Міхась Южык
Горад, які яны засялілі
фантастычная аповесць
1
Той золкі дзень сярэдзіны лістапада назаўсёды адбіўся ў памяці. Ён стаў маім апошнім днём у гэтым горадзе, колішнім беларускім райцэнтры насельніцтвам дзесяць тысяч чалавек, дзе я працаваў настаўнікам. Цяпер я пазбаўлены не толькі школы, а і ўсяго чалавечага.
Тым пахмурным ранкам я прачнуўся з галаўным болем, — бо да трох ночы не спаў, тупа седзячы перад тэлевізарам, — а трэба было борздзенька падымацца і бегчы на працу.
Вы ўяўляеце сабе тэлевізар у беларускай правінцыі? Тады, мабыць, зразумееце, як мне, выхадцу са сталіцы, жылося там усе пяць гадоў. Чатыры каналы, дзе львіную долю вяшчання займаюць навіны, рэклама і мыльныя оперы. Але ў тую ноч да паловы трэцяй ішоў амерыканскі баявік. Я ўвогуле не пераношу падобныя фільмы, але, сеўшы а палове дванаццатай, так і прыліп да экрана. Не з цікавасці, не, а з прычыны пустэчы ў душы і ляноты падняцца і пайсці спаць. Дый спаць не хацелася, нервы мае былі ўзведзены непрыемнасцямі па рабоце. Хаця… што там работа, калі ўсё маё жыццё — суцэльная непрыемнасць. Так я думаў да апошняга дня…
Дык вось. Днём раней, у школе, я сарваўся і добра-такі пашкуматаў Сашку Марцэвіча, дзевяцікласніка, прыгажуна, улюбёнца дзяўчат і класнага верхавода. Я даўно яго не любіў, як, зрэшты, і ўсіх людзей гэткага кшталту. Яны ўяўляюць сябе істотамі вышэйшага гатунку, гэткімі супермэнамі. Прычым усведамляюць сваю перавагу над іншымі з самага маленства, ледзь не з пялёнак. Яны раслейшыя, дужэйшыя, нахабнейшыя і часцяком разумнейшыя за астатніх. Не іхняя, канешне, у гэтым заслуга. То прырода-матухна стварае бездакорных самцоў, быкоў-асемяняльнікаў. Але што мне да тае прыроды, калі на ўроках адчувалася, што не я, дыпламаваны настаўнік беларускай літаратуры, кірую класам, а гэты кудлаты, з вечна расшпіленым каўняром Сашка Марцэвіч. Менавіта яго нячутным для мяне досціпам падхіхіквалі аднакласнікі, на яго грымасы была звернута ўвага дзяўчат. Мной пагарджалі, і я, па вялікім рахунку, нічога не мог парабіць.
Аднак напярэдадні я даў сабе волю. Адбылося гэта на пераменцы, у туалеце, куды пацягнула мяне не патрэба аправіцца — для настаўнікаў ёсць свая прыбіральня, — а нялёгкая злая сіла. Папраўдзе, я бачыў, як Марцэвіч разам з двума хлопцамі шмыгнуў туды, і падазраваў, што яны збіраюцца там пакурыць. Счакаўшы пэўны час, я рыўком расчыніў дзверы. Рэзкі пах таннага тытуню ўдарыў мне ў ноздры. Прычым гэтыя трое знахабіліся да таго, што палілі не на “ачку”, а стоячы купкай ля знасцежанай фрамугі. І пасміхаліся! Зрэшты, двое хлапцоў маланкава шпурнулі недакуркі ў акно. Марцэвіч жа адно павольна апусціў руку з цыгарэтай і працягваў нешта казаць хаўруснікам, знарочыста не зважаючы на мяне.
Я падышоў і сталёвым голасам загадаў двум яго таварышам зараз жа выйсці, а пасля ўрокаў явіцца ў настаўніцкую. Яны ціхмяна вышмыгнулі вон. Марцэвіч нахабна і ўсмешліва глядзеў паўз мяне, на сцяну. Праўда, паднесці цыгарэту да рота і зацягнуцца ён не насмельваўся. Яна марна дымела, заціснутая між яго доўгімі спешчанымі пальцамі. Калі яго таварышы выйшлі, я запытаўся, чаму ён курыць, Сашка адказаў — не, вы толькі паслухайце! — нешта тыпу “А што, нельга?” Так, нельга, пацвердзіў я, як мага спакайней спаслаўшыся на загад дырэктаркі Раісы Янаўны. На мае словы ён пагардліва ўсміхнуўся і (гэта была яго жудасная памылка) пачаў-такі падносіць цыгарэту да рота…
Магчыма, як я цяпер уяўляю, ён меркаваў зацягнуцца апошняга разу і выкінуць недакурак ва унітаз. То бок падпарадкавацца майму загаду. Але тады я адчуў прыліў крыві ў галаву, страшэнную гарачыню ў жываце. Гэта быў магутны выплеск адрэналіну, і чытач павінен разумець, што ў тыя секунды я сабой не валодаў.
Рэзкім ударам далоні па Марцэвічавай пяцярні я выбіў у яго цыгарэціну і тут жа схапіў загрудкі, ды так, што затрашчаў яго мадняцкі касцюм…
Але прыпынюся, каб сказаць колькі слоў пра мае антрапалагічныя дадзеныя. Я чалавек далёка не хілага целаскладу, маю рост каля ста васьмідзесяці пяці сантыметраў, а галоўнае, шырокую косць і вялікую цяглічную масу. Прызнацца, для мяне заўсёды было загадкай, у каго я такі ўрадзіўся, таму што мае бацькі і сястрыца якраз-такі людзі мініяцюрныя. Схільнасць набіраць вагу і распаўзацца ад кожнай калорыі ва ўсе бакі здавён з’яўляецца маім галаўным болем. Я ўсё свядомае жыццё, асабліва з юнацтва, баючыся не спадабацца дзяўчатам, мушу стрымліваць сябе ў ежы, пазбаўляць усялякіх ласункаў-прысмакаў, а таксама бегаць трушком, тужыцца на перакладзіне і цягаць гіры. Я хадзіў у атлетычную залу ў нашым глухменістым гарадку. Гэта ведалі вучні і, магчыма, кпілі з мяне, насміхаліся… Ды толькі Марцэвічу, у той момант, калі я згроб яго ў свае абдоймы, пэўна было не да смеху.
Ён вокамгненна збялеў, і яго правая кісць, якую я схапіў і пачаў выварочваць, стала халоднай.
Тут ужо варта ўзгадаць і пра фізічныя дадзеныя таго непачцівага вучня. Гэта быў рослы хлапчына, ніжэйшы за мяне, можа, на якія тры сантыметры. І гэта ў пятнаццаць гадоў! Ды бяда Марцэвіча ў тым, што калорыі, якія шчодра трацілі на яго бацькі, ішлі не ў фізічную моц, а ў даўгалыгасць і юначы юр. Хаця сярод аднакласнікаў Сашка быў, відаць, найдужэйшы. Але ж са мной яму было не саўладаць аніяк.
Па шчырасці, у тыя секунды я наталяўся сваёй уладай над гэтым зухам і шкадаваў, што выдаліў яго аднакласнікаў. Няхай бы палюбаваліся, як курчыцца ў маім захопе іх верхавод, як марна спрабуе выслабаніцца. Ён звіваўся як вуж. Абсалютна моўчкі. З нянавісцю пазіраючы мне ў вочы. Ён яўна не прывык да гвалту. Пестуна сям’і (я ведаю ягоных, заможных па правінцыйных мерках, бацькоў), лідэра ва ўсіх, пачынаючы з дзіцячага садка, сябрынах, Марцэвіча ніхто ніколі не біў. Прынамсі я на ўсе сто ўпэўнены ў гэтым. Біў ён. А калі не біў, то прыніжаў равеснікаў, выклікаў іхнюю зайздрасць сваім ростам, прыгажосцю, увагай з боку дзяўчат.
— Яшчэ раз убачу за курывам, ва унітаз галавой утыркну! — раз’юшана прашыпеў я Сашку Марцэвічу ў твар, яшчэ раз тузануў, страсянуў, як мяшок з сенам, і выпусціў.
За ўвесь час нашага няроўнага дужання ён так і не прамовіў ні слова. Паправіўшы фарсістую вопратку, ён горда ўзняў галаву, сунуў рукі ў кішэні штаноў і ўразвалку рушыў да выхаду. Ужо зачыняючы дзверы, ён такі зірнуў на мяне цераз плячо. О Божа, колькі ж нянавісці, помслівасці было ў гэтым юначым паглядзе! Калі б мы жылі на Каўказе, а не ў соннай і млявай Беларусі, мяне б, мабыць, зарэзалі ў той жа вечар. Не ён, дык хтосьці з родзічаў ці хаўруснікаў.
З гэтай секунды я зразумеў, што Сашка да смерці будзе памятаць тую хвіліну і што пры любым зручным выпадку расквітаецца на самую поўніцу. Усю рэшту кароткага асенняга дня, ноч і раніцу таго дня, з якога пачаўся аповед, я жыў з адчуваннем падспуднага страху. Мне чамусьці здавалася, што ўжо па прыходзе ў школу мяне, проста на ганку, стрэне дырэктарка, завядзе ў свой кабінет і прапануе напісаць заяву аб звальненні. Я, вядома ж, разумеў, што гэта лухта, што такога не можа быць, што я не нанёс Марцэвічу ніякіх цялесных пашкоджанняў, што нават гузіка не адарваў. Аднак на душы было неяк зябка, зімна, вярэдліва…
2
У школе ніхто не ўведаў праўду пра выпадак у туалеце. Ну яшчэ б расказаў каму Марцэвіч пра сваё ўніжэнне! Найхутчэй, наадварот, набаяў, што паслаў мяне на тры літары і выйшаў пераможцам.
Няхай. Мяне здавальняў такі варыянт, я пастараўся хутчэй забыцца на свой непедагагічны ўчынак, а для таго наважыў ставіцца да Марцэвіча на ўроках падкрэслена ветліва, а некалькі дзён і наогул не выклікаць, каб раптам не паставіць нізкую адзнаку. Бо гэта магло спарадзіць у яго, ці ў тых, хто ведаў пра факт нашай размовы ў прыбіральні, падазрэнні ў маёй прадузятасці.
Ды трэба ж такому здарыцца, што я паступіў акурат супрацьлеглым чынам. І дагэтуль не разумею, як так выйшла, што я зноў страціў кантроль над сабой. І гэта я, чалавек нават празмерна далікатны для гэтага занюханага гарадка!
Ужо з год як я загадаў сваім вучням размаўляць са мной не толькі на ўроках, а і на пераменках і па-за школаю выключна па-беларуску. Вядома ж, правіл такіх не існуе і я перавысіў свае паўнамоцтвы. Тым больш што былі неаднаразовыя скаргі бацькоў тых вучняў, якіх я пакараў за непадпарадкаванне маёй прыхамаці. Рабіў я наступным чынам: вучня, які прывітаўся ці звярнуўся да мяне па-руску, я ўносіў у нататнік і выклікаў на наступным уроку беларускай мовы ці літаратуры. А тады ганяў не толькі па надзённай тэме, а па ўсім курсе, пакуль той не атрымоўваў у мяне “нездавальняюча”. Усе ведалі, што я ніколі нічога не забываю, і паступова змірыліся з тым, каб звяртацца да мяне толькі па-беларуску, хоць ненавідзелі родную мову данельга. Але не-не, ды хтосьці і забываўся, і тады неадхільна быў мной пакараны. Трэба прызнаць, што злапомслівасць з’яўляецца адной з маіх непрывабных якасцяў. Не буду зараз разважаць, чаму я з ёй не змагаюся ці змагаюся беспаспяхова, бо тады прыйдзецца дужа адступіцца ад тэмы. Да таго ж я не збіраюся прадстаўляць сябе ў нейкім лепшым святле. Хай чытач ведае, што я за фрукт. Прынамсі зразумее тады матывацыю маіх учынкаў і ход далейшых падзей.
Такім чынам, у той дзень, калі я з’явіўся ў школу, зарокшыся ні ў якім разе не чапляць Сашку Марцэвіча, ён і быў заспеты за тым, што размаўляў у маёй прысутнасці па-руску. Адразу ўдакладню, што значыць “у маёй прысутнасці”. Гэта тады, калі я маю з кімсьці размову, а нехта трэці надумае туды ўклініцца, звяртаючыся хоць бы і не да мяне, але ж не на роднай мове. Што і адбылося ў той сумнапамятны дзень. На перапынку я завязаў размову з адным неруплівым вучнем, які дамагаўся, каб я прызначыў яму час для пераздачы тэмы, па якой ён атрымаў “нездавальняюча”. Заўважу, што размова вялася з майго боку досыць прыязна і ветліва. І тут, як снег на галаву, наляцеў Марцэвіч, быццам не заўважаючы мяне, пляснуў хлопца па спіне і залапатаў па-руску нейкую бязглуздзіцу. Сашка смяяўся. Яму было весела. Што ж, я адышоўся ад іх, як нічога не было, і пакіраваў у настаўніцкую. А праз дзве гадзіны ў мяне быў урок беларускай мовы ў Сашкавым класе.
Ці варта гаварыць, як вытанчана здзекаваўся я з гэтага прыгажуна, выклікаўшы да дошкі. Я не саджаў яго цэлыя паўгадзіны і намагаўся выставіць пасмешышчам на ўвесь клас. Не ведаю, ці атрымалася гэта ў мяне, але ацэнка “нездавальняюча” ў яго дзённіку выйшла досыць каларытнаю. За тое ручаюся.
Марцэвіч увесь час, што я трымаў яго на нагах, быў сіня-бледны, яго тонкія вусны дрыжалі. Ён ненавідзеў мяне яшчэ мацней чым учора, калі я шкуматаў яго ў прыбіральні за курыва. Каб мог, ён бы кінуўся біць мне морду. Лідэр класа, Сашка мусіў тырчаць пудзілам перад сваім статкам. А галоўнае — перад ягонай пасіяй Інай Воўкавай, першай харашуняю класа.
Не ўпушчу сказаць пару слоў пра яе. Ростам за сто семдзесят сантыметраў, з непамерна для яе ўзросту развітымі формамі, Інка ніяк не выдавала на дзевяцікласніцу. А між тым яна не з’яўлялася ні пераросткам, ні другагодніцай. Гэта быў рэдкі прадукт сучаснай акселерацыі. Сустрэўшы Воўкаву ўпершыню ў незнаёмай кампаніі, вы, мусіць, далі б ёй гадоў дваццаць пяць. Абсалютна недзіцячы твар, неверагодная ўпэўненасць у сабе, бясспрэчнае ўсведамленне сваёй пекнаты, нават нейкая вопытнасць. Не бяруся сцвярджаць напэўна, ці знала ўжо Інка мужчын як яны ёсць, але ўвесь яе воблік указваў менавіта на тое. З Марцэвічам яна ўжо з лета круціла раман. Так часта бывае ў чалавечых супольнасцях, калі лепшая, прабачце, самка, сыходзіцца з лепшым самцом. Не таму, што яны так моцна адно аднаму даспадобы, а проста — належыць па статусе.
Некалькі разоў у горадзе я бачыў іх разам. А аднойчы быў непрыемна ўражаны, калі, задуменна стоячы перад акном настаўніцкай, заўважыў, як — каля самага ганка школы, сярод белага дня! — яны ішлі абняўшыся. Воўкава распусна разгойдвала сцёгнамі і ледзь не вісела на сваім кавалеры, рука якога прывольна ляжала ў яе не на таліі, не, а на туга абцягнутых цёртымі джынсамі агромністых ягадзіцах. Гэта быў нахабны выклік усяму: школе, маралі, сораму, чалавечнасці. Гэта было як нагадзіць на абедзенны стол. Гэта быў нейкі сімвал нашага часу.
Я быў настолькі агаломшаны гэтым відовішчам, што аслупянеў ля акна і доўга, пакуль парачка не скрылася за дрэвамі, пазіраў ім услед. На гуллівыя, рухавыя Ініны ягадзіцы і блудлівую Сашкаву руку, што гайдалася пры хадзе разам з імі. Адным словам я ўзненавідзеў іх да зубоўнага скрыгату. Страшныя, непадуладныя аналізу пачуцці выклікалі яны ўва мне. Як наскрозь, убачыў я іхнія пустыя, нікчэмныя душы. Усю іх нянавісць да навук, да беларускай мовы, якую я ім убіваў, усю пагарду да рэшткаў духоўнасці, якія яшчэ кволіліся ў нашым закінутым гарадку.
А зрэшты, не давайце мне веры. Пра якую яшчэ духоўнасць я расплявузгаўся? Ды я проста прыраўнаваў гэтую пышнацелую бесталач да гэтага прыгажуна. Бо, на жаль, законы чалавечай супольнасці яшчэ ніхто не адмяняў. І ніхто з нас не зроблены са сталі, а зладжаны маці-прыродай з крыві і плоці. І калі ёсць найпрыгажэйшая самка, то ўсе самцы тырчаць у яе бок. Можна яе ненавідзець усёй душой, пагарджаць, лічыць ніжэйшай за таракана, але жадаць, прагнуць, мроіць, як валодаеш ёй. Такая вось аксіёма. І нічога, анічагуткі, анізвання тут не паробіш. Хто сцвярджае адваротнае — не верце яму, ён крывадушнік.
3
Падобныя думкі віравалі ўва мне, калі я вяртаўся з работы. Яны сапсавалі апетыт, і дома я змог пракаўтнуць толькі гарачы булён.
Лежачы на тахце ў сваім змрочным пакоі, я з нездаровай асалодай перамолваў у галаве падзеі апошніх дзён, успамінаў спалатнелы твар Марцэвіча, калі я тузаў яго ў туалеце, згадваў раз’юшаны позірк Воўкавай, калі сёння на ўроку я здзекаваўся каля дошкі з ейнага хахаля. О, як яны мяне ненавідзелі, гэтыя двое!
Раптам прыйшло адчуванне сваёй непазбыўнай адзіноты на гэтым свеце, марнасці ўсіх памкненняў і спраў, якія я намагаўся ажыццявіць…
Ды гэтае адчуванне было далёка не новае, я зазнаваў яго шматкроць на працягу апошніх гадоў чатырох — практычна адразу, як перабраўся сюды настаўнічаць. “Што за горад, што за вылюдкі ў ім жывуць!” — думалася мне неаднойчы. Ніводнай дзейнай ці нават проста больш-менш высакароднай душы не стрэў я за гэты час. Хаця, калі разумець пад дзейнасцю жаданне жраць, спаравацца, жлукціць гарэлку, а потым гадзінамі швэндацца па горадзе п’яным хаўрусам, — то гэтага ў месцічаў хоць адымай. Здавалася, што ўся тутэйшая энергія перайшла ў юр і ўсялякія жарсці.
Вядома ж, усё было далёка не так. Гэтае мястэчка было не лепшым і не горшым, чым усе астатнія месцы на свеце, у плане падзялення чалавечых учынкаў на добрыя і благія. І тут, як і паўсюль на зямлі, любілі дзяцей, паважалі старых, кармілі галубоў і выгульвалі хатніх сабачак. Роўна як і рабілі ўсё адваротнае: лупцавалі рэменем малышоў, абражалі дзядоў і бабулек, да крывавай мешаніны збівалі каханых жонак… Было ўсё. Але ў час маіх прыступаў нянавісці да белага свету добрае быццам затулялася ад мяне чорнай заслонаю. Больш за тое, знелюбіўшы нейкага чалавека ці з’яву, я культываваў у сабе гэтую нелюбоў, і — цяпер можна прызнацца — проста-такі жыў і сілкаваўся тым негатывам.
У такія хвіліны я не мог бачыць людзей. Не мог разгарнуць газету, не мог уключыць радыё і тэлевізар, бо з друкаваных радкоў ці праз экранныя прамяні ліліся на мяне патокі людскога блуду і подласці. Ліліся, нейкім вычварным чынам адфільтраваныя ад усяго добрага, што, уперамешку са злым, таксама пасылалася ў тых тэле-прамянях і газетных літарах. Але ж і ў сваёй цеснай аднапакаёўцы я таксама не мог сядзець. Мяне мучылі прыступы страху, а гукі чалавечага побыту, што даносіліся з усіх бакоў, праз сцены, вокны і дзверы, гатовыя былі, здавалася, ушчэнт парваць мае нервы.
Тады я знаходзіў адзінае выйсце: вылузваўся на двор, прабіраўся ў зарослы хмызамі далёкі кут і ўладкоўваўся паміж занядбанай дрывотняй і мураванай агароджаю. Там, пад кронай старога раскідзістага клёна, стаяла касабокая лавачка. Я сядаў на яе, абапіраўся спінай аб халодны мур агароджы, глядзеў праз прагалы ў кляновай лістоце на неба, слухаў цішыню… Мне пакрысе лягчэла. Гэты кут быў надзіва ўдалым месцам у нашым двары. Сюды не забрыдалі п’янюгі і паскудныя малалеткі, сюды амаль не далятала гамонка жыхароў дома. Вуліцы і нават правулка за агароджай не было — там пачынаўся схіл да ракі, даволі шчыльна зарослы скарлючанымі вербамі. Асабліва тут добра было ўлетку, калі ад недалёкай ракі веяла пахам аеру, чароту, дый проста чымсьці сырым і цёплым.
Я аблюбаваў гэты зацішак не так і даўно, а раней, каб супакоіцца падчас маіх звыклых прыступаў, даводзілася проста швэндаць па горадзе ці сядзець на лаўцы перад пад’ездам. У горадзе зусім не было дзе пашпацыраваць. У нас не гуляюць, як у мегаполісах кшталту маёй роднай сталіцы, дзе ты небеспадстаўна спадзяешся не сустрэць ніводнай знаёмай душы. Тут няма праспектаў, бульвараў, колькі-небудзь прыдатных сквераў, а тым больш паркаў, тэатраў і цыркаў. А таму, выбраўшыся з дому, ты не можаш проста гуляць, табе трэба кудысьці і па штосьці ісці, з кімсьці сустракацца, з кімсьці гаманіць — у выпадку, калі ты хочаш проста пастаяць на вуліцы. Калі ж ты, не дай Бог, адзін, то будзеш выглядаць недарэкам, знерухомеўшы, напрыклад, на тратуары, калі ад рага да рага (метраў трыста) няма ніводнага пешахода, апроч цябе. Па маёй тэорыі, менавіта ў такіх гарадках, як наш, чалавеку нічога не застаецца, як збіцца ў статак. Бо, пагадзіцеся, двое на пустэльнай вуліцы — гэта ўжо нешта, гэта не выклікае няёмкасці ні ў цябе, ні ў назіральніка, што цікуе з-за шторын сваёй кватэры. Двое — гэта ўжо сябрына, гэта гамонка, гэта падстава для дзейнасці. І хоць вы будзеце тырчаць з такім жа лайдаком, як вы, некалькі гадзін пад чужымі вокнамі, смалячы паганыя папяросы і брыдкасловячы, вы ўспрымецеся нашым абывацелем нармальна і, можна сказаць, любоўна. Таму што вы — у статку, вы зразумелыя, вы не выклікаеце падазрэнняў. А галоўнае, вам самім будзе спакойна. Так, спадарове, адзінокі чалавек на вуліцах нашага гарадка выдае на голага пасярод апранутых.
Ох ужо мне нашы правінцыйныя брыдкасловы! І хоць яны ніколькі не супярэчаць маёй тэорыі (з якой вынікае, што мацюкі — гэта адзінае выйсце, калі нічагуткі няма за душой), выносіць іх мае нервы не ў змозе. Раней, калі я любіў пасядзець на лавачцы ля пад’езда, пакуль не ўпадабаў свой кут за дрывотняю, — я зрабіў наступнае адкрыццё. З адзінаццаці груп людзей, што рушылі па вуліцы паўз наш дворык, дзесяць паспявалі хоць раз мацюкнуцца. Заўважу, што дом наш стаіць на вуліцу тарцом і адлегласць, якую пакрывалі мой слых і зрок, была не большая за якіх дзесяць метраў. Астатняе засланялі і глушылі густыя прысады. Дык вось, за гэтыя няшчасныя дзесяць метраў усе — падшыванцы, юнакі, сямейнікі з дзецьмі, дзяды і бабулі з кульбамі — паспявалі хоць раз выпусціць са свайго рота брыдкае слова. І нават тыя, што ішлі без кампаній, мацюкаліся ці то па мабільніку, ці то проста самі з сабой. Адсюль, пагадзіцеся, я раблю справядлівы вывад: на кожныя пятнаццаць крокаў жыхар нашага горада вымаўляе мінімум адно брыдкае слова. Рушаць жа пешшу ў нас вельмі многа, бо не ў звычцы правінцыяла ездзіць на грамадскім транспарце, які ходзіць страшэнна рэдка. Карацей, атрутныя пары рускага мату непазбыўна вісяць на вуліцах нашага гарадка, больш за тое, цалкам вызначаюць яго атмасферу. І можна разбіцца ў блін, абучаючы ў школах высокаму і чыстаму слову, ды вынік адпачатку вядомы: з першым жа кухталём, што дастанецца твайму вучню ад бацькі-п’янтоса, вылецяць і зніштожаць плён тваіх намаганняў прывычныя мацюкі.
4
Ды што ж гэта я? Так чытач, крый Божа, палічыць мяне ізгоем, а то і маньякам, які ўсёй душой узненавідзеў наш свет і задумаў з ім расквітацца. Не, шаноўныя, чалавек я больш-менш нармальны. Кажу “больш-менш” таму, што ўвогуле не знаёмы з цалкам нармальнымі людзьмі. Па-мойму, такіх не бывае. Вось і я, годна выкладаючы родную мову і літаратуру, маю шэраг комплексаў і камплексочкаў, дый мову нашу люблю далёка не так, як бачна з маіх урокаў. Далёка не так…
Дык вось, панове, ніякі я не маньяк, а чалавек зусім традыцыйнай палавой арыентацыі. І жанчына ў мяне ёсць. Сям’і ў дваццаць сем год не прыдбаў — гэта праўда. Але ці патрэбна мне была тая сям’я? Хм… Цяпер, калі я патрапіў туды, дзе пазбаўлены самага-самага, то перагледзеў сваё стаўленне да людзей. І таму адназначна магу заявіць: сям’я мне была патрэбна. Аднак я пакляўся пісаць горкую праўду, з усёй шчырасцю перадаваць пачуцці, што апаноўвалі мяне тады, калі я яшчэ быў чалавекам. Таму прашу прымаць мае сентэнцыі з агаворкаю: “да таго, як…”
Так, жанчына ў мяне была, і менавіта тым вечарам, калі я прыйшоў са школы з неўтаймоўнай нянавісцю да Марцэвіча і Воўкавай, мы дамовіліся з ёю сустрэцца. Ох, як жа няёмчылі мяне гэтыя шуры-муры, гэтыя гульні ў высакароднасць і агульныя інтарэсы. Якім жа крывадушшам цягне ад усіх гэтых любоўных сантыментаў кшталту “сходзім у кіно”, ці “прагуляемся да ракі”. Або ўздыхаў “які цудоўны вечар!”. Які там вечар, якое кіно, якія прагулкі? Хіба дзеля гэтага сустракаюцца хлопец з дзяўчынаю? І, скажыце, чаму я павінен гадзіны дзве балабоніць з ёй пра ўсялякія глупствы, збіваць ногі аб наш калдобісты тратуар ці сядзець у затхлай кіношнай зале, перш чым мы адправімся, нарэшце, да мяне і зоймемся тым самым, без чаго мужыку бывае так цяжка? Што, скажаце, я пашляк? Дык я і не прэтэндую на ролю святога старца. Я здаровы малады чалавек, у мяне высокі рост і каржакаватае цела, у мяне, прабачце, выпрацоўваецца многа гармонаў. І нарэшце, не я прыдумаў, што розныя полы павінны між сабой спаравацца. Дзеля, так бы мовіць, нашчадкаў чалавецтва… Хм, вось тут усё вельмі няпроста, панове. Бо якраз нашчадкаў я ў бліжэйшыя гады планаваць не хацеў. І не тое што да жаніцьбы, а нават да сумеснага пражывання быў не гатовы. Я хацеў проста сустракацца з ёй, калі мне захочацца, дарэчы не вельмі часта, бо, дальбог, цяжка выносіў кагосьці другога ў сваім і без таго цесным пакойчыку. Акрамя таго, трэба было яшчэ, перш чым патрапіць у пад’езд, прайсці праз дзядзінец, а там рэдка калі пуста бывае. Словам, смешна, але факт: я да цноты саромеўся прыводзіць яе да сябе, нібы ў чымсьці правінаваціўся перад жыхарамі нашага дома. Мабыць, тут адыгрывала ролю тое, што жылплошча ўсё-такі не мая, што я толькі ў ёй кватарую. Але ж, думаецца, і ў вясёлкавым сне не саснілася гаспадарам маёй кватэры, што я зацяты аскет. Ды мне самому брыдка бачыць у люстэрку драбільны свой падбародак, тоўстую шыю і хіжыя маленькія вочкі. Хіба такія людзі, як я, могуць мець слабы апетыт да жанчын?
Мы былі знаёмыя два гады, і з кожным месяцам для мяне станавілася ясней і ясней: яна хоча за мяне замуж. Я разумеў, што ў дваццаць чатыры гады дзяўчыне цяжка пра гэта не марыць, што чым далей я маўчу, тым болей насцярожваю і засмучаю гэтага, прызнаюся, харошага чалавека. Але я надзвычай упарты тыпус. І хоць разумеў, што лепшую жонку ў гэтай глушэчы наўрад ці знайду, чамусьці наважыў якраз-такі з ёй нізашто не ажэньвацца.
Дый, па вялікім рахунку, што за жыццё чакала б нас тут, на дваццаці квадратных метрах, на нашу вартую жалю зарплату? А за свой катушок я, між іншым, выкладваю палову заробленага. На астатняе не выжыць і аднаму, гэта з маім апетытам. А таму без усякага сораму атрымоўваю ад бацькаў харчовую дапамогу — пасылкі, якія два разы на месяц прыходзяць з Мінска. Хай кормяць сваё неразумнае дзіцятка. Я ж не вінаваты, што яны не парупіліся ўладкаваць мяне ў сталічную школу… Хаця не, тут я несправядлівы, бо з дому ўцёк сам, з вялікай, так бы мовіць, радасцю. З незапомнага дзяцінства, беспаспяхова змагаючыся з малодшай сястрыцай за любоў і ўвагу бацькоў, я задумаў, на злосць ім, жыць самастойна. Сястрычка была іхнім кумірам, а я — нейкім недарэчным сямейным прыдаткам, абузай, нязграбам і ныцікам.
О, каб хто толькі ведаў, як я ненавідзеў сваю сястру! Яе крыўлянні, какецтва, надзіманне губак, калі яна выпрошвала ласункі ў маці, даводзілі мяне да шаленства. Яна заўсёды была эгаісткай, не любіла нікога, апроч сябе, таемна смяялася з бацькоў, якія гатовыя былі з яе парушынкі здзімаць. Але галоўным аб’ектам насмешак і кпінаў для сястрыцы стаўся я, яе брацік. Улюбёным яе заняткам было пацвельванне з мяне за абедзенным сталом, калі ўся сям’я ў зборы. Яна дасціпна і здзекліва абмяркоўвала, як я гучна і непрыгожа жую, як я не ўмею трымаць відэлец і ўсё такое падобнае. Яна ведала, што мяне распірае бяссільная злосць, што я не магу яе пакараць за гэтыя кпіны. Дарэчы, дагэтуль не разумею, чаму я ніводнага разу не ўдарыў сястру. Што мяне стрымлівала? Боязь, што яна наскардзіцца і мяне адлупцуюць? Магчыма. Тым больш што бацька біў мяне да сёмага класа. Так, я быў найпаршывейшы баязлівец, і сястра гэта ведала. Яна пагарджала мной, выказваючы гэта ўсімі магчымымі спосабамі. Мне было балюча менавіта ад гэтай непрыхаванасці. Бо пагарда бывае таемнай, скрытай — той, якую адно адчуваеш на несвядомым узроўні, ці пра якую здагадваешся па косенькіх позірках, па дрэнна прыхаваных ухмылачках. Такую пагарду, мусіць, трываць лягчэй. Хаця хто яго знае…
Словам, мы з сястрой былі яшчэ тымі антаганістамі. Не ведаю, якая рыса майго характару найбольш не падабалася ёй, а я дык люта ненавідзеў яе пражэрлівасць. Вы будзеце смяяцца, але яна ела больш за мяне, будучы маладзейшай на тры гады і ледзь не ўдвая лягчэйшай. Я дзівіўся, як столькі ўлазіць у такое малое цела. І часам здавалася, што сястра многа есць не таму, што ёй хочацца, а для таго, каб мне насаліць. Ласуха яна была проста жудасная. Цукеркі, згушчанае малако, мёд, нават кавалкавы цукар, не кажучы ўжо пра кексы і пірожныя, не залежваліся ў нашым доме больш за пару гадзін. Бо сястрыца не супакойвалася, пакуль не знішчала ўсё даастатку. Дзверцы буфета гупалі несупынна, гэтак жа няспынна працавалі сківіцы, а на яе харошанькім тварыку панаваў выраз крайняе асалоды.
Я таксама любіў салодкае, аднак многа гэтага есці не мог — з прычыны таго, што адразу ж распаўзаўся ва ўсе бакі. А быў я і без таго мажны і зусім нефігурысты. Асабліва салодкае псавала мой твар: шчокі ператвараліся ў падушкі, маленькія вочкі сціскаліся ў шчылінкі, я станавіўся падобны на нейкага дэгенерата. Сястрыца ж, наадварот, была прыгажуня з дзяцінства. У пятнаццаць гадоў, пры агульнай худзізне і надзвычай правільных рысах твару, яна мела настолькі выразныя жаночыя формы, што на яе пажадліва пазіралі нават дарослыя мужыкі. Я не мог выносіць гэтых юрлівых позіркаў і ледзь стрымліваўся, каб не кінуцца на якога дзядзьку, што абарочваўся ўслед сястры, калі мы разам з ёй шпацыравалі па вуліцы. Ды што там чужыя позіркі! Я сам — цяпер дазволю сабе ў гэтым прызнацца — не мог адарваць вачэй ад яе пругкіх, абцягнутых ласінамі клубоў, ад яе высокіх наліўных грудзей, калі раптам, зусім выпадкова, запыняў на іх сваю подлую ўвагу. Потым мне было сорамна і балюча за пажадлівыя думкі. Дый, у прынцыпе, думак такіх не з’яўлялася. Гэта быў, найхутчэй, электрычны ток, рэфлекторная рэакцыя здаровага мужчынскага арганізма на звышвабнае дзявочае цела. Праз імгненне векавое табу на кровазмяшэнне, якое, мусіць, ужо перайшло ў рэфлекс, гасіла той “электрычны разрад”. Але існаванне таго разраду нават долю секунды выклікала ў маёй душы буры сораму і нянавісці да сябе, а заадно і да сястрыцы — за тое, што яна вечна ходзіць у цесных, шлюхаўскіх вопратках.
Ну ладна, пакінем усё ж у спакоі мае хваравітыя перажыванні і пяройдзем да фактаў. Як часцяком надараецца, менавіта той, каго лагодзяць і песцяць, самую подлую свінню і падкладвае. Два гады таму, калі сястрыцы было дваццаць два, яна літаральна за месяц ачмурыла аднаго фірмача іспанца, з якім пазнаёмілася на вечарынцы. Той трыццаціпяцігадовы дзядзька настолькі згубіў галаву, што пабраўся з ёй шлюбам і хуценька, як здабычу ў стане ворага, звёз у сваё “гішпанскае каралеўства”. Ён, шэльма, быў чалавек багаты нават па мерках сваёй краіны, і сястрыца зажыла так, як яна марыла ўсё жыццё: не працуе, кілаграмамі паглынае ласункі, раскашуецца пад сонцам Андалусіі, лётае на аўто з адкрытым верхам і цягаецца з мужам на ўсялякія прыёмы, дзе дэманструе сваё цялеснае хараство. Аднак галоўнае не гэта, панове, а тое, што яна ці не начыста забылася на бацькоў, на гэтых яе вечных слуг і абаронцаў ад зласлівага брата. Сястрычка нагэтулькі акунулася ў цёплае паветра той экзатычнай краіны, што забываецца ім званіць. Праўда, дасылае віншавальныя паштоўкі на Новы год і Дні нараджэння. Дарэчы, наконт дня нараджэння. Менавіта ў той дзень, з якога пачаўся аповед, і нарадзіўся мой бацька. Цікава, ці дачакаўся ён званка ад сваёй заможнай дачкі? Не ведаю. Але ж магу дакладна сказаць, што я яму не патэлефанаваў. Не тое каб я наўмысна хацеў зрабіць старому балюча. Я нават запланаваў пазваніць у Мінск адразу па прыходзе са школы. Балазе тэлефон стаяў пад рукою. Ды толькі падумайце самі, панове, ці да званка мне было ў тым настроі, з якім я прыцёгся дадому, уліў у сябе агідны булён і плюхнуўся на тахту? Мяне літаральна ламала ад нянавісці да маіх вучняў, да гэтых пераросткаў, у якіх целы на некалькі парадкаў апярэджваюць розум. А потым, як я ўжо казаў, пайшло-паехала. Прыгадаліся дзіцячыя крыўды на сястру, на тое, якія несправядлівыя былі да мяне бацькі, успомнілася, як лупцаваў мяне бацька рэменем… Не, вы толькі не падумайце, што ён смяротным боем мяне лупцаваў, як гэта заведзена ў люмпенскіх сем’ях, дзе, мусіць, і рэмень не скарыстоўваюць, а проста малоцяць нагамі, кулакамі і тым, што пад руку трапіцца. Крый Божа, вось як на духу гавару: бацька біў мяне мякка, нямоцна, шырокай дзягай, пару разоў, без шалу і садысцкай раз’юшанасці. Прычым не па галаве, не па спіне, а раўнютка па мяккім месцы. Тое пакаранне насіла, хутчэй, настаўленчы характар, а не з’яўлялася сродкам вырашэння псіхалагічных праблем дарослага за кошт дзіцяці. Там быў проста элемент постраху і ўніжэння. Так, уніжэння. Але ж не ведаў стары, што акурат уніжэння я найболей і не выношу. Сам факт фізічнага гвалту, калі цябе нагінаюць і насуперак тваёй волі хвастаюць па задніцы. Ужо лепш бы ён мяне калашмаціў нагамі, а я б яго за тыя ногі кусаў… Стоп, стоп. Нешта я ўсхадзіўся. Годзе, трэба трымацца, бо іначай саб’ешся на суб’ектыўнасць.
Значыцца так: лежачы на канапе ў дзікай злосці і нянавісці да ўсяго свету, я тым не менш успомніў пра бацькаў дзень нараджэння. Аднак рашыў пакуль не званіць, а дачакацца вечара. Хаця ведаў, што на вечар у мяне прызначана спатканне з маёй дзяўчынай, якое найхутчэй скончыцца сумесным спаннём у маім ложку да самае раніцы. “Ну дык пазваню, адразу як прыйдзем”, — адкаснуўся я ад сябе самога. Але нешта па-д’ябальску з’едлівае і няўлоўнае шапнула мне ў вуха: “Хрэн я табе пазваню!” — і замоўкла. Што гэта было: я сам, мая подленькая і мелкая частка душы, або сапраўды нехта старонні і тагасветны? Не ведаю. Але клянуся, спадарове, у той дзень я шчыра хацеў павіншаваць бацьку. Не атрымалася, бо ўсё склалася так, што прывяло мяне туды, дзе я цяпер марынуюся. А, дарэчы! Вы, можа, мяркуеце, што я ў турме? Ха! Памыляецеся. Прапануй мне зараз турму, то я пабягу туды без найменшых ваганняў. Не, я патрапіў у месца намнога страшнейшае. Ну ды аб усім па парадку.
5
Я качаўся на канапе, сунімаючы душэўную муку, а краем вока пазіраў на аляпаваты насценны гадзіннік. Чакаў пачатку шостай, калі мая дзяўчына мусіла вярнуцца з работы і можна было б ёй пазваніць. Я ведаў, што яна захоча зноў жа гуляць, зноў жа кудысьці ісці, адным словам — культурна праводзіць вечар. Але я ўжо пісаў, як да гэтага стаўлюся і куды ў нас можна “пайсці”, не абляпаўшыся па калені правінцыйным брудам. Я наважыў жорстка прапанаваць ёй ісці да мяне без усякіх крыўлянняў і сантыментаў. Наважыў паставіць пытанне рубам, сказаць, што хачу з ёй легчы ў пасцель, а болей мне ад яе нічога не трэба. Па сутнасці, я нарываўся на сварку.
Да неабходнага мне часу заставалася якіх паўгадзіны, калі з асаблівай крыўдай і вастрынёй я ўспомніў сястрыцу. Так, я крыўдаваў на яе за тое, што яна ўкрала ў мяне маю мару. Нікому ніколі не адкрываў, але трэба сказаць, што пражыванне ў трапічнай краіне ля мора было маім запаветным жаданнем. Я чамусь верыў, што калісьці гэтая мара спраўдзіцца. І адчуваў сябе вартым яе. Я нават месца сабе ўпадабаў — Сіцылія, на высокім паўднёвым беразе, дзе сады і дамы тэрасамі спускаюцца да вады. Гэтае блакітна-зялёнае мора, гэтае неба з яркім ласкавым сонцам, якое амаль ніколі не засланяецца воблакамі. Колькі разоў, лежачы ў сваім задушлівым катуху на рыпучай канапе, я аддаваўся салодкім марам аб гэтай краіне. Я нібы наяве спускаўся па скалістым беразе з ручніком на плячы, няспешна рушыў да вады па гарачай гальцы, заходзіў у мора, якое абдавала мяне такой дабрадатнаю прахалодай, што я (у сваіх трызненнях) зазнаваў пачуццё, куды мацнейшае за інтымную блізкасць... Але ж не думайце, што я быў пусты летуценнік і што ўжо зусім беспадстаўнымі былі мае мроі. Не. Я адмалку верыў у сябе, я ведаў, што глыбіні маёй душы калісьці ацэняцца чалавецтвам. Колькі задум! Каб вы ведалі, колькі задум гадамі раілася ў маёй галаве! І ніколі не пакідала ўпэўненасць, што ўсё гэта будзе рэалізавана, выльецца на паперу ў стройных аповедах, растыражуецца і праславіць мяне. Героі мае былі ўжо як жывыя. Я гадзінамі размаўляў з імі, надзяляў адмысловымі якасцямі, вадзіў па хітраспляценнях жыцця, наладжваў драматычныя дыялогі, дзе сам выступаў то ў ролі строгага суддзі, то добразычлівага суцяшальніка, то мудрага старца. Я блукаў з імі па самых аддаленых куточках нашай планеты, я прадзіраўся праз джунглі са збітымі ў кроў ступнямі, плыў па бяскрайніх морах, брыў па вечных арктычных снягах, скакаў з парашутам. А галоўнае, якія дзіўныя пачуцці зазнаваў я ў каханні! Я быў нястомным палюбоўнікам, з-за якога самыя пекныя прыгажуні кідалі мужоў, дом, дзяцей, а потым рэзалі сабе вены. А іншым разам, наадварот, я быў гатовы ісці за каханай на край свету, выконваць самыя вычварныя яе прыхамаці… Або захоўваць вечную вернасць. Дальбог, я сам сабе падабаўся такі, бо ведаў, што здольны на ўсё і толькі праклятыя жыццёвыя абставіны не дазваляюць мне разгарнуцца напоўніцу. І таму ў сапраўдным жыцці я ўсяго толькі сціплы настаўнік, якога не любяць вучні і да якога кіраўніцтва школы ставіцца з насцярогай. І таму ў рэальнасці я не маю сяброў і вельмі мала прыяцеляў. І таму я ў каханні далёка не Саламон, а проста подлы эгаіст, якому глыбока начхаць на душу жанчыны, а хочацца валодаць яе целам, і толькі. Аднак я ведаў, што гэта пакуль… пакуль не выберуся на абсягі жыцця, пакуль мой талент не будзе ацэнены. А гэта з’яўлялася справай часу.
Але ж час мерна круціў планету Зямля, адкрываў свету сапраўдных герояў і геніяў, абрынаў на людзей катастрофы, спараджаў галаваскрутныя каханні і здрады, а я ўсё працягваў у вольны ад заняткаў час валяцца на канапе ў сваім катуху. Апошні водпуск я нават да бацькоў не паехаў, спаслаўшыся на занятасць “справамі”. Той водпуск я правёў збольшага на той жа заклятай канапе, штодня спадзеючыся прачнуцца і сесці за пісьмовы стол, каб аддаць свае геніяльныя думкі чалавецтву. У мяне ўжо і стос аркушаў ляжаў на стальніцы, а адзін быў запраўлены ў пішучую машынку… Дый, па вялікім рахунку, у галаве маёй даўно-даўно ўсё напісалася. Заставалася ўзяцца і распачаць. Ах, вось якраз гэтае “распачаць” у мяне ніяк не выходзіла. Я пастаянна адцягваў, спасылаючыся то на галаўны боль, то на агульную млявасць, то на суседскі гвалт за сцяной, то на шоргат мятлы дворніка, а часам нават на тое, што я ўчора паглядзеў навіны і яны мяне раззлавалі. Тады я доўга важдаўся на кухні, піў некалькі кубкаў кавы, лез у ванну, валяўся каля гадзіны ў гарачай вадзе, а затым выпраўляўся гуляць па ваколіцах, каб “абдумаць”. Вяртаўся зазвычай злы, раздражнёны тупасцю абывацеляў і ўвогуле правінцыйнай бесталаччу нашага гарадка. Пасля такіх прагулак сесці за стол я не мог, а таму пачынаў гатаваць абед, хоць есці яшчэ не хацелася. Пасля абеду спаў, апраўдваючы гэта тым, што трэба набрацца перад працаю моцы. А вечарам, зноў жа замест рабочага стала, утыркаўся ў тэлевізар і пачынаў лаяць яго па чым свет. Ды часам адзінота абрыдала і мне, які ў ёй як рыба ў Нарачы, і тады я змаўляўся са сваёй дзяўчынаю аб сустрэчы. Каб не перціся ў горад “гуляць”, я скардзіўся на кволае пачуванне і прасіў яе прыйсці на адведкі. Як толькі яна пераступала парог кватэры, мая кволасць рэзка праходзіла, я кідаўся на яе, як воўк на мяса, зрываў адзенні, заносіў у пасцель і там спаганяў усё сваё раздражненне, усю незадаволенасць сабой, усё ўсведамленне сваёй духоўнай нямогласці. Там я быў валадар.
Думаю, не варта гаварыць, што, не напісаўшы ні радка за час адпачынку, я і дагэтуль нічога не распачаў. З першага верасня ў мяне з’явілася самавітая адгаворка: заняты. Так, я сапраўды быў заняты праверкай сшыткаў маіх бесталковых вучняў, а таксама пастаяннай вайной з імі на ўроках і па-за іх. Акрамя таго, я падазраваў зласлівасць ды інтрыгі ў мой бок ад настаўнікаў, якія, зрэшты, і не скрывалі сваю нелюбоў да мяне.
Мяне зазвычай ігнаравалі ў настаўніцкай. Калі я там сядзеў, то той, хто ўваходзіў, звяртаўся і заводзіў гутарку з любым прысутным, апроч мяне. Мне была невыносная такая да мяне абыякавасць, і я скарыстоўваў пяцімінуткі, сходкі, усялякія пасяджэнні, каб прыцягнуць да сябе ўвагу. Спрачаўся з любое нагоды, пярэчыў завучам, лез у сварку з настаўнікамі, а аднаго разу схапіў загрудкі фізрука — за тое, што ён насмяяўся з маёй прапановы наконт… Далібог, нават не ўспомню зараз, што я такое там прапаноўваў, аднак выразна памятаю, як пасля ягонай рэплікі: “Чарговая муць!” — кроў кінулася мне ў галаву, я ўскочыў, імгненна адолеў трохметровую адлегласць і ўчапіўся ў ягоны світэр. Я ўжо неаднойчы зазначаў, што з’яўляюся чалавекам далёка не хілым, а фізрук наш Пецька, наадварот, нізенькі і шчуплы трыццацігадовы хлопец. Ён быў калісьці бесперспектыўным гульцом у настольны тэніс, і таму зразумела, што годнага супраціўлення мне аказаць бы не змог. Я ўжо пачаў быў яго соўгаць і трэсці, як громападобны голас нашай дырэктаркі Раісы Янаўны ацверазіў мяне вокамгненна. Усе ў нашай школе баяліся гэтага кіраўнічага, уладарнага, гучнага і застрашлівага вокрыку. Пры сваёй сціплай камплекцыі, гэтая пяцідзесяцігадовая кабета валодала не раўнуючы генеральскім голасам. Жалезная ж воля Раісы Янаўны, яе непахіснасць у выкананні прынятых рашэнняў таксама былі добра вядомыя. А таму я, пачуўшы скаланальнае: “Хрыбоціч! Назад!” — адразу ж абмяк, адпусціў Пецькаў пінжак і адступіў, баязліва мармычучы прабачэнні. Сходка доўжылася, быццам нічога не адбылося. Але ж па яе заканчэнні дырэктарка загадала нам з Пецькам застацца, а дакладней, ісці з ёй у дырэктарскую. Там, выструніўшы як салдатаў, Раіса Янаўна дала нам такога паўгадзіннага прачуханца, пра які я і сёння не магу ўспамінаць без трымцення. Між іншым, у гэтым крыецца і адказ чытачу, калі ён здзівіўся маім перажыванням пасля сутычкі з Марцэвічам. Так, я смяротна баяўся, што выпадак у туалеце, дзе я прымяніў насілле да вучня і, акрамя таго, брыдкасловіў, дойдзе да Раісы Янаўны.
6
Але ж страх у баязліўцаў часцяком суседнічае з агрэсіяй да слабейшых, на якіх ён спаганяе свае крыўды і комплексы. У той дзень — а была, дарэчы, субота — я рашыў адыграцца на сваёй дзяўчыне, абраўшы, так бы мовіць, ахвяраю. Наважыў зрабіць ёй балюча любой цаной, ды так, каб я ўвесь гэты боль бачыў.
Недзе хвілін у пятнаццаць на шостую я ўзяў трубку і набраў нумар сяброўкі. Яна адказала сама, што мяне нават прыемна здзівіла, бо почасту трубку хапае яе бабуля, гэтая старая вешалка, якая з нуды гатовая сабой усе шчыліны затыкаць. Аднак я ўзяў жорсткі тон і запатрабаваў, каб сяброўка неадкладна рушыла да мяне. На яе пытанне: “А як жа гуляць?” — я ўзарваўся і стаў крычаць, што мне хочацца бачыць яе, а не абрыдлыя фізіяноміі месцічаў. Яна нечакана мяне абарвала, сказаўшы, што зараз не можа да мяне падысці, бо дамовілася заскочыць да сяброўкі паглядзець плацце. Дарэчы, прапанавала мне скласці ёй кампанію, а ўжо потым адправіцца да мяне. У які-небудзь іншы дзень я б, мабыць, зрэагаваў на гэта цярпіма. Але ж пасля злыбедаў на рабоце, пасля ўсіх вярэдлівых думак пра сястру і бацькоў, пасля чарговага ўразумення бяздарнасці майго існавання, што я мог ёй адказаць, акрамя як абрынуцца з лаянкай? Так, я аблаяў сваю дзяўчыну, заявіўшы, што мне начхаць на яе сяброўку і што раз мы дамовіліся сустрэцца, то яна абавязана трымаць сваё слова. На што сяброўка мая адказала, што яна нікому нічога не абавязана, а таму пойдзе туды, куды хоча, а калі я жадаю з ёй сёння пабачыцца, то мушу змяніць свой нахабны тон на прыстойнейшы… Адным словам, адшыла мяне як паршывага юнака. Раз’ятраны, я гаркнуў: “А праваліся ты са сваёй сяброўкай да чортавай маці!” — і не проста паклаў трубку, а вытаргнуў з разеткі тэлефонны шнур (праўда, астыўшы, уваткнуў яго назад).
Вы думаеце, на гэтым усё скончылася? Далёка не. Бо хіба мог я так усё гэта пакінуць, хіба мог дазволіць ёй беспакарана мной пагарджаць, адправіўшыся балакаць да сваёй пустазвоннай таварышкі? Не, я ні секунды не вагаўся, калі рашыў шыбаваць праз увесь горад, каб пераняць сяброўку і ўчыніць скандал проста на вуліцы. Я не мог стрываць такога са мной абыходжання і быў падобны на капрызнага хлапчука, у якога ў разгар гульні адабралі любімую цацку. У такім выпадку тыя невыносныя хлапчукі не проста пачынаюць румзаць, яны заходзяцца ў істэрыцы, тупаюць, гарлаюць, сінеюць ад злосці. Такім быў і я ў тую хвіліну.
Па горадзе я бег як ашалелы. Праклінаў яго недарэчную, выцягнутую ўздоўж ракі канфігурацыю, а таксама тое, што таварышка маёй дзяўчыны пасмела пасяліцца ў процілеглым ад мяне канцы. Сяброўцы маёй, якая жыла амаль у цэнтры, было куды бліжэй і спарней туды дабірацца. Зрэшты, яна ішла, як усе нармальныя людзі, звычайнай ступою. Я ж нёсся наўзгалопам, толькі зрэдку, каб суняць дыхавіцу, змушана пераходзячы на трушок.
Мне пашанцавала (цяпер ведаю, што слова “пашанцавала” тут непрыдатнае), і я нагнаў яе за паўквартала ад дома яе прыяцелькі, Танькі Вусціч. Схапіў за руку…
Не, тут трэба пачаць новы абзац, каб апісаць усе падрабязнасці. Сяброўка мая не знячэвілася і не спалохалася — мусіць, згледзела мяне трохі раней, калі я вынырнуў з-за рага і перабягаў вуліцу. Яна павярнулася, і ў звернутым да мяне паглядзе я прачытаў нейкую дзіўную іронію. Так, іронію з дамешкам грэблівасці, ці што. Яна пазірала на мяне як на нешта несур’ёзнае, блазнаватае, клоунскае. Яе пагляд быццам гаварыў: “Я цябе не баюся, і ўсё, што ты вычварыш следам, даўно прадугадвала”. Яна нібы пранізала мяне наскрозь.
Але я быў не ў тым стане, каб мяне гэты насмешлівы позірк спыніў. Не выпускаючы яе руку, я запытаўся, чаму яна рашыла мной пагарджаць, чаму яна аддае перавагу сваёй дурной прыяцельцы, а не мне, хоць мы з ёй дамаўляліся. Па сутнасці, я завёў тую ж катрынку, што і нядаўна па тэлефоне. Я бачыў, што ёй нудна і гідка трываць маю выхадку, і надзвычай здзівіўся, калі яна спакойным тонам паўтарыла ўсё тое самае: ёй трэба сустрэцца, каб паглядзець плацце, што шые для яе Танька Вусціч. І тут я не знайшоў нічога лепшага, як зноў разявіць рот і прагарлаць цяпер ужо не ў тэлефонную трубку, а на ўсю вуліцу: “А хай гарам гэтае ваша плацце гарыць! Разам з вамі!” Рэха панеслася па той малалюднай вуліцы, і асобныя пешаходы, напэўна, пачулі мой раз’юшаны выкрык. Зрэшты, блізу нас нікога не было, прынамсі метрах у трыццаці. Гэта надало мне, баязліўцу, смеласці, я перахапіў яе за плечы, стаў трэсці і лямантаваць, як баба базарная. Што я там выліў на яе бедную галаву, далібог, дакладна не памятаю. Крычаў прыкладна тое, што я самы тонкі і чуллівы чалавек на зямлі, што не выношу, калі мяне абражаюць, што яна яшчэ пашкадуе, што не цаніла мяне. А яшчэ лаяў яе абывацельскую псіхалогію, дакараў, што яна закасцянела ў гэтай пошлай глухмені, што яе не цікавіць нічога, апроч тых паганых шмотак, што яна гатовая вечна гнісці ў нашай местачковай памыйніцы. Я крычаў, што хай яна не разлічвае, што я, чалавек высокага інтэлекту, атабаруся тут разам з ёй. А потым стаў хваліцца, дакладней, хлусіць, што я хутка з’еду адсюль, што рыхтуецца да выдання мая кніга на Захадзе і што гэта дазволіць нарэшце мне жыць так, як я заслугоўваю…
О Божа! Толькі цяпер я ўсведамляю, як быў недалёка ад тых, кінутых у нямоглай роспачы, слоў. Бо сапраўды атрымаў тое, што заслужыў.
Я няспынна яе прыніжаў, абражаў і ледзьве не мацюкаўся. А яна стаяла, апусціўшы рукі ўздоўж цела. Маленькая, худзенькая ў параўнанні са мною, бамбізам, які падскакваў на месцы, уздымаў рукі ўгору, размахваў імі. Яна з усё той жа іранічнай грэблівасцю пазірала мне ў твар. Я не мог выносіць гэтага позірку, а таму глядзеў кудысьці паўзверх яе галавы. Цяпер разумею, што я хацеў ад яе рэзкай рэакцыі, нават поўхі, якая б імгненна суняла мой гнеў. Аднак тое, што зрабіла сяброўка, было нашмат балючэй. Яна дачакалася, пакуль прыціхнуць мае стагнанні і ўсхліпы, пакуль стоміцца ад лаянкі мой рот, ды прамовіла ціха і холадна: “Ты ўсё сказаў?” Адказ захрас у маім горле, а ногі знямелі ад прадчування чагось непапраўнага. Я чакаў яе далейшых слоў, як прысуду. Але яна крута павярнулася і нетаропка, ніколькі не апасаючыся, што я памкнуся яе даганяць, рушыла ў бок сяброўчынага дома. Больш за сто метраў яна прайшла і ні разу не абярнулася. А я стаяў як прыкуты да таго месца, дзе ўсчаў сварку. Праўдзівей, хацеў усчаць. Сваркі не атрымалася, а яна пайшла ад мяне бясспрэчнаю пераможцай. Праз якія паўхвіліны збочыла ў дзядзінец і скрылася за голым восеньскім хмызняком.
Змяркалася. На горад апускалася бяздонная лістападаўская ноч. Мне стала зябка і нагэтулькі адзінока, што дрыжыкі прабралі мяне да самага сэрца. Я заскавытаў як бяздомны сабака. Ніколькі не перабольшваю, бо запомніў, як купка падлеткаў, што рушыла паўз мяне, шарахнулася ў бок праезджай часткі. Я затуліў рот далонню, перабег вуліцу і кінуўся трушком у цэнтр горада. Хацелася аднаго — суняць тую смяротную дрыготку, што раптам ахапіла ўвесь арганізм. Хацелася да людзей, у натоўп, а дакладней — у нейкае пажыўнае месца, дзе вісяць аблокі тытунёвага дыму, пахне півам і танным віном, дзе віруе бязглуздая, але такая цёплая гамана.
Падобных месцаў у нашым гарадку не так шмат. І ў кожным з іх я рызыкаваў натрапіць на нейкага знаёмца. Калі прыяцеляў у мяне было кот наплакаў, то пралетарскія бацькі маіх вучняў ведалі мяне як аблупленага: я меў звычку выклікаць іх да сябе як да класнага кіраўніка і мантуліць за правіны дзяцей. Зрэшты, у тыя хвіліны мне было глыбока начхаць, пазнае мяне хто-небудзь ці не. Боль ад фактычнага разрыву з сяброўкай вяршэнстваваў над здаровым сэнсам, глушыў маю гіпертрафіраваную нелюдзімасць.
Дзе я толькі не пабываў у той золкі восеньскі вечар! Па якіх толькі цёмных завулках не блукала мая душа. З кім толькі не пасварыўся, якія толькі брыдкія словы не вывяргаліся з майго рота.
Зараз не вазьмуся апісваць падрабязнасці. Не змагу. Не тое каб мне былі настолькі агіднымі ўчынкі мае, проста ў першай жа забягалаўцы я налізаўся за паўгадзіны да свінячага стану. Помню, пачынаў з вадзяністага піва. Затым тры разы браў па сто грамаў гарэлкі… Усё. Пасля ўжо не згадаю, дзе, што і ў якой колькасці я выпіваў. Памятаю, што піў у розных месцах, што выбіраўся на вуліцу, каб памачыцца і званітаваць, а потым ледзь не вобмацкам брыў да новага шынка і, што дзіўна, знаходзіў. Нейкім наркатычным, непадуладным розуму нюхам. У адным месцы я нешта з кімсьці не падзяліў, кагосьці ўдарыў, хтосьці штурхануў мяне так, што я расцягнуўся на доле. Нехта рагатаў. Нехта тыцкаў мяне ў бок нагою. Потым правал у памяці — і я на вуліцы. Яшчэ правал — і я брыду па нейкім бязлюддзі, блытаюся ў хмызах і высахлай шорсткай траве. Затым холад — я па калені ў вадзе. Потым бясконца доўга выбіраюся з нейкага ці то старыка, ці то балаціны, узбіваюся на масток, азіраюся, але не пазнаю тое месца. Забыццё. Затым нібыта крочу побач з нейкім чалавекам, размаўляем… Цяпер не ўспомню, пра што. Як не ўспомню і твару спадарожніка. Потым аказваюся ў атачэнні нейкай кампаніі, зноў у шынку… Ужо зусім цьмяна згадваю змрочны правулак, чыесьці цвёрдыя рукі, што хочуць авалодаць маімі… Нехта б’е мяне пад лыжачку, нехта нагінае галаву долу… Пагоны, дакладней — пагон міліцыянта перад вачыма… Затым тузаніна, нехта ўскрыкнуў ад болю… Я ўжо не сагнуты крукам, а выпрастаны і бягу на скрут галавы па звілістай сцяжынцы між дрэвамі, за мною як быццам свіст і тупат ног. Пагоня… Я схаваўся ў пад’ездзе чужога дома. Цемрадзь. Мацаю сцены. Не ў змозе стаяць, апускаюся на халодны цэмент, прыхінаюся спінай да сцяны і засынаю, напэўна…
Нейкім чынам зноў апынаюся на вуліцы, брыду па горадзе, трапляю ў прыватны сектар і грукаю ў чужыя вароты. Шалёна брэша сабака, яму адгукаюцца суседскія псіны. Чыйсьці голас крычыць, каб я ішоў прэч, пагражае выклікаць міліцыю. Слова “міліцыя” прыводзіць мяне ў панічны стан, я шарахаюся ад тых варот і бягу, бягу, падаю… Зноў вуліца, абсалютна пустэльная. Я настойліва шукаю свой дом. І хоць цяпер нічога дакладна сцвярджаць не бяруся, здаецца, што знайшоў-такі свой двор і пакіраваў да пад’езда. Але забі мяне — не згадаю, як адчыняў кватэру. Нават дзіўна, як у непрытомнасці мог дастаць звязку ключоў, адшукаць два патрэбных і адамкнуць замкі. Гэта, як той казаў, засталося за кадрам.
7
Абуджэнне аказалася цяжкім. Яшчэ не расплюшчыўшы вочы, я зразумеў, што кожны мой рух прынясе невыносныя пакуты. Павекі нібы прыклеіліся да зрэнкаў, закарэлі, ці што, — я з вялікай цяжкасцю іх разляпіў.
Я ляжаў на правым баку, з няёмка падаткнутай пад цела рукой, спінаю да сцяны, ненакрыты, апрануты. Левая нага перакінулася цераз правую і звісала з ложка. Становішча цела было вельмі няпэўнае — я знаходзіўся на краі і быў недалёкі ад таго, каб грымнуцца на падлогу. Усю ноч я, відаць, правёў нерухома і прачнуўся акурат у тым становішчы, у якім паваліўся на неразасланы ложак.
Прыціснутая грудной клеткай правая рука зацякла, занямела, і першае, што прыйшло ў маю хворую галаву, — гэта тое, што мяне паралізавала. Пры такой думцы халадок прабег уздоўж пазваночніка, што сведчыла, зрэшты, пра чуллівасць майго змучанага алкаголем і начнымі бадзяннямі цела.
Я пачаў прыгадваць, што паводзіўся ўчора вельмі нерэспектабельна, што пасварыўся з сяброўкай, напіўся, буяніў, швэндаўся па горадзе, задзіраўся. Успомніў, што ўцякаў ад міліцыі і нахабна стукаўся ў нейкую браму… Такія прыпаміны, зразумела, не надалі мне бадзёрасці і настрою. Падумалася, што сёння працоўны дзень, што я праспаў заняткі і мяне неўзабаве чакае сустрэча з суровай дырэктаркай. Я тузануўся, крутануўся, узвыў ад болю ў занямелай правай руцэ і з жахам утаропіўся на насценны гадзіннік. Ён паказваў палову дзесятай. А па распісанні мае ўрокі ніколі не пачыналіся пазней за дзевяць гадзін. Сказаць, што мне стала страшна — гэта не сказаць анічога. Мяне апанавала нейкая тупая і безвыходная роспач. Я зваліўся з ложка і папоўз да тэлевізара, каб даведацца дату па тэлетэксце. Так, папоўз, бо ногі падкасіліся, не вытрымаўшы цяжару грузнага, нехлямяжага, агіднага мне цела. Недзе з трэцяй спробы я ўваткнуў шнур у разетку, націснуў кнопку, але так і не дачакаўся выявы. Чартыхнуўся і стаў шукаць дыстанцыйны пульт, мяркуючы, што кнопка на тэлевізары чамусьці не спрацавала. Я і ў нармальным стане, бывала, не мог адразу адшукаць пульт, бо меў звычку засоўваць яго ў самыя неверагодныя месцы. На гэты ж раз спатрэбілася хвілін пяць, пакуль я паўзком, з болем у патыліцы і правай руцэ, адшукаў яго на падваконні, за стосам газет і часопісаў. Дарэчы, правая рука аджывала, але ад таго балела як абвараная; калола ў пальцах, а пад пазногці быццам нехта іголкі пазаганяў.
Мае высілкі па пошуках пульта аказаліся марнымі — тэлевізар не ўключыўся, і прычынай сталася адсутнасць святла. У чым я пераканаўся, калі спачатку шчоўкнуў выключальнікам таршэра, а затым, падняўшыся-такі на хісткія ногі, праверыў усе электравыключальнікі кватэры. Святло нідзе не загарэлася. Тады я рашыў пазваніць Віцьку Болсуну, аднаму з нешматлікіх прыяцеляў, каб высветліць, які сёння дзень. Чаму менавіта яму? Па-першае, таму, што ведаў яго рабочы тэлефон — гэта на выпадак, калі б Віцькі дома не аказалася. А па-другое, ні ён, ні яго жонка Ларыса не былі людзьмі балбатлівымі і не мелі знаёмстваў у нашым настаўніцкім асяродку… Ну ды што я вам гэтак падрабязна тлумачу! І так бачна, што становішча маё было самае незайздроснае і даводзілася хапацца за саломінку, ці хоць бы проста нешта рабіць, каб не ачумець ад паганых думак і болю ў галаве, які з кожным рухам адно ўзмацняўся.
Пяройдзем да галоўнага: тэлефон таксама маўчаў. А гэта ўжо было не толькі не весела, а выдавала на нейкі д’ябальскі жарт. За пяць гадоў пражывання ў нашай глухмені святло адключалася шмат-шмат разоў, але ж не прыгадаю, каб адначасова з тэлефоннай сувяззю… Я раззлаваўся, і менавіта злосць стала хуткімі тэмпамі вяртаць мяне да жыцця, змушаючы ўсё болей уцямна думаць і дзейнічаць. Нечакана ўзнікла і з кожнай секундай узрастала ўпэўненасць у тым, што сёння ніякі не працоўны дзень, а нядзеля. Так, нядзеля, бо ўсё выразней адстуквалася ў галаве, што ўчарашнюю бучу я не мог распачаць іначай, як у суботу. Гэта вынікала з агульнай баязлівасці майго характару, спадарове. Калі вы не забыліся, гэта адна з маіх найнепрывабнейшых рысаў. Нягледзячы на ўсю злосць на сяброўку, на гатоўнасць пераняць яе пасярод вуліцы і скандаліць, а затым дэбашырыць па шынках горада, я не мог не трымаць пад увагай, што мне гэта так ці іначай з рук сыдзе. Расперазаць сябе да такой ступені я мог толькі ў выпадку, калі заўтра не трэба ісці на працу. У школу я заўсёды яўляўся падкрэслена ахайны, бездакорна паголены, наадэкалонены і падобнае. Хоць у час апошняга водпуску, напрыклад, па тры дні не злазіў з канапы, не мяняў трусоў, не мыў упацелых шкарпэтак і, вядома ж, прынцыпова не галіўся і не прычэсваўся. Такі я чалавек. Ці, можа, такія ўсе людзі? Не ведаю, не правяраў, не давялося падгледзець чыёсьці жыццё праз замочную шчыліну. Праўдзівей, не “чыёсьці” жыццё, а побыт акурат такога ж адзінотніка, як і я. Таму што паводзіны нашых шматлікіх сямейнікаў (калі яны, зразумела, не кончаныя алкашы) — для мяне не паказчык. Усе яны навідавоку адно ў аднаго, то бок на людзях, і ўсе нацягваюць на сябе штучныя маскі ды строі, каб паказацца перад сужыцелямі прыстойнейшымі.
Хм, зноў адышоўся ад стрыжнявой плыні аповеду. Ну не пісьменнік я пакуль, далібог, а таму часцяком блытаюся. Прашу строга мяне не судзіць.
8
Такім чынам, тэлевізар не ўключыўся, святло не загарэлася, тэлефон не падаў ніякіх прыкмет жыцця. За акном хмурыўся лістападаўскі ранак. Было, відаць па ўсім, бязветрана і нешта каля нуля, бо траву пакрываў танюткі слой шэрані, а голыя дрэвы не гайдаліся ніводнай галінкай. Бязветранасць. Золь. Як ненавідзеў я гэтую пару года! Усё самае чорнае і безвыходнае падымалася з нетраў маёй душы ў канцы лістапада. Кожны год паўтаралася адно і тое ж: я пакутліва чакаў першага снегу. А ён нібы насміхаўся з мяне, пацвельваўся, безліч разоў выпадаў і раставаў, ператвараўся ў хлюпотную мешаніну і бездараж, спараджаючы ў маёй душы тугу і смяротны адчай. Пры такіх вось настроях я мусіў кожную раніцу галіцца, апранацца, удаваць на твары бадзёрасць і бегчы ў школу, каб вучыць дзетак, што ненавідзелі беларускую мову і мяне разам з ёй устойлівай, непарушнай нянавісцю.
У любую іншую нядзелю я б і носа з дома не высунуў. Я б забраўся ў ванну, узяў кнігу і раскашаваў бы так гадзіны дзве. Затым бы ўключыў тэлевізар і за нейкай лёгкай пусценькай перадачкай унурыўся б у свае звыклыя мроі пра Сіцылію, куды я патраплю пасля таго, як прадам на Захад свае геніяльныя рукапісы. Ну ды чытач ужо ведае тую лухту.
Але на гэты раз мне стала нагэтулькі няўтульна ў маім абясточаным жытле, што я хуценька сабраўся, апрануўся, ухутаў ніз твару, парослага сутачнай шчэццю, шалікам, нацягнуў на самыя вочы шарсцяную шапачку і выйшаў за дзверы.
Надвор’е поўнасцю апраўдала ацэнку, якую я даў яму праз шыбу акна: холадна, золка, бязветрана. На дрэвах ніводнага, нават выпадковага лісціка. Трупы колісь раскошнай лістоты ўсцілаюць траву, сцяжынкі, валяюцца на аўтамабільнай дарожцы і тратуары. “Дзе гэтая п’яная сволач дворнік!” — падумалася ў раздражненні.
Па тратуары я хутка дайшоў да знасцежанай брамкі і аказаўся на вуліцы. Мне трэба было перайсці на той бок. Прывычна зірнуў налева, направа. Машын і нават пешаходаў не заўважыў. “Чортава глухмень!” — вылаяўся я ўжо не пра сябе, а напаўголасу і перасек праезджую частку.
Я, здаецца, не давёў чытачу, для чаго выбраўся з дому. Галоўнай мэтай было дабрацца да газетнага кіёска, што на аўтавакзале, — ён адзіны ў нашым гарадку працуе ў нядзелю, — купіць учарашніх газет, каб канчаткова ўпэўніцца, што сёння дзень непрацоўны. Ну і пабочнымі мэтамі маёй выправы было, несумненна, глынуць свежага паветра, прыглушыць галаўны боль, а калі просты шпацыр не дапаможа, то ўзяць пару бутэлек светлага піва для апахмелу. Піва выдатна памагала ў падобных сітуацыях. Я, дарэчы, не меркаваў доўга бадзяцца па такой халадэчы, а, набыўшы піўко і газеты, вярнуцца ў кватэру, залезці ў гарачую ванну і звыкла адпачываць. Я думаў, што электрычнасць за якую гадзіну падключаць, бо ў нашым доме досыць з’едлівых і ўчэпістых бабак, якія не пашкадуюць ні сіл, ні часу, каб дабрацца да ЖЭКа і тузаць дзяжурнага інжынера да пасінення.
За якіх дваццаць хвілін я дасягнуў аўтобуснай станцыі, рушачы па на рэдкасць пустэльных правулках і вуліцах. Пахла прэлым лісцем, сырой зямлёю. У небе не было ні прасветліны — роўная шэрая маса нізкіх восеньскіх хмар вісела над горадам. І панавала дзіўная бязветранасць; нават лёгкі павеў не крануў мой твар, не прагнаў перад вачыма ніводнага лісціка.
І вось, дапяўшы станцыі, я ўпершыню здзівіўся. Калі не сказаць болей. Бо на зазвычай гаманкой аўтавакзальнай плошчы не было ніводнай чалавечай постаці. Больш за тое, не стаяла ніводнага рэйсавага аўтобуса. А таксама — ніводнага легкавіка, грузавіка, мапеда і матацыкла.
Я акінуў позіркам зачыненыя гандлёвыя шапікі, вылучыў сярод іх газетны кіёск, дзеля якога сюды завітаў і які быў таксама зачынены — праз каламутныя шыбы віднеліся голыя паліцы і дашчаныя сцены.
Будынак аўтастанцыі, дзверы якога заўжды несупынна ляпалі, прапускаючы месцічаў і прыезджых, зараз ніякіх прыкмет жыцця не падаваў. Мала таго, што вакол было непрывычна пуста, дык яшчэ і ніводзін гук не дасягаў майго слыху. Я пільна, з дрыготкай у ахопленай насцярогай душы, прыслухоўваўся, спадзеючыся ўлавіць хоць аддалены шоргат якогасьці пешахода, ці тарахценне матацыкла, ці хоць які-небудзь стук, трэск ці сабачы брэх.
Часам здавалася, што я ўлоўліваю нейкі слабенькі шум. Але, як потым зразумеў, гэты шум узнікаў у маім напружаным уяўленні, а не ў рэальнасці. Я проста жудасна хацеў нешта пачуць, і мозг “успамінаў”, як павінны гучаць людзі, машыны, жывёлы і птушкі.
Усё яшчэ стоячы слупам на краі прывакзальнага пляца, я прыгадаў свой шлях ад самага дома і з трывогай адзначыў, што не сустрэў за гэты час ніводнага чалавека, не пабачыў і не пачуў ніводнай машыны, ніводнага голасу. І нават не заўважыў на тратуары галубоў і вераб’ёў, што зрання заўсёды завіхаюцца там у пошуках выкінутых з акон крошак і рэшткаў ежы.
Па меры такога думання, страх, што напачатку нарадзіўся ў нагах як простая слабасць, паступова ператварыўся ў сапраўдны жах, што мяжуе з адчаем. Менавіта адчай, які нібы камяк падступіўся да горла і пачаў душыць, — гэты даўкі адчай вывеў мяне са здранцвення, сарваў з месца і змусіў бегаць як апантанага па ўсім пляцы. Я падскакваў да кіёскаў і зазіраў у іх цьмяныя чэравы, імчаўся да будынка вакзала і торгаў запёртыя дзверы, абарочваўся, перасякаў пляц і стукаўся ў дзверы харчовай крамы і кавярні. Усе яны былі замкнёны ад мяне, на іх не вісела вытлумачальных таблічак, а знаёмыя шыльды паведамлялі звычайнае распісанне работы.
Мой наручны гадзіннік паказваў палову дванаццатай, і, паводле распісання, усё — вакзал, крамы, кіёскі і рэстаран — павінна было працаваць. А галоўнае, мусіла поўніцца размаітым людам і гаманой, звыклымі зычнымі воклічамі вяскоўцаў, мацюкамі п’янтосаў, смехам маладзёнаў, плачам і хныканнем дзяцей, прарэзлівым голасам рэпрадуктара, што аб’яўляе прыбыццё і адбыццё прыгарадных аўтобусаў.
Але ж не было ні аўтобусаў, ні людзей, ні гукаў, што ствараюцца імі.
Адны маўклівыя, мёртвыя будынкі, голыя разгалістыя таполі, скарлючаныя хмызы. І на доле, паўсюль, — апалае, абсалютна нерухомае лісце. Пах прэласці, што ішоў ад яго, станавіўся ўсё невыноснейшым. Паўсюдны, усюдыісны і ўсепранікальны, задушлівы пах.
Мне стала блага да такой ступені, што ногі абнядужалі, і я апусціўся б проста на сцюдзёны асфальт, каб паблізу не касабочылася вакзальная лаўка. Я дацёгся да яе і паваліўся без сіл.
Не ведаю, колькі я так праседзеў, — без асаблівых думак, агаломшаны бязлюднасцю і цішынёю. Жах, што пранік у маю душу і захрас недзе пад сэрцам, зараз затаіўся, як люты вораг, гатовы ў любую секунду праявіцца з новай моцай. Я баяўся паварушыцца, каб не абудзіць гэтую жывую драпежную істоту — няўцямны, укаранёны ў маёй існасці жах.
Я аглядаў наваколле, казеліў зрэнкі налева-направа, амаль не паварочваючы шыю і тулава. Як мерцвякі з пустымі вачніцамі, тарашчыліся на мяне безжыццёвыя будынкі чарнатою акон. Высозныя голыя дрэвы, як вартавыя, замыкалі некалі гаманкі і шматлюдны пляц, нібы сцераглі мяне — адзіную тут жывую душу. Часам мне здавалася, што і гэта няпраўда, што меня няма, я памёр і азіраю страчаную вотчыну перад адлётам у нябыт. Тады я прымаўся разглядаць свае пальцы, варушыць імі, надзімаць шчокі і пастукваць ніжнімі зубамі аб верхнія. Пачынаў называць імёны бацькоў, сястры, усялякіх родзічаў, перабіраць у галаве вобразы маіх вучняў, а таксама настаўнікаў школы. Я некалькі разоў прашаптаў імя сяброўкі, з якой учора вечарам канчаткова і назаўжды пасварыўся… Усё гэта як быццам пераконвала мяне ў тым, што я жывы. Аднак што здарылася з насельнікамі горада, куды яны зніклі? Дзе машыны? Дзе каты і сабакі, якія раней заўсёды швэндалі па тэрыторыі пляца ў пошуках пачастунку? Дзе хоць якая-кольвечы птушка? Я падымаў вочы ўгору, узіраўся ў шэрань нізкіх суцэльных хмар, але не заўважыў на іх фоне ніводнай рухомай кропкі.
Наш розум моцна знітаваны з рэчаіснасцю, ён, як дзіцёнак, народжаны і выгадаваны ёю. Таму натуральна, што я стаў шукаць рацыянальныя тлумачэнні сітуацыі, у якой так нечакана і недарэчна апынуўся. “Як мог горад так раптоўна і напоўніцу апусцець?”, — задаваў я сабе пытанне і падбіраў варыянты адказаў. Пры тым здранцвела сядзеў на лаўцы, золь прабіралася за каўнер, у рукавы і ўжо пагульвала па целе, выклікаючы зябкую дрыготку. Аднак і холад пакуль не мог прымусіць мяне зварухнуцца. Я перастаў азіраць пустэльны прывакзальны пляц, глядзець на свінцовае неба, апусціў вочы долу, нават крыху іх прыжмурыў, і ўнурыўся ў разважанні. Каб было чым заткнуць вушы, я б гэта зрабіў, настолькі пакутліва дзейнічала на мяне навакольная цішыня. Цішыня, ад якой я напружана чакаў хоць нейкага гуку…
Розныя варыянты тлумачэнняў прапаноўваў мой распалены розум. Але несумненным падавалася наступнае: здарылася нейкая глабальная катастрофа, і жыхароў спешна эвакуіравалі. Зрэшты, лагічна паўставала пытанне: калі эвакуацыя была настолькі паспешлівая і павальная, то як удалося не пакінуць пасля яе якіх-небудзь слядоў — ну, прыкладам, забытага ў спешцы пажытку, нават транспарту, хатняй жывёлы, уключаючы сабак і кошак, якіх не паспелі б з сабою забраць. А калі б і паспелі, то бяздомныя псіны і кацяры абавязкова б сябе праявілі, шнарачы, галодныя, па прывакзальным пляцы, дзе яны раней паспяхова жывіліся. Скаціна з прыватнага сектара, што ўшчыльную падступаў да аўтавакзала, пачала б скавытаць, патрабуючы кармлення і догляду. Нічога гэтага не было.
Пазіраючы паўз вакзальную браму на край прыватнага сектара, я не заўважыў ніводнага дымка, што ў гэтую халодную пару мусіў струменіць з усіх каміноў. Так, усё выдавала на тое, што горад пакінуты.
Як і кожны беларус на маім месцы, я падумаў, што гэта звязана з радыяцыяй, што недзе нешта выбухнула і ўрад прыняў рашучыя і спешныя захады… Але ж чаму я нічога пра іх не пачуў, чаму застаўся адзін-адзінюткі сярод амярцвелых дамоў і вуліц? Няўжо ж я, налізаўшыся ў суботу да свінячага віскату, праспаў не ноч, а цэлыя суткі, дакладней, больш за суткі, і эвакуацыя прайшла без мяне?
Ад гэтай думкі крыўда апанавала ўсю маю існасць. Як маглі гэтыя вырадкі суседзі не пацікавіцца маім лёсам?! Яны, ратуючы свае паршывыя шкуры, кінулі мяне на вырак лёсу — атручвацца радыяцыяй, ядавітымі парамі ці нечым яшчэ, — словам, тым, што прымусіла ўсіх так борзда ўцякаць.
Дык што ж гэта атрымоўваецца, абураўся я, паступова выходзячы са стану дэпрэсіі: яны паспяхова сабе драпанулі, а я, нікім не папярэджаны, сяджу тут і ўбіраю ў свой малады арганізм нябачную атруту, што з кожнай хвілінай набліжае мяне да смерці?! Не, паміраць я зусім не хацеў, а таму ўскочыў як абвараны і пабег да вакзальнай брамы, каб даць лататы з горада, з гэтага праклятага, пакінутага людзьмі і Богам забытага месца.
9
Я імчаўся на поўнач. Гэта быў найкарацейшы шлях за тэрыторыю горада. Ад аўтавакзала, перасякаючы прыватны сектар, ішла шаша — да самага моста цераз раку. Ад вакзала да моста быў, можа, які кіламетр, і я адолеў яго вельмі хутка. На бягу не забываўся кідаць па баках чэпкія позіркі, і пустэльная вусціш хат, двароў і правулкаў адно ўзмацняла мой смяротны адчай. Здавалася, што валасы на галаве ўсталі дыбарам і паднялі шапку. Ногі працавалі, як у добрага спрынтэра. А між тым я бег зусім не кароткую дыстанцыю і пры такім тэмпе мусіў хутка знясіліцца. Але ж я не адчуваў стомы. Страх у выглядзе ўяўнага волата, што гіганцкімі крокамі наганяе мяне, надаваў нечалавечай вынослівасці і спрыту.
Дамы паабапал вуліцы здаваліся замерлымі, здранцвелымі істотамі. Трызнілася, што яны вось-вось ажывуць і рушаць насустрач адно аднаму, сціснуць шашу і задушаць мяне сваімі масіўнымі целамі.
Таму я адчуў палёгку, калі вуліца канчаткова перайшла ў шашу, калі ўздоўж яе пацягнуліся не платы і панурыя хаты, а дрэвы, скрозь якія віднеліся пераараныя палі, а за імі — рэдкія пералессі.
Вось пачалося знаёмае ўзвышэнне, і праз хвіліну я бег па асфальтавым пакрыцці моста. Унізе, шэрая, як неба над галавой, рухалася наша паўнаводная Роча. Божа мой, як дзіка і бязлюдна выглядалі яе берагі, ля якіх не было ніводнае лодкі. Прычал, вакол якога заўсёды цясніліся рыбалоўныя катэры і сноўдалі людзі, цяпер быў абсалютна пусты.
Струна шашы пасля моста ўразалася ў лес і праглядалася на добрых паўтара кіламетра. На ўсім гэтым прасцягу не віднелася ніводнай машыны ці хаця б якога веласіпедыста. Я працягваў імчацца над шырачэзнай ракой, углядаўся наперад, удалячынь, спадзеючыся ўбачыць які-небудзь пост ДАІ, ці вайскоўцаў, якія б кантралявалі выезд і ўезд. Розум не хацеў прымаць таго, што мяне пакінулі тут зусім аднаго. Я справядліва меркаваў, што ўлады павінны былі прадугледзець выпадак, калі застануцца няўлічаныя людзі, і пакінуць на выездзе з горада пост.
Тут мяне ўпершыню занепакоіла, што я мог выбраць няправільны, горш за тое, зусім згубны для сябе накірунак. Што, калі катастрофа надарылася якраз там, куды я бягу? Што, калі ўсе эвакуіраваліся па паўдзённай ці заходняй шашы? Чаму я рынуўся менавіта на поўнач? Таму, што ў паніцы пабег самым кароткім шляхам. Ды ці не вядзе ён наўпрост у магілу?
Але не гэты одум спыніў мой шалёны бег, а нешта іншае. Ужо рака скончылася пада мной, ужо мост выходзіў на круты заляселы бераг, як ногі сталі нібы не свае, у грудзях нешта сцяснілася, уваччу памутнела… Я працягваў бегчы, дакладней, прадзірацца наперад, як гэта бывае ў кашмарных снах, калі ступні захрасаюць у глебе, а нехта жудлівы гоніцца за табой. Помню, як у апаленым жахам розуме варухнулася абнадзейнае: гэта і ёсць сон, я хутка прачнуся, і ўсё стане на свае месцы. З гэтай думкай я, мусіць, і асеў на асфальт…
Ачуўся, аднак, не ў сваім цёплым ложку, як тое бывае пасля кашмарных снабачанняў, а на тым самым канцы моста цераз раку, дзе і заспела мяне злаподлая слабасць. Я ляжаў ніцма, тварам у сцюдзёны асфальт. Нос і лоб пры падзенні падзерліся і смылелі. Сэрца тахкала з частатой, якая бывае пры грыпе, калі тэмпература пад сорак. Ногі і рукі, хоць я і мог імі рухаць, былі цяжкія, быццам налітыя ртуццю. Я ўстаў на карачкі, скіраваў каламутны пагляд на шашу, што павольна сыходзіла з моста і паглыблялася ў яловы гушчар… і адчуў такі жах, якога яшчэ не зазнаваў у гэты пракляты дзень. Нібы сам сатана ўперыў у мяне свае бяздонныя вочы. А між тым я нікога і нічога не бачыў перад сабой, акрамя пустэльнай дарогі, што праразала лес, так добра знаёмы мне ў ваколіцах горада. Рукі і ногі ўраз абнядужалі, падкасіліся і я зноўку бухнуўся на асфальт, выцяўся аб яго параненым тварам. “Што рабіць?!” — стукала ў галаве разам з пульсам, які аддаваў у скроні.
Рашэнне прыйшло інстынктыўна, як бывае ў жывёл пры пажары ці землятрусе, — яны беспамылкова ўгадваюць, куды ўцякаць. Прыплюснуты таемнай сілаю да зямлі, я пачаў паварочвацца тварам да горада. Па меры таго, як я здзяйсняў гэты няпросты манеўр, жах быццам бы меншаў. Калі ж пачаў паўзці па мосце назад, то адчуў, што мне становіцца значна лягчэй. На мозг перасталі ціснуць нябачныя абцугі, праз некалькі метраў я стаў паўзці не па-пластунску, а на карачках. Неўзабаве падняўся на ногі і пайшоў, несучы сваё пацяжэлае і яшчэ непаслухмянае цела.
На сярэдзіне моста рашыў паглядзець, колькі цяпер часу, бо вакол было нагэтулькі змрочна, што я спалохаўся, як бы ноч не заспела мяне ў дарозе. Аднак гадзіннік, як аказалася, быў разбіты: шкло на цыферблаце пакрывала сетка трэшчынак, а механізм адказаў. Стрэлкі застылі на пяці хвілінах на першую. Гэта, мабыць, быў час, калі я згубіў прытомнасць пры канцы моста. Колькі я мог пралежаць, перш чым ачуўся, заставалася толькі здагадвацца. А таму трэба было спяшацца, каб дабрацца дадому засветла. Зрэшты, слова “засветла” тут было мала прыдатнае, паколькі ўсё вакол накрывала гнятлівая шэрань. Часу магло быць каля гадзіны дня, а магло заставацца якіх паўгадзіны да ночы — праклятая коўдра лістападаўскіх хмар надзейна хавала ад мяне неба і сонца. Я стараўся не глядзець па баках і ўверх, а таму рушыў, наўмысна ўнурыўшы пагляд долу. Мысы маіх чаравікаў прапіхвалі асфальт за спіну, трывожылі апалае лісце, якое вяла шорхала ў такт крокам.
Трэба было нечым запаўняць спакутаваны розум, каб не звар’яцець ад таго, што чакае мяне наперадзе. А чакала нешта жахлівае, тут і сумневу быць не магло. Я стараўся не думаць пра будучыню і намагаўся настроіць мозг на выкананне канкрэтнай задачы. Цяпер мне належала дабрацца дадому, перакусіць, сагрэцца, перабыць неяк да раніцы… “Стоп, — адразу ж узнікла неспакойная думка, — няўжо ж ты думаеш, што ў кватэры не стаіць гэткая ж халадэча і сырасць, што на двары? Хто ацяпляе яе, калі ўвесь горад пакінуты?” Адагнаць гэтую слушную думку было немагчыма, а таму я згадзіўся з ёй, усё-ткі суцяшаючы сябе тым, што буду дзейнічаць па абставінах і знайду спосаб абагрэцца. Знайду… “Як, якім чынам?” — нехта ўчэпісты і глумлівы нашэптваў мне ў самае вуха.
Я паскорыў хаду, стаў лічыць крокі, вымаўляў іх услых. Дзіўна і дзіка гучаў мой голас між мёртвых хацін — я ішоў ужо ў рысе горада. Часам здавалася, што з якіх-небудзь весніц выскачыць адзінокая постаць і прарэзліва закрычыць мне ў адказ. Або страшна завые адзінокі сабака. Або вытыркнецца з-за плота доўгая рука і схопіць мяне за каўнер…
Я ўжо прамінуў аўтавакзал і набліжаўся да цэнтра горада, калі мне стала так блага, што, здавалася, спыніцца сэрца да роспачы. “Куды я іду? Кватэра — гэта апошняя мая пахавальня! Гэта склеп, у які я лягу навечна… Божа!” І тут да мне прыйшло, напэўна, адзінае, што магло хоць неяк выратаваць ад зрушэння глуздоў: пры слове “Божа” я машынальна перайшоў да малітвы — той, якую з горам напалам ведаў.
“Ойча наш, што ў нябёсах, хай свяціцца імя Тваё і ў зорах, і ў лёсах. Хай прыйдзе царства Тваё, як спатоля, хай Твая ўсеўладарная збудзецца воля, як на небе, гэтак і на зямлі, хлеб наш надзённы пашлі. Жыццядар…” — з гэтага слова я стаў да крыўднага збівацца, вяртаўся на пачатак, праходзіў крыху далей, пераскакваў цераз радкі, нерваваўся, але ніяк не мог правільна прачытаць тую малітву.
Помніцца, я вычытаў беларускі варыянт “Ойча наш” у нейкім паэтычным зборніку, не паклапаціўшыся нават запомніць імя аўтара. Дужа мне спадабалася тады зграбнасць радкоў, я іх даволі лёгка зазубрыў і пры любой нагодзе цытаваў на ўроках. Больш за тое, прымусіў вучыць на памяць гэтую малітву і сваіх вучняў. Папраўляў іх пры чытанні, змушаў паўтараць зноў і зноў, карцела нават “нездавальняюча” камусьці паставіць. Ды не рашаўся, бо малітва ў праграму не ўваходзіла і маглі ўзнікнуць трэнні па службе. Потым я ахаладзеў да гэтай прыхамаці, а малітву крыху прызабыў.
О, каб хто мог паправіць мяне ў той час, калі я, з пануранай галавой і ацяжэлымі нагамі, брыў, адзінокі, да свайго халоднага дома!
Я не заўважыў, як увайшоў у дзядзінец і апынуўся перад пад’ездам. На міг варухнулася надзея, што вось зараз знаёма рыпнуць, адчыняцца дзверы і суседскі хлапчук Васька, не павітаўшыся, шусне паўз мяне і пабяжыць па двары.
Ды не, спадарове, дзверы мне давялося адчыняць уласнаруч і тэпаць змрочнай лесвіцай на свой паверх. Гулка і страшна гучала мая хада.
Кватэра сустрэла сырым і дакучлівым холадам. Калі выходзіў, я прывычна пакінуў прачыненай фортку, і рэшткі ўчарашняга цяпла выцягнула праз яе. Я нават не стаў мацаць батарэі, каб праверыць, наколькі яны астылі. Толькі прайшоў на кухню і адкрыў кран гарачай вады, а затым — халоднай. Абодва не толькі не адарылі мяне жыццядайнай вільгаццю, а не выпусцілі праз сябе ніякага сіпення-хрыпення — як бывае ў выпадку рамонтнага адключэння вады. “Значыцца, — з нейкай абыякавасцю сказаў я сабе, — вадаправод грунтоўна адключаны. Як, мусіць, і каналізацыя”. Праўда, каб упэўніцца ў апошнім, мне давядзецца счакаць пэўны час — пакуль адкіды майго арганізма не стануць атручваць паветра кватэры. Я гэтага не хацеў, а таму прадбачліва рашыў апраўляцца на вуліцы.
Але перш-наперш трэба было чымсьці падмацавацца. Я палез у адключаны халадзільнік, які, дзякаваць Богу, рэдка калі ў мяне пуставаў. Прадуктаў, як я ацаніў наўскідку, хопіць на некалькі дзён. Зрэшты, больш за некалькі дзён я не збіраўся заставацца ў гэтай пустэльні. Уцякаць. Заўтра. Любой цаною. Іншага рашэння і быць не магло. А пакуль тое, адрэзаў скрыль сала, лусту хлеба і прыняўся з немалым апетытам гэта ўпісваць. Запіваў мінералкай, двухлітровая бутэлька якой стаяла, амаль непачатая, у халадзільніку. Піць, праўда, трэба было пакуль эканомна, бо невядома, калі і як я прынясу са студні вады. Па яе належала цягнуцца ў прыватны сектар. А гэта кіламетра паўтара. Зразумела, я меркаваў выправіцца туды не сёння, а заўтра.
Галоўным жа пытаннем на сёння было тое, як перабыць ноч, не скалеўшы ад холаду. Дзе знайсці абагрэў, калі газавая пліта (я ў гэтым таксама ўпэўніўся) не працавала. Успомніў пра прымус, што марнаваўся на антрэсолях. Палез і дастаў яго, запылены, занядбаны, іржавы. Паставіў на кухонны стол і пры цьмяным святле з акна намагаўся з ім разабрацца.
А, яшчэ я не сказаў вельмі важную рэч. Адзіны гадзіннік у маім пакоі — той, што вісеў над ложкам — спыніўся. Прычым амаль у той жа час, што і наручны пры падзенні на мосце. Стрэлкі насценнага паказвалі без пяці дванаццаць. Такім чынам, я застаўся не толькі па-за людзьмі, але і па-за часам.
Аднак важна было наладзіць прымус, у якім захавалася трохі бензіну. Я доўга яго прадзімаў, пампаваў, пстрыкаў перад жэралам запальніцай. Ён нават чмыхнуў пару разоў, але ўсур’ёз працаваць адмаўляўся. Я адчаяўся і кінуў яго да заўтра. А пакуль што адшукаў пару кароткіх свечак, запаліў адну, вярнуўся ў пакой і сеў на канапу.
Як толькі перастаў дзейнічаць, роспачныя думкі каварна авалодалі мной. Да таго ж відавочна змяркалася. Шэрае неба паступова чарнела, двор, куды я раз-пораз кідаў баязлівыя позіркі, патанаў у зацішлівым змроку. Напяты слых не лавіў ніводнага гуку. Я ведаў, што ў такім нервовым стане і пры такой халадэчы прамучуся да раніцы, не здолеўшы нават прыснуць, не кажучы пра грунтоўны адпачынак, што вярнуў бы мне сілы. А таму давялося скарыстацца надзейным і правераным сродкам. Я дастаў з сакрэтніка бутэльку гарэлкі (а было там іх тры), пайшоў са свечкай на кухню, узяў шклянку і сеў за стол. Акно глядзела не на двор, як у пакоі, а на вуліцу, заўсёды асветленую ліхтарамі, а зараз такую ж цямравую, як дзядзінец.
Я выпіў у той вечар грамаў чатырыста. У тры прыёмы. Наўмысна не закусваў і не запіваў, каб займець найбольшы эфект. У вантробах пацяплела, у галаве памутнела і неяк палагаднела, я ашчадна закаркаваў пляшку, паставіў у халадзільнік, а сам пацёгся ў пакой. Дастаў з шафы ўсе магчымыя коўдры, тоўстую пярыну, якой раней ніколі не карыстаўся. А таксама кажух, якім, калі ўладкаваўся, накрыўся паўзверх усяго.
І даволі хутка заснуў.
10
Усе далейшыя дні я рашыў апісваць у больш сціслай і насычанай форме, паколькі рэальных падзей адбылося не так і шмат. Затое ўнутраных маіх перажыванняў — процьма. Ды толькі каму яны, мае перажыванні, цікавыя. Нават мне пра іх нудна пісаць. Нудна і страшна. Таму што, як цяпер разумею, я стаяў на вельмі небяспечнай мяжы, гатовы штосекунду абрынуцца ў прорву вар’яцтва.
Каб я пачаў занатоўваць наступныя падзеі з ранейшай падрабязнасцю, то міжволі б стаў на шлях паўтарэнняў, а чытач хутка б засумаваў і знелюбіў апавядальніка з поўным на тое правам. Таму пастараюся гаварыць толькі пра самае значнае.
Назаўтра я прачнуўся, калі ўжо развіднела. Спехам паснедаў, загарнуў у “ссабойку” хлеб з сухой каўбасою, апрануўся і выйшаў на двор. Такія ж золь і бязветранасць, што і ўчора, сустрэлі мяне… А, яшчэ ўзяў пластмасавую дзесяцілітровую каністру, каб пры зручным выпадку заспасціся вадою.
Пашыбаваў я на гэты раз у супрацьлеглы аўтавакзалу бок, разлічваючы выбрацца з горада па паўднёвай шашы. Счарнелае нерухомае лісце адгукалася кожнаму кроку. Запах прэлі біў у ноздры. Ніводнай жывой душы і якіхсьці праяў нейчае жыццядзейнасці.
Да паўднёвага выхаду з горада было кіламетры тры. Дарэчы, давялося прамінуць дом Танькі Вусціч, блізу якога я заўчора пасварыўся з сяброўкай. Балюча сціснулася сэрца. Нават закарцела збочыць у двор і, чым чорт не круціць, завітаць да Танькі. Але я адразу ж адпрэчыў такую думку, разумеючы, што восеньскі дзень кароткі і траціць бясцэнны час на глупствы не выпадае. Горад пакінулі, у гэтым не ўсумніўся б ніводны нармальны чалавек. Але ж ці нармальны я? Такое пытанне, не скрыю, усё часцей і настойлівей турбавала мяне. Я гнаў яго ад сябе малітвай “Ойча наш”, якую так і не змог успомніць дарэшты. Я адганяў яго таксама ўспамінамі пра бацькоў і сястру, згадкамі пра зняважаную сяброўку, нават пра нялюбых вучняў і школьныя клопаты. Усе тыя, з кім я канфліктаваў у жыцці, здаваліся мне цяпер лепшымі людзьмі на зямлі. Як многа б аддаў я, каб зноўку з імі сустрэцца.
Мне так і не ўдалося ў той дзень выбрацца з горада. Горш за тое, я амаль канчаткова ўпэўніўся, што гэта не ўдасца наогул.
На паўднёвай шашы, яшчэ не дайшоўшы да шыльды, што абвяшчала канец гарадской рысы, а зазнаў такі ж страх, што і ўчора на мосце. Проста на гэты раз, навучаны горкім вопытам, я не пёрся напралом і не давёў сябе да страты прытомнасці. Зрэшты, упаў як падсечаны на асфальт, у дзесяці метрах ад шыльды. Тая ж здрадніцкая слабасць у руках і нагах, той жа цьмяны, пякельны жах, што скаваў маю існасць. Я павярнуўся і папоўз назад. На гэты раз сілы вярнуліся хутчэй, я ўстаў на ногі і паспяшаўся ў бок горада, час ад часу пераходзячы на лёгкі трушок. Пустая каністра матлялася ў правай руцэ, нязграбна білася аб сцягно і калена.
На заходняй шашы адбылося тое самае. З адной толькі розніцай: я рашыў паспрабаваць выйсці з горада паралельна дарозе. Збочыў з яе метрах у ста ад гарадской рысы і пайшоў па палянцы да рэдкалесся. Гэта не дапамагло. Яшчэ не дапяўшы дрэў, я адчуў, як галаву сціснулі “абцугі”, страх скаваў нутро і ўхапіў сэрца мёртваю хваткай. Ногі пачалі імгненна нядужаць. Не чакаючы, пакуль мяшком звалюся на дол, я развярнуўся і пабег прэч спатыкаючыся. Выбраўся на шашу.
Я быў у палоне нейкіх непадуладных розуму сіл. Ці ўдасца іх перахітраваць? Або я знайду свой канец у змярцвелым, абязгучаным горадзе? Так, мне нежартоўна пагражаў скон. Адно не ясна: будзе гэта пакутлівая смерць ад голаду і холаду, або беспрасветнае і разам з тым выратавальнае вар’яцтва прыйдзе раней?
Але пакуль розум мой канчаткова не памуціўся, то, ідучы па заходняй частцы горада, я ліхаманкава думаў аб адным: як знайсці харч і абагрэў на бліжэйшы час. Будуць гэта дні, тыдні ці месяцы — я не ведаў, колькі адмерана мне жыцця. Дык хай яно акажацца як найменей пакутлівым.
Першае, што прыйшло ў галаву, — гэта забрацца ў харчовую краму. Спадзяюся, чытач не палічыць мяне марадзёрам. Я не мерыўся ўзбагаціцца на няшчасці гарадчукоў, а проста ратаваў сваю тленную шкуру.
Першы магазінчык, куды я пранік, трапіўся па дарозе. Тыповая харчовая крама на правінцыйны капыл, з масіўнымі драўлянымі дзвярыма і нешырокім радам вітрын. Дзверы былі трывала замкнёны, і мне нічога не заставалася, як разбіць шыбы вітрыны. Для чаго скарыстаўся цаглінай, якую адшукаў на заднім двары.
Расчараванне спасцігла мяне адразу, як прабраўся ўнутр. Харчам там і не пахла. Паліцы і латкі пуставалі. Мясны аддзел, дзе раней так апетытна патыхала вэнджанінай і варанымі каўбасамі, падаўся мне вымеценым і вымытым самым руплівым чынам. Тое ж і з хлебным аддзелам: ані выпадковай крошкі ратавальнага хлеба, ані ягонага паху.
Некаторы час цяплілася надзея, што ўвесь харч перанеслі на склад і трэба любой цаною туды пранікнуць. Для гэтага я ўзяў у мясным аддзеле вялізную бліскучую сякеру і падступіўся да службовых дзвярэй… Я патраціў на гэта з паўгадзіны часу і недаравальна вялікую колькасць калорый, разлічваючы, што папоўню іх неадкладна. Аднак складскія памяшканні аказаліся такімі ж чысцюткімі і пустымі, як і прылаўкі. Нехта пастараўся на славу, каб пакінуць мяне ні з чым. Я ўзвыў ад бяссільнай злосці.
Не, панове, я не ўпаў духам. Пацвярджэннем чаму можа служыць факт, што гэтым днём я ўзламаў яшчэ тры харчовыя крамы ў розных кутах горада. І не прыдбаў ані каліва харчу. Гэта было нейкае насланнё. Невытлумачальны феномен. Дзікая насмешка над маім убогім жыццём.
Маё становішча ўяўлялася значна горшым за Рабінзонава. Бо той няшчасны быў акружаны шчодрай трапічнай прыродай, якая б у любым выпадку пракарміла яго. Мяне ж атачалі мёртвыя хаты і камяніцы ды непраглядная восень. Запасы ежы ў халадзільніку былі дужа абмежаваныя, іх можна расцягваць не больш, як на пяць дзён. Мала таго, вось-вось маглі ўдарыць нежартоўныя маразы і пайсці снег.
Ужо вяртаючыся зусім знясіленым дахаты, я ўзламаў дзве кватэры ў суседніх дамах. Усё той жа мясніцкай сякерай, якую не выпускаў з рук. І што, вы думаеце, там аказалася? З трох разоў здагадаецеся? Амаль тое ж, што і ў харчовых крамах. Ні каліва харчу! Пажытак, праўда, быў цэлы: тэлевізар, іншая электроніка, шафы, поўныя вопратак і бялізны, посуд, сервізы. І ніводнай выпадковай цукерачкі. Ні крошачкі хлеба.
Каб маё шчыраванне не выглядала зусім ужо марным, я ўзяў у адной кватэры вялізную пуховую коўдру. Набліжалася сцюдзёная ноч, і цёплая коўдра магла памагчы перакантавацца да раніцы. Ну, і зусім ужо па шчырасці: я наважыў наступнага дня вярнуцца ва ўзламаныя кватэры і даследаваць іх куды скрупулёзней.
Калі прыбыў дадому, то ўспомніў, што не прынёс ні кроплі вады. Горш за тое, недзе згубіў пустую каністру. А самае кепскае, не праверыў, ці ёсць вада ў калодзежах. А раптам яна перасохла з такім жа імпэтам, як знікла ўсё ядомае з жылых дамоў і паліцаў крамаў? Аднак прыгадалася наша паўнаводная Роча, над якою я ўчора ішоў, і гэта крыху супакоіла. У крайнім разе мяне напоіць рака.
А пакуль тое, трэба падмацавацца — і спаць, каб захаваць сілы для далейшае барацьбы.
Вячэра мая нічым не адрознівалася ад учарашняй. Адно што гарэлкі выжлукціў больш на якіх сто грамаў. Гэта значыць, дапіў учарашнюю пляшку і амаль да канца — новую. Такая падвышаная доза, разам з бязмернай стомленасцю, памагла мне хутка заснуць, укрыўшыся ўсімі магчымымі коўдрамі.
11
Уначы я неспадзявана прачнуўся. Неспадзявана таму, што пад уздзеяннем алкаголю зазвычай сплю беспрабудна. Так было і мінулай ноччу. Так здаралася і раней, калі я, у рэдкія выпадкі перапою, дрых да паўдня. Але на гэты раз я абудзіўся з пачуццём няўцямнай трывогі і, як потым выявілася, амаль што цвярозы. Пляшка алкаголю нібы выпарылася з мяне за некалькі гадзін сну.
Я ляжаў ніцма, тварам у падушку, надзейна ўхутаны, і яшчэ не расплюшчыў вочы, калі даведаўся, што нешта здарылася. Выдраўшыся з коўдраў, я ўстаў і насцярожліва падышоў да акна. Ноч яшчэ не скончылася, але на двары было зусім не так цёмна, як тады, калі я клаўся ў пасцель. Пры адсутнасці месяца, які затулялі шчыльныя хмары, дзядзінец павінен быў патанаць у непраглядным змроку. А між тым я бачыў абрысы лавак, дрэў, плот голага хмызняку, дарожкі і нават апалае лісце на іх. Бачыў у нейкім цьмяным, прывідным, блякла-блакітным святле. Крыніца таго святла, відаць, знаходзілася злева, з боку вуліцы, за прысадамі дрэў, што затуляюць наш двор. Я памчаўся на кухню, што глядзела акном на вуліцу. І ахнуў. Мне ў твар, звыкла і весела, свяціў ліхтар. Ён быў адзін з шэрагу ліхтароў, што выцягнуліся ўздоўж вуліцы. І ўсе яны, выдавала на тое, свяціліся. “Божа, мой! — пачуў я ў цёмнай кухні свой голас. — Ды няўжо?..”
Я стаў шчыпаць сябе за сцёгны, за плячо, біць кулаком у грудзі, прысядаць і скакаць, каб упэўніцца, што не сплю. У роце перасохла — ці то ад шчасця, ці то ад выпітай пляшкі гарэлкі. Я адкрыў халадзільнік, каб дастаць мінеральнай вады… І новая радасць агарнула мяне: дагэтуль мёртвы, халадзільнік ажыў. Пра тое сведчыў гарэзны ўнутраны агеньчык, што запаліўся, калі адчыніліся дзверцы. Божа, Божа мой… Я быў зноў падключаны да жыватворнай электраэнергіі.
Траслівай рукой, яшчэ не даючы поўнай веры, пацягнуўся да выключальніка. Кухню заліло святло. Зрэшты, не такое магутнае, як звычайна. Лямпачка свяціла недзе ў паўнапалу, але ж і такое святло здавалася мне надзвычай зыркім і жыццядарным.
Тут варта вярнуца па рукапісе назад і зрабіць папраўку (цяпер я ўжо пры канцы сваёй пісаніны). Я, мабыць, памыліўся, адзначыўшы недастатковую яркасць лямпачкі. Рэч у тым, што тады я, напэўна, гэтага заўважыць не мог, а зрабіў выснову пазней, калі новыя падзеі наклаліся на ўражанне той незабыўнай ночы. Так здараецца з літаратарамі, — мы нярэдка блытаем чарговасць падзей, забываючыся, што ў чытача няма нашага жыццёвага досведу, а ёсць толькі радкі тэкстаў перад вачыма. (Бачыце, як хвацка я далучыў сябе да асяроддзя пісьменнікаў.)
Далей я працягваў дзівавацца ды радавацца. Акрамя электрычнасці, загарэлася газавая пліта, у кранах з’явілася халодная і гарачая вада (я нарэшце спатоліў смагу), батарэі аказаліся цёплымі. Падаваў гудок тэлефон. Праўда, ніводзін з нумароў, якія я кінуўся набіраць, мне не адказваў. А набіраў я нумары прыяцеля, сяброўкі, затым бацькоў па міжгорадзе, потым, ужо з затоеным непакоем, міліцыі, пажарнай аховы і “хуткай”. Калі інфраструктура наладжвалася, то “01”, “02” і “03” павінны былі падключыцца ў першую чаргу. Аднак гэтыя экстранныя службы маўчалі. “Нічога дзіўнага, — падумаў я, — гэта адно справа часу”, — і пачаў хуценька апранацца, каб выйсці на вуліцу і як найхутчэй сустрэцца з людзьмі.
На двары я азірнуўся, агледзеў наш дом і з усцехай зазначыў, што вокны пад’ездаў прывычна асветлены. Праўда, з жылых кватэр гарэла толькі адно акно, на чацвёртым паверсе, у трэцім пад’ездзе. Напэўна, гаспадары, калі спешна эвакуіраваліся, забылі пагасіць святло. І цяпер адзінокая лямпачка азарала пустэльны пакой. Я прамінуў дзядзінец і аказаўся на вуліцы. Струна блакітных ліхтароў, што цягнулася направа ўніз, у напрамку цэнтра горада, сагрэла сэрца маё. Зірнуў налева: ліхтары ўзбіваліся на пагорак і збочвалі направа — разам з вуліцай, што рабіла крутую дугу.
Людзей пакуль не было бачна, аднак свяціліся некаторыя вокны дамоў. Абнадзеены і разам з тым азадачаны, я рушыў направа. Пільна ўзіраўся ў перспектыву начной вуліцы, цікаваў за падваротнямі, узіраўся ў светлыя вокны, намагаўся згледзець у іх чалавечыя постаці.
Нарэшце ў доме №31, на пятым паверсе, у жоўтай пройме акна шавяльнуўся цень. Я знерухомеў і яшчэ болей напружыў зрок. Паласатыя шторыны захіналі акно не напоўніцу, недзе на тры чвэрці. І ў гэтым прарэху яўна нехта стаяў; не перад самым падваконнем, не ўшчыльную да шыбы, а недзе ў метры ад яе. Стаяў і, як здалося, глядзеў на мяне. Я не мог угадаць, мужчынскі гэта сілуэт ці жаночы. Адлегласць была немалая, дый пакой асвятляўся даволі слаба. Але постаць варушылася. Вось яна падняла правую руку, ухапіла шторыну і зашмаргнула яе. Пасярэдзіне засталася невялікая шчыліна.
Замест таго каб узрадавацца першай жывой душы, мне чамусьці зрабілася ніякавата. За мной патаемна сачылі. Мяне апасаліся… Я адарваў позірк ад сілуэта за шторамі і трывожна агледзеў прылеглыя да яго вокны. Затым — увесь пяты паверх, а паступова — і ўсе ніжэйшыя. У фасадзе пяціпавярховага дома свяцілася чатыры акны. Акно з таямнічым абрысам. А яшчэ — два на чацвёртым і адно на трэцім паверсе.
Пакуль я намагаўся ўпільнаваць прыкметы жыцця за іншымі вокнамі, чалавечы абрыс на пятым паверсе знік. Прынамсі, нішто больш не цямнела і не варушылася за паласатымі шторамі.
Я нервова азірнуўся вакол, прыслухаўся. Нікога ні відаць, ні чуваць. У доме за маёй спінай жаўцелі два акны. Гэтак і ва ўсіх астатніх дамах, што траплялі ў поле майго зроку: хоць адно акно ды свяцілася.
Галава трашчала ад роздумаў. Розум не мог ахапіць і прааналізаваць тое, што са мной адбывалася. “А што, уласна кажучы, адбывалася? — злавіў я сябе на думцы. — Усё наладжваецца, усё ідзе на папраўку. Горад ажывае. У яго вяртаюцца людзі. Пра гэта сведчаць ліхтары і светлыя вокны. Зараз трэба проста наладзіць кантакт…” — Я крануўся з месца і пакіраваў у двор дома, дзе ўпільнаваў чалавечы абрыс на пятым паверсе. З двара свяціліся яшчэ два акны і ўнутранасці ўсіх чатырох пад’ездаў. Я вылічыў неабходны пад’езд. Перад аднымі з трох дзвярэй на пятым паверсе прыпыніўся, памеркаваў, ці правільна ўгадваю кватэру, уявіў размяшчэнне дзвярэй у сваім доме, і нарэшце канчаткова пераканаўся: кватэра №29 — гэта тое, што трэба.
Пазваніў. Спачатку адным кароткім сігналам. Праз колькі секунд — двума. Затым трыма. І нарэшце даў адзін вельмі працяглы званок, ад якога б хто заўгодна прачнуўся і, калі б не адчыніў дзверы, то падышоў бы да іх. Аднак мне не толькі не адамкнулі, а і не спыталіся, чаго я хачу. Наогул, ніякіх крокаў я не пачуў, як ні прыслухоўваўся, прыпаўшы да дзвярэй вухам.
— Адчыніце, я хачу спытацца… — застукаў я кулакамі ў абіўку. — Я хачу даведацца, што адбылося. Мяне пакінулі ў горадзе зусім аднаго… Растлумачце мне, калі ласка… Адчыніце!
Як цяпер разумею, я мог адно нагнаць страху на жыльцоў, калі яны там напраўду знаходзіліся. Бо ў час глабальных катастроф сваволяць ліхія людзі, і ніхто проста так свае дзверы не адамкне. Гэтак думаў я, апынуўшыся ўжо на двары пасля беспаспяховай спробы дастукацца спачатку ў кватэру №29, а затым на ўсякі выпадак — і ў суседнія.
“Тут штосьці не так”, — каварна прабівалася з глыбінь падсвядомасці думка, якую я, ідучы ўжо па вуліцы ў напрамку цэнтра, адганяў усялякімі разумнымі аргументамі.
На адным скрыжаванні я зірнуў у завулак, што падымаўся на невысокі ўзгорак, і ясна ўбачыў двух чалавек. Яны ішлі ўверх — па тратуарах, па розныя бакі. Завулак асвятляўся куды горш за вуліцу, да таго ж людзі былі ад мяне далекавата, у двух сотнях метраў. І ўсё-ткі я разгледзеў, што адна постаць была жаночая, у плашчы і капелюшы. А другая — мужчынская, высокая, у кажушку і зімовай шапцы. Яны рушылі амаль упоравень, раздзеленыя праезджай часткай.
Я закрычаў. Рэха панесла мой зык уздоўж сырых камяніц. І яны, мусіць, пачулі мяне. Але зрэагавалі зусім не так, як хацелася: нават не абярнуліся на мой вокліч, а проста паскорылі хаду. Значна паскорылі.
— Пачакайце! — Я шуснуў у завулак і памчаўся за невядомымі.
12
Перш чым распавесці, што са мной затым адбылося, варта агаварыцца. Недзе вышэй я ўжо пра гэта пісаў, але не грэх паўтарыць: аповед мой пагражае раздзьмуцца да неспадзяванай велічыні, стацца зацягнутым і малачытэльным. А таму я рашыў, па меры магчымасці, прыбраць з яго апісанне ўсіх маіх страхаў, здзіўленняў і ашаламленняў. Чытачу і так будзе ясна, што, сутыкнуўшыся з такімі абставінамі, я не мог не баяцца, не здзіўляцца і не паддавацца роспачы. Пастараюся пазбегнуць і зацягнутых апісанняў, і дэталёвасці, і нават разважанні мае паспрабую як мага скараціць. Падазраю, праўда, што гэта не зусім атрымаецца.
Дык вось, спадары, я збочыў у завулак і памчаўся за незнаёмцамі.
Прабег метраў сто, але, як здалося, зусім да іх не наблізіўся. Яны не беглі, а проста хутка ішлі. Не абарочваліся на мой тупат і перыядычныя воклічы. Не глядзелі адно на аднаго, не перамаўляліся. Праз метраў дзвесце я спыніўся, замёр і прыслухаўся. Іх мерныя крокі былі выразна чутны. Мужчынскія — важкія і менш частыя. Жаночыя — лёгкія, порсткія. Я з палёгкай перавёў дух, бо здагадка, што змусіла мяне спыніць пераслед і прыслухацца, не пацвердзілася: я быў падумаў, што імчуся за прывідамі. Але ж прывіды наўрад ці могуць ствараць гукі. Я пастаяў яшчэ трохі, набраў у грудзі сырога паветра і рынуўся наўздагон.
Метраў праз трыста незнаёмцы збочылі налева — там заканчваўся квартал і пачынаўся невялікі пляц. Я паскорыўся, але калі дасягнуў скрыжавання, то не пабачыў нікога. Злева, асветленая ліхтарамі, пуставала плошча. На супрацьлеглым яе баку прывычна гарэлі пярэстая шыльда і вокны рэстарана “Карунак” — двухпавярховы будынак, нават занадта раскошны для нашага гарадка. Раптам рыпнулі, адчынілся ўваходныя дзверы, з іх вылузалася дзіцячая постаць, скацілася па прыступках ганка, пабегла направа ўздоўж рэстараннай сцяны, а тады скрылася за будынкам. Я паспяшаўся перасекчы пляц і ўзышоў на рэстаранны ганак, пацягнуў ручку…
У вестыбюлі я не ўбачыў нікога. Гардэроб пуставаў. Аднак нюх улавіў пахі ежы і курыва. Я перасек вестыбюль і ступіў на пакручастую лесвіцу, што вяла ў рэстаранную залу. Па меры таго як падымаўся, мае абвостраныя адзінотай органы пачуццяў лавілі прыкметы жыцця. Даносілася слабая музыка, узмацняліся апетытныя пахі, а галоўнае, чулася гамонка людзей.
Праз некалькі секунд я стаяў на парозе рэстараннай залы. Недзе дзве трэці столікаў былі заняты наведвальнікамі. Пераважалі людзі сталага ўзросту. Зрэшты, я пабачыў некалькіх маладзёнаў і нават дзіця, якое адзінока сядзела перад самым аркестрам. Аркестр у складзе трох чалавек — піяніста, гітарыста і скрыпача — граў журлівую, калі не сказаць жалобную мелодыю.
Ніхто не звяртаў на мяне ўвагі. Наведвальнікі працягвалі жаваць, курыць і ціха перамаўляцца з суседзямі па століках. Нешта ў іхніх абліччах прымусіла мяне знерухомець на парозе і не спяшацца сябе праяўляць. Што? Па-першае, многія сядзелі ў верхняй вопратцы, хоць у зале было даволі цёпла і суха. Па-другое, іх твары былі нязвыкла пахмурныя для рэстарана, нейкія кіслыя, занураныя ў сябе. Па-трэцяе, сярод наведвальнікаў, паўтаруся, пераважалі пажылыя; трыццаці- саракагадовых людзей было мала — я заўважыў толькі дваіх ці траіх. Нават музыкантам, дакладней, самаму з іх маладому, на выгляд я не даў менш за пяцьдзесят год. А самае галоўнае, спадарове, што я ж тут бываў раней — два разы, апошні раз вясной, на юбілеі прыяцеля, і добра запомніў аркестр: маладыя людзі, кожнаму не больш за трыццаць гадоў.
— Рады вітаць вас! — ад гэтага ціхага зычлівага голасу я здрыгануўся. Праваруч стаяў сівы афіцыянт з кніжкай меню ў руцэ, у акулярах, у форменнай вопратцы.
Я чамусьці знямеў, толькі здолеў прывітальна кіўнуць і выціснуць з горла неразборлівы хрып.
— Прашу вас за столік. — Афіцыянт указаў мне рукой, куды трэба ісці: прызначаны для мяне стол знаходзіўся ў правым далёкім куце.
Ён правёў мяне туды. Я сеў і атрымаў меню.
— Я падыду да вас праз пару хвілін, — усміхнуўся ветлівы афіцыянт і пайшоў, лавіруючы між столікаў, у бок кухні.
Па дарозе яго спыніў адзін стары чалавек — лысы, з абвіслымі вусамі і ў недарэчным ваенным фрэнчы. Афіцыянт схіліўся над ім, і яны некаторы час нягучна перамаўляліся.
З хвіліну я гартаў меню і нічога ў ім не разумеў. Не таму, што там было штосьці няясна напісана, а таму, што думкі круціліся вакол таго, як мне быць. Я нутром адчуваў нешта няладнае. Нібы выпаў з сістэмы прывычных каардынат, са стэрэатыпу паводзін. А можа, проста здзічэў за тыя два дні пакінутасці, адзіноты?
Схіліўшыся над меню, я крадком зіркаў па баках — намагаўся разгледзець сваіх дзіўных суседзяў па зале, улавіць, аб чым, на якія тэмы яны размаўляюць. Адным словам, трэба было зарыентавацца, адчуць пад нагамі глебу, бо пакуль што ўсё не надта выдавала на сапраўднасць, а межавалася з вар’яцтвам ці сном.
Блізу мяне сядзелі дзве цёткі сталага веку. Прычым не адчувалася, што яны цесна сябруюць паміж сабой. Яны амаль што не размаўлялі, моўчкі перажоўвалі стравы, адна піла мінералку, а другая, здаецца, чырвонае віно. Аматарка мінералкі была зусім нягегла апранута: вясковая хустка, насунутая ледзь не на самыя вочы, пацёрты плашч; яе маршчыністыя рукі, як падалося, падрыгвалі, калі яна падносіла відэлец да рота. Рот быў яўна без якіхсьці зубоў, з па-старэчы выпятай ніжняй сківіцай. А між тым нешта ўказвала на тое, што яе сутрапезніца, аматарка віна, не нашмат маладзейшая. Хоць і апранута была тая жанчына больш сучасна, нават з прэтэнзіяй на какецтва: ссунуты набакір шарсцяны капялюшык, мудрагеліста павязаны ярка-аранжавы шалік, барашкавы палітон… Дый рукі яе, па ўсім відаць, фізічнай працы не ведалі; усе зубы былі на месцы, хоць, мусібыць, не ўсе свае. Пра гэта сведчыла сляпучая ўсмешка тае спадарыні, якую яна гулліва рассылала па баках, мабыць, скіроўваючы яе да шматлікіх пажылых дзядзькоў. Зрэшты, тыя на яе не надта зважалі, а ўсмешка какетлівай цёткі была нейкая нежывая, натужлівая, мала здольная кагосьці прывабіць. Хутчэй — адштурхнуць. Яна, дарэчы, і на мяне пазірала, як на ласы кавалак. Я ж стараўся на яе больш не глядзець.
Усяго ў зале знаходзілася ад трыццаці да сарака наведвальнікаў, якіх абслугоўвалі два афіцыянты. Аднаго, пажылога ў акулярах, я ўжо апісаў. Другі ж, што завіхаўся пераважна ў частцы залы, супрацьлеглай майму кутку, быў даўгалыгі, вузкагруды, сутулы, значна маладзейшы за першага, аднак нейкі хваравіты і непрыемны. За вечар я налічыў тут толькі трох хлопцаў і адну дзяўчыну, якім было на выгляд менш за трыццаць гадоў. Пра аднаго дзіцёнка, якога згледзеў пры ўваходзе, я ўжо ўзгадваў. Усе астатнія наведвальнікі — людзі сталыя ці старыя. Ужо адно гэта, пагадзіцеся, выдавала на ненармальнасць. Акрамя таго, ніхто за ўвесь час не ўстаў, не пайшоў танцаваць, хоць аркестр шчыраваў несупынна. Зрэшты, пад такую музыку не тое што танцаваць, есці не надта хацелася. Я, аднак, добра падхарчаваўся, заказаўшы афіцыянту, што другі раз да мяне падышоў, процьму ўсялякіх страў. Прычым шчыра прызнаўся, што меню толкам не прачытаў, але есці вельмі хачу, таму прашу прынесці як мага больш усяго-ўсякага. Ежа аказалася смачная. Някепскім падалося і белае віно, бутэльку якога я неўпрыкмет выжлукціў.
Але ж хопіць пра ежу. Даскажу пра людзей, пра гэтых дзіўных наведвальнікаў начной рэстарацыі. Перамаўляліся яны між сабой рэдка і настолькі ціха, што я мог улоўліваць нават не фразы, а толькі асобныя словы. Таму амаль нічога не зразумеў. Атмасфера царыла далёка не вясёлая, якой належыць быць у такім месцы, але і не жалобная, як я спачатку падумаў. Тут, калі можна так сказаць, не праяўлялася ніякіх пачуццяў. Ні добрых, ні злых, ні сумных, ні радасных. Кожны жаваў без асалоды, не адчувалася таксама, каб нехта п’янеў ад алкагольных напояў, якія, безумоўна, мелі належную градуснасць — я гэта адчуў на сабе. Ніхто не хадзіў ад стала да стала, акрамя афіцыянтаў, канешне. За ўвесь час, што я тут прабавіўся, залу пакінулі толькі два-тры чалавекі, а завітала адна кабета, што ўладкавалася непадалёк ад мяне. Яна нічога не заказвала і не ела. І нават афіцыянт да яе не наблізіўся.
Дарэчы, я ўгледзеў і тых незнаёмцаў, мужчыну і жанчыну, за якімі бег па завулку і якія, па сутнасці, прывялі мяне ў начны рэстаран. Мужчына ў зімовай мехавой шапцы, не здымаючы яе, сядзеў ля левай ад увахода сцяны. Жанчына ў бліскучым плашчы і характэрным капелюшы, які я не мог не запомніць, — таксама ля той сцяны, праз пусты столік. Яны сядзелі напаўпавароту адно да аднаго, і было не зусім зразумела, знаёмыя яны паміж сабою ці не. Іх позіркі то сутыкаліся, то разыходзіліся. Здавалася, што яны падкрэслена ігнаруюць адно аднаго і адначасова цікавяцца. Яны жавалі з аднолькавымі абыякава-безуважнымі выразамі твараў. Так, гэтыя твары не выяўлялі ні смутку, ні радасці. Мне хутка стала непрыемна і нават боязна іх разглядаць.
Карацей, усе людзі падаліся мне настолькі чужаснымі і непрывабнымі, што я не наважыўся ні да каго падысці, каб даведацца, што здарылася з нашым горадам. Не спытаўся пра гэта нават у афіцыянта. Я адчуваў, што такое пытанне станецца тут нетактоўным, калі не сказаць больш. Даводзілася адно назіраць і рабіць самастойныя высновы. Да таго ж, пагадзіцеся, у гарадку насельніцтвам дзесяць тысяч чалавек я мусіў ведаць ці не кожную фізіяномію. Але ж тут, у гэтай начной зале, я ніводнай такой фізіяноміі не ўгледзеў. Гэта, па меншай меры, мяне насцярожыла. Справа ў тым, што ў мяне прыроджаная памяць на твары. Пабачыўшы раз чалавека, я запамінаў яго назаўсёды. Таму ў Мінску — на вуліцах і ў грамадскім транспарце — часцяком скаланаўся, калі бачыў знаёмы твар, а потым доўга ламаў галаву, дзе раней сустракаў таго чалавека. І гэта ў двухмільённай сталіцы! Што ўжо казаць пра нашу глухмень на беразе Рочы? Але, паўтараю, у зале ніводнага колькі-небудзь знаёмага аблічча я не ўбачыў.
А яшчэ парадкам здзівіла тое, што з мяне не ўзялі грошай. Па ўсім выходзіла, што ў гэтай рэстарацыі частуюць бясплатна. Калі я падазваў афіцыянта і спытаўся, колькі з мяне, ён быў непадробна здзіўлены.
— Колькі мне заплаціць за вячэру? — паўтарыў я, спрабуючы разгледзець выраз ягонага твару, што хаваўся за акулярамі. І для пэўнасці дастаў і разгарнуў партманэ.
Ён маўчаў яшчэ з паўхвіліны, мабыць, намагаўся сцяміць, што я ад яго патрабую. Затым схамянуўся, наблізіўся да мяне, схіліўся і прашаптаў:
— Тут усе ўжо за ўсё заплацілі. — А тады выпрастаўся, неяк хітравата ўсміхнуўся аднымі вуснамі і прамовіў, адыходзячы: — Рады вітаць вас тут кожнага дня.
Неўзабаве ён завіхаўся каля немаладой дзябёлай жанчыны, што сядзела праз два столікі ад мяне.
Збянтэжаны, я падняўся і патупаў да выхаду. Ніхто на мяне не зважыў, не правёў позіркам, і толькі аркестр — выпадкова ці не — змяніў мелодыю: яна стала яшчэ болей панылая.
Вестыбюль, як і раней, пуставаў, але ў гардэробе я ўбачыў зусім драхлага дзеда ў форменнай вопратцы, што тырчаў за стойкай і пазіраў перад сабой з летуценным выразам. Зрэшты, ён прыязна ўсміхнуўся, калі я на яго паглядзеў, і нават ледзь улоўна хітнуў галавой, што сядзела на доўгай і тонкай, маршчыністай шыі. Як ні стараўся, я не змог прымусіць сябе ўсміхнуцца яму ў адказ, а толькі прыспорыў хаду.
Сырое халоднае паветра напоўніла мае лёгкія. Не магу сказаць, што яно было свежае і што дыхаць мне стала вальней. Пах прэлі ад паўсюднага апалага лісця станавіўся ўсё болей агідным.
Дадому я пайшоў не ранейшым шляхам, а зрэзаў квартал па дварах — пустых і змрочных, ледзь-ледзь асветленых рэдкімі вокнамі, за якімі, мусіць, таіліся такія ж дзіўныя істоты, што ў рэстаране.
Каб не слабенькае святло ад акон, то праз двары мне б давялося прадзірацца вобмацкам. Непрабіўная коўдра хмар скрывала месяц і зоркі. Па дарозе я зачапіўся калашыной за нешта калянае і непадатнае, пачуўся трэск тканіны. Дома выявілася, што распароў штаны сантыметраў на трыццаць. Добра, што хоць скура не пацярпела.
Ужо ідучы па вуліцы, што вяла да майго дома, я згледзеў адзінокую постаць у доўгім зімовым футры. Як і незнаёмцы, што прывялі мяне ў рэстаран, постаць рушыла ад мяне, а не насустрач. Я паскорыўся — паскорылася і яна. Апанаваны раптоўным азартам, я галёкнуў і рынуўся за ёй. Постаць шарахнулася ў найбліжэйшую падваротню. Я дабег да гэтага месца, але не стаў заходзіць у двор, а адышоўся на праезджую частку і агледзеў чатырохпавярховы, паваеннай архітэктуры дом. У ім гарэлі два акны, адно на першым, другое на трэцім паверсе. Тое, што на першым, было завешана шчыльнымі шторамі. Акно на чацвёртым паверсе было незавешаным, ярчэйшым і, як падалося, у пакоі нехта перамяшчаўся. Пра гэта сведчылі цені, што клаліся на шыбу, поўзалі, варушыліся, блікавалі… Знячэўку, роўна пад гэтым пакоем, на трэцім паверсе, успыхнула дагэтуль цёмнае акно. Я заварожана ўперыў пагляд у яго. Доўга чакаць не давялося, бо да акна наблізілася размытая постаць і дзелавіта, нават з нейкім выклікам зашмаргнула адну фіранку, другую, з хвіліну пастаяла на месцы і адышлася ўнутр. Гэта, найхутчэй, быў чалавек у футры, якога я спудзіў сваім шалёным воклічам і які сігануў у падваротню, уцякаючы ад мяне.
Я сапраўды мог навесці жах на каго заўгодна: вялікі, грузны, нехлямяжы дзяцюк, які аклікае незнаёмага начнога прахожага, а потым гоніцца за ім з рыкам і тупатам. І ўсё ж нешта было не так, я інтуітыўна адчуваў, што прычына палягала не ў ва мне, а менавіта ў людзях, якіх я сёння сустрэў. Бо іхнія паводзіны, выразы твараў і многае іншае ніяк не ўкладваліся ў звыклыя сацыяльныя нормы.
Я паспяшаўся дамоў, каб спакойна абмазгаваць сітуацыю і выпрацаваць далейшы план дзеянняў.
13
Увайшоўшы ў кватэру, я адчуў моцную стому, карцела паваліцца на непрыбраную пасцель і заснуць. І не дзіва, бо я прачнуўся пасярод ночы і парадкам не дабраў да сваіх законных васьмі гадзін. Да таго ж нагрузка на цела і мозг за час бадзянняў па начным горадзе выпала неймаверная.
Аднак я не мог не памыцца, таму што з крана ішла досыць гарачая вада, а цела маё страшэнна закарузла і збрыдчэла за апошнія дні. Пачаў быў набіраць ванну, але рашыў адно прыняць душ. Бо разумеў, што калі лягу ў цёплую ваду, то ёсць небяспека заснуць. А калі з уключаным кранам — то і патануць не дай Божа. Адным словам, я абдаўся пад душам, намыліўся і абмыўся пару разоў, абцёрся і адправіўся спаць.
Прачнуўся пасярод шэрага дня. Невядома, колькі было часу, бо гадзіннікі, нагадаю, даўно адказалі, а сонца зноў не вынікнула з-за хмар.
Было холадна. Ноччу я лёг, накрыўшыся толькі адной коўдрай, як і належала пры ўключаных батарэях ацяплення, а прачнуўся, як высветлілася, калі яны зноўку астылі. У чым я пераканаўся, калі працягнуў да іх руку і абмацаў. Для гэтага нават не трэба было з пасцелі вылазіць.
Трывожнае падазрэнне апанавала мяне. Я ўскочыў і кінуўся да пераключальніка святла. Ён спрацаваў упустую. Падбег да тэлефона. Ён злавесна маўчаў. Рынуўся ў кухню, уключыў газ, але не пачуў ні сіпення, ні паху. Ужо без усякай надзеі павярнуў кран, які не адказаў мне нават слабенькім перханнем.
Я сеў і ашчаперыў рукамі голаў.
Як і абяцаў чытачу, я прапускаю апісанне тых цяжкіх пачуццяў, што перажыў у бліжэйшыя пасля абуджэння гадзіны. Не стану знаёміць і з ходам маіх думак, бо перажыць усё нанова за пісьмовым сталом будзе нялёгка.
Распавяду лепш, чым займаўся да вечара.
Спачатку я памчаўся да рэстарана “Карунак”, дзе бавіўся мінулай ноччу (ці, можа, які сніў гэтай ноччу?). У маіх руках была тая самая, ужо знаёмая чытачу мясніцкая сякера.
Рэстаран пуставаў. Трохдзённы налёт пылу пакрываў крэслы і столікі. Пуставала кухня, а таксама складскія памяшканні, куды я ўварваўся, у адчаі ўзламаўшы дзверы. Ежай тут і не пахла, а выветрыць пахі гатаванняў, пры ўсім жаданні, нельга было за некалькі гадзін, што прамінулі паміж ноччу і днём. На сцэне, дзе нядаўна наярваў аркестр, стаяла толькі піяніна. Я падышоў да яго, таргануў вечка — яно аказалася замкнутым.
Пасля рэстарана я мэтанакіравана наведаў некалькі харчовых крамаў. Але не здабыў ні каліва ежы. А між тым яшчэ колькі гадзін таму я мог есці да адвалу, зусім бясплатна заказваць у “Карунку” вытанчаныя стравы, запіваць іх дыхтоўнымі вінамі. Ды што там — я меў магчымасць знаходзіцца побач з людзьмі, якімі б дзіўнымі яны ні здаваліся. Дарэчы, пра тое, што я такі наведваў гэтай ноччу “Карунак”, сведчыў той факт, што пакуль не адчувалася голаду. У вантробах яўна захаваліся сляды сытнай вячэры, якая яшчэ не даастатку ператравілася. З горыччу ўспомнілася, як мала харчу засталося ў маім халадзільніку.
Каб хоць нечым запоўніць шэры бязлюдны дзень, я накіраваўся да кватэры, у якую ўчора пранік злачынным чынам і з якой вынес пуховую коўдру. Разбітыя дзверы былі прачынены. Я па-гаспадарску туды завітаў і абшнарыў кожны куток, але нічога пажыўнага не знайшоў. Так, спадарове, мяне банальна цікавіла ежа і толькі яна адна. Зрэшты, я згледзеў пусты рукзак і стаў набіваць яго кнігамі. Тут аказалася неблагая бібліятэка, а ў маёй кватэры кніг было небагата. Рэч у тым, што, калі я пераязджаў сюды на работу, бацька паскупіўся даць мне хоць частку сваёй раскошнай бібліятэкі. О, якую крыўду я затаіў тады на старога! Бо ж, пагадзіцеся, што гэта за настаўнік літаратуры, у якога няма пад рукой хаця б класікі. Таму мне, прыбіўшы гонар, даводзілася бегаць па кожную кніжку ў школьную ці гарадскую бібліятэкі, губляць на гэта бясцэнны час, які б мог пайсці на пісанне маіх геніяльных кніг… Хм, зноў-такі мяне панесла, прабачце.
Дык вось, я напхаў у рукзак зборы твораў Стэндаля, Дзікенса, Дастаеўскага, Чэхава, Бальзака — і ўжо гэта мне ледзь удалося даперці дадому. Па астатняе меркаваў завітаць іншым разам, бо там яшчэ былі і Дзюма, і Жорж Санд і Сервантэс… А вось што я ўзяў неадкладна — гэта два тамы дыхтоўна выдадзенай Бібліі з гожымі ілюстрацыямі.
…Другую палову дня я займаўся рэчамі больш празаічнымі. А іменна шукаў, чым сагрэцца. Для чаго не знайшоў нічога лепшага, як збіць замок з дрывотні, што мясцілася ў далёкім куце двара, і вывалачы з яе разнастайны хлам. Гэта былі напаўзгнілыя дошкі, лісты фанеры, спінкі і ножкі ад сталоў і крэслаў ды іншае. Усё гэта я сцягнуў у кучу перад сваім пад’ездам і не без цяжкасці распаліў. У сырой бязветранасці вогнішча разгаралася слаба. Дым амаль не адносіла, і ён вісеў хмурым смярдзючым воблакам, што выклікала ў мяне кашаль. Цяпла ж ад вогнішча было мала, я ледзь паспяваў праграваць азяблае цела, перш чым дым адганяў мяне прэч. Аддыхаўшыся, я зноў прабіраўся да агню. І так раз за разам, пакуль не пачало вечарэць — калі можна так называць няўлоўны пераход шэрага змрочнага дня ў глухую вусціш бязмесячнай ночы.
Я вагаўся, як правесці гэтую ноч. З аднаго боку, адзіным маім спадзевам было тое, што горад зноў ажыве: запаляцца на вуліцах ліхтары, зацепляцца некаторыя вокны дамоў, на вуліцах з’явяцца рэдкія прахожыя, а рэстаран запоўніцца наведвальнікамі, як і ўчора. З другога боку, я абсалютна не разумеў, як паводзіць сябе і чаго, уласна кажучы, дамагацца ад гэтых людзей, што выклікалі ў мяне, як мінімум, насцярогу. Адно было ясна як Божы дзень: для выжывання патрэбна ежа, а адзіным вядомым спосабам яе здабыць было наведаць “Карунак”. Я рашыў не класціся гарызантальна, а напаўсесці ў ложку, ухутацца ад холаду, але не вельмі моцна — каб не ўгрэцца і не прадрыхнуць да раніцы. Акурат холад і звязаны з ім дыскамфорт павінны былі мяне разбудзіць.
Заснуць я не мог даволі доўга, пэўна больш за гадзіну. Мне раз-пораз трызнілася, што ў акне пасвятлела, што на вуліцы, куды выходзіла кухоннае акно, запаліліся ліхтары. Два разы вылузваўся з гняздзечка, звітага з коўдраў і пярыны, каб гэта праверыць. Ішоў на кухню і ўпэўніваўся, што на вуліцы пануе непраглядная цемра. Потым перастаў падымацца і, каб адагнаць думкі, чытаў па памяці “Ойча наш”.
Паступова сон пачаў мяне забіраць — не глыбокі, больш падобны на чуйную дрымоту ці балансаванне на мяжы явы і забыцця. Воблікі знаёмых па мінулым жыцці людзей паўставалі перада мной.
Не ведаю, на колькі часу я адключыўся. Прачнуўся ж так, нібы нехта мяне катурхнуў. Перад вачыма была столь і сцяна, ужо не такія цёмныя, як нядаўна. Я павярнуў галаву направа, да акна, і ўпэўніўся, што ў ім пасвятлела. Паглядзеў налева, на адчыненыя ў калідор дзверы, і выразна ўбачыў, што абутковая паліца і дывановая дарожка асветлены. Святло клалася на іх з кухні, куды зазіраў вулічны ліхтар. Я ўбачыў гэтае начное сонца, калі выскачыў з ложка, вокамгненна перасек кватэру і апынуўся ля кухоннага акна.
Усё, як учора. І вада ў кранах. І газ у пліце. І святло ў электрасетцы.
Аднак цяпер я меў нейкі вопыт, а таму перш-наперш запасся вадой, напаўняючы ёю ўсе магчымыя ёмішчы. А галоўнае, напоўніў ванну з гарачага крана. Яшчэ я паставіў варыцца грэчку ў вялізнай каструлі, на што павінна было пайсці з паўгадзіны. Пакуль каша варылася, я адправіўся ў ванную і згаліў трохдзённую шчэць. О, як прыемна было амываць твар і рукі цёплай вадою! Каб не трэба было спяшацца ў горад, я б плюхнуўся ў гарачую ванну і песціўся. Але ж не да ляжання мне было, спадары. Ратаваць сваю шкуру — вось што з’яўлялася найпершай задачай.
Час варта было ашчаджаць, а таму я нават не перакусіў перад выхадам з дому, толькі выпіў моцнай кавы з трыма лыжкамі цукру. Праз хвілін сорак ад абуджэння я ўжо шыбаваў па нашай вуліцы ў напрамку рэстарана “Карунак”. Чарада ліхтароў паўзла насустрач. Паабапал свяціліся асобныя вокны пяці- і чатырохпавярховых дамоў. Вокны, за якімі таілася нешта, чыю загадку я абавязаны быў разгадаць.
14
Цяпер мушу апісваць тое, што са мной адбывалася, у яшчэ сціслейшай, лаканічнейшай форме. Бо з ночы, на якой закончылася папярэдняя глава, маё жыццё прыняло больш унутраны, чым знешні, напрамак. Вонкавыя падзеі дзень пры дні амаль не мяняліся. Гавару “дзень пры дні”, маючы на вазе, хутчэй, “ноч пры ночы”, таму што якраз-такі ў дні я не бачыў нічога і нікога, акрамя мёртвых дамоў, голых дрэў і апалага лісця. Днём я пераважна спаў, калі, зразумела, абставіны не змушалі дзейнічаць у мэтах самазахавання.
Праблемы з харчаваннем былі канчаткова вырашаны тады, калі я выявіў у горадзе некалькі крамаў, што дзейнічалі начамі. Там мелася ўсё, каб не толькі наталіць голад, а і задаволіць свае гастранамічныя схільнасці. Грошай, як і ў рэстаране “Карунак”, за гэта не бралі. Чэргаў не было. Але ж на ўсякі выпадак я забіў дарэшты не толькі свой халадзільнік, але і антрэсолі — сухім пайком, што складаўся з кансерваў, кампотаў, сухафруктаў і сухароў. Прынамсі голад мне ў бліжэйшыя месяцы не пагражаў.
А вось што ўсур’ёз непакоіла, то гэта стан маёй псіхікі. Бо з людзьмі, што так нечакана засялілі наш горад, паразумення я не знайшоў. Больш за тое, і цяпер, ужо завяршаючы свой аповед, пражыўшы сярод іх не адзін месяц, — мушу прызнацца, што загадкі іх не раскрыў. Усё напісанае ніжэй прашу ўспрымаць адно як гіпотэзу, прычым з папраўкай, што выкладае яе не даследчык, не навуковец, а чалавек, мабыць, не зусім адэкватны, чалавек, змучаны адзінотай, які пабываў на мяжы вар’яцтва… Дый, пэўна, і зараз ад яго недалёкі.
Начныя жыхары горада мала нагадваюць людзей. Асноўным іх адрозненнем ад прадстаўнікоў чалавечага племені з’яўляецца адсутнасць страсцей. Я багата разважаў над гэтым феноменам і прыйшоў да высновы, што першапрычына ўсяму — мізэрнае палавое прыцягненне. Мяркую, што менавіта прыцягненне полаў з’яўляецца асноўнай рухальнай сілаю чалавецтва. Тут жа яно зменшана данельга. Мужчыны амаль абыякавыя да жанчын, і як вынік — раўнадушныя да ўсяго, што вакол адбываецца. Роўна тое ж можна сказаць і пра слабы пол.
Напачатку думалася, што я тут адзін такі няшчасны і адзінокі. Але ж калі ўважлівей прыгледзеўся ды паразважаў, то ўсвядоміў, што адзінокія тут літаральна ўсе. Кожны залучаны ў нябачную абалонку, з якой, мусіць, зняверыўся выдрацца. Рэстаран “Карунак” — гэта, бадай, адзінае публічнае месца начнога горада, месца, дзе жыхары могуць падоўгу адно з адным дачыняцца. Увесь астатні час яны, напэўна, самотна сядзяць па сваіх кватэрах, калі не лічыць кароткія выправы па харчы ў нешматлікія крамы горада. Але нават у рэстаране месцічы не маюць той свабоды, да якой звыклі мы на зямлі. Я ўжо пісаў, што па першым разе не заўважыў, каб яны выходзілі танцаваць ці перамяшчаліся ад століка да століка. Далейшае маё назіранне пацвердзіла гэты факт, а таксама выявіла новыя асаблівасці. Наведвальнікі “Карунка” маюць строга фіксаваныя месцы і ніколі не займаюць не толькі чужы столік, але і чужое крэсла. Мала таго, нават павароты галоў і позы, у якіх яны бавяць час, дзень пры дні не мяняюцца. Калі хто сядзіць парай, то кожнага разу з’яўляецца ў рэстаране са сваім субяседнікам. Прычым прыходзіць яны могуць не заўсёды адначасова. Апісаныя раней мужчына і жанчына, пагоня за якімі ўпершыню прывяла мяне ў рэстаран, ужо некалькі месяцаў сядзяць праз столік адно ад аднаго і не перакінуліся ні слоўцам, хоць падазраю, што яны знаёмыя. Рэдка сядзяць тут па трое. Чатырох жа за адным столікам я ніколі не бачыў. Перамаўляцца паміж столікамі тут недапушчальна. У гэтым я ўпэўніўся, калі неяк не стрываў і звярнуўся з пытаннем да дзядзькі ў кажусе, што вячэраў ад мяне ў трох метрах. Пасля маіх слоў аркестр спыніў сваю музыку, у зале запанавала замагільная цішыня, а на тварах наведвальнікаў — такія пакутліва-кіслыя выразы, што я пашкадаваў аб сваёй нястрыманасці. Ніхто мяне, зрэшты, не папракнуў. Дзядзька, да якога я звяртаўся з пытаннем, паглядзеў на мяне са шкадобай, як на ненармальнага, і апусціў вочы ў талерку. Маўчанне доўжылася якую хвіліну, а тады запілікала скрыпка, ёй адгукнулася піяніна і рэстаран тут жа ажыў. Наведвальнікі запрацавалі відэльцамі і сківіцамі, пачулася іх нягучная гамана, якая, вядома, адбывалася адно паміж суседзямі па сталах.
Цягам месяцаў я сяджу на тым жа месцы, што і першага разу, і ніколі не насмелюся заняць іншае крэсла. Да мяне нікога не падсадзілі, і мне надзвычай нудна бавіць тут час. Аднак пару разоў на тыдзень неадольная цікаўнасць, а таксама пакрыёмая надзея прыводзяць мяне сюды. Я саджуся і пільна вывучаю кантынгент рэстарана, напрактыкаваным вокам адзначаю, хто сёння прыйшоў, каго даўно не было, пару разоў напаткаў новыя твары. Ёсць тут заўсёднікі, што, відаць, не прапускаюць ніводнай ночы. Ёсць рэдкія госці — іх месцы пераважна пустуюць. Ёсць крэслы, якія ніколі пакуль не займаліся.
Аркестр іграе даволі багаты рэпертуар. Аднак я ні разу не пачуў мелодый, знаёмых мне па прамінулым жыцці, хоць іграецца тут, па ўсім відаць, класіка. Зрэшты, я ніколі не з’яўляўся меламанам, дый музычнага слыху не маю.
Цікаўнасць і няскоранасць становішчу зрэдчас пабуджаюць мяне да дзеянняў. Два разы я краўся за наведвальнікамі рэстарана, калі яны яго пакідалі. Ішоў вуліцамі, на салідным аддаленні, стараўся не спудзіць іх і не выдаць сябе. Першым аб’ектам майго пераследу была бабулька, другім — дзяўчына гадоў дваццаці пяці. Абодва разы я пацярпеў няўдачу. Па-першае, быў заўважаны імі, бо гулкія крокі па начной вуліцы ніяк не прыцішыш. Па-другое, хоць я і прасачыў, у якія дамы і пад’езды яны ўваходзілі, большага дамагчыся не мог. Я не адолеў страх і не завітаў у тыя пад’езды. Толькі бачыў затым, як запальваліся вокны пакояў, куды, мусібыць, прыбылі гаспадыні. Зрэшты, ужо днём я ўзяў сякеру і выправіўся да кватэры дзяўчыны, адрас якой запомніў. Я доўга стукаўся ў дзверы, а тады звыкла іх узламаў. Кватэра была абсалютна пустая. Мэбля пакрыта пылам. З прыкрасці я ўкраў адтуль іконку, якую затым паставіў на тумбачцы перад сваім ложкам. І ўжо не здзівіўся, калі наступнай ноччу ўбачыў, што акно ў гэтай кватэры спакойна сабе гарыць. На гэты раз я не вагаўся, зайшоў у пад’езд, узляцеў на патрэбны паверх і пазваніў. Цішыня была мне адказам. Доўга і беспаспяхова стукаўся ў дзверы, гарлаў, што “мне трэба з кімсьці пагаварыць”. І раптам да мяне дайшло, што ўзламаныя дзверы не маюць і следу ад таго гвалту: чыстая, гладкая паверхня шчыта, зусім нечапаныя замкі, бліскучая ручка… Скаваны жахам, я паспяшаўся з пад’езда на двор і з тае пары не раблю спроб пранікнуць у жытло начных жыхароў.
Я цалкам перакананы, што днём у горадзе не бывае нікога, апроч мяне. Але ж чаму ён ажывае ўначы, вось дзе для мяне закавыка. Бо, пагадзіцеся, здаровы розум падказвае, што электрычнасць павінна забяспечвацца нейкай інфраструктурай, што рэстаран і крамы не могуць працаваць, калі да іх хаця б не падвозяць харчы. Аднак ніводнай машыны я не згледзеў, і нават іхняга гуду ніколі не чуў. А з чаго, якім палівам ацяпляюцца памяшканні, калі я бачыў на свае вочы, што з комінаў качагарак не ідзе дым? А тэлефон? Чаму начамі ў ім з’яўляюцца прывычныя гудкі, але не ўдаецца ні да каго дазваніцца? Я, напэўна, тысячу разоў спрабаваў набраць мінскі нумар бацькоў. Спрацоўвала міжгародняя “васьмёрка”, потым з’яўляліся доўгія гудкі. Ды на іх ніколі не адгукаліся. І яшчэ: у тэле- радыёэфіры нічагуткі няма. Але самае дзіўнае, што і магнітафон, хоць і круціць касеты, гукаў не ўзнаўляе. Спачатку я меркаваў, што нешта з ім не ў парадку. Прыйшлося пазычыць чужы — з усё той жа кватэры ў суседнім доме, дзе я набраў кніг. Пазычыць, каб пераканацца, што магнітафоны тут не працуюць…
Я збіўся з тропу, выпаў з рытму жыцця, дзень стаўся ноччу, а ноч перайшла ў дзень. Уначы я шчыльна заняты. Гатую на пліце ежу, прыбіраюся, пыласошу, мыю бялізну, прымаю ванну, наведваю крамы і зрэдку цягаюся ў рэстаран. Мне там ніякавата і нецікава. Але ж чалавек не можа не бачыць людзей. Мы народжаны, каб знаходзіцца побач, — ужо гэта я цяпер ведаю. Людскія страсці, заганы і падобная муць, ад якой я так пакутаваў пры жыцці, якой усяляк пазбягаў, уяўляюцца мне цяпер выратавальным бальзамам. О, як бы хацеў я пабачыць рэстаранны скандал, ці сцэну рэўнасці, ці нават бойку! Каб усе паўскаквалі са сваіх месцаў і ўзнялі бучу. Каб адчуць, што мы хоць трохі жывыя…
Кожны раз я брыду дамоў, зарокшыся не бачыць гэтых агідных, нячулых манекенаў, і не далей, як праз дзве-тры ночы, наведваю “Карунак” зноў.
Я навучыўся спаць добрую палову бясконцага восеньскага дня. Так, спадарове, — восеньскага, хоць па ўсіх разумных падліках павінна была прыйсці і ўжо нават канчацца зіма. Перада мной усё тыя ж голыя хмызы і дрэвы, тое ж неба без сонца. Ветру тут не бывае, і апалае лісце ляжыць зусім нерухома. Ад яго ідзе непазбыўны пах прэлі. Я трохі звык да яго, а дакладней, ратуюся цыгарэтамі, да якіх прызвычаіўся за апошнія тыдні. Ужо лепей пах тытуню, чым гэтая агідны, мёртвы смурод. Аднаго разу я не стрываў, улез у дворніцкую, узяў мятлу і згроб частку дваровага лісця ў вялізную кучу. Я рашыў спаліць, спапяліць гэтыя плоймы трупаў. Аднак яны не паддаліся агню — дымілі, дымілі, не разгараючыся. Дым быў настолькі ўдушлівы, што я не толькі спыніў свае спробы падпаліць кучу, а і доўга яе тушыў, заліваў вадою… Куча апалага лісця і дагэтуль цямнее перад пад’ездам. Часам яна нагадвае мне магільны капец, і тады рупіць яе раскідаць. Ды не кранаю, баючыся, што пах прэлі адно ўзмоцніцца.
Другую палову дня я чытаю. І гэта самы ўсцешны занятак, які можна прыдумаць у маім незайздросным становішчы. Тады не існуе пустаты за акном, а ёсць жыццё, што пераходзіць са старонак кніг у маё ўяўленне. І часова забываецца, што на двары не лётаюць вераб’і ды сняжынкі, што вецер не калыша голле дрэў, што неба ніколі не праясняецца. У кнігах гэта ўсё ёсць. Ёсць таксама людзі са сваімі праблемамі, якія мне, праўда, часам падаюцца надуманымі. Бо ім дадзена самае галоўнае — жыць, а яны пераважна мучацца і мардуюць сабратаў.
Дзіўна, наколькі абвастрылася маё ўспрыманне тэкстаў у параўнанні з прамінулым жыццём. Нейкім новым чуццём я навучыўся распазнаваць белыя і чорныя творы. З першых жа старонак становіцца ясна, чым кіраваўся аўтар пры напісанні, якія стыхіі валодалі ім — боскія ці пякельныя. Нават у класікаў сусветнай літаратуры я часам бачу чорныя творы. Яны пісаліся пад уплывам славалюбства, дзеля грошай, з жаданнем пераплюнуць калег па пяры. І наадварот, у іншым томе таго ж аўтара нярэдка сустракаецца белы, сонечны твор, аплоднены Божай іскраю. Такіх мала, мы на зямлі нават не разумеем, як мала па-сапраўднаму сонечных твораў. Я не стану іх называць. Кожны павінен навучыцца распазнаваць святло самастойна. Ад сябе толькі скажу: будучы настаўнікам літаратуры, я з’яўляўся ў гэтых адносінах слепаком. Чытанне для мяне мела пазнавальны ці забаўляльны сэнс, а таксама было спосабам самасцвярджэння праз усведамленне сваёй дасведчанасці. Каб казыраць начытанасцю сярод настаўнікаў і прыяцеляў.
Цяпер адкрылася як ніколі, што Кнігай усіх кніг з’яўляецца Евангелле. Магу гэта казаць адносна непрадузята, бо раней не быў хрысціянінам, мала таго, не верыў ні ў Бога, ні ў чорта. Аднак чуццё, што абвастрылася ўва мне з-за адзіноты, гаворыць наступнае. З усёй Бібліі толькі Евангелля пакідаюць уражанне нерукатворнасці. Хоць напісаны яны, як лічыцца, чатырма рознымі людзьмі, няма сумневу, што сам Гасподзь вадзіў іх рукою. Бо хто яшчэ можа сказаць так проста і на вякі, калі не Гасподзь? Хто яшчэ б адужаў адным толькі словам цытадэлі язычніцтва? У Старым Запавеце мне паўсюль бачыцца рука чалавека. Не, не ісціны, выказаныя біблейскімі прарокамі, выклікаюць сумненні, а тое, што перайначваліся яны пад натуру людзей, а не Бога. Там паўсюль — чалавек, са сваёй прагай багацця, кахання, помсты і нецярпімасцю. Ён і Госпада намагаецца на свой капыл маляваць. І толькі ў Евангеллях выразна, упершыню і назаўсёды, праведзена мяжа паміж Божым і чалавечым… Мне лёгка ад гэтай Кнігі, адно з ёю я разумею, што і сярод мёртвых камяніц, без адзінага гуку прыроды, я ўсё ж такі не адзін. Бо гучыць Ягонае слова.
У апошнія тыдні я пачынаю набываць адносны спакой. Змірэнне, пакора, і як вынік — усведамленне свайго месца ў Сусвеце становяцца мне памочнікамі. Я больш не спрабую абхітраваць лёс і вырвацца з горада. Бо нават вырваўшыся, буду нязменна з сабой, у сваім духоўным целе, са сваімі праблемамі. “Кожнаму сваё” — я суцішаюся, калі паўтараю гэтыя словы. У кожнага свой горад, і ці не таму я днём тут не сустракаю людзей, што яны ходзяць па яго вуліцах кожны ў сваім вымярэнні. Свет перакуліўся для нас, поначы мы адкрываемся адно аднаму, чаго не бывае ў сапраўдным жыцці, а днём адно для аднаго знікаем — гэтага таксама не бывае на белым свеце. Аднак чалавек звыкае да ўсяго, ён надзвычай жывучы, у гэтым я пераконваюся на сваім прыкладзе.
Усе мы трапілі ў іншы свет, наконт гэтага я цяпер не вагаюся. Толькі кожны, пэўна, думае, што ён не памёр — для таго і дадзена тое бязлюддзе дзён, каб не згубіць пачуцё выключнасці. Кожны лічыць прывідамі ўсіх астатніх, а таму не губляе надзею на паратунак…
Чаму нас так мала, нябожчыкаў? Чаму поначы ў нашым доме гарыць, акрамя майго, толькі адно акно, калі памірала тут не так і мала людзей? Пра гэта можна толькі здагадвацца, яно не шкодна і нават карысна, бо магчымасць разважаць — немалы дарунак Усявышняга. Мяркую, сюды патрапілі далёка не ўсе, хто сканаў, для кожнага прадугледжаны свой горад — той, які заслужыў.
Тэорыя мая ў нечым пацвярджаецца тым фактам, што гарадскія могілкі апусцелі, гэта адзінае месца, якое так яўна змяніла свой антураж. Калі я прайшоў браму, то замест помнікаў і крыжоў пабачыў пустку, голую, роўную, як спортпляцоўка. Тут, напэўна, не паміраюць у нашым, зямным сэнсе. Ці, можа, проста не хаваюць нікога?
Гарадская царква вонкава не змянілася, але ж дзверы яе трывала запёрты, а я, канешне ж, не адважыўся іх ламаць з дапамогай сякеры. Гэта, прабачце, не харчовая крама, не кватэры, дзе ніхто не жыве… Тут жыве Бог, у якім бы вымярэнні да Яго ні ісці. Царква ад мяне замкнута. Хай будзе так. Па ўсім жа астатнім месцам я адчуваю сваё права хадзіць. Я, прыкладам, улез у школу, адбіўшы замок з задніх дзвярэй. Наведаў настаўніцкую, сеў за свой стол, патрымаў у руках сваю самапіску, што ляжала тут нечапаная. Прайшоўся па класах, даследаваў бібліятэку. Пранік у спартыўную залу і нават паганяў мяч…
Што яшчэ адметнага зарылася са мной за некалькі месяцаў?
Так, начны госць, што час ад часу з’яўляўся на нашым двары і цікаваў за маім акном. Худая дзіцячая фігурка тулілася да ствала голага явара. Я назіраў за ёй некалькі начэй, з трывогай, з мулкім, нязводным страхам. Што хацеў ад мяне той няшчасны дзіцёнак? Цікаўнасць, нуда або нешта значна важнейшае змушала яго гадзінамі глядзець на маё акно? Два разы я спускаўся на двор і спрабаваў падазваць дзіця да сябе. Яно ўцякала ад мяне як ад чумнога і затым колькі начэй не з’яўлялася. Нарэшце мне ўдалося дагнаць начнога прышэльца. Я схітраваў, яшчэ з вечара заняўшы пазіцыю за дрывотняй. Калі падалі электрычнасць, акно маё загарэлася — я папярэдне шкоўкнуў пераключальнікам. Праз некаторы час ля ствала явара зазыбалася знаёмая постаць… Пагоня была адчайнай, я ніколі не думаў, што дзіцёнак можа бегчы так порстка. Цераз ухабы, хмызы, нізкія агароджы… Я нагнаў яго ў чужым двары, праз два правулкі ад майго дома, схапіў за плечы і развярнуў да сябе… На мяне глядзелі мутныя, поўныя жаху вочы. Праўдзівей, не на мяне, а паверх маёй галавы, кудысьці ў нябёсы. Нібы бачыла там тое дзіцё нешта застрашлівае. Спалатнелы твар яго быў поўны пакуты. Божа, за што такія малечы тут апынаюцца?! За што яны мусяць несці груз, што не пад сілу і сталаму чалавеку?!
Я адпусціў пакутніка, чыё слабае цельца дрыжала ў маіх руках, і шарахнуўся прэч. Мы не ў змозе памагчы адно аднаму ў гэтым горадзе, усё трэба было рабіць значна раней — на зямлі.
Што сталася з тым дзіцёнкам, не ведаю. Ён больш не прыходзіў начамі пад мае вокны. А ў рэстаране я яго і раней ніколі не бачыў.
“Для чаго я ўсё гэта пішу?” — часам пытаюся сам у сябе. Я не настолькі наіўны, каб верыць, што вярнуся назад. Аднак для чагосьці ж мне дадзены нядрэмны і турботлівы розум, дадзены пальцы рук, якімі я магу запраўляць аркуш у машынку і стукаць па клавішах. А галоўнае, дадзена багата вольнага часу. Дакладней — бясчасся…
Я працую недзе з сярэдзіны ночы, уключыўшы ўсе магчымыя лямпачкі. Сяджу блізу батарэі ацяплення, і целу майму лагодна. Праваруч акно з відам на двор, дзе ляжаць нерухомыя святлацені ад вулічных ліхтароў. Трэба спяшацца, бо перад раніцай мяне забярэ неадольны сон — я ні разу не прычакаў надыход новага дня. А таму, кінуўшы пісаць, мушу набіраць у металічныя вёдры ваду і награваць да кіпення на газе, затым цягнуць у пакой і ставіць па баках ложка. Вёдры сагрэюць мой сон да паловы дня, калі адключацца батарэі. Я шчыльна заклеіў вокны і гатовы да працяглай барацьбы з восеньскай халадэчай. А значыць, думаю доўга жыць? Так, у мяне нават ёсць надзея быць прачытаным.
2006 г.
.............................
Марыя Верціхоўская (Маладосць, №2, 2009 г.)
Лесвіца ў горад, які яны засялілі, або уваскрэсенне Лазара
Спроба прачытання твораў М. Южыка «Лесвіца» і «Горад, які яны засялілі» ў кантэксце іншых твораў найноўшай літаратуры.
Конечно, главное – пронизанность писателя собственной идеей. Если ее нет – незачем и браться. Но ее одной бывает недостаточно, как взаимной любви бывает недостаточно для счастливого брака.
Писателем движет надежда – на понимание, на вступление в диалог. Если он не слышит этого диалога, его надежда не то чтобы умирает, но становится беспочвенной.
(Костюков Л. Система раздельного чтения.
«Новый мир», 2007, № 7).
Чалавеку – пра яго ж самога
Публіка нагадвае распешчанае дзіця. Яна расчаравана, калі не знаходзіць у тэксце ідэй, сугучных яе ўласным; знайшоўшы іх – не задаволена ўдвая: дзеля чаго марнаваць час на тое, што і так даўно вядома?
Ну што, у рэшце рэшт, новага пра чалавека, гэта значыць, пра кожнага з нас, сказаў нам Міхась Южык раманам «Лесвіца» («Полымя», 2007, №8–10)?
Што чалавек нецярпімы, недаравальны, што бачыць сучок у воку брата, а ў сваім бервяна не заўважае; агрэсіўны, помслівы, зайздрослівы, амбіцыйны, пажадлівы, разбэшчаны, неўтаймоўны ў сваіх нізкіх страсцях – мярзотны, адным словам?
Што мярзоту сваю рэалізуе найперш на тых, «хто ў яго перад вачыма», на родных і блізкіх?
Што жыве без Бога, абмінаючы і царкву, і старажытныя палацы, а паруецца з сябе падобнымі без вянчання – Божага дабраславення?
Што ад «грамадзянскіх» мужоў і жонак нараджаюцца «грамадзянскія» дзеці?
Што перад тым, як чалавека зваліць «інфаркт сэрца», ён стокроць, незаўважна для сябе, на нагах, пераносіць «інфаркт душы»?
Што адкінуў дараваную Богам Лесвіцу Жыцця і змайстраваў сабе такую, якая вядзе ў бездань – да пагібелі?
Што не зважае ні на якія папярэджанні, не заўважае ніякіх знакаў бяды, што пасылаюцца яму і Небам і зямлёй?
Што ні яго, ні яго нізкія страсці не ўтаймуюць ніякія «трыбуналы», у тым ліку і сямейныя?
Нездарма ж фразеалагізм «як абухам па галаве» страчвае ў творы вобразнасць і матэрыялізуецца ў канкрэтнай сітуацыі: «Дзякуй Богу, хоць не забіў сябе абухам <…> Да таго ж знікла злосць на Жыгоцкага. Ці надоўга?»
Да ўсяго эфект распазнавальнасці чытачу прыемных эмоцый не дадае: нішто так не крыўдзіць і не абражае, як праўда.
У творы няма «станоўчага героя» ў звыклым разуменні слова. Усіх герояў аб’ядноўвае адно, вызначальнае пачуццё, прычым на ўзроўні страсці, – нянавісць. А яна – першая прыкмета змярцвення душы. Па вялікім рахунку, раман «Лесвіца» пра тое, што любоў да смерці мацнейшая за ўсё. Паколькі людзі – істоты безразважныя, шалёныя. Яны прыраўнялі сябе да Бога, замахнуўшыся на Ягонае «Аз воздам».
Па лесвіцы да... смерці
Прысутнасць відавочнай паўтаральнасці ў рамане бянтэжыць: ці кантралюе сам пісьменнік арыгінальнасць матэрыялу? З раздзела ў раздзел – апісанне «руху» па «лесвіцы, якая ў падвал апускаецца», і вібрацыя аднаго і таго ж пачуцця – нянавісці. Мяняюцца толькі яе аб’екты: цешча, жонка, дачка, сын, брат, былы аднакурснік, а цяпер «грамадзянскі» зяць... А рэдкія прасветліны ў свядомасці і душы Багаткі тут жа зацягваюцца, як хмарамі сонца, клопатам пра тую ж бульбу, якую трэба ратаваць ад каларадскага жука, а сябе – ад невыноснай спёкі...
Аднак. Патэнт на мастацкасць твора забяспечваецца манерай нестаронняга (а таму без усялякага маралізавання і дыдактыкі) аповеду з украпанымі ў яго дзённікавымі нататкамі галоўнага героя і снамі-сімваламі. быццам аператар са скрытай камерай цікуе за сваімі «ахвярамі», а потым выдае гледачу здабытую хроніку без каментару. І вынік таго «цікавання» – сатыра. Прычым тая сатыра, якая цесна пераплятаецца з супрацьлеглай эмоцыяй – трагедыяй. Здавалася б, спалучэнне неспалучальнага. Але яшчэ Дастаеўскі пісаў: «Но разве в сатире не должно быть трагедии? Напротив, в подкладке сатиры всегда должна быть трагедия. Трагедия и сатира – две сестры и идут рядом, и имя им обеим, вместе взятым: правда».
Сатырычны гратэск Южыка абумоўлены трагічным успрыманнем нашага жыцця, якому пагражае бездухоўнасць. У творы ўсё ж ёсць адзін станоўчы герой. Гэта – аўтар. Бо яго адмаўленне натхняецца калі не пачуццём любові, то пачуццём бязмернай трывогі, сораму і болю за тых, хто змайстраваў сабе лесвіцу да смерці.
Крылаты выраз «Лесвіца жыцця» азначае духоўную эвалюцыю чалавека. Узыходжанне па ёй магчыма толькі ў выніку працы душы, самай цяжкай, але і самай дастойнай чалавека перамогі над самім сабой, над тым заганным, што ёсць у яго душы.
Паводле хрысціянскага веравучэння, вяршыняй Лесвіцы, што вядзе да жыцця вечнага, з’яўляецца не чалавечая, а Боская любоў да людзей. Сутнасць яе сфармулявана ў Нагорнай пропаведзі Ісуса Хрыста: «Вы чулі, што сказана: «любі бліжняга твайго і ненавідзь ворага твайго» (Левіт, 19:18). А Я кажу вам: «любіце ворагаў вашых, дабраслоўце праклёншчыкаў вашых, рабіце дабро ненавіснікам вашым і маліцеся за крыўдзіцеляў і ганіцеляў вашых, і будзьце сынамі Айца вашага нябеснага <…> Бо, калі вы будзеце любіць тых, хто вас любіць, дык якая вам узнагарода?» (Евангелле ад Матфея, 5:43–45,46).
Пісьменнікам засведчана апошняя прыступка лесвіцы, якая «ў падвал апускаецца», – нянавісць. Герой Южыка апантаны нянавісцю не толькі да ворага, якому зайздросціць яшчэ са студэнцтва, але і да бліжняга свайго. Вусцішна такое ўсведамляць нават ненавісніку. І таму ён пакуе сваю мярзоту ў прыгожую абгортку: матывуе, дакладней, апраўдвае свае ўчынкі... любоўю і клопатам пра сямейнікаў, жаданнем засцерагчы іх ад бяды. А заадно і аднавіць парушаную справядлівасць і традыцыі. «Санітар грамадства» гатовы, аднак, пайсці на кампраміс, калі яго закляты вораг і амаральны ва ўсіх адносінах Жыгоцкі пабярэцца шлюбам з яго дачкой.
Узаемнасць існуе: усе, пра каго так дбае Багатка, «клапоцяцца» і пра яго. Сямейнікі ўчыняюць яму «трыбунал», пазбавіўшы падсуднага права і магчымасці сказаць апошняе слова. Прысуд няўмольны – у вар’ятню на «прымусовае лячэнне». Жонка спрабуе нагадаць, што яны «жылі нармальна, не горш, чым абсалютная большасць беларускіх сем’яў <…> Так, мы, канешне, сварыліся, узнікалі непаразуменні, але я гатова паклясціся, што муж ніколі не ўзнімаў на мяне руку. Не, жылі мы нармальна... Аднак трэба прызнаць, што тры гады таму сапраўды ўзніклі праблемы. І віной усяму, – павысіла голас Вера Генадзьеўна, – гэтая праклятая лесвіца, якая нібы размежавала нашу сям’ю». Жонка таксама вытлумачвае паводзіны Багаткі нейкім псіхічным адхіленнем, але не адразу згаджаецца падпісаць заяву, сіліцца нешта ўразумець. Сваё маўчанне матывуе тым, што «проста задумалася». Рэпліка дачкі набывае ў творы знакавае і адначасна сатырычнае гучанне: «Ну як жа так, мам! Тут – вырашаецца такое пытанне, а ты задумалася...» Не задумаліся і не адумаліся. Прысуд бацьку і мужу вынеслі, але прывесці да выканання не паспелі: Багатка памёр. «Прычынай раптоўнага скону [паказала ўскрыццё] называўся вялікі інфаркт, указвалася, што стан сардэчна-сасудзістай сістэмы памерлага знаходзіўся ў жахлівым стане»...
Выснову пра «жахлівы стан» духоўнай «сістэмы» ўсіх чыннікаў аповеду ў «Лесвіцы» належыць рабіць чытачу.
Духоўны прарыў
Паміж раманам «Лесвіца» і аповесцю «Горад, які яны засялілі» («Маладосць», 2007, №10) шмат агульнага; па сутнасці, гэта дыпціх. Аднак у «Горадзе...» пісьменнік здолеў, паўтарыўшы сказанае, не паўтарыцца, а дасягнуць такога ўзроўню абагульнення і ўмоўнасці, якімі, бы скразняком, зрушваюцца рэчы з іх звыклых месцаў і ствараюцца абсалютна новыя сэнсавыя зоны. Яго ўжо нашмат менш хвалюе знешняя абалонка рэальнасці. Пісьменнік у «Горадзе...» ужо не цікуе за сваім героем, а здзяйсняе спробу рашаць толькі тую задачу, якую за яго не можа рашыць ніхто. Бо толькі літаратура можа выконваць функцыю душазнаўства.
Чытачу прапануецца анамнез душы чалавека. М. Южык вылучае з хаосу жыцця і факусіруе толькі ўнутраны свет і духоўны вопыт героя, толькі жыццё душы. У тым сэнсе, што ўсе падзеі і рэчы, перш чым атрымаць права на прысутнасць у яго аповесці, павінны былі прайсці праз душу героя. Больш за тое, пісьменнік адважваецца ступіць у тую запамежнасць, дзе містычна здзяйсняецца сустрэча чалавека з Богам...
Вельмі рызыкоўны крок. Хаця б таму, што на яго наважыцца мае пра той, хто адчувае і мае ў сабе сілы на духоўны прарыў, а не на банальнае фантазіраванне, гульню ўяўленняў, прыдумванне вобразаў і рэалій іншабыцця. Геданістычны ж матыў містыка-сімвалічнага плана аповеду пра тагасвецце – гэта яшчэ і святатацтва. Каб не ўпасці ў яго, аднаго пісьменніцкага таленту, мабыць, недастаткова. Патрэбна нешта большае...
Аповесць «Горад...» – твор парабалічны, ад першага і да апошняга радка. Французскі мысліцель мінулага стагоддзя Ралан Барт у кнізе «Смерць аўтара» пісаў, што большасць раманаў «даводзіцца распутваць, але расшыфроўваць няма чаго». Аповесць М. Южыка – такі твор, у якім распутваць нічога не трэба, а вось «расшыфроўваць» даводзіцца многае. І дэшыфравальшчыкам належыць стаць чытачу. Р. Барт слушна даводзіў: «Кніга складваецца не тады, калі напісана, а толькі калі прачытана».Менавіта чытач і ёсць тая прастора, у якой канчаткова завяршаецца акт пісьма.
«Горад...» – твор-загадка і патрабуе ад чытача разгадкі – працы душы «при включенном разуме». І герой у сваім пасланні да жывых (а такая форма аповесці) піша, што «здагадвацца не шкодна і нават карысна, бо магчымасць разважаць – немалы дарунак Усявышняга».
У «Горадзе...» мудрасць схавана, паводле законаў прытчы, «як золата ў пяску, як ядро ў арэху, як сіла ў каштоўным камені» (Ф. Скарына). Гэта сатыру, акрамя смеху, вызначае яшчэ і алегорыя – адназначны троп. Алегорыя немінуча, як бы ні ўпарціўся аўтар, скіроўвае яго на маралізаванне, павучальную пропаведзь: зразумей, чытач, напісанае так і ніяк інакш.
Прытчу ж вызначаюць сітуацыя выбару і сімвал як шматзначны троп. Прытча – звязная і займальная гісторыя, скрозь якую прасвечваюць многія сэнсавыя ўзроўні.
У мудрай прытчы галоўнае дзеянне адбываецца ў душы чалавека і ў яго ўзаемінах з блізкімі, а сцэнічнай пляцоўкай можа быць любая. Згадаем тут старазапаветную прытчу цара Саламона пра дзвюх жанчын, якія змагаліся за дзіця. Вось і атрымліваецца, што прытча звернута яшчэ і да кожнага з нас. Ёсць тэксты, якія правакуюць нават самага выбітнага аналітыка на прачытанне іх як занатаванай канкрэтнай жыццёвай гісторыі, на ўспрыманне «вобразаў» як рэальных асоб. Такія тэксты фактамі мастацтва не з’яўляюцца. Хутчэй за ўсё гэта плён графаманства ці рэалізацыя прагматычных матываў, пра што даводзіць і герой аповесці «Горад...»: «Яны пісаліся пад уплывам славалюбства, дзеля грошай, з жаданнем пераплюнуць калег па пяры». Пафас «Горада...» і сіла яго выяўлення сведчаць пра іншую аўтарскую матывацыю.
«Эх, позна, позна... І так рана, рана...»
Такія апошнія перад сконам словы Ваські Шкетава, героя лынькоўскага апавядання «Над Бугам». Грамадзянская вайна адабрала ў Ваські магчымасць змяніць нешта ў сваім, такім кароткім і такім бязладным, жыцці.
Без вайны гіне і сёння шмат маладых. Сёння наогул многія жыццёвыя працэсы, асабліва гендэрныя, і ўсё, што з імі звязана, нагадваюць мігценне кінакадраў у паскораным рэжыме. Дзеці і падлеткі заўчасна становяцца дарослымі: «Ростам за 170 сантыметраў, з непамерна для яе ўзросту развітымі формамі, Інка ніяк не выдавала на дзевяцікласніцу... Сустрэўшы Воўкаву ўпершыню ў незнаёмай кампаніі, вы, мусіць, далі б ёй гадоў 25. Абсалютна недзіцячы твар, неверагодная ўпэўненасць у сабе, бясспрэчнае ўсведамленне сваёй пекнаты, нават нейкая вопытнасць...»
І прадукт «сучаснай акселерацыі», і горкія дзеці апантана кідаюцца ў вір дарослага жыцця, красуючы празмернай дасведчанасцю пра самае непрыгляднае ў інтымных адносінах людзей. Стаўшы дарослымі, учарашнія горкія дзеці заўчасна старэюць, даўно страціўшы і цноту, і дзіцячую непасрэднасць – той «здаровы наіў», які доўга дапамагае не старэць душой. Дзевяцікласніцы воўкавы наогул гатовыя «свецкія львіцы робскага дзесятка», што тусуюцца з марцэвічамі-прохаравымі, імітуючы «куршавелі» нават у правінцыйных гарадках, іграючы ролі сваіх куміраў тыпу ксеніісабчакаўскіх.
Крылатымі дантаўскімі радкамі «Свой жизни путь пройдя до середины, / Я очутился в сумрачном лесу» прынята вызначыць крызіс так званага сярэдняга ўзросту. Герой «Горада...» настаўнік Хрыбоціч «очутился в сумрачном лесу», не прайшоўшы свой шлях і да сярэдзіны.
Калі лічыць сярэдзінай 35-гадовы ўзрост, то восем гадоў, якіх да яго не хапае ў Хрыбоціча, вельмі шмат значаць. Іх пры адсутнасці вайны і невылечнай хваробы можна з поўным правам назваць перыядам для карт-бланшу кожнага дзецюка. Прыкладна столькі ж гадоў аддзяляюць Хрыбоціча і ад папярэдняга перыяду, які некалі Барадулін вызначыў так:
Гады чысціні і надзеі!
Гады парывання і мрой!
Калі яшчэ дзень маладзее
І зорам смяецца настрой...
Але такі перыяд жыцця быў у барадулінскага пакалення. На добры лад такі ж павінен быць і ў сённяшняга. Але яго няма, ён сцёрты – «няма таго, што раньш было»! З дзяцінства – адразу ў дарослае жыццё, а з яго – у нябыт. Дарэчы, менавіта пра такі «рух» маладых і па такой жа «лесвіцы» і аповесць таленавітага расійскага празаіка (яму ўсяго 24 гады!) Ігара Савельева «Гнать, держать, терпеть и видеть» («Новый мир», 2007, №1).
...Напярэдадні Дня Перамогі два таварышы Алег, Мікіта і сяброўка Алега Ева паехалі на заходнія могілкі ў Ладыгіна («Ладыгино» в языке горожан – однозначный её [смерти] синоним…»), паехалі, каб праведаць Касцярына (Косцю), якога прывезлі ў Ладыгіна паўгода таму. Вырашылі завезці Касцярыну гітару. Грошай на новую не было, давялося Алегу паахвяраваць сваёй, «калекцыйнай», «рарытэтнай»: «другу, попавшему в такую ситуацыю, отказать нельзя уже ни в чем». Затаварыліся гарэлкай – памянуць сябра. Памянулі так, што засталіся з ім у Ладыгіне навек...
Дарэчы, фінал аповесці адкрыты і сімвалічны. Чытач, які хоча спадзявацца, што юнакі і дзяўчына ўсё ж вырваліся з палону тагасвецця, знойдзе ў тэксце пацверджанне сваёй надзеі. Той, хто ўразумеў адваротнае, знойдзе яму доказаў не менш: да жыцця не вярнуўся ніхто, а ўжо Ева – дакладна.
Па сутнасці, зместам кароценькай пранізлівай аповесці таленавітага празаіка і стала апісанне «пераходу» герояў у ладыгінскі «рэжымны аб’ект», а таксама яго законаў, паводле якіх і «жывуць» ладыгінскія «жыхары».
Межы рэальнасці, трызны і містыкі настолькі размытыя, што цяжка адрозніць адно ад аднаго. Мадэль тагасвецця створана І. Савельевым паводле народных уяўленняў: там – усё тое, што і ў нас... І там людзі працягваюць займацца тым, што вызначала іх сутнасць тут. Там нават самагонку прадаюць тым, каму прывезенай не хапіла... «Бухалава» і ўсё, што з гэтым звязана, – вось асноўны занятак маладых і на гэтым, і на тым свеце, на ладыгінскім «рэжымным аб’екце». А Косця «расказвае» Еве, што нават без гітары напісаў чатыры песні... Яшчэ яны ломяць грунт – да знямогі, ды крыві на руках, капаюць магілы, наводзяць «парадак», бо назаўтра запланаваны (!) вялікі заезд новых «жыхароў»: «А вообще-то хорошо, что вы приехали. Нам рабочие руки сейчас ой как нужны. День Победы на носу… Сколько нужно всего… Предписание города… Работнички-то у меня еще те. Ага. Старичье. Поможете? Починить чего, убрать…»
Героі Савельева «поездку к Костярину в Ладыгино планировали давно, дождались зелени и тепла относительного, дождались когда государство пристыкует к Первомаю все дни, какие «плохо лежат», и предложит народу очередной запойно-огородный сезон. Это было как наваждение: млея от смелости, прибавлять и прибавлять выходных чуть ли не к каждому празднику».
Прыстыкаваных да Першамая ажно дзевяці (знакавая лічба!) дзён дастаткова, каб папоўніць рэжымны аб’ект» свежымі маладымі сіламі... Вусцішна. Дзевяці дзён дастаткова, каб і прывезці ў Ладыгіна новых «жыхароў», і як след адзначыць «пярэбары». А ўжо адзначаць падзеі, прычым любыя, мы ўмеем з размахам.
Калі ж ёсць адпаведнае «предписание города», які пастаўляе Ладыгіну «жыхароў», а сама дзяржава клапоціцца, каб тое «предписание» выконвалася, калі «паездка ў Ладыгіна» плануецца маладымі даўно, то дзень смерці абавязкова адбудзецца і стане яе трыумфам.
Аповесць І. Савельева выконвае функцыю вечавага звону, а чатыры рознаспрагальныя дзеясловы, вынесеныя ў загаловак, выступаюць у ролі загаднага ладу. І звернуты гэты загад да кожнага. І кожны вырашае для сябе сам, каго ці што належыць гнаць ці трымаць, а што – цярпець і бачыць...
Тайны апраметнай
У прытчавай філасофскай аповесці М. Южыка «Горад...» шмат агульнага са згаданай аповесцю І. Савельева, аднак у яе іншы пафас і адпаведна іншыя сродкі яго выяўлення. У прыватнасці, іншая мадэль тагасвецця.
Адзін з герояў парабалічнага рамана П. Крусанава «Амерыканская дзірка» гаворыць, што «тайны преисподней охраняются от человека так же бдительно, как и тайны неба. Они открываются постепенно – по мере того, как люди перестают быть людьми» («Октябрь», 2005, №№ 8,9).
Галоўнае, аднак, пра апраметную сказана. У Евангеллі засведчана, што для ўсіх, хто перастаў быць чалавекам, «там будзе плач і скрыгат зубоўны». Самім Госпадам такое азначэнне апраметнай, акрамя многіх іншых, паўтараецца ажно сем разоў (Евангелле ад Матфея, 8:12; 13:42, 50; 22:13; 24:51; 25:30, Евангелле ад Лукі, 13:28).
Герой «Горада...», паводле яго ўласнага прызнання, таксама перастаў быць чалавекам, пра што сведчаць і знешнія праявы: «заскавытаў як бяздомны сабака», «налізаўся за паўгадзіны да свінячага стану». А вусцішнасць «скрыгату зубоўнага» зведаў яшчэ на гэтым свеце: «Я ўзненавідзеў іх [Воўкаву і Марцэвіча] да зубоўнага скрыгату. Страшныя, непадуладныя аналізу пачуцці выклікалі яны ўва мне». Не менш «страшнымі пачуццямі» апантаны Хрыбоціч да... роднай сястры: «мы з сястрой былі яшчэ тымі антаганістамі». Ён пакутуе ад таго ж пачуцця, ад якога пакутаваў Каін, – з тых часоў змен да лепшага ў чалавеку не адбылося. Згадаем, што і маці Элен Курагінай «постоянно мучилась завистью к своей дочери». Княгіня зайздросціла неўтаймоўнаму юру і блуду дачкі і таму, як тая беспакарана рэалізуе свае «таленты». Воляй аўтара, як памятаем, пакаранне ўсё ж адбылося – усяму свой час. Няма на свеце таго, чаму ці каму б чалавек не пазайздросціў. Зайздрасць асляпляе і спапяляе найперш розум, кропля за кропляй знішчаючы радасць жыцця і разуменне таго, што дадзена і яму, зайздросніку. Біблія папярэджвае, што зайздроснік – жывы труп, непахаваны нябожчык. Ён згубіў сваю душу неўтаймоўным жаданнем зла ўсім, каму дадзена, што яму дадзена ў меншай колькасці, і сам выпраменьвае толькі зло.
Усяму, што дадзена сястры, зайздросціць Хрыбоціч. Але асабліва пакутліва, як зазначыў Леў Талстой, «когда предмет зависти самый близкий сердцу». Зайздрасць сублімуецца ў крыўду: сястра «ўкрала яго мару» – жыве там, дзе марыў жыць ён, і «раскашуецца пад сонцам Андалусіі». Ён таксам мроіў пра жыццё ў трапічнай краіне ля мора і «нават месца сабе ўпадабаў» – Сіцылія...
Я-героя М. Южыка літаральна «ломіць ад нянавісці» да вучняў, ад «дзікай злосці і нянавісці да ўсяго свету» і найперш – да месцічаў з іх мацюкамі, да «местачковай памыйніцы», у якой ён, «чалавек высокага інтэлекту», не збіраецца атабарвацца, а будзе нарэшце «жыць так, як заслугоўвае».
Па прызнанні я-героя, «злапомслівасць з’яўляецца адной з самых [яго] непрывабных якасцей». І рэалізуецца яго помслівасць не толькі на вучнях, месцічах, сяброўцы, «харошым чалавеку» («І хоць разумеў, што лепшую жонку ў гэтай глушэчы наўрад ці знайду, чамусьці наважыў якраз-такі з ёй нізашто не ажэньвацца»), але і на бацьках.
У той самы, памежны для героя, дзень у яго бацькі якраз быў дзень нараджэння. Віншавання ад сына ён так і не дачакаўся, хаця той шчыра намерваўся павіншаваць, «але нешта па-д’ябальску з’едлівае і няўлоўнае шапнула мне [Хрыбоцічу] ў вуха: «Дулю я табе пазваню!» – і змоўкла».Тэлефанаванне бацькам Хрыбоціч адклаў на вечар...
Але вечарам адбылося тое, што паклала «вялізную прорву» паміж ім і светам, які Хрыбоціч так люта ненавідзеў. Там, куды ён патрапіў, «тэлефон злавесна маўчаў»: «Чаму пачалі ў ім з’яўляцца прывычныя гудкі, але не ўдаецца ні да каго дазваніцца? Я, напэўна, тысячу разоў спрабаваў набраць мінскі нумар бацькоў. Спрацоўвала міжгародняя «васьмёрка», потым з’яўляліся доўгія гудкі. Ды на іх ніколі не адгукаліся».
У пошуках свайго дома
Назва аповесці «Горад, які яны засялілі» ўяўляе сабой моўную загадку – перыфразу. У кантэксце сэнс яе – тагасвецце. Восем з чатырнаццаці раздзелаў твора – пра «жыццё» маладога настаўніка беларускай мовы ў тагасвецці.
Аповед вядзецца ад асобы я-героя, які, па яго ўласным прызнанні, «сапраўды атрымаў тое, што заслужыў». Як у прытчы, герой аповесці – безыменны. Імені пазбаўлены, акрамя насельнікаў тагасвецця, яшчэ і бацькі, сястра, нават каханая героя («мая дзяўчына», «сяброўка»).
І толькі аднойчы згадваецца прозвішча героя – Хрыбоціч. Згадваецца ў сувязі з бойкай, якую ўчыніў настаўнік у адказ на тое, што калега, фізрук Пецька, пасмяяўся з яго прапановы: «Далібог, нават не ўспомню зараз, што я такое там прапаноўваў, аднак выразна памятаю, як пасля ягонай рэплікі: «Чарговая муць!» – кроў кінулася мне ў галаву, я ўскочыў, імгненна адолеў трохметровую адлегласць і ўчапіўся ў яго світэр <…> Я ўжо пачаў быў яго соўгаць і трэсці, як громападобны голас нашай дырэктаркі Раісы Янаўны ацверазіў мяне вокамгненна <…> А таму я, пачуўшы скаланальнае: «Хрыбоціч! Назад!» – адразу ж абмяк, адпусціў Пецькаў пінжак і адступіў, баязліва мармычучы прабачэнні».
Памежнай сітуацыяй, якая папярэднічала «пераходу» Хрыбоціча ў тагасвецце, стала сварка з «сяброўкай». Сваркі фактычна не атрымалася: «Я няспынна яе прыніжаў, абражаў і ледзьве не мацюкаўся. А яна стаяла, апусціўшы рукі ўздоўж цела. Маленькая, худзенькая ў параўнанні са мной, бамбізам, які падскокваў на месцы, уздымаў рукі ўгору, размахваў імі. Яна з усё той жа іранічнай грэблівасцю пазірала мне ў твар. <…> Сваркі не атрымалася, а яна пайшла ад мяне бясспрэчнаю пераможцай».
«Заскавытаў, як бяздомны сабака», «у першай жа забягалаўцы налізаўся за паўгадзіны да свінячага стану», потым вобмацкам брыў ад шынка да шынка, нешта з кімсьці не падзяліў, кагосьці ўдарыў, хтосьці штурхнуў яго... Правалы ў памяці... Забыццё... Пагоня... Апошняе, што помніць Хрыбоціч, – настойлівыя пошукі свайго дома...
«Абуджэнне аказалася цяжкім» – так пачынаецца сёмы раздзел. «Абуджэнне» зведае і чытач. Бадай, толькі ў сярэдзіне сёмага раздзела ён апомніцца: яму ж была абяцана «фантастычная аповесць», а ён, забыўшыся на ўсе ўмоўнасці жанру, углядаўся ў партрэт героя, рэальнага, жывога, і... пазнаваў у ім сябе таксама.
Парадокс Хрыбоціча
Міхась Южык распрануў свайго героя (ды што там «распрануў»!) – «злупіў з яго скуру» так, як у найноўшай літаратуры не асмеліўся зрабіць, бадай, ніхто. У гэтым радзе – толькі феномен Рамана Сенчына, якога адзін з крытыкаў назваў Смердзяковым, «который вдруг почувствовал в себе литературное дарование». «Распрананне» Сенчыным сваіх герояў выключнае: ён надзяляе іх не толькі ўласнымі пачуццямі, думкамі, як тое належыць пісьменніку, але і ахвяруе для іх уласным імем, імем па бацьку, прозвішчам і ўсімі іншымі адзнакамі сваёй біяграфіі, нават – справай, якой займаецца.
Згадаем тут толькі адзін дыялог з аповесці «Вперед и вверх на севших батарейках» («Новый мир», 2004, №4). Герой (Раман Сенчын) кажа сваёй сяброўцы, што нарэшце здыме «однокомнатку» і яны зажывуць, як усе нармальныя людзі. У дужках зазначым, што прыкладна такая ж тэма ўзаемін магла быць і паміж Хрыбоцічам і яго «сяброўкай».
«– Не снимешь ты ничего.
– Почему?
– Потому что ты, Сенчин, чмо. К сожалению…
– За оскорбление можешь и схлопотать…
– Понимаешь, «чмо» – это не оскорбление, это просто такой тип людей. По-моему. Ты вот к нему стопроцентно относишься.
– Я – пишу.
– А-ай, пишешь. Фигню ты пишешь, Сенчин. Нет, может, и есть у тебя талант, но у тебя же все одинаково. Все – дерьмо. Бухают, блюют, никто ничем не занимается, а если вдруг и работают, то обязательно работа хуже тюрьмы…»
Талент у Сенчына бясспрэчны, прычым унікальны, дакладней, унікальная форма яго выяўлення, пра што сведчаць нават згаданыя вышэй адзнакі. Але праўда яго, як зноў жа даводзіць яшчэ адзін цытаваны Сенчыным крытык, – банальная: «весь мир – дерьмо. Выхода нет, нет даже света в тоннеле, он давно пропал. Одна темная ночь без конца и без края».
М. Южык стварыў свайго героя чалавекам таксама дастаткова «маральна апушчаным», які «сапраўды атрымаў тое, што заслужыў». Южык, як і Савельеў, таксама паказаў (прычым быццам мімаходзь, праз дэталі, а таму асабліва пераканальна) многія небяспечныя выявы нашага жыцця. Да прыкладу, хаця б такую: «Дый, па вялікім рахунку, што за жыццё чакала б нас тут, на дваццаці квадратных метрах, на нашу вартую жалю зарплату? А за свой катушок я, між іншым, выкладваю палову заробленага. На астатняе не выжыць і аднаму... А таму без усялякага сораму атрымоўваю ад бацькоў харчовую дапамогу – пасылкі, якія два разы на месяц прыходзяць з Мінска...» Гэта як, нармальна?..
Пісьменнік стварыў партрэт «героя нашага часу», глянуўшы на які, – кожны пазнае і сябе. Аднак парадокс пісьменніка Южыка ў тым, што, напісаўшы пра смерць, ён здолеў сказаць пра любоў да жыцця і пра яго найвялікшую каштоўнасць. Па вялікім рахунку, Южык здзейсніў спробу вырашыць стратэгічную задачу літаратуры: «заставить любить жизнь в бесчисленных, никогда не истощимых всех ее проявлениях» (Л. Толстой).
Было б надта спрошчаным разуменне задумы пісьменніка ў «выпростванні» героя тагасвеццем (гарбатага выпрастае магіла, а ўпартага – дубіна, як у народзе кажуць) і ў наданні яму паўнамоцтваў расказаць нам, «як жывецца на тым свеце», каб не спяшаліся заўчасна туды патрапіць.
Удумліваму, чуйнаму і відушчаму чытачу ўжо ў бязлітасна-шчырым аповедзе Хрыбоціча пра яго жыццё «да таго, як...» адкрыецца такая субстанцыя душы героя, якае дае яму права нават павучаць і папярэджваць. Зрэшты, сам Хрыбоціч называе сваё «пасланне» сентэнцыямі і спадзяецца «быць прачытаным», а жыць – доўга.
Пачаць з сябе
У аповесці «Горад...» відавочныя евангельскія рэмінісцэнцыі на самых розных узроўнях: ад матываў, высноў («Тут усе ўжо за ўсё заплацілі», – адкажа афіцыянт «Карунка» на спробы Хрыбоціча разлічыцца за вячэру ў «рэстаране») да інтэрпрэтацыі некаторых сюжэтных момантаў. Згадаем тут евангельскую прытчу пра багацея і жабрака Лазара, якія памерлі ў адзін дзень. Першага пахавалі, а другога анёлы ўзнеслі на ўлонне Аўраамава. У пякельных пакутах узвёў багацей свае вочы і ўбачыў Лазара. І загаласіў, просячы Аўраама злітавацца і паслаць да яго Лазара, каб той змачыў яму язык, бо пакутуе ў полымі. Аўраам жа адказаў, што гэта немагчыма: «Паміж намі і вамі – вялізная прорва, і тыя, што хочуць перайсці адсюль да вас, не могуць, гэтаксама і адтуль да нас не пераходзяць» (Евангелле ад Лукі, 16:31).
Багацей узмаліўся, каб паслаў Аўраам Лазара ў дом бацькі яго, бо там засталіся пяць братоў, няхай папярэдзіць іх, каб пакаяліся і не прыйшлі яны ў гэтае месца пакут. Аўраам жа адказаў, што ў іх ёсць Маісей і прарокі – няхай слухаюць іх. А «калі Маісея і прарокаў не слухаюцца, дык, калі хто з мёртвых уваскрэс, не павераць (Евангелле ад Лукі, 16:31).
У аповесці відавочная аўтарская канцэпцыя духоўнага адраджэння і ролі ў ім школы, настаўніка, найперш настаўніка роднай мовы, а таксама творцы, пісьменніка як духоўнікаў нацыі, яе прарокаў і Маісеяў. Яны – Хрыбоцічы нацыі. Аўтар шчыра верыць, што гэта магчыма, што настаўнік і творца справяцца з гэтай роляй. Пры адной умове. Калі пачнуць адраджэнне з... сябе.
Законы Вечнасці і законы «Рэжымнага аб’екта»
Другая частка аповесці «давит на ум непосильными вопросами» (так Дастаеўскі пісаў пра творчасць Гогаля). На многія пытанні Хрыбоціч, якому многае адкрылася, не можа даць адназначнага адказу. Да прыкладу, на такое: «Чаму поначы ў нашым доме гарыць, акрамя майго, толькі адно акно, калі памірала тут не так і мала людзей? <…> Мяркую, сюды патрапілі далёка не ўсе, хто сканаў, для кожнага прадугледжаны свой горад – той, які заслужыў».
А якія законы і парадкі ў тых «гарадах», якіх заслужылі іншыя?
Магчыма, «здагадацца» дапаможа чытачу яшчэ адна асацыяцыя ўсё з той жа аповесцю І. Савельева «Гнать…»
Над насельнікамі ладыгінскага «рэжымнага аб’екта», як дамоклаў меч, вісіць пагроза быць... выгнанымі з гэтага «месца»: «Костярин с большой неохотой разъяснил здешние порядки. Как только человека забывают «на большой земле», его выселяют из поселка. Что называется – «на выход с вещами» Куда?.. Неизвестно, да и знать не особенно хочется.
Чтобы разрядить обстановку (пацаны стояли подавленные), Костя с фальшивым хохотком ввернул шутку из кино: «А у нас текучка! Ой, как страшна у нас текучка!» – но никто не засмеялся, и пришлось, обратно надев серьезность, успокаивать: молодым-то как раз нечего бояться, их помнят до-олго… По-настоящему Костя волнуется только за Кузьмича. Кому он нужен, что там, что здесь. Дети позабыли… А вот с бабой Машей как раз все в порядке. С убийствами [бабу Машу забіў сякерай унук, каб завалодаць яе кватэрай] вообще особая «фишка». Ведь пока виновный отбывает наказание, о человеке, получается, помнят, да?..
И поспешил свернуть эту тему – не самую веселую».
У горадзе, які заслужыў Хрыбоціч, таксама свае «парадкі». Да прыкладу, у ім рэалізаваны закон, пра які ўсім нагадаў яшчэ Аляксандр Македонскі. Ён, паводле міфа, перад сконам распарадзіўся падрыхтаваць для яго труну з прасвідраванымі ў баках дзіркамі і, як памрэ, прасунуць у іх яго рукі. Каб, калі панясуць яго хаваць, усе бачылі, што ён, заваяваўшы гэты свет, на той ідзе з пустымі рукамі. Туды ніхто нічога не панясе, бо там кожнаму падрыхтавана строга яго месца, за якое таксама ўжо заплачана. Гэта тут за лепшае месца, стол, крэсла людзі гатовы біцца да смерці. Там– «наведвальнікі «Карунка» маюць строга фіксаваныя месцы і ніколі не займаюць не толькі чужы столік, але і чужое крэсла».
Істотна адрозніваецца, так бы мовіць, «ментальнасць» ладыгінскіх «жыхароў» ад «ментальнасці» гараджан, сярод якіх «жыве» Хрыбоціч. Першыя жывуць тымі ж страсцямі, што і «да таго, як...» Яны кахаюць, раўнуюць, сапернічаюць, б’юцца, пакутуюць, хвалююцца, нават стаяць перад выбарам, зведваюць, як дамашні камп’ютэр, перагрузку – «перегрузку мозгов и давления». Сябры вырашылі: «бежать надо с кладбища». Але Косця... заўпарціўся. Па-першае, таму што калі і атрымаецца вырвацца, калі і дабяруцца да горада, то «там… все как раньше: тусовки, музыка…» Але ж там і – жыццё! «Черт, ладно! Была не была!» Косця паставіў адну ўмову: Кузьміча ўзяць з сабой: «Было бы нечестно бросить старика здесь одного. Ребята слегка озадачились…» Калі ж канчаткова вызначыліся з уцёкамі, то «общая нервная радость, взвинченность так и носилась в воздухе, а новоиспеченный граф Монте-Кристо и вовсе улыбался во все маслянистое лицо, сидел буквально обалдевший от счастья. Светился и лоснился. Теперь он [Косця] просто не мог говорить ни о чем, кроме как о побеге». Так на ладыгінскім «рэжымным аб’екце» праявіліся, як на фотастужцы, «позади мертвых душ – души живые» (так Герцэн пісаў пра паэму Гогаля), што патрапілі ў тагасвецце і бясчассе.
Горад жа, які заслужыў Хрыбоціч, «ажывае ўночы». Але начныя жыхары, гэтыя «агідныя, нячулыя манекены», пазбаўлены ўсялякіх страсцей. Імі «не праяўлялася ніякіх пачуццяў. Ні добрых, ні злых, ні сумных, ні радасных». Да іх, абыякавых, ні дастукацца, ні дакрычацца немагчыма. А ў «Карунку» Хрыбоцічаву прагу жывых узаемін успрынялі як ненармальнасць. Горад непахаваных нябожчыкаў: «Тут, напэўна, не паміраюць у нашым, зямным сэнсе. Ці, можа, проста не хаваюць нікога?».
У горадзе мёртвых толькі адзіная істота праяўляла да Хрыбоціча ўвагу і цікавасць, сачыла за ім, гадзінамі цікавала за яго акном. Гэта адзіная жывая душа ў горадзе мёртвых, бо нават яго «законы» не ўтаймавалі пакут малечы. «Што хацела ад мяне тое няшчаснае дзіця? Цікаўнасць, нуда або нешта значна важнейшае змушала яго гадзінамі глядзець на маё акно?» Чаму ж тады яно ўцякала ад яго як ад чумнога, а калі Хрыбоціч усё-такі нагнаў малечу, то яна глядзела на яго мутнымі, поўнымі жаху вачыма?
Што ж адбылося? Сустрэча бацькі з сынам, пра нараджэнне якога Хрыбоціч не ведаў, бо патрапіў у тагасвецце і бясчассе? Вобраз дзіцяці набывае ў творы знакавае і сімвалічнае значэнне, а выснова я-героя, што «мы не ў змозе памагчы адно аднаму ў гэтым горадзе, усё трэба было рабіць значна раней – на зямлі», – сімвалічнае гучанне.
Лесвіцы жыцця Хрыбоціча
Свайго акорднага гучання южыкаўскі аповед дасягае ў сярэдзіне 14-га раздзела і завяршаецца словамі: «Мне лёгка ад гэтай Кнігі, адно з ёю я разумею, што і сярод мёртвых камяніц... я ўсё ж такі не адзін. Бо гучыць Ягонае слова». Згаданы фрагмент – адзіны публіцыстычны момант у парабалічнай аповесці М. Южыка.
Чым можна апраўдаць прысутнасць публіцыстыкі, а яшчэ горш – маралізавання ў мастацкім творы? Мяркую, што пафасам твора, пісьменніцкім імкненнем дастукацца і дакрычацца да ўсіх, чые душы ў крызісным стане. Зрэшты, у пісьменніка на тое ёсць усе паўнамоцтвы, бо сказана: «У іх [людзей] ёсць Маісей і прарокі – няхай слухаюць іх». А яшчэ, безумоўна, логікай і парадоксіяй вобраза, праз які найперш і рэалізуецца пісьменніцкая канцэпцыя, – тым, што ў літаратуразнаўстве прынята называць псіхалагізмам.
Заслуга пісьменніка Южыка не ў тым, што ён, засведчыўшы змярцвенне душы, папярэдзіў пра небяспеку бездухоўнасці (для большасці гэта ўжо аксіёма). Нашмат важней засведчыць духоўны вопыт уваскрэсення душы, умовы яе ўратавання, «зафіксаваць» рух чалавека па Лесвіцы Жыцця. Пісьменнік Южык здзейсніў такую спробу, а пра яе выніковасць – меркаваць чытачу.
Хрыбоціч сфакусіраваў у сваім «пасланні» да жывых толькі тое, за што атрымаў заслужанае і належнае. Герой бязлітасны да сябе: расказаўшы толькі негатыўнае, сорамнае, цалкам адмовіўся ад самаапраўдання, якое немінуча вывела б на рытарычнае «за што?!» Паводле хрысціянскай веры, самаапраўданне і пытанне «за што?» – адзін з вялікіх грахоў. «Сумленне, што алібі пэўна сцвярджае, / тым самым на гібель сябе асуджае» (А. Вярцінскі).
Зняўшы ўсялякую рыторыку з актуальнага пытання, герой Южыка цвёрда вызначыў для сябе: «сапраўды атрымаў тое, што заслужыў». Усведамленне сваёй «заслугі» стала для Хрыбоціча першай прыступкай Лесвіцы Жыцця («думаю доўга жыць»).
Наступная прыступка я-героем адзначана так: «У апошнія тыдні я пачынаю набываць адносны спакой. Змірэнне, пакора, і як вынік – усведамленне свайго месца ў Сусвеце становяцца мне памочнікамі».
Яшчэ вышэй – усведамленне нарэшце і таго, што дадзена і яму, Хрыбоцічу, чаго ён раней, аслеплены зайздрасцю, не цаніў: «Аднак для чагосьці ж мне дадзены нядрэмны і турботлівы розум (выдзелена мною), дадзены пальцы рук...»
Ва ўсведамленні Хрыбоціча, працаваць – адзіны спосаб рэалізаваць дадзенае Богам: «Трэба спяшацца...»
Пра тое, што пісьменнік узвёў свайго героя на вяршыню Лесвіцы жыцця, сведчаць не толькі одум і запозненае прызнанне Хрыбоціча: «Усе тыя, з кім я канфліктаваў у жыцці, здаваліся мне цяпер лепшымі людзьмі на зямлі. Як многа б аддаў я, каб зноўку з імі сустрэцца». Пасланне Хрыбоціча – сведчанне не чалавечай, а Боскай любові да людзей.
За што Гасподзь уваскрэсіў Лазара
Чытач-скептык, адрынуўшы ўсе жанравыя ўмоўнасці, не праміне сказаць: «Каб той розум спераду, што ў мужыка ззаду». Па-руску кажучы, «задний ум хорош, да никуда не гож». У тагасвецці, маўляў, усё магчыма, але малапераканальна. А ў жыцці чалавеку лягчэй і прасцей ісці па лесвіцы, «якая ў падвал апускаецца». Ці ж магчыма такому грэшніку, як Хрыбоціч, не там, а тут і цяпер уздымацца па Лесвіцы Жыцця?
Чытачу вельмі важна ў тэксце і падтэксце (а ён у «Горадзе...» глыбінны) знайсці адказ на тое пытанне, на якое нават Хрыбоціч з яго «нядрэмным і турботлівым роздумам» так і не знайшоў адказу: «Чаму поначы ў нашым доме гарыць, акрамя майго, толькі адно акно, калі памірала тут не так і мала людзей?» А сапраўды, за якія такія заслугі Хрыбоцічу было даравана «святло ў акне»? У аповесці і гэты вобраз набывае сімвалічнае значэнне. А між тым не толькі ў апісанні тагасвецця, а ўжо ў першых шасці раздзелах мноства дэталяў, якія сведчаць, што і «святло ў акне» ён таксама заслужыў. Каб гэта ўразумець, чытачу належыць правесці «расследаванне» – папрацаваць душой «при включенном разуме»… І зноў звернемся да Евангелля, пра аўтараў якога, Хрыбоціч-пісьменнік зазначыў, «што Сам Гасподзь вадзіў іх рукой».
У Евангеллі ад Іаана апавядаецца яшчэ пра аднаго Лазара, не прытчавага персанажа, пра якога людзям расказаў Гасподзь, а рэальнага чалавека, гістарычную асобу. Лазар – брат міраносіц Марфы і Марыі: «Ісус жа любіў Марфу, і сястру яе, і Лазара» (11:5). Госпаду паведамілі, што Лазар памёр, і Ён пайшоў у Іудзею, дзе Яго ўжо шукалі, каб пабіць камянямі. «Ісус, прыйшоўшы, знайшоў, што ён ужо чатыры дні ў магільным склепе» (11:17). Сястра памерлага, Марфа, кажа Яму: Госпадзе! Ужо смярдзіць, бо ён ужо чатыры дні ў магільным склепе. Ісус кажа ёй: ці не сказаў Я табе, што калі будзеш вераваць, убачыш славу Божую?» (11:39–40) .
У Евангеллі засведчана шмат цудаў Госпада: ачышчаў пракажоных, ацаляў невылечных, уваскрашаў мёртвых. Большасць з тых, на кім Гасподзь праявіў «славу Божую», ішлі да Яго са свету, і Ён бачыў іх упершыню. А вось Лазара Гасподзь не толькі ведаў, але і любіў...
Згадаем, што трагічная паэзія, якой яшчэ не ведала сусветная літаратура і якой і з’яўляецца раман Дастаеўскага «Злачынства і пакаранне», напоўнена евангельскімі матывамі, а матывам уваскрэсення Лазара вызначана канцэптуальнасць і пафас шэдэўра.
У аповесці М. Южыка няма, як у рамане Дастаеўскага, прамога ўказання на евангельскі тэкст пра ўваскрэсенне Лазара, аднак рэмінісцэнтнасць менавіта гэтага моманту і вобраза ў творы відавочная. Як відавочна і тое, што ў аповесці па-мастацку пераканальна засведчана перадумова духоўнага ўваскрэсення героя. Настолькі пераканальна, што верыцца ў магчымасць адраджэння героя ва ўмовах гэтага свету, а не тагасвецця...
Для аргументацыі такой высновы зноў звернемся да аповесці І. Савельева «Гнать…», бо часам толькі параўнальны аналіз і дазваляе пранікнуць у глыбіні падтэксту.
Трагедыйнасць і твора, і яго ўспрымання ўзмацняецца тым, што савельеўскія героі – людзі без... справы. Чытач так і не ўразумее, чым жа канкрэтна, апроч таго, што пастаянна «бухают», яны займаюцца. Чаго не скажаш пра южыкаўскага героя: Хрыбоціч не злоўжываў. Пісьменнік дакладна заўважыў і пераканальна давёў, што нават для такіх, як Хрыбоціч, часам дастаткова і аднаго з’яўлення «змія», каб той адразу скруціў і запраторыў у нябыт...
А савельеўскія героі – хто яны ўвогуле? Студэнты? Згадаем, што Касцярын заўпарціўся вяртацца туды, дзе паўторыцца «всё как раньше: тусовки, музыка…» Дадамо: і ўсё, што з гэтым звязана, уключаючы і смерць. Дарэчы, чытач так і не даведаўся, што ўсё-такі здарылася, чаму Косця «попал в такую ситуацию» – на «рэжымны аб’ект». Хоць і так усё зразумела: і там было ўсё тое, што тут, на «аб’екце».
У Хрыбоціча – ёсць справа. А па тым, як ён апантана ёй служыць, як даражыць ёю і баіцца яе страціць, ёсць усе падставы меркаваць, што справа – любімая. А ўжо тое, што ён займаецца менавіта сваёй справай, – дакладна. Першыя яго думкі пасля «абуджэння» – пра ўрокі, на якія спазніўся: «Сказаць, што мне стала страшна – гэта не сказаць нічога. Мяне апанавала нейкая тупая і безвыходная роспач».
Страх страціць працу, за якую можна годна ці шыкоўна жыць, – зразумее кожны. Але чаму ж так баіцца Хрыбоціч, калі за яе і выжыць немагчыма? Хутчэй за ўсё таму, што для яго праца – гэта справа, якой ён служыць, не шкадуючы сябе. А такія непазбежна робяць шмат памылак.
Хрыбоціч высільваецца, каб змяніць свет і людзей да лепшага, што, безумоўна, змяніла б да лепшага і яго самога. Аднак марнасць высілкаў, адсутнасць сітуацыі поспеху заганяюць яго ў тупік – у глыбокую дэпрэсію.
Вучоныя прагназуюць, што ў хуткім часе дэпрэсія па колькасці захварэлых выйдзе на першае месца, апярэдзіўшы нават сардэчныя і анкалагічныя захворванні. Заадно папярэджваюць, што навука не вынайшла лекаў ад дэпрэсіі. Антыдэпрэсанты і транквілізатары яшчэ больш заганяюць праблему ў тупік і пагражаюць не менш жахлівымі наступствамі. Так, медыцына, хоць і адносна, авалодала сакрэтамі лекавання храма для душы (г. зн. цела), але саму душу ратаваць не можа.
У яго ёсць усе магчымасці, каб, махнуўшы на ўсё рукой, з’ехаць да бацькоў у Мінск, куды праўдамі і няпраўдамі пруцца ўсе, хто толькі можа, як чэхаўскія героі – у Маскву. Аднак Хрыбоціч працягвае даваць урокі, правяраць сшыткі «сваіх бесталковых вучняў» і нават, не шкадуючы сябе, «мянтуліць» іх бацькоў. А ўжо тых ой як ёсць за што «мянтуліць»! Толькі мала хто гэта робіць – сабе даражэй. Прасцей жыць як страусы... Не такі Хрыбоціч!
І хоць у сваім «пасланні» да жывых ён піша, што не можа нават успомніць, «што я такое там прапанаваў», жывыя «ўспомніць» павінны. Рэакцыя «фізрука Пецькі» на прапановы Хрыбоціча дае ўсе падставы беспамылкова вызначыць, што ў Пецькавым асяродку лічыцца «чарговай муццю». Што для Хрыбоцічаў важнае, прыярытэтнае, што імі ўсведамляецца як выратавальнае і святое – для Пецькаў «чарговая муць». Хрыбоціч тут жа, на сходцы, «імгненна адолеў трохметровую адлегласць», каб пастаяць не за сябе, а за тое, з чаго насмяяліся...
Хрыбоціч яшчэ на гэтым свеце сустракаўся і нават працаваў сярод «нячулых манекенаў», да якіх ні дастукацца, ні дакрычацца было немагчыма. Не ў тагасвецці, а тут парыванні душы і яго шчыраванне ўспрымаліся «манекенамі» як ненармальнасць.
Гора праз «нядрэмны і турботлівы розум»
Хрыбоціча не любяць калегі, яго ігнаруюць. Ну, пра трагедыю Чацкага і пра «горе от ума» сказана даўно і вычарпальна. Хто ж гэта любіць разумнейшага ад сябе, ды яшчэ калі ў таго «нядрэмны і турботлівы розум»? Прасцей аб’явіць яго вар’ятам ці ў лепшым выпадку паставіцца як да юродзівага: няхай сабе плявузгае.
Хрыбоціч «спрачаўся з любое нагоды, пярэчыў завучам, лез у сварку з настаўнікамі...» Няцяжка здагадацца (а менавіта гэтага жадае чытачу Хрыбоціч-пісьменнік!), што малады настаўнік патрабаваў ад калег «дробязі» – такога, як у яго самога, стаўлення да справы. Нездарма ж Хрыбоціч ніколі не пярэчыў толькі аднаму чалавеку – Раісе Янаўне. І зусім не таму, што яна «дырэктарка». «Жалезная ж воля яе, непахіснасць у выкананні прынятых рашэнняў» – вось тое, што здольнае «вокамгненна ацверазіць» нават няўрымслівага Хрыбоціча. І тое зноў жа зразумела: паважаць, па-сапраўднаму ацаніць чалавека справы можа толькі чалавек справы. Усе астатнія ў лепшым выпадку будуць яго, надзеленага ўладай, панічна баяцца і ціха ненавідзець. Хрыбоціч памыляецца ў адным: Раісы Янаўны ён не «смяротна баяўся», а ён яе паважаў. «Смяротна баяўся» ён толькі аднаго – страціць справу, якой шчыра і аддана служыў. І разумеў, што кара за «насілле да вучня» і «брыдкаслоўе» можа прыйсці да яго праз Раісу Янаўну.
Дарэчы, менавіта пагарда Марцэвіча да «загаду дырэктаркі Раісы Янаўны» не курыць у школе, нават у туалеце, і стала той кропляй, якая справакавала Хрыбоціча на «непедагагічны ўчынак»: «У тыя хвіліны я сабой не валодаў...»
Для Хрыбоціча ёсць аўтарытэты, на якія ён не толькі спасылацца, але якія і безразважна, палка абараняе.
Хрыбоціч лічыць, што вучні ненавідзелі яго і «родную мову данельга», але баяліся яго сілы і помслівасці. Цалкам пагадзіцца з гэтым нельга. На сілу і помслівасць такія, як Марцэвіч са «сваім статкам», адказалі б «узаемнасцю». Было ў Хрыбоцічу і бачылася яго вучнямі нешта іншае, што стрымлівала марцэвічаў і ўздзейнічала на іх прыкладна так, як уздзейнічала на самога Хрыбоціча тая ж Раіса Янаўна: «За ўвесь час нашага няроўнага дужання ён [Марцэвіч] так і не прамовіў ні слова». А мог бы! Магчыма, усё праз тыя ж, ужо Хрыбоцічавы, «волю і непахіснасць у выкананні прынятых рашэнняў» як найважнейшыя складнікі стаўлення да справы, якой служыш?
Хрыбоціч сцвярджае, што ён «сапраўды быў заняты праверкай сшыткаў сваіх бесталковых вучняў і пастаяннай вайной з імі на ўроках і па-за іх». У відушчага чытача, аднак, дастаткова фактаў, каб удакладніць: не з імі, а за іх. Ці не з гэтай прычыны Раіса Янаўна церпіць такога канфліктнага настаўніка, «выструньвае» яго і Пецьку, не шкадуе часу на «паўгадзінны прачуханец»? Была б на тое воля Раісы Янаўны, настаўнікі даўно выслабанілі б сябе ад Хрыбоціча, каб не бударажыў калектыў, не бянтэжыў усіх сваёй апантанасцю...
Нельга не адзначыць, што вобраз Раісы Янаўны – бадай ці не самая вялікая пісьменніцкая ўдача. Эпізадычны вобраз створаны выключна штрыхамі, дэталямі і прыёмамі ўспрымання яго іншымі персанажамі, а такая каларытная постаць сапраўднага кіраўніка, інтэлігента ў высокім сэнсе слова! Даўно ў нашай літаратуры не было вобраза настаўніка такой мастацкай сілы. Шчаслівыя тыя рупліўцы хрыбоцічы, на чыім шляху сустрэлася асоба, роўная Раісе Янаўне... Хрыбоціч сваю абранасць усведамляе, таму так даражыць сваім апекуном-«дырэктаркай».
Катарсіс
У савельеўскіх герояў, акрамя годнай, як у Хрыбоціча справы, няма яшчэ і таго, што магло б іх застрашыць, утаймаваць, спыніць. Для іх увогуле не існуе сілы, якая б магла іх «держать», а «терпеть и «видеть» яны не здольныя. Згадаем, як Алег угаворвае Косцю адважыцца на ўцёкі з Ладыгіна: «Мы же «безбашенные» – помнишь, как нам та девчонка с Утчи сказала? – и вообще… Ну, вспомни, вспомни, сколько мы всяких фокусов делали и что думали когда-то: ах, что нам за это будет?.. Это же драйв, понимаешь? Плевать, понимают или нет! Попробовать надо – живем-то один раз!..»
У Хрыбоціча ёсць сіла, якая яго стрымлівае. «Дарэчы, дагэтуль не разумею, чаму я ніводнага разу не ўдарыў сястру. Што мяне стрымлівала? Боязь, што яна паскардзіцца і мяне адлупцуюць? Магчыма <…> Так, я быў найпаршывейшы баязлівец, і сястра гэта ведала».
Пра страх як адно з дамінуючых сваіх пачуццяў, побач з помслівасцю і зайздрасцю, настойліва даводзіць Хрыбоціч і называе сябе «найпаршывейшым баязліўцам». Так, Хрыбоціч баяўся бацькавай кары, бо гэта прыніжала яго годнасць; баяўся страціць справу, якой аддана служыў; зведаў «смяротныя дрыготкі» і «боль ад фактычнага разрыву з сяброўкай»; зведаў вусцішнасць нябыту. Урэшце, ён баіцца страціць павагу і давер да яго Раісы Янаўны – чалавека, які яго разумее, а таму церпіць і «выструньванне», накіроўвае Хрыбоцічаву апантанасць у патрэбнае рэчышча. Так, чалавек заўжды баіцца страціць тое, чым даражыць. Усе пералічаныя прадметы страху Хрыбоціча вызначаюць каштоўнасныя арыенціры яго як Асобы і яе сутнасць.
Да ўсяго страх – ахоўная рэакцыя арганізма. Адсутнасць страху – сведчанне мізэрнага інстынкту самазахавання і першая прыкмета «безбашенных». Савельеўскія героі шмат «всяких фокусов делали», нават не думаючы «ах что нам за это будет?» У выніку – Ладыгіна. Часам толькі страхам і магчыма спыніць бег да прорвы. Вельмі важна, каб побач з «безбашенными» быў той, хто здольны «ўладарным, гучным і застрашлівым вокрыкам «Назад!» ацверазіць іх вокамгненна».
Хрыбоціч – «не безбашенный». Калі ж выверыць яго савельеўскай формулай «гнать, держать, терпеть и видеть», то «да таго, як...», безумоўна, не ставала трох першых складнікаў. Але ён надзелены здольнасцю «видеть», беспамылкова распазнаваць дабро і зло і не блытаць адно з другім.
Аповесць М. Южыка – прыклад эмацыянальнай самаахвярнасці і таго, што «и писатели чувствовать умеют». Такія творы чытаць і цяжка, і лёгка. Цяжка – таму што даводзіцца ўбіраць у сабе чужыя пакуты і боль, лёгка – таму што не вычытваеш «канцэпцыю», а засвойваеш яе праз атмасферу. І ўжо не аўтару і яго герою належыць пранізлівая і строгая мелодыя, а чытачу. Толькі ён з гэтага часу захавальнік сэнсу жыцця Хрыбоціча, сэнсу адзінай у сваім родзе чалавечай гісторыі. Эфект, які называецца катарсісам.
Замест пасляслоўя
Ёсць кнігі, якія належыць прачытаць у свой час, сваю пару – потым будзе позна.
Аксіёмай стала выснова экзістэнцыяліста Альберта Камю, што «ні свет, ні асобнага чалавека перайначыць немагчыма». З гэтым лёгка пагадзіцца, а галоўнае – зручна: не трэба браць на сябе адказнасць, высільвацца, варта толькі спаслацца на подзвіг Сізіфа. Ці перайначылі свет шэдэўры Талстога, Дастаеўскага, Коласа, Быкава?..
І ўсё ж... У дзвюх перадачах «Умники и умницы» пераканальна даводзілася, як добрая кніга, прачытаная ў пару, здольная паўплываць на галоўны выбар чалавека, па сутнасці, вызначыць яго лёс. Знакаміты на ўвесь свет хірург Давыдаў расказаў, што ў падлеткавым узросце і ў юнацтве ён быў самым «безбашенным», якога, апроч боксу, мала што і цікавіла. Якім ён быў, найперш сведчаць бабуліны малітвы. Тая маліла Госпада, каб толькі ўнука не забілі і не пасадзілі ў турму. Выпадкова юнаку, у родзе якога не было лекараў, трапілася кніга Ю. Германа «Дело, которому ты служишь». Пасля яе Давыдаў прачытаў усю трылогію. Яна і змяніла ўсё ў яго жыцці. Пра гэтую ж кнігу як вызначальную ў лёсе і выбары прафесіі брата расказала і тэлевядучая А. Малышава.
Наіўна было б спадзявацца, што гэтаксама паўплывае любая іншая добрая на ўсіх, хто яе прачытае. Мабыць. нават сустрэча чытача з галоўнай яго кнігай усё ж не бывае выпадковай. Аднак калі з тысячы ці сотні тысяч, хто прачытае добрую кнігу, толькі адзін акажацца пад яе ўплывам ці ўратуецца ёю, – ёсць сэнс зрабіць усё магчымае, каб сустрэча з такой кнігай адбылася.
Мы не можам пагадзіцца з Хрыбоцічам, што «кожны павінен навучыцца распазнаваць святло самастойна». Ён супярэчыць сам сабе: дзеля чаго ж тады ён спяшаецца напісаць пра «тагасвецце» і спадзяецца «быць прачытаным»?
Сёння на моладзь «праз экранныя прамяні льюцца патокі людскога блуду і подласці. Льюцца, нейкім вычварным чынам адфільтраваныя ад усяго добрага, што ўперамешку са злым таксама пасылаецца ў тых тэлепромнях». А яшчэ ні слова не сказана пра іншыя «спакусы» тагасвецця – наркаманію, сатанізм, гульняманію... І правільна. Тое – ва ўсіх «пад рукой». Моладзі перакрыты амаль усе шлюзы, праз якія магла б ісці інфармацыя пра элементарныя нормы і асновы бяспекі жыцця. Адпаведны школьны прадмет сітуацыі не ратуе.
Перапрашаю за банальнасць і пошласць, але сучасныя дзяўчаты не ведаюць нават, што не трэба насіць, як Хрыбоціч яе называе, «шлюхаўскую вопратку». Наадварот, усе тэлеканалы, усе «цынічна-прыдуркаватыя шоу» (так назвала гэтую з’яву В. Кадзетава) пераконваюць іх, што мэта жыцця – «сексапільнасць» і ўсё, што з ёю звязана, што з яе вынікае. Сёння ўсе СМІ даводзяць, што такая мэта дасягаецца хутчэй увогуле без усякай вопраткі. Сучасныя пекныя дзяўчаты разлічваюць толькі на выключэнне кшталту «раскашавацца пад сонцам Андалусіі, лётаць на аўто з адкрытым верхам... і дэманстраваць сваё цялеснае хараство». Правілаў такія, з дазволу сказаць, паненкі ўвогуле не «чытаюць». Сонцам свеціць ім залатая клетка, а пра тое, як будуць з яе выбірацца і ці выберуцца ўвогуле, зусім не думаюць.
Сёння моладзі, як свежае паветра, патрэбны творы, здольныя скаланальным «Назад!» спыніць яе шалёны бег да прорвы – да «вялікай дэпрэсіі». Спачатку спыніць. Не менш патрэбны і творы, здольныя загадаць: «Гнать! Держать! Терпеть! И – видеть» Прычым загадаць не толькі моладзі: калі ў тагасвецце трапляюць нават такія, як Хрыбоціч, то ў тым не толькі іх віна... Хрыбоцічам і «жалезным» дырэктаркам тыпу Раісы Янаўны патрэбна падтрымка на дзяржаўным узроўні.
Яшчэ і сёння пад уражаннем пачутай гісторыі. Студэнт педуніверсітэта ўжо ў час педпрактыкі прадэманстраваў свой настаўніцкі талент і належную дасведчанасць у прадмеце, які выкладаў. Пры развітанні з практыкантам дырэктарка (мабыць, такая як Раіса Янаўна) задала прагматычнае пытанне: ці прыйдзе студэнт пасля універсітэта ў школу? І пачула адказ: «А хто будзе карміць маю сям’ю, якую мне належыць займець у недалёкім будучым?» І што сказаць на гэта супраць? Ці не па той жа самай прычыне Хрыбоціч, якому дадзена было ўбачыць у сваёй сяброўцы яшчэ і «харошага чалавека», «чамусьці наважыўся якраз-такі з ёй нізашто не ажэньвацца?» Хрыбоцічу было ясна: «яна хоча за мяне замуж» – «харошы чалавек» пазнаў такога ж. Парадокс Хрыбоцічага чамусьці азначае толькі адно: асудзіць «харошага чалавека» на жыццё з сабой, такім праблемным, – тое самае, што ўдарыць нямоглага старога, пакрыўдзіць дзіця...
Дарэчы, у аповесці І. Савельева пераканальна паказана, што атрымаецца, калі пацягнуць за сабой у свае праблемы яшчэ і «харошага чалавека». А Ева (імя якое!) якраз такім чалавекам і была. І Алег, як і Хрыбоціч, таксама гэта разумеў і бачыў. Аднак адбылося тое, што адбылося... Дый інакш і быць не магло. Бо тое абумоўлена не воляй аўтара, а логікай і законамі жыцця.
І мы таксама спадзяёмся, што здзейсненыя намі «анатоміі» душы і даследаванне гісторыі жыцця Хрыбоціча ва унісон пісьменніцкаму анамнезу дапамогуць і настаўніку данесці твор М. Южыка да моладзі. Наладзіць прачытанне, абмеркаванне (дыспуты, дэбаты – у якой заўгодна форме), але папярэдне грунтоўна падрыхтаваць такое абмеркаванне. Зрабіць усё магчымае, каб сказанае пісьменнікам пра тое, чым уратуемся, было пачута маладымі. Бо нават экзістэнцыяліст А. Камю перакрывае сваю ж выснову пра немагчымасць перайначыць свет ці асобнага чалавека такой: «Аднак усё роўна трэба добра рабіць сваю справу. Рабіць так, як калі б быў упэўнены, што перайначым і свет, і асобнага чалавека».
.............................
Крытычны аналіз аповесці Міхася Южыка «Горад, які яны засялілі»
ад нейрасеткі:
==1. Уводзіны: фантастыка як форма маральнага эксперыменту
Аповесць Міхася Южыка «Горад, які яны засялілі», апублікаваная ў часопісе «Маладосць» у 2007 годзе, на першым узроўні чытаецца як фантастычная гісторыя пра чалавека, які нечакана апынаецца ў апусцелым горадзе. Аднак фантастычны сюжэт тут не з'яўляецца самамэтай. Ён патрэбны пісьменніку для значна больш складанага эксперыменту: што адбудзецца з чалавекам, калі яго пазбавіць грамадства, звыклых сацыяльных сувязяў і магчымасці ўцякаць ад самога сябе?
Галоўны герой — настаўнік беларускай літаратуры Хрыбоціч. У пачатку твора ён паўстае чалавекам крыўдлівым, агрэсіўным, помслівым, самаўпэўненым і адначасова глыбока няўпэўненым у сабе. Ён ненавідзіць вучняў, калег, жыхароў правінцыйнага горада, сяброўку, сястру, бацькоў. Яго свядомасць амаль пастаянна працуе ў рэжыме ацэнкі і асуджэння іншых. Але паступова становіцца відавочна: горад, які герой так ненавідзіць, шмат у чым з'яўляецца праекцыяй яго ўласнага ўнутранага стану.
Менавіта тут і заключаецца галоўная мастацкая знаходка аповесці. Фантастычны «іншы свет» — не проста месца па-за рэальнасцю. Гэта матэрыялізаваны стан душы героя, своеасаблівае маральнае люстэрка.
2. Сюжэтная завязка і прынцып «пакарання без суддзі»
Пачатак аповесці пабудаваны вельмі рацыянальна. Герой працуе настаўнікам у невялікім беларускім райцэнтры. Ён канфліктуе з вучнем Сашкам Марцэвічам, якога ўспрымае як увасабленне фізічнай сілы, папулярнасці і нахабства. Спачатку настаўнік ужывае да хлопца фізічны гвалт, а потым, фактычна карыстаючыся службовым становішчам, публічна прыніжае яго на ўроку. Пры гэтым герой сам прызнаецца ў сваёй злапомслівасці і не спрабуе стварыць пра сябе станоўчае ўражанне.
Гэта вельмі істотны прыём. Чытач адразу атрымлівае не «пазітыўнага героя, які трапіў у бяду», а чалавека, адносіны якога з іншымі ўжо глыбока дэфармаваныя.
Асабліва паказальная яго ўстаноўка адносна беларускай мовы. Сам герой — настаўнік беларускай мовы і літаратуры — прымушае вучняў размаўляць з ім па-беларуску нават па-за ўрокамі і карае іх за парушэнне ўласнага, самавольна ўведзенага правіла. Такім чынам, тое, што само па сабе магло б быць пазітыўнай каштоўнасцю — абарона беларускай мовы, — ператвараецца ў руках героя ў інструмент улады і помсты.
Гэта адна з найбольш моцных супярэчнасцей аповесці: правільная ідэя не робіць аўтаматычна правільным чалавека, які яе абараняе.
Герой перакананы ў сваёй інтэлектуальнай і маральнай перавазе над «месцічамі», але яго паводзіны ўвесь час абвяргаюць гэтую самаацэнку. Ён хоча быць суддзёй навакольнага свету, але сам становіцца маральна залежным ад таго, каго асуджае.
3. Псіхалогія галоўнага героя: крыўда як асноўны рухавік
Найбольш цікавая частка першай паловы аповесці — не фантастыка, а псіхалагічны партрэт Хрыбоціча.
Ён жыве не столькі ў рэальным свеце, колькі ў свеце сваіх крыўдаў. Сам герой адкрыта прызнаецца, што, зненавідзеўшы чалавека або з'яву, пачынае «сілкавацца» гэтай нянавісцю. Ён разумее, што яго ўспрыманне рэчаіснасці скажонае: добрае ён перастае заўважаць, а дрэннае перабольшвае.
Гэта надзвычай важны момант, бо ён дазваляе ўбачыць у героі не проста «дрэннога чалавека», а чалавека, які часткова разумее ўласную хваробу, але не ўмее яе пераадолець.
Яго агрэсія мае выразна кампенсатарны характар. У жыцці ён адчувае сябе непатрэбным, недаацэненым, непрывабным, самотным. Таму там, дзе ён можа атрымаць уладу над слабейшым, ён адразу выкарыстоўвае яе. Сам твор нават непасрэдна фармулюе гэтую залежнасць: страх і слабасць могуць спалучацца з агрэсіяй да тых, хто слабейшы.
Асабліва паказальная яго гісторыя адносін з сястрой. Яна ўтрымлівае зайздрасць, дзіцячую крыўду, пачуццё недаацэненасці, а таксама балючую залежнасць ад прыгажосці і сацыяльнага поспеху сястры. Герой успрымае яе жыццё за мяжой як асабістую несправядлівасць: яна атрымала тое, пра што ён марыў.
Такім чынам, зайздрасць і крыўда становяцца ў аповесці не асобнымі рысамі характару, а своеасаблівай сістэмай светаўспрымання.
4. Пералом: знікненне горада
Кульмінацыйная сюжэтная падзея адбываецца пасля канфлікту героя з сяброўкай. Ён напіваецца, губляе кантроль над сабой, а пасля, прачнуўшыся, выяўляе, што горад апусцеў. Няма людзей, транспарту, жывёл, звыклых гукаў. Нават прырода як быццам спынілася: нерухомае лісце, шэрае неба, адсутнасць ветру, паўсюдны пах прэласці.
Тут пісьменнік вельмі ўдала выкарыстоўвае матыў цішыні.
На пачатку герой ненавідзеў шум грамадства: яго раздражнялі людзі, суседзі, вучні, тэлебачанне, побытавыя гукі. Ён хацеў адзіноты. І вось яго жаданне рэалізуецца літаральна: ён атрымлівае поўную адсутнасць людзей.
Але высвятляецца парадокс: тое, чаго герой хацеў як чалавек, які ненавідзіць людзей, становіцца для яго не свабодай, а катастрофай.
Гэта, магчыма, галоўны парадаксальны ход аповесці.
Ён хацеў, каб усе «зніклі» з яго жыцця — і яны знікаюць. Ён хацеў не залежаць ад людзей — і застаецца без людзей. Ён лічыў грамадства крыніцай сваіх пакут — і выяўляе, што без грамадства пакуты толькі павялічваюцца.
Тут фантастычны сюжэт ператвараецца ў філасофскі эксперымент.
5. Горад як мадэль чалавечай адзіноты
Спачатку герой думае, што горад эвакуіраваны з-за нейкай катастрофы. Ён спрабуе рацыянальна растлумачыць тое, што адбываецца: радыяцыя, выбух, дзяржаўная эвакуацыя і г. д. Гэта важна для жанра: аўтар не адразу ўводзіць містычнае тлумачэнне, а прымушае героя прайсці шлях ад рацыянальнага да метафізічнага.
Аднак хутка высвятляецца, што горад мае дзіўную ўласцівасць: днём ён мёртвы, а ноччу ў ім з'яўляюцца людзі.
Але гэтыя людзі не здольныя да сапраўднай камунікацыі. Яны ядуць, п'юць, сядзяць у рэстаране, але не выяўляюць ні радасці, ні смутку, ні злосці. Яны падобныя да «манекенаў». Адзінае, чаго герой пачынае жадаць, — каб гэтыя людзі хоць пасварыліся, пазайздросцілі, рэўнавалі, нават пабіліся. Любая сапраўдная чалавечая эмоцыя становіцца для яго цяпер даражэйшай за спакой.
Тут адбываецца вельмі істотная перамена героя.
Раней ён лічыў чалавечыя страсці брудам. Цяпер ён пачынае разумець, што нават чалавечая недасканаласць з'яўляецца доказам жыцця.
Гэта дазваляе перачытаць назву твора. «Горад, які яны засялілі» — не толькі горад, заселены таямнічымі істотамі. Гэта горад, у якім людзі нібыта працягваюць існаваць пасля страты сапраўднага чалавечага зместу.
6. Матыў смерці і «горада, які заслужыў»
Паступова Хрыбоціч прыходзіць да думкі, што ён знаходзіцца не ў звычайным горадзе, а ў нейкім пасмяротным вымярэнні. Ён заўважае, што могілкі апусцелі, а царква засталася закрытай. Ён фармулюе тэорыю: кожны чалавек трапляе ў «той горад», які заслужыў.
Гэта адна з самых моцных і разам з тым найбольш спрэчных ідэй аповесці.
Свет пасля смерці тут не выглядае як традыцыйны рай або пекла. Ён індывідуалізаваны: кожны чалавек жыве ў рэальнасці, якая адпавядае яго духоўнаму стану.
Гэта значыць, пакаранне не навязваецца звонку. Яно вынікае з самога чалавека.
Хрыбоціч не проста «асуджаны» на адзіноту — ён атрымлівае менавіта тое, што на працягу жыцця ствараў вакол сябе: разарваныя сувязі, недавер, немагчымасць быць пачутым, адсутнасць любові.
У гэтым сэнсе фантастычны горад становіцца матэрыялізаванай формай яго ўласнай душы.
7. Парадокс галоўнага героя: ён атрымлівае людзей толькі тады, калі страціў іх
Адно з самых удалых рашэнняў аўтара — змяніць стаўленне героя да людзей.
У пачатку аповесці Хрыбоціч не хоча мець з імі нічога агульнага. Ён адчувае сябе інтэлектуальна вышэйшым за «месцічаў», пагарджае іх бытам, мовай, паводзінамі.
Пасля знікнення людзей ён пачынае адчайна шукаць іх.
Калі ж ноччу сустракае жыхароў горада, то разумее, што яны не могуць даць яму таго, чаго ён прагне. Яму патрэбны не проста чалавечыя целы, а жывая чалавечая прысутнасць.
Гэта вельмі тонкае адрозненне.
Аповесць фактычна сцвярджае: чалавек не можа жыць толькі «сам для сябе». Асоба фарміруецца ў адносінах з іншымі. Нават канфлікт, сварка, рэўнасць або спрэчка могуць быць формамі сувязі. Поўная адсутнасць сувязі страшнейшая за канфлікт.
8. Вобраз дзіцяці — цэнтральны сімвал аповесці
Найбольш загадкавы вобраз твора — дзіця, якое ноччу назірае за акном Хрыбоціча.
Гэтая постаць адрозніваецца ад астатніх жыхароў горада. Яна праяўляе страх, цікаўнасць, эмацыйную рэакцыю. Герой спрабуе наблізіцца да дзіцяці і нарэшце ловіць яго. Але ў вачах дзіцяці ён бачыць не проста страх перад незнаёмцам, а нейкі жах, скіраваны вышэй, «кудысьці ў нябёсы».
Сцэна мае выразны сімвалічны характар.
Дзіця тут можа ўспрымацца як:
• вобраз нявіннасці, якая трапіла ў свет чалавечай духоўнай катастрофы;
• сімвал будучыні, якая глядзіць на вынікі чалавечых учынкаў;
• знак таго, што нават у мёртвым свеце застаецца нешта, што не зводзіцца да механічнага існавання;
• своеасаблівае люстэрка самога героя.
Асабліва важна, што герой упершыню рэагуе не злосцю і не жаданнем падпарадкаваць слабейшага, а спачуваннем. Ён задаецца пытаннем: чаму дзіця павінна несці такі цяжар?
Гэта адзін з першых момантаў сапраўднага маральнага прабуджэння Хрыбоціча.
9. Евангельскі пласт
Другая палова аповесці відавочна пераходзіць ад сацыяльна-псіхалагічнай фантастыкі да хрысціянскай філасофскай прытчы.
Герой, які раней не верыў у Бога, у адзіноце адкрывае для сябе Евангелле. Асабліва важным становіцца для яго перажыванне самога факту, што сярод мёртвага свету ўсё яшчэ гучыць Божае слова.
Важны і матыў малітвы «Ойча наш». Спачатку герой ведае яе механічна, бо прымушаў вучняў вучыць яе, але сам не здольны правільна ўзнавіць. Пазней яна набывае для яго ўжо не педагагічнае, а экзістэнцыяльнае значэнне.
Гэта вельмі характэрная для аповесці трансфармацыя:
ад слова як інструмента ўлады — да слова як сродку духоўнага выратавання.
Раней герой прымушаў іншых паўтараць словы. Цяпер яму самому трэба навучыцца чуць і разумець слова.
10. Матыў Кнігі і нараджэнне пісьменніка
Надзвычай важна, што герой у фінале пачынае пісаць.
На зямлі ён марыў стаць пісьменнікам, але не мог прымусіць сябе працаваць. Ён адкладваў, шукаў апраўданні, раздражняўся, глядзеў тэлевізар, гуляў, спаў.
У пасмяротным горадзе ён нарэшце атрымлівае тое, чаго яму не хапала на зямлі: час, цішыню і неабходнасць паразважаць.
Але гэта не проста сюжэтная дэталь. Пісьменніцтва тут становіцца формай споведзі.
Хрыбоціч піша не для таго, каб апраўдаць сябе. Наадварот, ён паступова адмаўляецца ад самаапраўдання. Яго тэкст становіцца сведчаннем уласнай віны.
Таму фінальная фраза пра надзею быць прачытаным мае падвойны сэнс. Ён хоча быць прачытаным як аўтар, але яшчэ глыбей — хоча быць нарэшце зразуметым як чалавек.
11. Назва твора: «Горад, які яны засялілі»
Назва вельмі дакладна адпавядае філасофіі аповесці.
Спачатку яна стварае чаканне: хто яны? хто засяліў горад?
Але ў фінале становіцца ясна, што пытанне не столькі ў «іх», колькі ў самім горадзе і яго жыхарах.
Горад — гэта метафара чалавечай душы і чалавечай супольнасці.
«Яны» — людзі, якія стварылі гэты свет сваімі ўчынкамі, страхамі, зайздрасцю, нянавісцю, адзінотай і няздольнасцю любіць.
У гэтым плане назву можна прачытаць нават як парадокс: людзі засялілі горад, але адначасова самі ператварылі яго ў месца духоўнай пустаты.
12. Кампазіцыя: ад рэалістычнага быту да метафізічнай прытчы
Кампазіцыя аповесці пабудавана па прынцыпе паступовага зруху рэальнасці.
Першая частка — амаль бытавы сацыяльна-псіхалагічны рэалізм: школа, вучні, калегі, сям'я, сяброўка, правінцыйны горад.
Другая — фантастычная: знікненне людзей, пустыя крамы, начны рэстаран, немагчымасць пакінуць горад.
Трэцяя — філасофска-метафізічная: смерць, іншы свет, Евангелле, маральная адказнасць, пераасэнсаванне ўласнага жыцця.
Такім чынам, жанр мяняецца разам са свядомасцю героя.
Фантастыка пачынаецца там, дзе рэалістычнымі сродкамі ўжо немагчыма паказаць унутраны стан чалавека.
13. Мова і стыль: моцныя і слабыя бакі
Стыль Южыка характарызуецца перш за ўсё яркай гутарковасцю апавядальніка. Хрыбоціч гаворыць шмат, часта рэзка, іранічна, саркастычна, самаўпэўнена. Гэта стварае эфект непасрэднага кантакту з яго свядомасцю.
Асабліва добра працуе ненадзейнасць апавядальніка. Чытач не павінен прымаць усе яго ацэнкі за аўтарскую праўду. Ён сам пастаянна выдае сябе: асуджаючы чужую пыху, праяўляе ўласную; абвінавачваючы іншых у амаральнасці, дэманструе ўласную агрэсію; гаворачы пра духоўнасць, выкарыстоўвае яе як зброю супраць людзей.
Але тут жа знаходзіцца і галоўны недахоп твора.
Падрабязнасць першай часткі месцамі пераходзіць у празмернасць. Аўтар доўга затрымліваецца на фізіялогіі, знешнасці людзей, бытавых дробязях, сексуалізаваных апісаннях. Частка гэтых дэталяў працуе на характарыстыку героя, бо паказвае яго спосаб бачыць свет, але не ўсе яны аднолькава неабходныя для сюжэта.
Тое самае можна сказаць пра некаторыя шматразовыя тлумачэнні. Герой некалькі разоў папярэджвае, што аповед можа стаць зацягнутым, што ён будзе скарачаць апісанні, што пэўныя перажыванні не хоча паўтараць. Парадокс у тым, што самі такія заўвагі часткова павялічваюць тэкст.
Гэта цікавы метатэкставы прыём, але ён не заўсёды эканомны.
14. Асноўная праблема твора — не смерць, а няздольнасць любіць
Было б спрошчана звесці аповесць да маралі «чалавек павінен быць добрым».
Яе праблема глыбейшая.
Хрыбоціч не пазбаўлены інтэлекту. Наадварот, ён адукаваны, начытаны, здольны аналізаваць сябе, добра валодае мовай. Але інтэлект сам па сабе не робіць чалавека духоўным.
Ён умее аналізаваць іншых, але не ўмее дараваць.
Ён ведае літаратуру, але не ўмее жыць паводле таго, што чытае.
Ён абараняе мову, але выкарыстоўвае яе для прыніжэння.
Ён патрабуе справядлівасці, але не ўмее дараваць.
Ён хоча любові, але імкнецца валодаць чалавекам.
Ён хоча быць патрэбным, але пастаянна адштурхоўвае людзей.
У гэтым і заключаецца трагедыя героя.
15. Ці пераканаўчае яго духоўнае перараджэнне?
Тут варта быць крытычным.
Фінальная эвалюцыя Хрыбоціча ідэалагічна лагічная: адзінота прымушае яго ўбачыць каштоўнасць іншых людзей; чытанне Евангелля змяняе яго стаўленне да свету; ён пачынае прызнаваць уласную віну; адмаўляецца ад спробы ўцячы; знаходзіць сэнс у працы і пісьме.
Але псіхалагічна гэтая перамена можа здацца занадта хуткай.
Чалавек з такой глыбокай агрэсіўнасцю і злапомслівасцю наўрад ці пераўтвараецца толькі дзякуючы ізаляцыі і чытанню Евангелля. Для сапраўднага перараджэння патрабуецца не толькі ўсведамленне віны, але і працяглая праца над сабой.
З іншага боку, можна запярэчыць, што аповесць не паказвае поўнага «вылечвання». Яна паказвае першы момант духоўнага прабуджэння. Герой не вяртаецца на зямлю і не атрымлівае магчымасці даказаць, што стаў іншым. Ён толькі пачынае разумець, кім быў.
Таму фінал можна лічыць не доказам перараджэння, а надзеяй на яго.
16. Сімволіка святла і акна
Важным вобразам становіцца акно, якое свеціцца ў мёртвым горадзе.
Увесь горад апісваецца праз цемру, холад, шэрасць, нерухомасць. На гэтым фоне чалавечае святло становіцца знакам прысутнасці.
Аднак святло не азначае простага вяртання да жыцця. Яно хутчэй сімвалізуе магчымасць кантакту, памяці, духоўнага існавання.
Фінальная праца героя ноччу пры святле таксама набывае сімвалічны сэнс: ён стварае ўласнае святло ў прасторы, дзе ўсё астатняе мёртвае.
Таму яго пісьмо можна разумець як маленькі акт супраціву смерці і забыццю.
17. Што ў аповесці сапраўды моцнае
Да мастацкіх вартасцей твора я аднёс бы:
Па-першае, парадаксальную канцэпцыю. Чалавек атрымлівае менавіта тое, чаго нібыта хацеў, і разумее, што памыляўся.
Па-другое, вобраз ненадзейнага апавядальніка. Хрыбоціч выклікае адначасова агіду, смех, раздражненне і шкадаванне.
Па-трэцяе, спалучэнне сатыры і трагедыі. Бытавыя, часам амаль камічныя сцэны паступова набываюць трагічны сэнс.
Па-чацвёртае, матыў адзіноты. Аповесць пераканаўча паказвае, што фізічная адсутнасць людзей страшнейшая за іх недасканаласць.
Па-пятае, евангельскі фінал. Ён не проста дадае рэлігійную тэматыку, а перабудоўвае сэнс усёй папярэдняй гісторыі.
18. Што выклікае пярэчанні
Разам з тым твор мае і прыкметныя слабасці.
Першая — залішняя тлумачальнасць. Часам аўтар давярае чытачу недастаткова і непасрэдна тлумачыць тое, што ўжо зразумела з сюжэту.
Другая — празмерная рытарычнасць другой паловы. Калі герой пачынае разважаць пра Евангелле, Божае слова і духоўныя законы, мастацкая тканіна месцамі саступае месца філасофскаму маналогу.
Трэцяя — неадназначнасць фантастычнай логікі. Правілы гэтага свету не заўсёды зразумелыя. Чаму менавіта так функцыянуе горад? Чаму людзі з'яўляюцца толькі ноччу? Чаму адны маюць магчымасць бачыць іншых, а другія — не? Аповесць не імкнецца да навуковай фантастычнай абгрунтаванасці, але некаторыя пытанні застаюцца занадта адкрытымі.
Аднак апошні недахоп адначасова можна лічыць і свядомай мастацкай стратэгіяй: гэта не «навуковая» фантастыка, а філасофская прытча, таму механіка фантастычнага свету менш важная за яго сімвалічную функцыю.
19. Агульная інтэрпрэтацыя
Калі звесці аповесць да адной формулы, яе можна сфармуляваць так:
Чалавек не можа ўцячы ад сябе: калі ён будуе вакол сябе свет нянавісці і адзіноты, гэты свет рана ці позна становіцца яго рэальнасцю.
Горад у творы — гэта не проста месца. Гэта стан душы.
Пустыя вуліцы — вынік страты сувязі з людзьмі.
Мёртвае лісце — знак духоўнага распаду.
Холад — адсутнасць любові.
Маўчанне — немагчымасць сапраўднай камунікацыі.
Начныя людзі-манекены — людзі, пазбаўленыя сапраўднай унутранай сувязі.
Дзіця — рэштка нявіннасці і пакутлівы напамін пра адказнасць.
Евангелле — магчымасць выйсця.
Пісьмо — спроба сведчыць, асэнсаваць і, магчыма, перамагчы забыццё.
20. Выніковая ацэнка
«Горад, які яны засялілі» — цікавая і нетыповая для беларускай прозы 2000-х гадоў фантастычна-філасофская аповесць. Яе асноўная вартасць не ў арыгінальнасці самой фантастычнай сітуацыі, а ў тым, што фантастыка дазваляе аўтару матэрыялізаваць маральны стан чалавека.
Южыкаў герой не атрымлівае традыцыйнага прыгодніцкага выпрабавання. Яго галоўны вораг — ён сам.
Ён пачынае як чалавек, перакананы, што праблема знаходзіцца ў іншых: у вучнях, калегах, сяброўцы, сястры, бацьках, месцічах, грамадстве. Але паступова выяўляе, што ўсе гэтыя канфлікты маюць агульны корань — яго ўласную няздольнасць да любові, даравання і самакрытыкі.
Самы важны вынік яго фантастычнай вандроўкі — не адкрыццё «іншага свету», а адкрыццё іншага сябе.
Пры гэтым фінал не варта разумець як поўнае і бясспрэчнае «ўваскрашэнне» героя. Хрыбоціч яшчэ не стаў новым чалавекам. Ён толькі пачаў бачыць, што стары чалавек у ім быў памылковым. Менавіта таму апошняя надзея — быць прачытаным — такая істотная: яна азначае вяртанне да чалавечага дыялогу, хай нават у форме тэксту.
Такім чынам, галоўная тэма аповесці — духоўнае адчужэнне чалавека і магчымасць яго пераадолення; галоўная праблема — адказнасць асобы за свет, які яна стварае вакол сябе; галоўны сімвал — горад як матэрыялізаваная душа; галоўны мастацкі парадокс — чалавек, які ўсё жыццё хацеў пазбавіцца людзей, разумее іх каштоўнасць толькі тады, калі яны становяцца для яго недасяжнымі.
Менавіта гэтым «Горад, які яны засялілі» выходзіць за межы звычайнай фантастычнай аповесці і ператвараецца ў прытчу пра самотнасць, зайздрасць, нянавісць, адказнасць і позняе — але ўсё ж магчымае — духоўнае прабуджэнне.
Асобна адзначу, што такая інтэрпрэтацыя ў цэлым сугучная і беларускай крытычнай рэцэпцыі твора: Марыя Верціхоўская разглядала «Горад…» у сувязі з раманам «Лесвіца» і акцэнтавала праблему духоўнага ўваскрэсення героя; аднак я б не зводзіў аповесць толькі да хрысціянскай дыдактыкі — яе псіхалагічная і сацыяльная праблематыка істотна шырэйшая.
Горад, яки яны засялили
© Copyright: Михась Южык, 2026
Свидетельство о публикации №226100801379
Свидетельство о публикации №226100801379
Рецензии