы.
Дона Эміліа, які адмаўляўся ад абеду, пакуль нехта не пацвердзіць яму, што дэсерт ужо адмянілі.
Людзей, якім патрэбныя былі яе рукі, цярпенне, увага і нават няўпэўненая іспанская.
Ёй было куды вяртацца.
Таму страх і стаў мацнейшы.
І менавіта таму больш нельга было дазваляць яму вырашаць за яе.
— Так, — сказала Віёла.
— Вы ўпэўненыя? — спытаў Руіс.
Яна павольна выпрасталася.
— Не. Але я гатовая.
У калідоры завібрыраваў тэлефон Марыяны. На экране з'явілася імя Альберта.
Яна адказала шэптам.
— Дзе ты?
— У аэрапорце Малагі.
Марыяна выпрасталася.
— Ты ўжо тут?
— Вырашыў, што Маці Тэрэзе можа спатрэбіцца нагляд.
Палёгка нахлынула так раптоўна, што яна заплюшчыла вочы.
— Ты мусіў прыляцець толькі заўтра.
— Я перанёс рэйс.
— Мог бы папярэдзіць.
— І даць табе час падрыхтаваць прыстойную сустрэчу? Не. Я занадта добра цябе ведаю.
Марыяна зірнула на зачыненыя дзверы кабінета.
— Я ў паліцыі.
Пасля кароткай паўзы Альберта сказаў:
— Вядома, што ты там. Усё да гэтага і ішло.
— Сітуацыя пад кантролем, — ціха сказала яна.
— За ўсю гісторыю шлюбу гэты сказ не супакоіў ніводнага мужа.
Марыяна ўсміхнулася.
— Кахаю цябе.
— І я цябе. Нават калі твая дабрыня на нейкі час пераконвае розум выйсці з пакоя.
— Чакаю цябе.
— Хутка буду дома.
Пасля званка Марыяна яшчэ імгненне трымала тэлефон каля грудзей.
Ён прыехаў проста каб быць побач.
Дзверы кабінета адчыніліся.
Першай выйшла Віёла.
Твар бледны і знясілены, але вочы дзіўна ясныя. Яна не ўцякла ад наступстваў, не атрымала абяцання шчаслівага канца і не перастала баяцца.
Марыяна ўстала.
— Як прайшло?
— Я ўсё расказала.
— Усё?
— Усё, што змагла ўспомніць. Яны запісалі паказанні. Адвакат сказаў, што цяпер будуць правяраць.
— А ты?
Віёла абдумала пытанне.
— Мне больш не трэба памятаць, якую хлусню каму сказала.
Марыяна ўсміхнулася.
— Недастаткова ацэненая перавага праўды.
— Магчыма, мне давядзецца сустрэцца з імі.
— Зможаш?
Віёла сустрэла яе позірк.
— Змагу.
— Выглядаеш амаль шчаслівай.
— Я шчаслівая.
— Паліцэйскія аддзелы рэдка даюць такі эфект. Ім варта згадаць пра гэта ў рэкламе.
Віёла ціха засмяялася.
— Я думала, што, сказаўшы праўду, зраблюся здрадніцай.
— А цяпер?
Яна азірнулася на зачыненыя дзверы.
— Яны не былі сябрамі. Я крала разам з імі і хлусіла дзеля іх. Больш гэтага не будзе.
Марыяна прамаўчала.
— Можа, аднойчы і нехта з іх спыніцца.
— Можа.
— А можа, яны мяне ўзненавідзяць.
— Гэта таксама магчыма.
— Вы заўсёды пакідаеце ў размове непрыемныя магчымасці.
— Узрост навучыў мяне ашчадна абыходзіцца з ілюзіямі.
Адвакат даў Віёле сваю візітоўку, нагадаў не гаварыць з паліцыяй без яго і пайшоў. Праз акно яны бачылі, як ён сеў у бездакорна чорную машыну.
Віёла праводзіла яе вачыма.
— Прыгожая машына.
— Адвакаты павінны выглядаць так, нібы ведаюць адказ, нават калі толькі што выставілі табе рахунак за яго пошукі.
Яны выйшлі на вуліцу.
Сонца ўзнялося высока і грэла белыя сцены і тратуар. Вецер варушыў валасы Віёлы. Яна на імгненне падняла твар да святла і заплюшчыла вочы.
Марыяна глядзела на знаёмыя рысы — тонкія скулы, светлыя валасы, зялёныя вочы. І ўсё ж пад імі нешта змянілася. Віёла больш не чакала, што нехта ўратуе яе ад уласнага жыцця. Яна нарэшце ўвайшла ў яго сама — спалоханая, недасканалая, вінаватая ў нечым і невінаватая ў іншым, але гатовая адказаць за тое, што сапраўды належала ёй.
— Альберта прыляцеў, — сказала Марыяна. — Хачу вас пазнаёміць. Правядзеш з намі вечар?
Твар Віёлы асвятліўся.
— З радасцю. Але...
— Што «але»?
— Мяне чакаюць.
— У доме састарэлых?
Віёла кіўнула.
— У Сафіі сёння выхадны пасля абеду. Анэта захоча ведаць, ці пасадзілі мяне ў турму. Мануэль чакае кавы, а дон Эміліа адмаўляецца есці, пакуль яму не скажуць, што дэсерт ужо адмянілі.
— Сур'ёзная гуманітарная катастрофа.
— Без мяне яны не справяцца.
У яе словах не было ранейшага голаду даказаць, што яна нешта значыць. Толькі ціхае ўсведамленне каштоўнасці сваёй прысутнасці.
— Я ім патрэбная, — паўтарыла Віёла, нібы яшчэ вучылася верыць у гэта.
Марыяна пацалавала яе ў шчаку.
— Тады ідзі. Альберта перажыве расчараванне.
— Вы ўпэўненыя?
— Ён жанаты са мной. Навыкі выжывання ў яго выдатныя.
Віёла засмяялася і пайшла да аўтобуснага прыпынку.
Сумка вісела на адным плячы, адвакатава візітоўка ляжала ў кішэні. Ніхто з мінакоў не мог ведаць, што яна зрабіла гэтай раніцай.
На прыпынку Віёла азірнулася і падняла руку. Сонца ляжала на светлых валасах, і на кароткае імгненне Марыяна ўбачыла не спалоханую жанчыну ў чорнай куртцы і не зламаную дзяўчыну, якая праспала некалькі дзён пакут, а тую жанчыну, якой Віёла яшчэ станавілася: уразлівую, недасканалую і нарэшце прысутную ў сваім жыцці.
Пад'ехаў аўтобус і адчыніў дзверы.
Ён павёз яе да дома састарэлых. За акном паміж белымі будынкамі ззяла Міжземнае мора.
Віёла прыхілілася лбом да шкла.
Марыяна глядзела, пакуль аўтобус не знік за вуглом. Яна адпусціла Віёлу, а тая сама выбрала, куды вяртацца.
І Віёла вярталася да самой сябе.

ЭПІЛОГ
Праз тры месяцы
Яны зноў ішлі ўздоўж Міжземнага мора.
На іспанскае ўзбярэжжа прыйшла зіма, хоць яна мала нагадвала зімы Віёлінага дзяцінства. Не было ні снегу, ні хрусту пад нагамі, ні замёрзлых шыбаў, па якіх можна маляваць пальцам. Вада толькі пацямнела, вецер зрабіўся вастрэйшым, а неба апусцілася ніжэй, нібы хацела лепш разгледзець пусты бераг.
Летнія натоўпы зніклі. Складзеныя парасоны стаялі над пустымі тэрасамі, як птушкі са складзенымі крыламі, а доўгія палосы вільготнага пяску належалі чайкам, хвалям і рэдкім мінакам, гатовым без скаргаў сустрэць халодны вецер.
Звесткі, якія Віёла дала паліцыі, прывялі да затрымання важака ў доме яго сястры. Расследаванне працягвалася; яна ўсё яшчэ сустракалася з адвакатам і адказвала на пытанні пра дні, якія хацела б забыць.
Але цяпер, калі тэлефон звінеў, яна не хавала яго пад падушку, чакаючы, пакуль змоўкне.
Яна адказвала.
Якое б рашэнне яе ні чакала, Віёла збіралася сустрэць яго пад сваім сапраўдным імем.
Цяпер яна працавала ў доме апекі поўны дзень. Іспанская палепшылася настолькі, што яна ўпэўнена гаварыла з жыхарамі і супрацоўнікамі, разумела жарты без перакладу і нават прыдумляла свае. Маленькі нататнік па-ранейшаму жыў у кішэні сіняй уніформы, але патрэбны быў усё радзей. Цяпер яна даставала яго звычайна, каб занатаваць просьбу жыхара, новае слова ці пачуты на кухні рэцэпт.
Яна зняла маленькую кватэру каля мора і сама плаціла за яе.
У першы вечар Віёла доўга сядзела на краі ложка, аглядаючы новы дом: сціплая спальня, малюсенькая кухня, стол каля сцяны і вузкі балкон, з якога паміж двума белымі будынкамі відаць палоску сапфіравай вады.
Кватэра была такая маленькая, што можна было адчыніць халадзільнік і амаль сесці на ложак адначасова. Адна кухонная шафка зачынялася толькі пасля лагоднага штуршка сцягном, а гарачая вада з'яўлялася з усім тэмпераментам састарэлай прымадонны — ніколі не адразу і толькі тады, калі адчувала дастатковую павагу.
І ўсё ж Віёла глядзела на гэтыя сцены з гонарам, якога ніколі не адчувала ў самых раскошных дамах, дзе жыла з іншымі людзьмі.
Цяпер у яе было больш, чым сапраўднае імя.
У яе быў уласны дом.
Ніводзін мужчына не плаціў арэнду. Ніхто не мог пасля сваркі адабраць кватэру, выкінуць чамадан на вуліцу або нагадаць, што за дах над галавой трэба расплачвацца паслухмянасцю, целам ці маўчаннем.
Віёла паклала ключ на далонь і доўга яго разглядала — маленькі, серабрысты, зусім звычайны.
Пазней яна купіла патрыманы электрычны скутар, каб самастойна дабірацца на працу.
Асаблівай элегантнасцю ён не вылучаўся. Белая фарба месцамі сцерлася, адно люстэрка ўпарта глядзела ў неба замест дарогі ззаду, а пры разгоне скутар выдаваў гук, падобны да пакрыўджанага ўздыху.
Калі Сафія ўпершыню ўбачыла, як Віёла пад'язджае да дома, засмяялася так гучна, што двое жыхароў выглянулі ў акно.
— Выглядаеш як дастаўшчыца!
Віёла зняла сонечныя акуляры.
— Фінансава незалежная дастаўшчыца.
— Што дастаўляеш?
— Сябе. Своечасова.
Пасля гэтага яна з гонарам ездзіла на скутары. Купіла надзейны шлем і кожную раніцу старанна зашпільвала раменьчык пад падбародкам. Іншыя не бачылі ў гэтым нічога асаблівага, але для Віёлы нават такі просты жэст нешта значыў.
Яна вучылася бараніць цела, да якога калісьці ставілася, нібы яно належала не ёй.
Найцяжэй занесці ў новую кватэру было не стол, не пасцель і нават не скутар.
А тэлефонны нумар на аркушыку, складзеным учацвёра.
Віёла знайшла сястру ў інтэрнэце. Амаль гадзіну глядзела на пустое паведамленне, пісала і сцірала словы. Нарэшце напісала толькі:
«Дай мне, калі ласка, мамін нумар».
Сястра прыслала яго без прывітання, пытанняў і папрокаў.
Тры вечары Віёла клала паперку побач з тэлефонам і нічога не рабіла.
У першы вечар казала сабе, што ўжо позна.
У другі вырашыла, што маці не захоча пачуць яе голас.
У трэці паабяцала сабе патэлефанаваць раніцай.
Раніца прыйшла, а яна пайшла на працу, так і не крануўшы тэлефон.
На чацвёрты дзень Віёла вярнулася дадому і не зняла паліто. Села каля акна, паклала перад сабой складзены аркушык і набрала нумар, пакуль страх не прыдумаў новую адгаворку.
Кожны гудок аддаваўся ў грудзях.
Яна ўжо збіралася скінуць званок, калі хтосьці адказаў.
Жанчына загаварыла на мове Віёлінага дзяцінства. Голас гучаў старэйшым і асцярожнейшым, чым у памяці, але Віёла пазнала яго раней, чым было вымаўлена першае слова.
— Алё?
Віёла адкрыла рот, але не здолела вымавіць ні гуку.
Цішыня расцягнулася паміж імі.
Яна чула матчына дыханне, а недзе далёка — ціканне гадзінніка. Нібы той гадзіннік, які няўдзячная дзяўчынка калісьці кінула маці ў грудзі, працягваў лічыць усе страчаныя гады.
Потым маці рэзка ўдыхнула.
— Віёла?
Пятнаццаць гадоў зніклі — і адначасова засталіся паміж імі. Пятнаццаць зім, дзён нараджэння, хвароб і сямейных размоў, у якіх яе імя, можа, прамаўлялі шэптам. Пятнаццаць гадоў чакання званка, які мог так ніколі і не прагучаць.
— Мама, — здолела сказаць Віёла. — Так. Гэта я.
Ніводная не сказала «прабач».
Гэтыя словы былі занадта малыя для адлегласці паміж імі і занадта цяжкія для першай хвіліны. За імі стаяла шмат усяго: бацькава інвалідная каляска, спрацаваныя матчыны рукі, танны імянінны торт, выкінуты гадзіннік, дзверы, што грукнулі, і дзяўчынка, якая пабегла пад дождж услед за чужым абяцаннем прыгожага жыцця.
Маці задала толькі адно пытанне.
— Ты жывая?
Віёла заплюшчыла вочы.
Ніколі раней яна не думала, што два словы могуць змясціць столькі любові, болю і бяссонных начэй.
— Так, мама. Я жывая.
Маці заплакала.
Спачатку ціха, нібы старая звычка яшчэ падказвала ёй нікому не замінаць. Потым гучней, ужо не стрымліваючыся, як плачуць жанчыны, што занадта доўга мусілі быць моцнымі.
Віёла прыціснула тэлефон да шчакі і слухала.
Хацела сказаць, што любіць іх, што памятае, што ёй сорамна, што яна таксама сумавала, нават калі забараняла сабе думаць пра дом. Хацела папрасіць прабачэння за гадзіннік, жорсткія словы і пятнаццаць гадоў маўчання.
Але словы ціснуліся ў горле і не знаходзілі выйсця.
— Мамачка... — змагла толькі прашаптаць яна.
— Я чакала, — сказала маці скрозь слёзы. — Усё роўна чакала.
І гэтага хапіла, каб Віёла таксама заплакала.
Яна не абяцала неадкладна вярнуцца дадому, а маці не ўдавала, што адзін званок сцёр мінулае. Яны не ведалі, як гаварыць пасля столькіх гадоў, таму пачалі з самага простага.
Маці спытала, ці яна ела.
Віёла засмяялася скрозь слёзы.
Некаторыя формы мацярынскай любові не змяняюцца нават за пятнаццаць гадоў.
Яны дамовіліся зноў пагаварыць у наступную нядзелю.
Пасля размовы Віёла доўга заставалася каля акна. Унізе праязджалі машыны, вецер варушыў пальмы, а на вузкай палосцы мора паміж будынкамі мігцела вечаровае святло.
Яна правяла пальцамі па цёмным экране тэлефона.
І на другім баку цяпер хтосьці чакаў.
У доме апекі яна ўжо не была спалоханай навічкай, якой патрабаваліся інструкцыі для кожнага руху. Віёла ведала, каму перад размовай патрэбная кава, хто аддае перавагу слабой гарбаце, хто пачынае трывожыцца пасля заходу сонца, каго трэба ўгаворваць паесці і хто ахвотна возьме другі дэсерт, калі спачатку пераканаецца, што ніхто не глядзіць.
Яна сёе-тое ведала пра іх хваробы і значна больш — пра іх характары.
Але найважнейшае было іншае.
Яны таксама ведалі яе.
У свеце былі людзі, якія чакалі, калі прыйдзе Віёла.
Сафія зрабілася не толькі калегай, але і сяброўкай — недзе сярод вазкоў, паспешлівых абедаў, заўваг, агульнага смеху і асаблівай блізкасці, што ўзнікае ад звычайнай працы побач з чалавечай крохкасцю.
Эма таксама больш не палохала. Віёла зразумела, што адміністратарка, напэўна, ніколі не была такой суровай, як падалося спачатку. Проста нехта мусіў памятаць правілы, пакуль усе астатнія былі занятыя тым, што заставаліся людзьмі.
Анэта ўсё яшчэ сядзела на тэрасе з кавай і сустракала Віёлу адным і тым жа пытаннем:
— Калі прынясеш пірожныя?
— Працую над дасканаласцю.
— Дасканаласць часта служыць апраўданнем спазнення.
— А нецярпенне псуе колер твару.
Анэта выпрасталася і паправіла брошку.
— У маім узросце колер твару мае дастаткова досведу, каб вытрымаць тваю дзёрзкасць.
Мануэль працягваў кожную раніцу прарочыць, што да вечара памрэ. Але цяпер каля яго ложка стаялі два кубкі кавы, а тры кнігі на тумбачцы былі вызваленыя ад пылу.
Часам ён нават адкрываў адну з іх.
— Не цешся, — папярэджваў ён Віёлу. — Я проста правяраю, ці не сапсавала ты старонкі.
— Вядома. Чытаць у дзевяноста сем было б занадта безразважна.
Дзядуля больш не прыходзіў да яе ў снах.
Спачатку Віёла яго чакала. Некалькі разоў прачыналася сярод ночы і глядзела на пустое крэсла каля акна, спадзеючыся ўбачыць знаёмы сілуэт, серабрыстыя валасы і рукі на кіі.
Потым яго адсутнасць пачала непакоіць. Яна думала, ці не пакінуў ён яе і ці не зрабіла яна чагосьці кепскага.
З часам Віёла зразумела: ён ужо сказаў усё, дзеля чаго вяртаўся.
«Не паўтарай маіх памылак».
Цяпер, калі Віёле станавілася страшна, яна не чакала, што дзядуля з'явіцца ў сне і скажа, што рабіць. Прыгадвала яго голас — і сама рабіла наступны крок.
Марыяна скончыла свой раман пра жанчын.
Пасля выхаду кніга хутка знайшла чытачак. Пачалі прыходзіць лісты з розных краін — ад маладых і старых жанчын, шчаслівых і згубленых, ад тых, хто толькі пачынаў жыць, і тых, хто баяўся, што пачынаць нанова ўжо позна.
Яны пісалі, што пазналі сябе ў героях. Прачытаўшы кнігу, адны патэлефанавалі маці, другія сышлі ад жорсткіх мужчын, трэція вярнуліся да пакінутых мараў, а хтосьці ўпершыню дазволіў сабе спытаць: «Чаго хачу я?»
Марыяна чытала лісты ўголас Альберта.
— Ты задаволеная? — спытаў ён аднойчы ўвечары.
— Не, — адказала яна. — Цяпер давядзецца пісаць наступную.
— Я так і ведаў. У гэтай сям'і шчасце заўсёды заканчваецца новым рукапісам.
Яны збіраліся ехаць далей на захад, у Партугалію. Але перад ад'ездам з Іспаніі Марыяна прыехала развітацца з Віёлай, і жанчыны зноў апынуліся каля мора.
Велізарныя хвалі разбіваліся аб пусты бераг. Цяжкія хмары нізка ішлі над вадой, а вецер тузаў іх паліто і біў светлымі валасамі Віёлы па твары. Нічога не засталося ад гультаяватай прыгажосці жніўня.
І ўсё ж мора было не менш велічным.
Яны ішлі не спяшаючыся.
Марыяна расказвала пра раман і будучую паездку ў Партугалію. Віёла — пра дом апекі і кулінарную праграму, на якую спадзявалася паступіць.
— Я ўчора прапусціла прыём, — прызналася Віёла.
Марыяна паглядзела на яе.
— Але сёння раніцай патэлефанавала і запісалася нанова. Потым сама расказала Сафіі, не чакаючы, пакуль яна спытае.
— І што сказала Сафія?
— Злавалася роўна шэсць хвілін.
— Практычная жанчына. Ніколі не марнуе пачуццяў без дакладнага раскладу.
Віёла штурхнула насокам чаравіка каменьчык з набярэжнай.
— Я ж яшчэ не скончыла, праўда?
— Не, — сказала Марыяна. — Ты толькі пачала.
Жаданне стаць кухаркай больш не было прыгожай магчымасцю, што плавала недзе ў няпэўнай будучыні. Цяпер яно мела даты, патрабаванні, плату за навучанне і спіс дакументаў.
Набліжалася Раство. Над вуліцамі расцягнуліся гірлянды, вітрыны свяціліся золатам і чырвонымі ўпрыгожаннямі, а з кавярняў на набярэжнай даносілася святочная музыка. На дзвярах віселі вянкі, у вокнах ззялі зоркі, і цёплае святло разлівалася па пацямнелых ад дажджу камянях набярэжнай.
Яны спусціліся да вады і спыніліся.
Летам мора здавалася Віёле бясконцым спакоем. Цяпер яно ўздымалася пад шэрым зімовым небам і грукатала аб бераг, пакідаючы белую пену на цёмным пяску.
Нейкі час абедзве маўчалі.
Марыяна павярнулася да яе.
— Што ты загадаеш у калядную ноч?
Віёла ўсміхнулася.
Яна ўявіла людзей, якіх хацела бачыць побач:
Маці, якая ўсё яшчэ чакала нядзельнага званка.
Бацьку ў інваліднай калясцы.
Брата і сястру, чые жыцці працягваліся без яе.
Марыяну і Альберта.
Сафію, Эму і Анэту з яе нязменным кубкам кавы.
Мануэля сярод кніг.
Жыхароў дома, чые рукі дрыжалі, а памяць згасала, але чые сэрцы ўсё яшчэ ўмелі чакаць, крыўдзіцца, смяяцца і любіць.
На імгненне Віёла ўбачыла дзядулю — не зломленага старога, якім ён стаў, а маладога адваката з яснымі вачыма на пачатку жыцця.
Побач з ім з'явілася Мэры такой, якой была на здымку каля яе апошняга ложка: маладая і ўпэўненая, з галінкай бэзу ў руках, яшчэ не кранутая ўсім, што час аднойчы непазбежна прынясе.
Віёла зірнула на неспакойнае мора, потым на Марыяну.
— Я хачу, каб усе засталіся жывымі.
Голас задрыжаў.
— Хоць яшчэ крыху. Хачу, каб ніхто не сыходзіў раней, чым мы паспеем сказаць, што любім яго. Каб дзеці паспявалі вярнуцца да сваіх маці. Каб маці жылі дастаткова доўга, каб дачакацца званка. Каб людзі перасталі адкладаць прабачэнне, пакуль не застанецца ў каго яго прасіць.
Марыяна нічога не сказала.
Проста ўзяла Віёлу за руку.
Яе далонь была цёплая, жывая, крыху агрубелая ад часу. Тая самая рука, якая калісьці падносіла шклянку вады да перасохлых Віёліных вуснаў, мяняла мокрыя прасціны, расплятала зблытаныя валасы і не адпускала яе, калі сама Віёла яшчэ не ведала, ці хоча застацца ў гэтым свеце.
Віёла мацней сціснула пальцы Марыяны.
Перад імі зімовае мора ўздымалася і разбівалася аб бераг. Вецер тузаў паліто, здалёк даносілася святочная музыка, а над цёмнай вадой раптам расступіліся хмары.
Сонечны прамень прарваўся скрозь іх і працягнуўся па хвалях доўгай залатой дарогай.
Віёла глядзела на яе са слязьмі ў вачах.
— Няхай усе застануцца жывымі, — прашаптала яна.
Марыяна прытулілася шчакой да светлых валасоў Віёлы.
І дзве жанчыны засталіся каля велізарнага зімовага мора, трымаючыся за рукі, пакуль вецер нёс над вадой першыя далёкія гукі Раства.
Яны не маглі выратаваць увесь свет.
Але маглі любіць тых, хто побач.
Пакуль былі жывыя.