Автор статьи Борис Мусуков Перевод Амина Газаева

Къулийланы Къайсынны поэзиясында лексика-семантика шартлада жюрюген тюрсюн сыфатланы магъаналары


Къарачай-малкъар жазыучуланы чыгъармалары тюрсюнню кёргюзтген сыфатла, сёз тутушла бла да байдыла. Ол байлыкъ Къулийланы Къайсынны поэзиясында энчиди. Аны назмулары Ата журтха, табийгъатха, ташха, чапыракъгъа, кырдыкга, юзмезге, къаргъа, тау суулагъа, кюн чыгъышха, кюн батышха, боз булутлагъа, жерлешлерине, битеу адамлагъа да сюймекликден толудула. Поэтни чыгъармачылыгъы, кёбюсюнде, акъ тюрсюнню белгилери бла байламлыды [5, 47 – 51 б.]. Тюрсюнлю жер символиканы амаллары жазыучуну дуниялыкъгъа кёз къарамын, таулагъа чексиз сюймеклигин ачыкъларгъа болушадыла. Къулий улу табийгъатда тазалыкъны белгилеген кюннге, жарыкъгъа, къаргъа, сау жашаугъа да энчи эс бурады. Акъ деген сёз бла ол Ата журтунда тау тёппелени, жетген мирзеуден этилген гыржынны, талада отлагъан къойчукъну да сыфатларын ачыкълайды, хар жангы кюнню жарыкълыгъын, таулуну таза ниетин да, энди тюшген къардан окъача жылтырагъан агъачланы, сабанланы, череклени, талаланы, дуппурланы да суратлайды. Поэт назмуларында къарны юсюнден кёп жазады, ол жерни сыйдамлап жапханына, дунияны жарытханына сюйген кёз бла къарагъанын билдиреди. Акъ хапула тюшгени ауругъан адамны да тамбылагъы кюннге умутлу къаратады, сау болуруна ышанырча этеди. Ол назмуларында къарны даражасын кётюрюп, аны да кёп аурууладан бакъгъан дарманнга тенг эте, жылны ол кезиуюн илхамлы кёрюп, зауукълукъ табады. Табийгъатны акъ жабуугъа беленнгенине къарагъанда, автор тёгерекден-башдан жарыкъ кюч алгъанлай турады, нек дегенде ол аны келлендирген тебиниуюдю. Тюрсюн сыфатланы кючю бла къуралгъан сёз тутушла шайырны дуниягъа энчи философия къарамын кёргюзтедиле. Къулий улуну назмулары жарыкъ сезимлидиле, жашаугъа ариу кёзден, ачыкъ ниетден къараргъа чакъырадыла, аны себепли тазалыкъны излеген адам жазыучуну тизгинлерине сёзсюз эс бурургъа тийишлиди.
Башында айтылгъанны кертилигин назму юлгюле бла ачыкъларгъа боллукъду: къышны акълыгъы, жашиллиги жазны [4, 99 б.]; “къар жаууады” деген сёзге бир тынгыла, – умутларынг, алгъын кибик, акъ болурла;“тау агъарады” деген сёзге бир тынгыла [4, 101 б.]; терезеден кёрдюле къар акълыгъын; умут – акъ къанатлыды жаны саугъа, къара кюнде кёлсюзлюкден сакълагъан [4, 102 б.]; аны акълыгъына къууана, атсын танг; тау жаратылды агъарып турургъа деп [4, 306 б.]; жашау, сен черекча бараса, жагъангда мени къар акъ этди, жибидим жауунда [4, 311 б.]; къанатлыла сау кюнню учуп айланып, кёре акъ тауланы, сары будайланы [4, 312 б.]; акъ тауланы башларындан чыкъгъан жулдуз, бир заманда да болмадынг сен огъурсуз [4, 314 б.]; Таула чиммакъ. Булутла къара. Кырдыкла жашил. Къан а – къызыл. Ачыу – къара. Къан къызыл. Къызыл [4, 320 б.]; биширдик бушууча къара, къууаншча акъ ётмекни [2, 387 б.].
Поэт жалан да талала бла агъачлада, жолла бла тау жетекледе тюшген къаргъа махтау айтып къоймайды, аны назмуларында акъ эл, акъ шахар деген тюрсюн сёз тутушлагъа да жер табылады. Элни, шахарны да бар кемчиликлерин жабып, кеси акълыгъы бла агъартып, къар  аланы жарыкъ да, таза да этеди: Энтда къар жаугъан шахар акъ.// Машиналаны ызлары.// Терезеде къарлы бутакъ,// Суу алгъан жерни бузлары.// Киштик къалкъыйды диванда.// Артда уянып, керилип,// Бетин акъырын жуугъандан // Сора, къалкъыр, къарны кёрюп [2, 491 б.].
Къулий улуну «Акъ къайыкъ…» [4, 391 б.]  деген назмусунда анга энчи магъана салгъан тюрсюн сёз тутуш хайырланады: авторну оюмуна кёре, акъ къайыкъ кесине, башхалагъа да жолну жарытады, сакълагъанлагъа уа – узакъдан ахшы хапар алып келеди. Къардан сора да, битеу акъ тюрсюнлю затла жазыучуну чыгъармаларында умутну, тамбылагъы кюннге ийнаныуну, жарыкъ кёллюлюкню белгилери боладыла. Поэт тенгизде кёрген акъ къайыкъ да игиликге ийнаныуну келечисиди. Бу назмугъа кёре, Къайсынны кюн жарыкъдан толу чыгъармаларында акъ тюрсюнню белгилери уллу жер аладыла.
Акъ къайыкъ заман толкъунлада, тенгиз толкъунлада да биргелей бара, узакъ жерледен, ёмюрледен келип, ётген заманланы бир бирлерине къоша, алагъа энчи магъана береди. Ол биз ёмюрде тюбемезлик адамланы юсюнден да хапар айтады. 
Жайгъы жарыкъ кюн кёк тенгизни кенглигинде, алгъын заманладача, акъ къайыкъ кёрюннгенде, поэт ол аны бар палахладан алып кетерин сюйгенди. Къулий улу айтады: «О, Лермонтовха да кёрюннген къайыкъ,// Акъ къанатлыча, азат баргъан къайыкъ!» [4, 391 б.]. Алай автор кесини назмусун Лермонтовну акъ желпеги бла тенглешдире, аны чыгъармасында къайыкъны, къутургъан теннгизни, туманны да окъуучуну эсине салады. Толпанлагъа* ышаныу жокъду. Уллу сууну шошлугъунда жашыртын къоркъуу барды, акъ желпек бла тенгизге чыкъгъан эсенг а, толкъунланы хорларгъа керексе. Алай бла шайыр бизни таукелликге чакъырады. Жашау жолну къыйынлыкълары авторну келлендиргенлей турадыла, ол ала бла сермешиуню излейди. Къайсынны назмусунда акъ къайыкъ жаланда хаталадан къоруулагъан кюч болуп къалмай, ол жашау сынауну ётген адамны ич дуниясын тюрлендирип, жангы бийик (жарыкъ) сезимлеге итиннгенин кёргюзтеди.
Поэтни чыгъармаларында акъ деген сёз бла къуралгъан абстракт сёз тутушла  да тюбейдиле, сёз ючюн: акъ къууанч, акъ ниет. Алада акъ деген бойсуннган сёзню орунуна акъсыл деген сёз хайырланмайды, нек дегенде къууанч да, ниет да аксыл болмайдыла. Къууанчны бла акъ ниетни саны-чеги жокъду: ала кесеклеге бёлюнмейдиле. Къууанч – не да барды, не да жокъду. Адамны ниети уа, ишленнгенине кёре, не да акъды, не да къарады. Акъ къууанчда жарыкълыкъ, иги хапар жюрюйдю, акъ ниет а – адамны жюрегинде таза сезимин белгилейди.
Акъ бийик(ле) деген конструкция абстракт сёз тутушха саналады, аны кючю бла автор лирика жигитни ич итиниулерини юсюнден айтады [3, 230 б.].
Жер символиканы ачыкълагъан тюрсюн сыфатланы амаллары бла поэт Ата журтуну суратын тынгылы, толу ачыкълайды. Асламысында ол къалын да, нюрлю да бояуланы сайлап хайырланады: жазыучу жашауда, табийгъатда, заманда, туугъан жерини адамларында да болгъан жарыкълыкъны ачыкъ кёреди. Бир бирде уа ол нюрню тюрсюн сыфатны кючю бла бютюн да баям этеди. Алайды да, Къулий улуну чыгъармаларын тинтгенде, алада  терен философия магъана болгъанын шартларгъа керекди, нек дегенде аны акъ сёзюню тамырлары жашау болумладан чыгъадыла.   
«Къышхы жырчыкъ» [2, 413 б.] деген назмуда поэт хапулу, жангы къарчыкъны – узакъ жерлени келечисин, киштик аякъчыкъланы жумушакълыгъы бла тенглешдиреди. Ол къарлы кюнню ариу суратын, сыфатын тюрсюнлю сёз тутушла бла ишлейди, сёз ючюн: арбазланы акъ этдинг; акъ этдинг орамланы: жакъдырдынг сен отланы; сабийлени къууанчы; о, чиммакъ жангы къарчыкъ! 
Бу назмуда тазалыкъны, жашаугъа къууаннганны билдирген акъ деген баш магъаналы тюрсюнню* белгилеген сыфатдан сора да, ол тюрсюнню даражасын кючлендирген эм тюрсюн къурауну чексиз ачыкълагъан чымм-акъ деген сыфат да хайырланады.
Дунияны тил тюрсюнлю суратын, сыфатын толу ишлер ючюн поэт баш магъаналы тюрсюнню даражасында ачыкъ жюрюген сезлени сайлайды: 1) акъ: бети, биринчи къар кибик, акъ, таза; жангы дефтерни бетлери, анангы сютюча – акъ [4, 51 б.]; 2) къызыл: гюлле – жеримми бата баргъан кюню [2, 415 б.]; къызыл гебен ызыча, жолну салды [4, 134 б.]. Бу юлгюде автор тюрсюнню этим бла тенглешдире, кеси къурагъан сыфатны кючлендирип хайырланады. 3) къонгур: ингир, къонгур геммеш кибик, кирди тенгизге [4, 134 б.]; 4) кёк: кёк бутакъны чапырагъы [2, 478 б.]; кёк чертлеуюк бутакъны бюгюп; кёк дуппурла башындан [2, 483 б.].
Бир бир назмуларында тенглешдириуню терен ачыкълар ючюн поэт акъ, къызыл деген тюрсюнню кёргюзтген сыфатланы хайырланады, ала чыгъарманы баш магъанасын шартлайдыла, ол нек жазылгъанын кёргюзтедиле. «Къыш кюн…» деген назмусунда Къайсын тюрсюн эпитетлени амаллары бла баш сёзню суратлагъан сыфатланы магъаналарын кёргюзтеди: акъ къарда къызыл мурккуланы эзе [2, 414 б.]. Дагъыда, шахарда къарлы кюн кёрген мурккуну ол таулада къызыл тангнга, урушда тёгюлген къаннга да ушатады.
Битеу да ол поэзия тенглешдириуле, бар болумла да Къулий улуну табийгъатха, жашаугъа да сейирсинип, кесгин къарай билгенин кёргюзтедиле. Тюрлю-тюрлю тюрсюн сыфатла авторну илхамландырадыла, кёлюн жарытадыла. Шайыр, болмагъанча ушатыула къурап, тюрсюнлени кючлендиреди: Кюнню тенгизге салгъан къызыл жолу – //Тауда чумла кёп акъгъан къойчу жоллай.// Мени ойларым бары къызыл болуп,// Кийикчиде бишген къызыл дугъумлай [4, 134 б.].
Къабарты-черкес тилде тюрсюнню ачыкълагъан сыфатланы къуралыуларыны юсюнден а Р. Х. Дзуганова былай айтады: «В этом отношении представляет интерес наличие в кабардино-черкесском языке связи определенных суффиксов в именах прилагательных с самостоятельными именными основами типа хужь ‘белый’ (цы-ху ‘белобрысый’); плъыжь ‘красный’ (нэк;у-плъ ‘краснощекий’); гъуэжь ‘желтый’ (на-гъуэ ‘кареглазый’)» [1, 181 б.].
Тюрсюн бёлюмлени башхалыкъларын ачыкълагъанда, поэт назмуларында къарачай-малкъар тилде баш магъаналы тюрсюнлени санында келген бир талай сыфатны хайырланады. Тюрсюн компонентлени амаллары бла Къулий улу тёгерекде-башда тюбеген табийгъат болумланы, адамланы да энчиликлерин жарыкъ ачыкълайды. Бир бир назмуларында тил тюрсюнлю кенгликлени суратларын ишлер ючюн автор жалан да акъ-къара деген къарам бла чекленип къалмай, башха тюрсюн сыфатлагъа да эс бурады, аланы хайырындан чыгъармада жарыкълыкъ, ариулукъ, магъананы толу ачыкълау да бериледи. Тюрсюн метафорала, тилни суратлау кючю болуп, Къайсынны назмуларына энчи къууат саладыла. Аллай тенглешдириуле бла хайырланыу чыгъарманы хар жаны бла да байыкъдырады, ачыкъ сезимли этеди, сёз тутушлагъа жангы къудурет да салыргъа болады, шайырны дуниягъа къарамын сыфатлы этеди. Магъаналары бир бирге чюйре келген сёзлени назмугъа сингдире, поэт тенглешдириу амалла табады: алада жумушакълыкъ, тейри къылычны нюрю, чексиз жарыкълыкъ, дуниягъа умутлу къарау да жашайды.

Ангылатыула:

Толпан* – бийик толкъун
Баш магъаналы тюрсюн* - тил билимде тюрсюнлю сыфатла эки къауумгъа юлешинедиле: 1) баш магъаналы тюрсюнле (прилагательные “основного” цветообозначения) – тейри къылычны тюрсюнлери, дагъыда акъ, къара, къонгур, боз; 2) сансыз магъаналы тюрсюнле – “оттеночные”.


Хайырланнган литература
 
1. Дзуганова Р. Х. Морфонологические особенности некоторых суффиксальных имен в кабардино-черкесском языке // Научная мысль Кавказа. 2005. № 7. С. 180-185.
2. Къули Къайсын. Жазгъанларыны юч томлу жыйымдыгъы. Нальчик: Эльбрус, 1981. Биринчи тому. Назмула. 552 с.
3. Къули Къайсын. Жазгъанларыны юч томлу жыйымдыгъы. Нальчик: Эльбрус, 1981. Экинчи тому. Назмула. 624 с.
4. Къули Къайсын. Жазгъанларыны юч томлу жыйымдыгъы. Нальчик: Эльбрус, 1982. Ючюнчю тому. Назмула поэмала. 560 с.
5. Мусуков Б. А. «Цветовые» компоненты в карачаево-балкарских онимах // Чувашская ономастика: проблемы и перспективы: материалы Межрегиональной научно-практической конференции (27 ноября 2007 г.). Чебоксары: ЧГИГН, 2009. С. 47-51

Ана тилибизде тюрсюн сыфатланы кючю бла къуралгъан назмула

Къулийланы Къайсын

КЪАРА АТ АКЪ КЪАРДА ЁЛЕДИ
Ёлюм сормагъанлай келеди,
Къара ат акъ къарда ёледи.

Жингирикден шкок атылды,
Къара ат акъ къаргъа жыгъылды.

Кёп чаришде атланы озгъан,
Кёп жолда туякълары къызгъан,

Кёп кечеги кёпюрден ётген,
Окъла сызгъыргъанларын эштген,

Кёп ариу келинле келтирген,
Къылыч сууурулгъанын кёрген

Къара ат акъ къарда ёледи,
Ахыр сагъат алай келеди.

Жютюкъулакъ, бийиктуякъ ат,
Сыйдам белли, жукъажиякъ ат,

Харамлыкъ билмей чабыучу ат,
Кючюн аямай барыучу ат –

Къара ат акъ къарда ёледи.
Кёзюнден жилямукъ келеди.

Ёледи огъундан бетсизни,
Ариулугъу ташлайды бизни.

Къара ат акъ къарда ёледи,
Тауланы туманда кёреди.

Къара ат жыгъылды акъ жолда.
О, къаллай ариулукъ жоюлду!..

Ёлюм сормай-ормай келеди.
Къара ат акъ къарда ёледи.


 
Мокъаланы Магомет

АКЪ АТЛЫ КЪАРА КИШИ
Кёз аллыма эртте озгъан жылланы
Келтиреме, ёмюр чарсына къарай:
Тынгысызлыкъ бийлеп къойгъан жолланы
Бир кюз кече мутхуз жарытады ай.

Акъ атлы! Къара жамычысын кийип,
Жол ташладан от жилтинле чакъдыра,
Келеди, ол Ибилис  келген кибик,
Аяусуз акъ атын тарда чапдыра.

Ким къууады? Ол нек ашыгъады, нек?
Не къайгъы болур кече арасында?
Кюйсюз къанлы ишге шагъаты черек:
Адам жоюлду тау суу жагъасында.

Мурдар а келеди, ёлюмден къачып,
Къамасын, къолларын къызартханды къан.
Ол ёлтюрген жарлы таулуну ачы
Къычырыгъы жетди аны ызындан.

Къара малгъун, акъ атын къызындыра,
Тилин кюйдюре, солууун тыя сёз,
Айтады, кеси кесин базындыра:
«Кёпюрден бир ётсем, киши да билмез!»

Алай ажал анга этерин этди:
Къалтырадыла мурдарны къоллары.
Бийик кёпюрден ат секирип кетди,
Булгъанадыла сууну толкъунлары...

Энди къара киши да, акъ ат да жокъ,
Черек барады, тарала, шууулдай.
Жагъада жоюлгъан а билмейди жукъ,
Биягъыча мутхуз жарытады ай.


      
Бабаланы Ибрахим

АКЪ КЁЗЛЕ
4
О кёпню кёрген кёзле!
О кёкню кёрген кёзле!

Жарыкъ эди кюнлери
Кёксюл-ала кёзлени,
Жарыкъ эди кюнлери
Ол дум-къара кёзлени.
Жаланда акъ кёзлени
Къара эди кюнлери...

Акъ кёзле.
Акъ къайынла, къарла,
Акъ къанкъазла – къара,
Кюн – къаппа-къарангы –
Акъ кёзле къарамы!..
Айт кесинг,
Ненча къара, ала
Кёз суууду, айлай,
О, ненча кёзню, айт,
Уруш этгенди акъ?

Ненча огъур кёз, айт,
Энтта боллукъду акъ?..

Не келсин Аллахдан? –
Кёк – къаппа-къарангы:
Кенг уруш аулакъда
Акъ кёзле къарамы!

Акъ кёзле къарамы! –
Жер – къаппа-къарангы,
Дуния – къара къурум –
Къуугъун, къуугъун, къуугъун!..



Алий Байзулла

ТОРЕАДОРНУ СЁЗЮ               
Къаугъа, тюйюш –
къанлы юлюш!
Кечем да – тюш,
кюнюм да – тюш,
кёреме тюшлени:
къууадыла мени
къара ёгюзлени
къара мюйюзлери!
Къачалмайма кери!

Излейме мен сени,
болушчу, сюймеклик!
Кыссам да кёзлени,
ачсам да кёзлени –
къара шибля кибик,
къара ёгюзлени
къара мюйюзлери!
Къачалмайма кери!

О анала сютю,
сакъла ёксюзлени:
сюнгю кибик жютю
къара ёгюзлени
къара мюйюзлери!
Къачалмайма кери!

Сюеме кёп жерни,
сюйген а жокъ мени:
ма, жетдиле мени –
мени кибиклени
жабып эшиклерин, –
къара ёгюзлени
къара мюйюзлери!
Къачалмайма кери!

Мени сыйлы журтум,
мени бийик журтум,
айтама тюнюмде:
«Катла сёзлерими –
халал кёзлерингде,
жюрек теренингде
букъдур ёксюзлени:
кёреме тюшюмде
къара ёгюзлени
къара мюйюзлерин…»

Къачалмайма кери!



Батырбекланы Хамзат

***
Чууакъ кёкде учадыла
къара къаргъала.
Акъ кюнюмю,
жашлыгъымы
къышдан толтура.
Учадыла,
къаргъайдыла
къара къаргъала.
Къышдан
нени сакълайдыла
Аллах ургъанла?..

Къара:
къарны къара къаргъа
къара эталмаз.
Акъ къаргъаны
окъ да
жеталмаз…



Табакъсойланы Мухтар

КЪАРА АТЛЫ БЛА АКЪ АТЛЫ
1
Къара атлы бла Акъ атлы,
Аралары – къаран,
Чыкъгъан эдиле, танг ата,
Дангыл тюзге – тардан.

Чыкъгъан эдиле, къыл чайнай,
Бири бирин жаный,
Башларында къазан къайнай,
Жолсуз жолла таный.

Кечесинде жаууп чыкъгъан
Терен къарны жыра,
Гулмак эте (тюз жюн чакъгъан
Сунар эдинг, къарап),

Къара атлы ол акъ къарда
Жорта эди женгил,
Жамычысы да – къап-къара! –
Къанат къагъа желде.

Алай, аны озуп келип
Туура жерни сайлап,
Къылкъыярын хазыр этип,
Къанлы жауун сакълап

Тура эди ол Акъ атлы,
Бисмиллясын къатлай:
«Ибилисге жортакъ атлы
Келсин – деп, – бир, былай!..» 

2
Булутланы жырып баргъан
Къара къушча, учуп
Бара эди аулакъ къарда
Къара атлы!.. Жунчуп,

Къачар эди – аны кёрген!..
Алай а ол кеси
Къоркъа эди: «Къара кёрге
Кёмдюрмей, сау-эсен

Къайтар! Кюч бер! Къулунгма! – дей,
Ибилисден тилей. –
Къара къамам – къорунгду!» – дей,
Бийик тутуп, силдей,

Жетген эди Къара атлы
Согъуш боллукъ жерге,
Къоркъса-оркъса да, жан атып –
Кёлсюзлюгюн женге.

Ол Акъ атлы да – окъ атлы! –
Алгъа атды кесин.
(Аулакъ къарда ол – жокъ атлы,
Тутмаз кибик кёзюнг!)
 
Жер танг аллында шош эди,
Сермеш аллында – хош…
Къая оюлгъан – бош эди,
Элия ургъан да – бош, –

Ахырзаман ачы таууш
Алам кенгин керди,
Къандан къанмаз къама уруш
Титиретди жерни…

Алайынлай, чыгъа келип,
Нюрюн жайды да Кюн,
Эки жау да, аны кёрюп,
Сюре бири бирин,

Башларына мадар эте,
Ташайдыла таргъа…
Къычырыкъдан къыра эди
Ызларындан къаргъа.

Жерде хар не – Кюнден эди,
Бийик Кёкде Кюнден:
Ол Акъ атлы да мен эдим,
Къара атлы да – мен…

Басмагъа Газаланы Аминат
хазырлагъанды