Автор статьи Борис Мусуков Перевод Амина Газаева

ТЮРК ТИЛЛЕДЕ ИТ ДЕГЕН СЁЗНЮ ЛЕКСИКА-СЕМАНТИКА ШАРТЛАРЫ


Ит (къ.-малкъ., къыргъ.) деген сёз тюрлю-тюрлю фонетика айтылыулада: ийт (ногъ.), йит (къараим.), эт (тат., башк.) тюрк тилледе бурун заманладан бери келген, кенг жюрютюлген, терен магъанасы болгъан, миллет шартланы ачыкълагъан сёзге саналады. Ол эрттегили дунияланы тарых байлыкъларыны даражасын тутхан жазмалада да тюбейди. Аны болушлугъу бла кёп тюрлю эркин сёз тутуш къуралгъанды, аланы асламысы уа жыйымдыкъ, кёчген магъанада жюрюген, сёзлери бир-бирден айырылмай келген сёз тутушлагъа кёчгенди. Ит деген сёз тюрк тиллени фразеологияларында да энчи жерни алады: ол кёчген магъанасы болгъан сёз тутушлада терк-терк тюбейди, аллай фразеологизм айтымланы тилледе жашау турмушла бла байламлы кенг жайылгъанын кёргюзтеди, лексика магъаналы термин сёзлени семантика жаны бла байыкъдырады. Адамланы жашауларында белгили жерни ала, ол баш магъанада да, кёчген магъанада  да жюрюйдю.
Алгъын заманладан бери келген тюрк миллетлени тарыхларында, харкюнлюк болумларында да ит уллу жашау болушлукъ этгенди: ол малланы, юйню да сакълагъанды, сабий аурууладан, бар палахладан да къоруулап тургъанды.
Ит деген сёз бла адамла бусагъатда да хайырланадыла, ол тилледе тукъум, энчи атча да жюрюйдю. Литература тилледе, диалект формалада, суратлау эм фольклор чыгъармалада да тюбеп, тюрк халкъланы миллет шартларыны суратларын жазма эм сёлешиу тил бла ачыкълауда энчи жерни алады.
Тюрк миллетлени бурун жазма эсгертмелеринде, бюгюнлюкде жюрюген тиллеринде, аланы диалектлеринде да ит (эт йит, ийт, ить) деген сёз бу магъаналада жюрюйдю: 1) 'ит', 'кючюк' [4: 221 б., 9: 209 б., 246 б.; 10: 306 б.; 11: 304 б.; 13: 154 – 155 б.; 15: 118 б.; 19: 1498 – 1499 б.; 25: 686 б.; 26: 482 б. д.а.к.]. 2) 'ит' (баш айгъакълаучуну магъанасында) [4: 221 б., 9: 209 б., 246 б.; 10: 306 б.; 11: 304 б.; 13: 154 – 155 б.; 15: 118 б.; 19: 1498 – 1499 б.; 25: 686 б.; 26: 482 б. д.а.к.] Экиничи магъанада жюрюген ит деген сёз, атла бла баламлыкъда хайырлана, энчи изафет сёз тутушла къурайды, сёз ючюн: it dala;i 'ит талашыу' (тюрк.); it iniqi 'кючюк' (тюрк.); it kul;besi 'ит орун' (тюрк.); it s;r;s; а) 'ит жыйын', б) 'аман къауум' (адамланы юсюнден) (тюрк.); it c;p;c; (osm., Радл.) 'ит жыйын'; эт абзары 'кёп итге этилген орун'(тат.); эт баласы 'ит баласы' (баш эм кёчген магъанада)(тат.); эт каешы а) 'ит териден къайиш', б) 'тешгич, алтыаякъ адам', в) 'къарыулу, сюек саулу адам' (тат.); эт жан а) 'къарыулу', б) 'огъурсуз', 'адамлыгъы болмагъан'; ит аяк 'ит аякъ' (сауутну юсюнден айтылады) (къыргъ.); ит оорусу 'осал къылыкъ' (ичгичилик, уручулукъ, тюйюшге ёч болуу д.а.к.) (къыргъ.); тил албаган ит оорусу бар 'ол аллай адам айтханны этмеген, чюйреакъылды' (къыргъ.); ийттинъ уясы 'ит орун' (ногъ.); ит яшав 'ит жашау' (къум.); 3) 'ит' (къ.-малкъ.) кёчюу магъанада, эриши сёз 'начас, бетсиз'. Сёз ючюн: ит адам 'мулжах, фасыкъ'; итден туугъан, итден туугъан ит эриши сёз, дагъыда бери ит къан, ит ниетли адам, ит жюрекли адам, ит акъыллы адам, ит къылыкълы адам, ит тюрсюнлю адам деген сёз тутушланы къошаргъа боллукъду. Къыргъыз тилде, башха тюрк тилледеча, ит деген сёз юлгюледе кёчген магъанада жюрюген сёз тутушлада келеди: иттин баласы эриши сёз 'итни баласы'; татар тилден тенглешдириу: туган (яралган) неда эт токымы 'итден туугъанла'; эт туе 'жыйымдыкъ къауум' (букв. 'ит той'); тюрк тилден тенглешдириу: эриши сёз 'ит' (адамны юсюнден), 'начас, мынафыкъ'; it oqlu (it), эриши сёз 'гажай баласы' (тур.); it оглу it (osm., Радл.) 'итден туугъан', эриши сёз; къумукъ тилден тенглешдириу: ит хасиятлы 'ит къылыкълы' (къыйын адамны юсюнден); къараим тилден тенглешдириу: ит ватувцу 'огъурсуз адам' (баш магъанада ёлген жаныуарланы терилерин сыдыргъан); эт авыз а) 'ит аууз, аманла айтхан'; б) 'жаншакъ, ётюрюкчю' (тат); it canlu 'итден туугъан'; ит(ни) къаны 'аман адам', (букв. 'ит къан') (къ.-малкъ.); йитнин каны 'хыйлачы, фитначы' (букв. 'ит къан') (къараим.); тенглешдириу: итьляш 'кесин итча жюрютюрге' (къараим.). 4) къараим тилде ийт деген сёз 'агъач адам, кийик адам' деген магъананы тутады,  сёз ючюн: а) 'ит'; б) ' кийик '.
Къарачай-малкъар тилде ит деген сёз асламысында аманлагъан магъанада жюрюген айтымлада тюбейди. Ол жаны бла юлгюге бир талай сёз тутуш, айтым да келтирирге болады, сёз ючюн: Итден туугъан 'аман адам'; шошкъаб ит 'эки бетли, харам ниетли адам'. Сен ит кибик кёре эдим. Ол тынч кёрюннгенликге, итча къабады. Дагъыда ол магъанада ит деген сёз быллай тюрленмей келген айтымда да тюбейди: Аманлыкъ къара итге жарашыр. Татар тилден тенглешдирирге боллукъду: ак эт беласе кара этке 'акъ ит ючюн да къара итге аманлыкъ жетер'.
Ит деген сёзню лексика жаны бла магъаналарыны къауумун тинте келгенде, айтыргъа боллукъду аны тюрлю-тюрлю эркин сёз тутушла къурагъаныны юсюнден:
ит къауумланы этнография эм башха тюрлю энчи шартларын ачыкълагъан сёз тутушла: kачыр;чы it (tel., Радл.) 'эгер ит'; ict;чi it, јытчы it (tel., Радл.) 'жыртхыч ит', m;n im (osm., Радл.) 'тукъумсуз итчик', it c;p;c; (osm., Радл.) 'ит жыйын, дауур этген жыйын' – эки магъанада келеди, кёчген магъанасы уа бу сёз тутушха жуукъду: it qipн;ji (osm., Радл.) 'гузаба этген жыйын'; it dala;i 'ит талашыу'; it iniqi 'кючюк'; it kul;besi 'ит орун'; it s;r;s; 'ит жыйын' (тюрк.), ана эт 'гажай ит'; ата эт эркек ит, бейдек эт 'тагъылгъан ит'; б;ре эте 'парий, бёрюбас'; йорт эте 'тукъумсуз итчик'; йогерек эт 'эгер ит'; эт абзары 'кёп итге этилген орун'; эт асраучылык 'итлени жайгъан жер'; эт баласы 'кючюк' (тат.); га(д)жи ит (къ.-малкъ.); калак ит 'хауле ит' (къ.-малкъ.), къошчу ит 'сакълаучу ит' (къ.-малкъ.); къутургьан ит (къ.-малкъ.); ызчы ит 'излеучю ит' (къ.-малкъ), эгер ит 'терк чабыучу, иничгебут, узун санлы уучу ит' (къ.-малкъ), ит кючюк а) 'ит бала'; б) зоол. 'тели кючюк' (гусеница) (къ.-малкъ.), тазы ийт 'уучу ит' (ногъ.);
ит деген сёз, черекледе, кёлледе, тенгизледе жашагъан затланы атлары болуп, кёчген магъанада жюрюген сёз тутушла къураугъа къатышады, сёз ючюн: im балык (kir., Радл.) 'суу айыучукъ, тюлень'; im палыгы (tel., Радл.) 'шанша' (чабакъ); ийт балык зоол. 'токъмакъбаш, головастик' (ногъ.); ит балык 'морсукъ, голец' (къыргъ.); ит чабак, арам чабак 'морсукъ, голец' (южн., къыргъ.); эт балыгы зоол. 'чырмауукъ чабакъ, вьюн' (тат.).
ит деген сёз кёчген магъанада жюрюген хансланы атлары болгъан сёз тутушла къураугъа къатышады: it тумч;г; (tel., Радл.), it пурд; (schor., Радл.), it буруну (osm., Радл.), it бурун (tob., Радл.), it мурун (къыргъ., Радл.), 'итбурун'; it ;д; (tel., Радл.) 'собачки' (кырдыкны аты); it когун (Радл.) 'хууанны бир тюрлюсю'; it хijары (osm., Радл.) 'колоквинт, ачы от, парпан'; it cir;k (kir., Радл.) 'бир тюрлю кырдыкны аты'; it ;з;м; (osm., Радл.) 'кийик жюзюм', it ;z;mi 'кийик жюзюм' (эрттегили тюрк тиллени жазмаларындан биринде); ит бурун 'итбурун' (къум.); ийт сарымсак бот. 'сарымсах'; ийт бурын бот. 'итбурун' ийт юва бот. 'ит сохан' (ногъ.); эт шомырты 'крушина'; эт эчеге 'талалы чырмауукъ ханс'; эт тигенеге бот. 'илинмек ханс, текели мюйюз, илинмек чыгъана, юч белюмлю ит тегенек' (тат.); ит тили чапыракъ бот. 'подорожник' (къарач.); кючюк чапыракъ 'подорожник' (къ.-малкъ.);
ит деген сёз омураусузла бла къанатлыланы атлары болгъан эркин эм кёчген магъанада жюрюген сёз тутушла къураугъа къатышады: эт бете 'губу' (тат.); it ciнг;гi 'чибинлени бир тюрлюсю' (osm., Радл.); it балыгы 'къурт-къумурсхаланы къауумундан бири' (osm., Радл.), йит шыбын зоол. 'ит чибин' (ногъ.), ит чибин (къ.-малкъ.); it ала каз (kir., Радл.) 'жерде уя ишлеучю чыпчыкъладан бири'; ит кючюк зоол. 'тели кючюк' (гусеница) (къ.-малкъ.);
ит деген сёз юй эм кийик жаныуарланы атлары болгъан эркин эм кёчген магъанада жюрюген сёз тутушла къураугъа къатышады: ит куш 'бёрю' (къыргъ.); it ;lli at 'къынгыраякъ ат, баймакъ ат' (osm., Радл.); ит къуйрукъ къой 'къуйрукъсуз къой' (къум.); ит башлы маймыл 'маймул' (тат.);
ит деген сёз санланы, чархны кесеклерини атларын кёргюзтген эркин эм кёчген магъанада жюрюген сёз тутушланы къураугъа къатышады: it diшi букв. 'ит тиши'; 'ал тишлери узун болгъан' (osm., Радл.); ит териси кибик 'къарыулу, кючлю' (букв. 'словно собачья шкура') (къ.-малкъ.); итбурун 'шиповник' (букв. 'собачий нос') (къ.-малкъ.);
ит деген сёз тюрк тиллени рузлама лексикасыны атлары болгъан эркин магъанада жюрюген сёз тутушланы къураугъа къатышады: it jїl[ї] 'ит бла байламлы жыл тергеу', 'ит жыл'; it jїl bir jeqirmin; aj 'ит жылны онбиринчи айында' (эрттегили тюрк тиллени жазмаларындан биринде); їt k;n[ї] 'рузламагъа кёре ит кюню' (эрттегили тюрк тиллени жазмаларындан биринде); къыргъыз, къараим тилледен тенглешдириу: ит жыл (къыргъ.); ит йылы (къараим) (рузламаны жаныуар тизмесинден);
айырма шартларына кёре, тюрк тилледе ит деген сёз кёчген магъанада жюрюген, тенглешдириучю, метафоралы кёчюучю сёз тутушла къураугъа къатышады, сёз ючюн: ит бичиучю, 'хайырсыз, эринчек адам' (къ.-малкъ.); итлегеге суу ичирирге 'ишсиз, юйсюз-кюнсюз, ауа-сауа айланыргъа' (къ.-малкъ.); эт котучесе 'зат этмеген, эринчек' (тат.); it ;r;r, kervan y;r;r нарт сёз 'ит юрюр, караван жюрюр (барыр)' (тур.); ит юрюр, (д)жел элтир нарт сёз (къ.-малкъ); ит гъаплар, кериван гечер нарт сёз 'ит юреди, караван барады' (къум.);
ит деген сёз тюрлю-тюрлю этим тамырла бла байламлыкъда жюрюй, бошалгъан магъагъанасы болгъан предикатив сёз тутушла къурайды, сёз ючюн: it ;p;дip (ком., Радл.) 'ит юреди'; бу дijapдa it г;зм;з (osm., Радл.) 'мында ит окъуна жюрюмез' [19: 1498 – 1499 б.].
Ит (эт, ийит, йит, ить) деген сёз, эркин эм кёчген магъаналы сёз тутушла да баш кесек болуп, энчи атланы, тукъум атланы, жер атланы, миллет атланы да къуралыуларына себеплик этеди.
Къазах антропонимияны жашау турмушларында, харкюнлюк-саясат болумларында тейричиликни тюрлю-тюрлю сыфатлары магъаналы жерни аладыла. Тейрилени санында келген бёрюню, чыпчыкъны, бир-бир ханс атланы ичинде итни атын да кёрюрге болады. Аны бла байламлы тюрк тилледе эки тамырдан къуралгъан, ит деген сёз бла байламлыкъ жюрютген энчи атла тюбейдиле, сёз ючюн: Итбай – ит + бай; Италмаз – ит + алмаз [5: 195 б.].
Башкир тилде энчи атланы кёбюсюнде бурун заманладан келген адетле бла ийнаныуланы ызы къалгъанды. Аллай адетледен бири – сабийлен аман кёзден, жин зарандан, замансыз ёлюмден сакълар ючюн алагъа эриши 'ит' атла атап болгъандыла, сёз ючюн: Этекэй (эт 'ит'), Эталмас (эт 'ит' + алмас 'алмаз') [14: 244 б.]. Италмас деген атха тюрклюледе (османлылада) да тюберге болллукъду [6: 33 б.]. Алгъын заманлада аллай атланы сабийлери кёп ёлген адамла жангы туугъан къагъанакъларына атагъандыла, нек дегенде ата-анала сёзсюз ийнана эдиле ит ат бла балаларын кёзден, шайтандан, жинден сакъланныкъларына. Жинлени ажашдырырча, терс жанына бурурча адамла къагъанакъны керти атын букъдуруп, анга жалгъан, ётюрюк ат айтып болгъандыла.
Сабийни жанын жин зарандан сакълар ючюн башкирли тиширыула энди туугъаннга кырк ямаудан (къыркъ бир юйден алыннган журунчукъладан) этилген ит койлек 'ит кёлек' кийдире эдиле. Битеу тюрк халкълада да бёрюле бла, итле бла да байламлы жюрюген атла жан, саулукъ сакълауну борчун толтура эдиле, сёз ючюн эриши, ушагъыусуз, адамны эниш этген атла къара кючлени къоркъутургъа, къурутургъа деп айтылгъандыла.
Орта Азияны бла къазахлыланы халкъларында энди туугъан сабийни къыркъ кюнден сора къыркъ бир юйюрден алыннган жамаудан (кырк ямау) тигилген  кёлекчикни кийдире эдиле. Ала анга ит койлек дегендиле. Аны бла байламлы адетден а Итбай, Итбас 'Итбаш', Италмас, Кушик 'Кючюк' д.а.к. атла къуралгъандыла [8: 89 – 95 б.]. Къарачай-малкъар тилде да 'ит' деген кесекден къуралгъан сёз тутуш тукъумла да тюбейдиле, сёз ючюн: Итийлары, Кучуклары. 
Тюрк миллетлени бурун заманларындан келген тил жазма эсгертмелеринде ит деген сёз, ат тамырла бла байламлыкъда жюрюй, энчи атла къурагъанды: ; t saman [4: ссылка]. Бусагъатдагъы къыргъыз тилде Ит куйрук деген энчи ат да тюбейди [11: 305 б.].
Эрттегили кенг тюзледе жашагъан (Дешт-и-Кипчак) кёчгюнчю миллетлени адамлары итге сюрюуню сакълагъаны ючюн табынып болгъандыла. Бурун заманладан бери Шимал Алтайда жашагъан адамла итге тейриледен бирине табыннганча табынып тургъанларына кёп тюрлю бёлюннген миллет атла да шагъатлыкъ этедиле, сёз ючюн: кучук, итлар, ит-барак. Дагъыда бурундан келген айтыулагъа кёре, тюрк халкъла ата-бабаларын итден туугъаннга санап болгъандыла, эм итни эркегырыуну бети, даражасы бла  тенглешдиргендиле. Сёз ючюн къыргъызлыла кеслерин Кызыл-Тайгандан 'Къызыл Итден' туугъаннга санагъандыла [2: 302 б.]. Дагъыда алада кучук кыз 'гитче къызчыкъ' деген сёз тутуш да тюбегенди.    
Къыргъызлыла  кеслерин къызыл, неда сары итден туугъаннга санагъандыла, аны бла бирге байламлы уа аланы тиллеринде къызыл ит, сары ит деген сёз тутушла уа энчи жюрюгендиле. Эрттегили мифологиялада кёз къарамлагъа кёре, къызыл ит къыркъ къыз бла байламлыкъ жюрютгени себепли къыргъызлыла туугъандыла. Аны ючюн узбеклиле алагъа ит къыргъыз, неда ит миллет деп ататагъандыла [16: 156 б.].
Аллай мифологияланы С. М. Абрамзон къыргъызлыла итге табыныулары бла байламлы эсеплейди [1: 287 – 289 б., 362 б.]. Къыргъыз миллетде тамата тёлюню ичинде акъ ит деген ырыс болгъаны себепли, куба ит дегендиле, алай бир-бир аз кезиуледе итге сабийлени, уллуланы да аурууладан, жашау къыйынлыкъладан, заранладан сакълагъаны ючюн ак ит дерге да тюшгенди.
Бурун заманланы миллет айтыуларына кёре, тюрклюле итге уллу багъа, сый бергендиле, аны себепли ит атлагъа китаплада, тарых материаллада терк-терк тюбей  турургъа боллукъду, сёз ючюн къыпчакълада Святослав Киевскийни 1184 жылда хорлагъан ханны аты Кобяк болгъанды. Рум сельджукланы визирини аты уа Садэддин Кобяк болгъанды [24: 243 б.].
K;p;k 'ит' деген сёз бурун тюрк миллетлени эсгертме жазмаларында да тюбегенди, сёз ючюн: k;p;k teq ;rarl;r 'итле кибик юредиле' (эрттегили тюрк тиллени жазмаларындан биринде). Дагъыда k;;;k деген сёзге тенглешдириу кёз къарам бла къараргъа боллукъду: K;;;k tem;r – энчи ат (эрттегили тюрк тиллени жазмаларындан биринде).
Орус-къыпчакъ миллетлени араларында терен байламлыкъны белгилеген «Повесть временных лет» (1095 ж.) деген жыл къайтарыуда (жыл жазмада), бир талай энчи къыпчакъ атланы санында Итлар деген къыпчакъ бийни аты он кере сагъынылады. Ол тарых ишде Итларевич деген башха энчи ат да тюбейди. «Поучение Владимира Мономаха» деген ишде уа Итларева чадь сёз тутуш жюрюйдю [18: 227 – 228 б.]. Ол энчи къыпчакъ ат орус былевой эпосда да бир талай кере кёрюнеди [17: 222 б., 22: 110 б.].
Жыл къайтарыуну текстлерин тинтген А. Зайончковский айтханнга кёре, сёз эки къыпчакъ жыйыннга башчылыкъ этген эки аскер таматаны юсюнден барады. Ол къыпчакъ миллет атлагъа уа жыл къайтарыучу энчи атлагъача къарайды. Ол затны алай болгъанына ит 'собака' деген сёзден кёплюк санны жыйымдыкъ магъанасын белгилеген -лар деген аффиксни кючю бла къуралгъан Итлар деген энчи атны форма бла байламлы жаны да шагъатлыкъ этеди. -Лар/-лер деген жалгъау энчи тукъум атлада кёплюк санны бла жыйымдыкъ магъананы белгилегенден сора да, башхача айтханда, Итлар деген сёзде итлени кёп болгъанларын кёргюзтеди. А. Зайончковский эс бургъаннга кёре, ит деген сёз тюрк миллетлени тиллеринде тукъум эм энчи ономастикада термин магъанада жюрюген сёз тутушла къурауда кёп хайырланады.  [7: 317 б.].
И. Г. Добродомовну оюмуна кёре, миллет ат бла энчи ат бир бирден айырылмай жюрюген кезиуле да тюбейдиле, сёз ючюн, нек дегенде ол  Ытлар канны деген тюрк изафет конструкцияны орус тилге кёчюрюлгени бла байламлыды. Аны, башхача айтханда, хан Итларей, хан Итларь деп да ангыларгъа боллукъду.
И. Г. Добродомов Итларь деген къыпчакъ атны Махмуд Кашгарскийни  сёзлюгюнден алыннган ытка деген сёз бла байламлыкъда айтханына кёре, ол оним, сёзлюкден алыннган терминнге ушаш, тилни ахыр ачыкъ тауушларындан къуралады. Сёзлюкде Итлар деген энчи ат бериучю болушну формасында 'к;ф' деген кючлендириучю кесекчик бла хайырланады, ол а ытка 'собаке' деген сёзде ахыр вокализмни жюрюуюне шагъатлыкъ этеди. Итлярь деген энчи ат В. Н. Татищевни «История» деген ишинде да бериледи, ол а итлар деген сёзню жумушакъ вариантыды [3: 223 б.].
Д. А. Росовский кесини «Печенеги, торки и беденеи на Руси и в Угрии» деген статьясында итларь деген сёзню тюрк миллетлени география атларыны ичинде Итларь деген микротопоними бла байламлыкъда ачыкълайды.Аны бла бирге Итларь деген сёз станцияны аты да болады [23: 61 б.].
Ростов областьны узакъ районларыны жер атларыны ичинде  Итларь деген къыпчакъ ханны аты аталагъан элледен бири да жюрюйдю. Аны билмей тургъанлай къыпчакъ ыстауатда боярла ёлтюрген эдтле. Итларь деген жер ат къыпчакъла бла эрттеден бери жюрюген терен байламлыкъны шагъатыды [20: 277 б.].
И. Г. Добродомов Итларь деген эм андан къуралгъан энчи атланы, жер атланы, миллет атланы ортада байламлыкъларын тенглешдирип ачыкъларгъа кюреше, аладан къайсы баш, къайсы сансыз болгъанын билирге излейди. Ит ‘собака’ деген битеутюрк апеллятивден къуралгъан Итларь, Итларевич, Кытань деген энчи атла, «Повесть временных лет» деген иш шагъатлыкъ этгеннге кёре, адам атлача, жер атлача, миллет атлача бирча терен хайырланнгандыла  [3: 225 б.]
Къарачай-малкъар тилде ит деген сёз апеллятив эм энчи ат формалада жюрюйдю, кёп жерледе хайырланады: эркин эм кёчген магъанасы болгъан сёз тутушлада, бош эм къош айтымлада, нарт сёзледе, адам, жер, суу, тау атлада. Ит деген сёз география терминле къурауда энчи жерни алады, аны болушлугъу бла кёп тау атла къуралгъандыла: Ит кол [Ит къол] – Бахсан суну башында, сол жанында бир жанлы гитче тар; Къарачай-малкъар тилде Ит къол деген сёз тутуш эки кесекден къуралады ит эм къол. Ол тарны ичи бла баргъан суучукъну эм тау тёппени атлары да бир кибикдиле, ала ит деген сёзден къуралгъан сёз тутушладыла [21: 43 б., 12: 72 б.].. Къарачай-малкъар тилде Ит-кая-баши [Ит-къая-башы] (3193м.) деген юч бёлюмден къуралгъан сёз тутуш да тюбейди: Кавказ тауланы ичинде шимал жанында, Чегем бла Холам черекни арасында орналгъан теппеди. Ол таугъа аллай ат аны къурамы ит башха ушагъаны ючюн айтылгъанды [21: 43 б.].
Ит деген сёзню айырма шартларындан бири недеди десенг, ол да аны синтаксис позицияда орналыуууна кёре, битеу да тюрк тилледе эки тюрлю хайырланады: бирде сёз тутушну аллында келеди, бирде уа ахырында.

Кысхартыула:

башк. – башкир тил
къараим – къараим. тил
къ.-малкъ. – къарачай-малкъар тил
къарач. – къарачай тил
ком. – коман наречие
къум. – къумукъ тил
kir – къыргъыз тил
къыргъ. – къыргъыз тил
ногъ. – ногъай тил
osm. – осман тил
schor. – шор тил
тат. – татар тил
tel. – телеут тил
tob. – тобол наречие
тюрк – тюрк тил
южн. къыргъ – къыбла къыргъыз тил

Хайырланнган литература:
Абрамзон С. М. Киргизы и их этногенетические и историко-культурные связи – М., 1971, сс. 287 – 289
Валиханов Ч. Ч. Собрание сочинений. – М., 1958, т. 1,  2,
Добродомов И. Г. Антропонимы или этнонимы. В сб.: Ономастика Востока – М., 1980, с. 223
Древнетюркский словарь. – Л., 1969. – 676 с.
Жанузаков Т. Социально-бытовые мотивы в казахской антропонимии. В сб.: Личные имена в прошлом, настоящем, будущем. – М., 1970.
Жеркешева Г. Е. Kicire ат кою тарихынан. «Вопросы казахского языкознания», 1959, №1.
Zajaczkowski A. Zwiazbi jezykowe polowiecko-slowianskie. Wrociau, 1949
Илимбетов Ф.Ф. Личные имена как источник при изучении древних верований башкир. В сб.: Ономастика Поволжья. – Уфа, 1973.
Караимско-русско-польский словарь. – М., 1974 – 687с.
Карачаево-балкарско-русский словарь. – М., 1989. -
Киргизско-русский словарь. – М., 1965. – 973с.
Коков Дж.Н., Шахмурзаев С. Балкарский топонимический словарь. – Нальчик, 1970.
Кумыкско-русский словарь. – М., 1969. – 408с.
Кусимова Т. Х. Из истории личных имен башкир. В сб.: Личные имена в прошлом, настоящем, будущем. – М., 1970.
Ногайско-русский словарь. – М., 1963. – 562с.
Петров К. И. Тюркские средневековые этнотопонимы от числительного семь (к происхождению топонима Джети-Суу - Семиречье). В кн.: Ономастика Средней Азии, вып. 2. – Фрунзе, 1980. – С 149 – 164
Плетнева С. А. Печенеги, торки и половцы в южнорусских степях. – «Материалы и исследования по археологии СССР», № 62. – М.-Л., 1958.
Полное собрание русских летописей. т.1. Лаврентьевская летопись. Изд. 2. – Л., 1926, сс. 227 – 228
Радлов В.В. Опыт словаря тюркских наречий. – СПб., 1893, т. 1, ч. 2. 1914 с.
Россия. Полное географическое описание нашего отечества. Настольная и дорожная книга для русских людей/ под ред.В. П. Семенова и под общим руководством П. П. Семенова и В. И. Ламанского. т.1. Московская промышленная область и Верхнее Поволжье. СПб., 1899.
Рототаев П. С. Краткий словарь горных названий Кабардино-балкарии. – Нальчик, 1969.
Рыбаков Б. А. Древняя Русь. Сказания, былины, летописи. – М., 1963.
«Seminarium Kondakovianum». 6. Praha, 1933.
Сулейменов О. Аз и Я. – Алма-Ата, изд-во «Жазушы», 1991.
Татарско-русский словарь. – М., 1966. – 863 с.
Турецко-русский словарь. – М., 1996.