Матыльки над багнай

Міхась Южык

Матылькі над багнай

фантастычная аповесць

1

Чарада гэтых дзіўных падзей пачалася для журналіста Максіма Мялешчыка з паломкі яго аўтамабіля. Максім пракорпаўся са сваім “Audi” 1985 года выпуску ўсе выхадныя, але быў вымушаны-такі аддаць яго ў рамонт і, пачынаючы з панядзелка, ездзіць у рэдакцыю на грамадскім транспарце. А гэта было і непрывычна, і невыгодна.
Праседзеўшы амаль усю ноч з панядзелка на аўторак перад кампутарам, Максім саснуў толькі на пару гадзін, не выспаўся і раніцой у кепскім настроі пасварыўся з цешчай.
Помніцца, Максіму не спадабалася, як Надзея Вікенцьеўна адрэагавала на яго просьбу адвесці сына ў школу. Яна з’едліва заўважыла зяцю, што і так водзіць туды Пецьку штодня, а ён, бацька, нават забыўся, калі тое рабіў, — так што, маўляў, нагадваць ёй не трэба, ды яшчэ такім тонам…
— Якім гэта тонам?! — сярдзіта ўтаропіўшыся на цешчу, палез у сварку Максім. — Тон вам не падабаецца… Я вось усю ноч пракарпеў і зараз пабягу да вечара жылы рваць!
— Чаго ты крычыш? — спакойна прамовіла Вікенцьеўна, пагардліва слізганула па зяцю позіркам і патэпала на кухню. — Я ў твае справы не ўмешваюся, — ледзь чутна буркнула яна.
У гэтых апошніх словах Максім улавіў іронію.
— Што значыць — справы?! — уляцеў ён услед за цешчай у кухню. — У мяне ўсе справы — грошы зарабляць, каб кватэру купіць нармалёвую, каб з гэтага агорклага раёна з’ехаць. Мне вось і машыну трэба мяняць! — далучыў ён у сваю тыраду адчайныя ноткі, успомніўшы пра паламаны “Audi”.
— Ну дык і мяняй, чаго ты да мяне прычапіўся? — сказала яму Надзея Вікенцьеўна; у гэты момант яна завіхалася над плітой.
І тут Максім сапраўды зразумеў, што паводзіць сябе нядобра, што заеўся з цешчай зусім без усякіх падстаў і што просьба яго адвесці першакласніка сына ў школу была недарэчная. Але, каб даастатку пагасіць раздражненне, ён усё-такі кінуў:
— Чорт ведае, што ў вас за дом! — І выйшаў з кухні, вырашыўшы не снедаць.
Ужо душачыся ў тралейбусе між беспардонных дзядзькоў і цётак, успомніў Максім гэту апошнюю сваю фразу. “Чортаў дом!” — паўтарыў ён пра сябе колькі разоў з нейкім вярэдлівым смакам.
Рэч у тым, што трыццацідвухгадовы Максім Мялешчык быў удаўцом ужо трэці год. Ды каб проста ўдаўцом…

2

У рэдакцыі Максім мімаходзь павітаўся з парай-тройкай супрацоўнікаў, што трапіліся ў калідорах, прайшоў у кабінет і шуснуў у сваю кабінку, дзе стаяў рабочы стол і кампутар. Такіх кабінак у памяшканні было шэсць. Зроблены яны былі з драўляных шчытоў, што адгароджвалі сталы супрацоўнікаў з трох бакоў, — каб стварыць нейкае падабенства інтыму творчасці. Вышыня шчытоў была метр сорак, так што, устаўшы з крэсла, можна было зазірнуць паўзверх да суседа, ці ўвогуле агледзець памяшканне.
Рабочы стол Максіма Мялешчыка мясціўся вельмі ёмка: у аддаленым ад увахода куце ля акна, прычым адзіны незатулены шчытом яго бок амаль упіраўся ў сцяну. Каб прайсці да Максіма, трэба было яшчэ злаўчыцца ўціснуцца між правым бокам стала і сцяною. Да прыкладу, Светка Касаткіна, суседка па кабінеце, пастаянна лаяла Максіма за гэта, бо з прычыны таўшчыні цела прабрацца да яго не магла і мусіла весці службовыя перамовы звонку — наваліўшыся масіўным бюстам на шчыт.
На гэты раз Максім, калі праходзіў па кабінеце, мелькам заўважыў, што толькі ў адной кабінцы сядзіць чалавек — Васіль Пружаніч, а астатнія пустуюць. Ён кінуў яму “Прывітанне” і атрымаў такое ж таропкае “Прывітанне” ў адказ.
Мялешчык уключыў кампутар і вызваў з кодавай паштовай скрыні файл, над якім шчыраваў дома ўсю ноч. Гэта была сістэмная распрацоўка серыі артыкулаў павышанай важнасці, з дапамогай якіх галоўны рэдактар меркаваў “разабрацца” з газетай “Новы камерсант”, што канкурыравала з імі.
Гэта была тыповая вайна за чытачоў і рынкавы поспех паміж камерцыйнымі газетамі, звычайная грызня ў інфармацыйнай прасторы, дзе прыдатныя ўсе самыя брудныя сродкі. У прынцыпе, для такой работы і трымаў галоўны Максіма Мялешчыка, які, трэба прызнаць, быў майстар сваёй справы. Максім атрымоўваў афіцыйна ўдвая больш за любога журналіста выдання і, апрача таго, у выпадку поспеху чарговай скандальнай кампаніі меў шалёныя прэміяльныя. Гэта, зразумела, ведалі ўсе супрацоўнікі газеты і недалюблівалі яго з прычыны затоенай зайздрасці. Да таго ж Максім быў рэзкі і нецярпімы ў зносінах, а збольшага — нелюдзім.
Што тычыцца цяперашняга Максімавага задання, то яно ставіла на мэце любой цаной панізіць рэйтынг і тыраж “Новага камерсанта”. Для гэтага меркавалася па ўжо часткова здабытым кампрамаце напісаць і запусціць серыю артыкулаў, дзе ўсе грашкі і агрэхі памянёнага выдання будуць перабольшаны, скажоны ў патрэбны бок, а факты падтасаваны такім чынам, каб чытач не разабраў, дзе хлусня, а дзе праўда.
Пасля двухтыднёвай апрацоўкі ўжо сабранага кампрамату, Максім сёння ноччу нарэшце завяршыў канцэптуальную схему артыкулаў і перагнаў па Сеціве ў сакрэтную паштовую скрыню. Цяпер жа, па прыходзе на работу, ён набраў патрэбны (невядомы нават галоўнаму) код тае віртуальнай скрыні і вызваў схему на экран.
Хвілін дваццаць ён уважліва яе правяраў і вывяраў, а тады, цалкам ёй задаволіўшыся, пераправіў па тым жа Сеціве начальніку — галоўнаму рэдактару Сяргею Кузьмічу Вострыкаву.
Сяргей Кузьміч прыбыў у рэдакцыю толькі праз пару гадзін. Але ўжо з дарогі пазваніў Мялешчыку па мабільніку і папытаўся, ці гатовы “Абрыс” (гэта была кодавая назва схемы артыкулаў).
Размова ў кабінеце галоўнага вялася сам-насам і, зразумела, за шчыльна зачыненымі дзвярыма. Вострыкаў у прынцыпе адобрыў схему і нават пахваліў Максіма, хоць і звярнуў увагу на сумніўныя і “вузкія” месцы ў яго распрацоўцы. Ён даў яму яшчэ два дні на ўдакладненне і выпраўленне. Да таго ж трэба было працягваць збор і апрацоўку кампрамату. Непасрэдна зборам займаўся не Мялешчык, а спецыяльныя сакрэтныя агенты. Інфармацыя перадавалася імі Максіму па-рознаму: часткова перапраўлялася па Сеціве, часткова даводзілася ў вуснай форме пры таемных сустрэчах. У Мялешчыка была фенаменальная памяць.
Якраз на сёння, у тры гадзіны дня, была дамова на такую сустрэчу ля адной кавярні ў цэнтры горада. Максім спаткаецца з жанчынай, нібыта сваёй каханкай, і тая, шпацыруючы з ім пад руку, гуллівым маладым галаском выкладзе Мялешчыку досыць сур’ёзныя факты.

3

Да месца спаткання было якіх тры прыпынкі на метро. Максім зайшоў у вагон, сеў на свабоднае месца і прывычна агледзеўся па баках. І тут жа заўважыў, як нейкі мужчына, што стаяў ля супрацьлеглай сцяны, падпіраючы спінай дзверы, неяк паспешліва апусціў вочы пры сутыкненні з Максімавым позіркам. А можа, здалося? Не, мужчына ненатуральна марудна павярнуўся да Мялешчыка спярша бокам, а затым і адвярнуўся зусім. Быў ён у цёмна-карычневым вынашаным вясновым плашчы (на двары — пачатак красавіка) і нейкім недарэчным капелюшы з празмерна шырокімі палямі. Дзіўна, але Мялешчыку падалося, што спіна гэтага суб’екта чымсьці яму знаёмая…
Максім апусціў вочы на свае чаравікі і задумаўся. Няўжо наладзілі за ім сочку яшчэ перад пачаткам газетнай вайны? Малаверагодна. Дый ці варта аўчынка вырабу? Не той гэта маштаб разборкі, каб аказваць псіхалагічны ўціск, наймаць шпегаў, біць морду ў цёмных завулках… Дарэчы, пра “біць морду”: гэта бывала — за некалькі гадоў службы білі пару разоў. Але ж білі пасля яўных паскудстваў, хлусліва-абразлівых артыкулаў супраць канкрэтных уплывовых асоб, прычым апублікаваных Мялешчыкам пад уласным імем. Дый не дамагліся яны гэтым нічога, а, наадварот, займелі на сваю галаву новыя праблемы — новыя, яшчэ з’едлівейшыя і паскуднейшыя, артыкулы ад М.Мялешчыка. З таго часу ён і праславіўся як чалавек натурысты і бясстрашны. Ужо два гады як яго ніхто не кранаў.
Цяпер жа ўсё не так, думаў Максім. Прычына будучай газетнай грызні — збольшага амбіцыі і асабістая непрыязнасць уладальнікаў гэтых выданняў. Нават галоўны рэдактар тут — выканаўца, і толькі. Акрамя таго, план трымаецца ў строгім сакрэце, а Максім, як ужо стала завядзёнкай у апошнія гады, будзе публікавацца пад псеўданімам. На гэты раз — “Карней Карчэўскі”. Есць у гэтым словазлучэнні нешта гучнае, запамінальнае, і адначасова гнеўнае і непахіснае. Максім выбітна выдумляў сабе псеўданімы. Ключавым словам для “Карнея Карчэўскага” ён абраў “корч”. Паспрабуй выкарчуй!
Мялешчык асцярожліва падняў вочы на дзіўнага незнаёмца, але таго на ранейшым месцы не аказалася — зараз ён стаяў і падпіраў спінаю дзверы ў пярэднім канцы паўпустога вагона. Стаяў, хаця вольных месцаў не бракавала. І дзіўна, зноў сутыкнуўшыся з Максімам позіркамі, незнаёмец паспешліва апусціў вочы долу і павярнуўся да Максіма спінай. Зноў гэты выцерты на лапатках карычневы плашч…
“Чортведама што! — мысленна вылаяўся Максім, і тут жа падумаў: — Гэта проста нервы мае разгуляліся. Ад начнога недасыпу”.
Але, калі выйшаў з вагона на патрэбным прыпынку, ён усё ж прыняў сякія-такія меры перасцярогі. А іменна пільна агледзеў тунэль перона і выйшаў з яго не адразу, а сеў на лаўку і прапусціў пару цягнікоў, крадком цікуючы па баках. Час яшчэ дазваляў. Але паколькі на гэтым прыпынку народу было нямала, то і пэўнасці ў тым, што незнаёмец не вышмыгнуў з вагона і не змяшаўся з натоўпам, у Мялешчыка не было.

4

Вечар Максім правёў у рэдакцыі. Апрацоўваў атрыманы ад агента матэрыял, меў некалькі гутарак з Вострыкавым. Заседзеўся ён дапазна. Калі выйшаў на вуліцу, каб ехаць дадому, было ўжо каля адзінаццаці гадзін.
І хоць за рэдакцыйнай мітуснёй Максім начыста забыўся пра свае падазрэнні наконт мужчыны ў капелюшы, перад уваходам у метро ён пра яго ўспомніў і адчуў не тое што трывогу, а нейкую няёмкасць, ці што. У прынцыпе Мялешчык моцна не рызыкаваў, бо напрацаваны матэрыял па сакрэтных тэматыках ён ніколі не насіў з сабой на дыскетах, нават на рабочых кампутарах не захоўваў, а, як ужо адзначалася, пераганяў у віртуальныя паштовыя скрыні. І тым не менш Максім завагаўся: чаму б не ўзяць таксі? Не так гэта для яго і дорага… Але ж менавіта з-за дарагоўлі гэтага транспарту Максім, не будучы на сваіх “колах”, амаль ніколі на ім не ездзіў. Мялешчык быў скупаваты. Да таго ж ненавідзеў сквапныя твары вадзіцеляў таксі, на якіх было напісана, што ашукаюць цябе не маргнуўшы.
І на гэты раз, павагаўшыся, ён усё-такі паехаў на метро, а затым з паўгадзіны тросся на расхлябаным тралейбусе да свайго мікрараёна. Аднак у дадзеным выпадку перамагла не яго прыродная скупасць, а натурыстая ўпартасць. Маўляў, хоча нехта, каб я спасануў, дык вось хрэн вы ўгадалі — знарок буду ездзіць як ездзіў.
Дома сын ужо спаў, цешча драмала перад уключаным тэлевізарам і пры з’яўленні зяця ачулася. Але Максім адно сунуў у залу галаву, спытаўся: “Усё нармальна?” — і, нават не дачакаўшыся ад паўсоннай старой адказу, пашыбаваў у свой пакой. У яго не было часу на падрабязныя цешчыны расповеды пра тое, як яны з унукам правялі сённяшні дзень. А калі б што нядобрае здарылася, то Вікенцьеўна адразу звязалася б з ім па мабільніку.
Максім уключыў кампутар, вызваў па Сеціве патрэбны файл і пачаў з ім работу. Мялешчык быў “савою”, і творчае натхненне часцяком прыходзіла да яго поначы. Вось і зараз ён адчуў нейкі ўнутраны покліч на тое, каб даць пачатак загаловачнаму артыкулу з серыі, што ён рыхтаваў.
Справа пайшла ўдала і спорна. Тут нават важны быў не аб’ём напісанага, а важна было ўзяць правільны тон — такі, каб чытач з першых жа радкоў захапіўся і прытым адчуў, што гэта толькі кветачкі, а ягадкі будуць наперадзе, то бок у наступных нумарах. Максім бясспрэчна валодаў майстэрствам уцягваць чытача ў свой тэкст. Мова яго была жывая і колкая. Сюжэтную лінію ён трымаў выразна, для чаго адразу ж акрэсліваў сутнасць справы, указваў чытачу на адмоўнага героя артыкула, учапляўся ў яго бульдожай хваткай і ўжо не выпускаў да канца. Гэты адмоўны герой затым “абрастаў” сябрукамі і сувязямі, выяўляліся яго шматлікія нячыстыя палюбоўніцы, знаходзіліся фізічныя і псіхічныя заганы — адным словам, герой дэманізаваўся. Усё гэта прыпраўлялася тонкімі намёкамі на крымінальную сутнасць героевага бізнесу, але нічога канкрэтнага — каб не патрапіць пад суд — Максім не ўказваў. Тут неабходна было ведаць пэўныя юрыдычныя законы, і Мялешчык іх ведаў у тонкасцях. За што і надзвычай цаніўся начальнікам Вострыкавым.
І што дзіўна, пры такім майстэрскім валоданні пяром, пры шырока прызнанай славе тонкага псіхолага і казуіста, карацей — мацёрага журналюгі, Максім Мялешчык зусім нямогла выглядаў практычна ва ўсіх літаратурных жанрах, дзе, як амаль кожны журналіст, час ад часу сябе выпрабоўваў. На першых курсах журфака ён пісаў лірычныя вершы, якія не ўражвалі не толькі выкладчыкаў, але і сакурснікаў. Затым, паралельна з фельетонамі ў сценгазету, ён спрабаваў свае сілы ў “сур’ёзнай” прозе і нават заносіў некалькі апавяданняў у часопісы. Усюды яму адмаўлялі, называючы розныя прычыны, найчасцейшай з якіх была тая, што малады аўтар не ведае жыцця і яму трэба пасталець ды прыдбаць пэўны досвед. Але і прыдбаўшы досвед, і займеўшы справядлівую славу журналіста, Максім па-ранейшаму не мог пісаць “сур’ёзную” прозу. Не ў тым сэнсе, што ўвогуле не пісаў — у яго загашніку ляжала рукапісаў на добрых дзве кнігі, — а не мог напісаць нічога вартага. І самае трагічнае, што Максім, у адрозненне ад большасці графаманаў, выразна адчуваў гэта. Адчуваў, але не мог дашукацца прычын сваіх няўдач. Гадоў пяць назад, скарыстаўшы набытыя сувязі ў літаратурным свеце, ён апублікаваў некалькі апавяданняў у тоўстых часопісах, і цяпер аб гэтым шкадуе. Бо неяк за бяседным сталом адзін падпіты знаны літаратар нахіліўся да яго і дабрадушна, на самае вуха, параіў не няславіць сваё імя, не друкаваць кепскіх апавяданняў. Максіма балюча заела гэтая шчырасць. Заела таму, што тое самае ён і падазраваў за сабой: апавяданні яго былі кепскімі. Пісаць ён, канешне ж, не перастаў, а перастаў каму-небудзь сваю пісаніну паказваць. Тварыў “для сябе”. Хаця хваравіта перажываў сваю літаратурную нямогласць.

5

Калі Максім накідаў у агульных рысах загаловачны артыкул, было ўжо каля чатырох гадзін ночы. Папраўляць і даводзіць да ладу ён будзе заўтра (а дакладней, сёння) у рэдакцыі. А пакуль — тэрмінова спаць.
У пакоі, што асвятляўся толькі экранам кампутара, стаяў цыгарэтны куродым. Мялешчык за работай няшчадна смаліў. Не выцягваўся тытунёвы дым і праз адчыненыя на балкон дзверы — ноч стаяла надзіва цёплая для гэтай пары і бязветраная.
Максімаў пакой быў цесны, квадратнай формы і сумяшчаўся з залай. У зале ніхто не спаў, і таму Мялешчык завёў сабе, працуючы начамі, курыць. Свае дзверы, а таксама дзверы з залы ў калідор ён зачыняў, і дым цыгарэт, калі і даходзіў да пакоя, дзе спалі цешча з сынам, то ўжо досыць аслабленым.
Ён выключыў кампутар і прайшоў на балкон. Зірнуў са свайго пятага паверха ўніз, агледзеў змрочнае наваколле. Цяпер быў самы мёртвы час сутак, калі нават найзацятыя гулякі, аматары начной працы ці тэлевізара нарэшце сцішаюцца і адыходзяць у краіну сноў. У блізпрылеглых дамах свяціліся толькі два акны. Дваровыя ліхтары чамусь не гарэлі. Ці іх заўсёды адключаюць у гэты час?
Вярнуўшыся ў пакой, Максім запаліў маламоцны таршэр, выключыў кампутар і прыняўся рассцілаць тахту. Перад сном трэба было яшчэ наведаць прыбіральню, ванную і кухню. Ён управіўся з пасцеллю, скінуў майку і ў адных нагавіцах і тэпцях падышоў да дзвярэй. І тут ён пачуў за імі дзіўныя гукі. Нібы нехта таропка і мітусліва, лёгкай хадою снаваў па зале. Мялешчык, які ўжо быў узяўся за ручку дзвярэй, замёр і стаў напружана прыслухоўвацца. Вось крокі спыніліся, колькі секунд ніводзін гук не дасягнуў Максімавага слыху, а затым нехта два разы цяжка ўздыхнуў, усхліпнуў, сарваўся з месца і пусціўся тэпаць па зале ўсё той жа лёгкай, ледзь чутнай ступою.
І раптам страшная думка працяла Мялешчыка: ён ведаў, чые гэта крокі! Так хадзіла яго нябожчыца жонка…
У нейкай здранцвелай паніцы, на непаслухмяных ацяжэлых нагах, прадыбаў Максім на балкон. Наваліўся на біла, сутаргава хапаючы ротам паветра… Сэрца стукала-рвалася так, быццам мерылася выскачыць праз рот і паляцець долу. “Праклятая, яна і адтуль не дасць мне жыцця”, — падумаў Максім, і пакутлівая грымаса сказіла ягоны твар. Затым у нейкай безвыходнай роспачы ён сцяў кулакі, павярнуўся і кінуўся назад у пакой. Дабег да дзвярэй, але не адчыняў, а шчыльна прыпаў да іх вухам. З таго боку, акрамя лёгкага поступу крокаў, чулася і шалахценне… плацця, ці што?
“Праклятая!” — працадзіў скрозь зубы Максім, а тады схапіўся за ручку і адчыніў дзверы… Зала была пустая, у чым ён канчаткова ўпэўніўся, калі запаліў святло. Аднак ён яшчэ хвіліны тры апантана бегаў па ёй, зазіраў пад канапу, у шафу, пад стол. Нават адчыніў бар сакрэтніка.
Затым рашуча знасцежыў дзверы ў калідор, зрабіў крок наперад… і аслупянеў: з далёкага канца доўгага паўцёмнага калідора, з ванны, даносіліся гукі вады — нехта мыўся пад душам. Гукі былі да таго выразныя, што Максім чуў, як струменьчыкі б’юцца аб цела, а цела рухаецца, варочаецца, пераступае; струменьчыкі абцякаюць яго, збягаюць уніз, зліваюцца ў ручаінку, а тая знікае ў каналізацыі…
Здушаны стогн вырваўся з грудзей Мялешчыка, і ён памкнуўся да ванны па калідоры. Але што гэта? — з кожным яго крокам гукі ў ваннай цішэлі (хаця павінны былі ўзмацняцца) і зніклі зусім, калі ён падышоў да яе ўсутыч. Праз шчыліны было відаць, што святло ў ваннай не гарэла. Максім паспешліва яго ўключыў і рыўком адчыніў дзверы. Памяшканне пуставала. Ванна — абсалютна сухая. Не было відаць і кропелек ад пырскаў на сценах. Тут ніхто не мыўся ўжо некалькі гадзін.
“Праклятая!” — у каторы раз паўтарыў Максім, зачыніў дзверы ваннай і пасунуўся па калідоры. Праваруч быў пакой цешчы і сына. Мялешчык прыслухаўся і ўлавіў пахропванне Надзеі Вікенцьеўны. Але… але да гэтага слабага храпу выразна далучыліся гукі бягучай вады — яны зноў даносіліся ззаду. Максім рэзка крутануўся, у два скачкі дапяў ваннай і рвануў дзверы… “Вось што такое слыхавыя галюцынацыі, — неяк асуджана падумаў Мялешчык, сузіраючы пустое памяшканне. — А гэта, між іншым, пагражае вар’ятняй”, — заключыў ён.
Вяртаючыся ў свой пакой, ён заткнуў пальцамі вушы. У медыцынскай скрыні адшукаў вату, зрабіў тампоны, намерваючыся з іх дапамогай абараніцца ад гэтага наслання.
Ужо з тампонамі ў вушах ён наведаў туалет, кухню, дзе выпіў паўбутэлькі кефіру, яшчэ раз зазірнуў у ванны пакой.
Але, калі лёг у пасцель, неўзабаве пачуў усё тыя ж крокі за дзвярыма —  нітрохі не аслабленыя вушнымі затычкамі жаночыя крокі… Чорны, пякельны жах агарнуў яго існасць. Максім падхапіўся з тахты, таропка нацягнуў штаны, напяў на голае цела світэр і выскачыў з пакоя. У калідоры, не запальваючы святло, ён адшукаў свае туфлі і ціхутка выйшаў з кватэры. Праз пяць хвілін Мялешчык подбегам рушыў па начным двары, прагна ўбіраючы ў лёгкія жыватворнае паветра.
Ён уцёк ад гукаў, але на змену ім прыйшлі не меней вярэдлівыя і гнятлівыя думкі…

6

Два гады Максім хаваўся ад гэтай праблемы. Ён збудаваў вакол сябе ўяўную непрыступную цытадэль і адно праз вузкія яе амбразуры меў зносіны з вонкавым светам. Ён з галавою сышоў у работу, хапаўся за самыя складаныя і небяспечныя справы, парваў з ранейшымі сябрамі-прыяцелямі, каб толькі забыцца на гэта. Ён думаў, што яно памерла, сцерлася, зліквідавалася. А яно толькі затаілася, пільнавала свой час. І вось сёння прыйшло. Прыйшло не праз нейкі прарэх у тае цытадэлі, а нарасло знутры, з яго існасці…
Ён і зараз не можа даць веры падзеям той страшнай пары. Нібы адбываліся яны не насамрэч, а явіліся ў начным, потным і ліпкім, кашмары… Два з паловай гады назад Максімава жонка Наташа, актрыса, кінула яго “дзеля лепшае долі”, збегшы ў Маскву з адным заезджым рэжысёрам, што здымаў тут фільм. Ён абяцаў ёй галоўныя ролі, абяцаў славу, грошы і ўсе магчымыя атрыбуты шчасця. За грошы тыя Наташка, ужо з Масквы, гразілася адсудзіць у Максіма сына — чатырохгадовага Пецьку, якога яна пакінула. Упэўненая ў сабе, яна насміхалася з яго — “адстаўнога” мужа.
…А Мялешчык па наіўнасці думаў, што ў іх усё нармалёва. Ды і як ён мог думаць іначай, калі нішто не прадвяшчала бяды, калі ён кахаў і яна, здаецца, кахала. Нарадзіла яму дзіця. На грошы, заробленыя цяжкай і не заўсёды чыстай працай, Максім купіў двухпакаёўку. А затым, за паўгода да тае катастрофы, яны ўгаварылі Наташыну маці прадаць сваю двухпакаёвую ў Гомелі, пераехаць да іх. На грошы ад продажу тае кватэры яны памянялі сваю двухпакаёвую кватэру на трохпакаёвую, выгадна купілі невялікую дачу. Яны меркавалі жыць, доўгія гады жыць разам… У тым і быў самы жах: калі раптам, па нейкай д’ябальскай волі, руйнуецца ўсё запаветнае і выпакутаванае. А каб хто ведаў, якое значэнне мела тады для Максіма сям’я, свой ціхі куточак! Для яго, выхаванца дзетдома, што не знаў ні бацькі, ні маці… Яна спляжыла ўсё, кінула ў ахвяру сваім подлым амбіцыям. Яна, небарака, уяўляла сябе вялікай актрысай. Так, яна вялікая актрыса, але толькі ў тым, як хітра і крывадушна разыгрывала ролю адданай жонкі і клапатлівай маці, — у тым, як спрытна яна сарвала з сябе гэтую дабрадзейную маску і выявіла сваё пачварнае, здрадніцкае аблічча. Яна нават старую маці сваю не пашкадавала, не падумала, што значыць для той застацца ў адной кватэры з зяцем, якому яе дачка наплявала ў душу. Яна пра тое не думала. Ёй, відаць, мроіліся натоўпы паклоннікаў, накіраваныя на яе тэле- і кінакамеры, мора кветак.
…Той прайдзісвет кінуў яе праз тры месяцы. Прычым разышліся яны, па чутках, са скандалам, з лютай узаемнай нянавісцю, і рэжысёр выкарыстаў усе свае маскоўскія сувязі, каб Наташку нікуды не бралі. І ёй адусюль давалі ад варот паварот.
Назад жа Максім не пусціў. Дараваць здрады, вагацца, слязлівіцца, ісці на ўступкі, мабыць, нехта і можа. Ды толькі не Мялешчык. Пасля ўцёкаў жонкі ў Маскву ён знаходзіўся ў псіхалагічнай прастрацыі не болей як двое сутак. А затым цвёрда і назаўжды парашыў: скончана, яе няма, яна для яго памерла — забыта і, так бы мовіць, зарыта. А інакш немагчыма жыць. І з’явілася вакол яго тая ўяўная цытадэль, мур, за якім засталося мінулае, колішнія сябры, успаміны. Нават цешча з сынам, што жылі пад адным дахам з ім, як бы засталіся звонку той цытадэлі. Максім нікога да сябе не пусціў, счарсцвеў, скамянеў духам.
І таму ніколькі не кранула яго, калі праз чатыры месяцы Наташка ўмольна запрасілася назад. “Вяртайся, — адказаў ён суха па тэлефоне, — калі зможаш жыць у адной кватэры са сваім ворагам”, — і абарваў сувязь. Яна больш не насмелілася яму званіць. Тэлефанавала агульным знаёмым, каб тыя яго ўлагодзілі. Максім з імі на кантакт не ішоў, парваў сяброўскае панібрацтва, а аднаму, Толіку Жукаву, нават прыгразіў “начысціць морду”, калі той ад яго не адчэпіцца.
Праз які месяц усе адчапіліся ад яго. А потым… потым быў страшны званок пасярод ночы, калі той жа Толік усхліпістым хлапчуковым голасам паведаміў, што Наташка памерла. Яна скончыла жыццё самагубствам, наглытаўшыся ў маскоўскім гасцінічным нумары таблетак. Яе знайшлі амаль праз суткі. Перадсмяротнай запіскі не выявілася. Хоць потым і дапырхнула да Мінска пагудка, што нібыта ў свае апошнія два месяцы Наташка пайшла па руках, патрапіла да сутэнёра, яе ўніжалі, білі, і яна не вытрымала.
…Хаваў яе Максім неяк не па-людску, бязлітасна. Адпрэчыў дапамогу колішніх сяброў, адзін паехаў у Маскву. Вярнуўшыся, на вакзале пагрузіў труну на заказаны катафалк, без заезду дамоў завёз на Чыжоўскія могілкі, дзе ўжо была вырыта магіла. Нанятыя хлопцы прывычна апусцілі труну, шпарка закідалі яе зямлёю. Толькі цешча і была з ім тады са сваіх… Праўда, сябры дазналіся-такі, дзе і што, прыехалі са спазненнем. Максім не кіўнуў ім нават, не тое што рукі не падаў. Ніякіх памінак па нябожчыцы ён не спраўляў. Па прыездзе дамоў тут жа ўключыў капмутар ды зацята і злосна ўнурыўся ў працу. Па сёння стаіць перад ім разгублены твар цешчы на могілках, яе бездапаможнае пытанне: “Як жа гэта, Максім, без памінак?.. не па-хрысціянску…” — і ўсхліпнула, бедная. Болем працяло тады Максімава сэрца, затросся ўвесь, сціснуў кулакі, узняў іх над галавою, прашыпеў роспачна: “А яна — па хрысціянску? Га? — Азірнуўся неяк баязліва на далакопаў, што здзіўлена на яго касавурыліся, і дадаў шэптам: — Маўчыце, Надзея Вікенцьеўна. Богам заклінаю: маўчыце…”
І замаўчалі яны, і больш слова адно аднаму на гэты конт не сказалі. За ўсе два гады. Сын жа, Пецька, якому тады чатыры гадочкі было, і зараз не ведае пра лёс сваёй маці. Як сказалі яму колісь, што “паехала з дзядзькам у Маскву”, так у Маскве яна для яго і дагэтуль. На пахаванні ён, вядома, не быў. Задае часам пытанні малы, цікавіцца, дзе мама Наташа. Хмурыцца на гэта Максім, а нядаўна і зусім наказаў Пецьку не пытацца пра маці. Менавіта з тае прычыны не можа ён з сынам падоўгу бываць, усе па ім клопаты на цешчу пераваліў. Не можа ў вочы Пецьку глядзець. І Надзеі Вікенцьеўне ў вочы — не можа. Так і жывуць яны адной як быццам сям’ёй, ды па розных баках цытадэлі…
 
7

Апанаваны такімі хваравітымі ўспамінамі, брадзіў Максім па мікрараёне да самага досвітку. Ачуўся, адно калі неба стала шарэць, калі з’явіліся першыя дворнікі.
У кватэру ён вярнуўся без пятнаццаці шэсць, пракраўся ў свой пакой і заваліўся спаць. Амаль дзве ночы без сну зрабілі сваю справу: ён адключыўся адразу і абудзіўся толькі а палове дзесятай — ад напорыстага сігналу мабільніка. Званіў галоўны рэдактар Вострыкаў. Сяргей Кузьміч раздражнёным голасам пытаўся, куды ён, Максім, прапаў і як справы з “Абрысам”. Мялешчык амаль не маніў, калі далажыў начальніку, што шчыраваў цалюткую ноч і толькі перад світаннем прыснуў. Галоўнае, што “ўсё на мазі”. Гэта адразу супакоіла Кузьміча, і ён сказаў: “Дзейнічай”, — што азначала: “Як  найхутчэй перасылай мне па Сеціве на прагляд сваю напрацоўку”. Гэта Максім і зрабіў цягам наступных дзесяці хвілін. А яшчэ праз дзесяць хвілін, похапкам выпіўшы кавы, ён паспешліва выходзіў з дому. Яго радавала, што цешча, відаць, пасля таго як завяла Пецьку ў школу, пайшла па крамах і што не давялося з ёй сутыкнуцца.
Па выхадзе з пад’езда Мялешчык павярнуў направа і пайшоў уздоўж свайго дома — у накірунку тралейбуснага прыпынку. З-за пакутліва праведзенай ночы і недасыпу ногі былі квалаватыя, а ўваччу скакалі зіхоткія мушкі. Аднак Максім ведаў, што пасля пятнаццаці хвілін жвавай хады ўсё гэта пройдзе. І тут… тут ён убачыў незнаёмца ў карычневым плашчы і капелюшы з шырокімі палямі. Той ішоў уздоўж супрацьлеглага дома, па паралельнай дарожцы, наўскос ад Максіма метрах у дваццаці. Што было рабіць? — даганяць, спыніцца, сачыць за гэтым чалавекам? Максім не ведаў. А таму не змяніў тэмпу хады. Незнаёмец рушыў прыкладна з яго хуткасцю — сутулы, з выцертым на лапатках плашчы, і глядзеў як быццам сабе пад ногі. Вось ён дайшоў да рага дома і завярнуў за яго. Зараз его не відаць.
Мялешчык бягом перасек нешырокі двор, у колькі секунд дасягнуў рага, за якім скрыўся незнаёмец… За рагом яго не было, не было і на дарожцы, па якой ён мусіў ісці. Не было і за другім тарцавым рагом дома, куды ён мог бы завярнуць, пакуль Максім яго даганяў. Не было анідзе.
…Увесь астатні дзень трывога, якую Максім гнаў ад сябе напружанай працай, усё-ткі не аціхала. Памятаючы пра начную галюцынацыю, пра крокі, уздыхі і ўсхліпы нібыта нябожчыцы жонкі, Мялешчык знарок заседзеўся ў рэдакцыі да гадзіны ночы. Каб вярнуцца дамоў, давялося раскашэліцца на таксі.
Была палова другой, калі ён пранік у кватэру. Дамашнія спалі. “Я ўжо трэці дзень з сынам не размаўляў, — падумаў Максім. — Трэба нешта мяняць”. Але што мяняць, як і калі, ён, канешне, не ведаў. Цяпер бы выспацца.
Раскінуў пасцель, упаў на яе як падсечаны і заснуў.
Гэтай ноччу яго нішто не трывожыла.
Мялешчык прачнуўся бадзёры і з неблагім настроем. Раніцой ён нарэшце спаткаўся на кухні з сынам, папытаўся ў таго пра вучобу, паабяцаў звадзіць на выхадныя ў цырк, нават пацікавіўся ў Надзеі Вікенцьеўны, ці не трэба чаго ў горадзе падкупіць. А яшчэ сказаў, што, калі адрамантуе машыну, будзе сам адвозіць сына ў школу. Знаходзілася яна, варта зазначыць, далекавата ад дома — кіламетра паўтара, і прыходзілася дабірацца да яе на аўтобусе. Мелася, праўда, і школа каля самага дома, але туды нармальны чалавек аддаваць сваё дзіця не стане — то быў нейкі бандыцкі прытон. Дый не дзіва — раён жа ў іх далёка не рэспектабельны. Але нічога: на шматлікіх ашчадных Максімавых кніжках ужо ляжала сума, дастатковая для пакупкі кватэры ў цэнтры горада. Хутка яны адсюль з’едуць, а тады… А што — тады? О, тады нарэшце Максім кіне сваё турботнае месца працы і зоймецца нечым спакайнейшым, прыстойнейшым. Ён будзе больш увагі надаваць сыну. Ды што там! Ён знойдзе сабе гожую жанчыну, якая стане яму добрай жонкай, а сыну — клапатлівай маці. У іх завядуцца новыя дзеці… Хаця, не. Ён не можа жаніцца, бо калі і бываюць добрыя жонкі, то клапатлівыя мачахі — наўрад. Дый як жа быць з цешчай?

8

 Зрэшты, у Максіма Мялешчыка ўжо мелася сяброўка, пра якую, натуральна, ні цешча, ні сын не ведалі. І менавіта да яе паехаў ён пасля завяршэння чарговага працоўнага дня, гадзін у восем.
З Нінай Шацэвіч Мялешчык сышоўся каля года таму, і яго поўнасцю задавальняла сістэма ўзаемаадносін, што паміж імі склалася. Максім наведваў Ніну прыкладна раз на тыдзень, начаваць жа не заставаўся ніколі.
А пасля разрыву з жонкай у Максіма паўтара года жанчын не было. Больш за тое, з часу вышэйапісанай трагедыі ён пакляўся сабе ніколі з імі не знацца. Што, вядома, не атрымалася. Пры ўсёй нянавісці да слабага полу, якую выспеліў у сабе Максім, наступіў перыяд, калі ён толькі пра жанчын і думаў. Міжволі скіроўваўся яго позірк на паглядных маладзіц, прагна шнарыў па пэўных частках цела, бессаромна абмацваў. Яны сніліся яму начамі, трызніліся пад час начнога бяссоння. Усплывалі дакучлівыя ўспаміны з перажытага любоўнага вопыту, дзе непадзельна ўладарыла адна асоба — яго жонка Наташа, якую якраз меней за ўсё і хацеў бы ён успамінаць. Яна паўставала перад ім спакусна аголеная, высокая, стройная, белая, з хітраватым заваблівым позіркам… Гэта было невыносна. Максім скрыпеў зубамі, варочаўся на збітай пасцелі з боку на бок.
І нарэшце ўразумеў, што без сяброўкі яму няможна. Але тая, новая, мусіла быць поўнай супрацьлегласцю нябожчыцы жонцы. Супрацьлегласцю ва ўсім, пачынаючы з цела. Наташа была чарнявая, значыць, новая палюбоўніца будзе светлавалосая. Наташа была высокая, гнуткая як тыгрыца, значыць, новая будзе невысокая і паўнаватая. Наташа была наравістая, нервовая і капрызная, значыць, палюбоўніца будзе памяркоўная, добрая, мяккая… Так думаў тады Максім.
І ён сапраўды адшукаў сабе жанчыну ў адпаведнасці з уласнаствораным псіхалагічным і цялесным партрэтам. Неўзабаве ўвагу яго прыцягнула журналістка адной з мінскіх газет, яго шапачная знаёмая — Ніна Шацэвіч. Мялешчык ведаў, што яна ў разводзе. Акрамя таго, праз агульных знаёмых ён дазнаўся, што Ніна мае дзесяцігадовую дачку, жыве ў асобнай кватэры і старэйшая, за яго, Максіма, на чатыры гады. Усё гэта было яму на руку. Бо можна было не без падстаў меркаваць, што жанчына ў такім становішчы будзе цаніць палюбоўніка, нават калі той многа ёй не паабяцае, і што яна не зробіцца празмерна патрабавальнай. Словам, ад яе можна будзе больш браць, чым аддаваць.
Такім чынам, правёўшы пэўную падрыхтоўку, Максім пачаў заляцацца да Ніны і вельмі хутка дамогся свайго. З першых жа сустрэч ён даў ёй зразумець, што не схільны да сантыментаў і што ў бліжэйшых яго планах жаніцьбы на ёй не значыцца. Таму і наведваў яе ў любы час — калі яму заманецца, адно папярэджваў тэлефонным званком. І ніколі не меў адмовы.
Ніна была не з тых маладзіц, што вабяць дужы пол грацыяй і нейкай вытанчанай прыгажосцю. Яе маглі ацаніць адно мужыкі, ахвочыя да тых вартасцяў цела, якія ўказваюць на бездакорную здольнасць жанчыны вынасіць, нарадзіць і выняньчыць нашчадкаў. Гэта жанчыны з крутымі пышнымі бёдрамі, са шчодрымі грудзьмі, з досыць шырокімі плячыма і моцнымі рукамі.
Максім, трымаючы ў сваіх нецярплівых абдоймах гэтае крамянае цела, адчуваў нейкую хваравітую ўпэўненасць, што яно, цела, такое вялікае і пышнае, не выслізне ад яго, не ўцячэ, як калісьці жонка ў Маскву, не здрадзіць. А толькі на такіх умовах ён мог быць цяпер блізкі з жанчынаю.
За год іхняй сувязі ён не тое што пакахаў Ніну Шацэвіч, а неяк па-добраму да яе прызвычаіўся. Яна стала яму не проста палюбоўніцай, а негаваркім і надзейным сябрам — такім, што не задае лішніх пытанняў, не лезе ў душу, а між тым псіхалагічна гэтай душы памагае.
Вось і сёння Максіму было хораша з Нінай. Аціхла трывога апошніх дзён, апала душэўная і цялесная напруга, ён нават задрамаў на яе мяккім плячы і падхапіўся з ложка, калі была ўжо палова першай.
Ён хацеў быў папікнуць Шацэвіч за тое, што яна яго своечасова не разбудзіла, але заўважыў, што спіць і яна. Ніна ляжала на спіне, прывольна закінуўшы правую руку за галаву; калі Мялешчык уставаў, коўдра крыху спаўзла ўніз і агаліла раскошныя грудзі, што бялелі ў пакаёвым паўзмроку. Максім залюбаваўся гэтай маляўнічай карцінай. Раптам захацелася нырнуць пад коўдру, зноў абдымаць, цалаваць, патануць у мяккім Нініным целе. Ён ледзь утаймаваў гэтае здаровае жаданне і падышоў да акна. Нельга. Трэба ехаць дахаты. Са смерці жонкі ён яшчэ ніводнай ночы не правёў па-за домам. Няёмчыўся перад цешчай. Хаця, здавалася б, чаму?
Максім кінуў позірк на двор. Перад шыбай пагойдваліся ад невялікага ветру галіны яблыні. Пакуль яшчэ голыя крывыя галіны. Яны амаль што торкаліся ў акно другога паверха — у Мялешчыкаў твар, нібы жывыя. Паміж Нініным і суседнім дамамі раскінуўся здзічэлы яблыневы сад. Старыя каржакаватыя дрэвы стаялі цесна, пераляталіся голлем. Поўня, што вісела над процілеглым домам, палівала двор таямнічым святлом, стварала рухавыя невыразныя цені на доле. Праз плецева яблыневых галін Максімаў зрок з цяжкасцю прабіваўся да супрацьлеглага дома. Але і праз гэтую блакітна-зіхоткую вязь заўважыў ён, што ў акне другога паверха, акурат напроці Максіма, за рудой шчыльнай штораю стаіць… чалавек у капелюшы. Электрычнае святло выразна выбівала ягоны абрыс на экране шторы — нерухомы, ён тырчаў у пройме акна, напэўна ўперыўшы свой пагляд у Максімаў бок.
Мялешчык неяк баязліва адхіснуўся ад шыбы, скоса зірнуў на Ніну, якая па-ранейшаму бестурботна спала, і на дыбачках выйшаў з пакоя. Гэтак жа асцярожліва, каб не разбудзіць Нініну дачку, што спачывала ў другім пакоі, ён прабраўся па калідоры на кухню. Кухня выходзіла на той жа бок дома, што і спальня, з якой сігануў Максім. Амаль паўзком ён дапяў кухоннага акна, узяўся рукамі за падваконне і стаў паволі паднімаць галаву, каб зірнуць на двор.
Аднак увесь другі паверх дома напроці быў цяпер цёмны. Чарнела і акно, за якім схаваўся яго пераследнік — закляты незнаёмец у капелюшы. “Няўжо мне тады падалося?” — апасліва падумаў Максім. — А што, калі?..”
Апанаваны трывожнай здагадкай, ён пракраўся назад у спальню, рашуча падышоў да акна і зірнуў на процілеглы дом. Загадкавае акно зноў было ярка высвечана, і за рудой шторай па-ранейшаму стаяў незнаёмец. Мялешчык ледзь не ўскрыкнуў ад жаху. І тут чалавек у капелюшы марудна павярнуўся і нетаропка пайшоў ад акна — у глыб пакоя. Ягоны абрыс ніжэў, меншаў, губляў выразнасць і знік з поля Максімавага зроку. Тут жа пагасла святло.
Максім апусціўся на крэсла і закрыў твар рукамі. “Госпадзе, толькі не гэта!” — у роспачы прашаптаў ён.
Праз колькі хвілін, усё ў тым жа няўцямным ашаламленні, ён прайшоў на кухню, дастаў мабільны і траслівымі пальцамі набраў нумар дзяжурнага па таксі.
…Але і дома не прыдбаў Мялешчык спакою. Ледзь толькі ён прайшоў у свой пакой і зачыніў дзверы, як з залы пачуліся крокі, шалахценне плацця, уздыхі і ўсхліпы. Гэтыя застрашлівыя, дэманічныя гукі не аціхалі ні на хвіліну. Змогшыся заснуць, дарэшты змучаны і знерваваны, Максім знасцежыў дзверы ў залу, запаліў там усе магчымыя лямпачкі. Сам жа ўсеўся за кампутар пісаць артыкул з серыі “Абрыс”, хоць спешкі ў гэтым не было — галоўны рэдактар дазволіў адкласці яго назаўтра.
 У адкрытай, ярка асветленай зале ўжо ніхто не хадзіў. Але як Максім ні стараўся ўнурыцца ў працу, як ні намагаўся аглухнуць для ўсяго вонкавага, не-не, а чулася яму, што з далёкага канца калідора, з ваннай, даносяцца пляск вады, пераступ ног і нават хіхіканне. Нібы нехта з асалодай мыўся пад душам. О, Божа!
Гэтай ноччу ён не стуліў вачэй і, як толькі неба стала шарэць, зладзеявата выбраўся з кватэры і пашыбаваў да тралейбуснага прыпынку. Тралейбусы пакуль што шуравалі толькі на канцавую. Яны вярталіся з парка.
Максім стаміўся чакаць, змерз, бо ноч была ясная і прывычна, па-ранневеснавому, сцюдзёная. За гэты час да прыпынку не падышло ніводнага чалавека. І не дзіва — наручны гадзіннік паказваў без пяці пяць.
Нарэшце  азябшы так, што сталі ляскаць зубы і сутаргава пацепвацца плечы, Мялешчык сарваўся з месца і пабег уперад. Праз тры прыпынкі яго нагнаў першы тралейбус, Максім ускочыў у яго і ў хуткім часе дабраўся да метро. Пасля падземкі ён зрабіў яшчэ адну перасадку — на аўтобус, што ехаў на Чыжоўскія могілкі…

 9

Па пустэльных у гэтую пару могілках Максім ішоў упэўнена.
Ён не быў тут з таго самага познесакавіцкага дня, калі хаваў жонку. Не быў два гады. А тым не менш лёгка знайшоў гэты аддалены ад уваходнай брамы куток, дзе вяліся свежыя пахаванні. Два гады назад тут была разраўнаваная бульдозерамі пустка, на якой толькі сям-там узвышаліся абстаўленыя вянкамі капцы магіл. Цяпер жа пустку спрэс запоўнілі новыя грудкі, на многіх ужо ўзвышаюцца помнікі, вакол многіх — фарбаваныя агароджы, лавачкі. Усё як мае быць… Шмат тут насаджана і дрэў. Вось танюткія бярозкі і клёны, што паспяхова перажылі зіму і праз які тыдзень збіраюцца выпусціць першыя нясмелыя лісцікі. Пупышкі на дрэўцах прыкметна набраклі.
Гэты ўскраінны куток могілак моцна змяніўся, і ўсё ж Мялешчык хутка адшукаў тут Наташыну магілу… і скалануўся: на ёй стаяў помнік з крыжам і ляжалі свежыя кветкі; праваруч была ўрыта ў зямлю жалезная лавачка. Помнік, найхутчэй, паставілі Наташыны сябры, таемна ад Максіма, бо ён два гады таму зарокся сюды не хадзіць; ён тады ж, на могілках, з нянавісцю і выклікам пракрычаў ім сваё рашэнне… Зрабілі гэта яны, напэўна, з ведама цешчы, якая, несумненна, сюды рэгулярна прыходзіла. Гэта было бачна па тым, як любоўна дагледжана магілка, як карпатліва вымецена і вычышчана ўсё вакол. Так можа даглядаць толькі маці.
Са шчымлівым сэрцам замёр Максім леваруч ад магілы. Ранішняе сонца ўжо зачапілася за крыж помніка і пакрысе апускалася ніжэй. Як спакойна тут. І як ціха. Нібы смерці няма. Ці няма жыцця?
І тут Мялешчык наважыўся паглядзець на прыштукаваны да помніка медальён з Наташыным фотаздымкам. А дагэтуль не рашаўся засяродзіць на ім увагу: ён глядзеў на крыж, на помнік, на бярозку за ім — абы не сустракацца з жонкай вачыма.
Ён стаў у нагах магілы і зірнуў на яе. З авальнага фотаздымка, гарэзна схіліўшы галаву, глядзела на яго маладая, прыгожая, поўная жыцця Наташа. Максім ведаў і любіў гэты здымак. Быў час, калі ён ганарліва паказваў яго прыяцелям, выхваляючыся сваёй нявестай. Ёй тут было дваццаць гадоў. Самы сок, самы цвет… Але помніць Мялешчык і той перыяд, калі гатовы быў разарваць і знішчыць не толькі гэтую, але і ўсе астатнія жончыны фотакарткі. І цешча, нібы ўразумеўшы яго душэўны стан, прыхавала тады сямейны альбом. А вось цяпер самы лепшы фотаздымак з таго альбома перанесены сюды — і сустракае зараз ясны вясновы ранак. Усміхаецца жыццярадасная Наташа сонцу, ласкаваму блакіту нябёс, бярозкам… Усміхаецца сваімі блакітнымі вачыма.
О, каб хто з нас ведаў наперад свой лёс, у жаху падумаў Максім, то ўжо напэўна б не ўсміхаўся! Няшчасныя, ці часта ўспамінаем мы, што ўсе будзем тут, у гэтым горадзе мёртвых? Усміхацца мог бы адно той, хто загадзя б ведаў, што пражыве да глыбокай старасці без усякіх хвароб, што народзіць мноства дзяцей і ўнукаў, што будзе жыць, абкружаны іх шчырай любоўю і клопатамі, а памрэ… памрэ ўначы, у ціхім старэчым сне, не прачынаючыся… Але ці многім дадзена так пражыць, думаў Максім. Не, так пражываюць адзінкі шчасліўцаў. А для большасці жыццё ўяўляе з сябе чараду няўдач, расчараванняў, здрадаў, пакутлівых хвароб і калецтваў. Шмат хто зазнае адчай і аддаецца ў рукі нячыстаму. Але найстрашнейшае — гэта тое, што ўсё наша існаванне ёсць, па сутнасці, адтэрміноўка ад могілак, ад царства вечнае вусцішы.
Агорнуты страхам, Максім адступіў ад магілы на пару крокаў. Раптам, як у рэальным кіно, пабегла перад яго вачыма кінастужка жыцця, дзе ўсе людзі ператварыліся ў матылькоў, што бестурботна пырхаюць над неабсяжнай хлюпотлівай багнай. Лашчыць сонца іх крылцы, але раз-пораз налятае імпэт ветру і — каго ўзнімае ўвышыню, а каго прыбівае долу і зрынае ў багну, якая імгненна паглынае сваю ахвяру. І нават той матылёк, што нязменна адужвае раптоўны парыў ветру і не прыбіваецца да зямлі, — нават той легкакрылы матылёк будзе старэць, слабець і калісьці ўпадзе ў заклятую багну.
Максім затуліў твар рукамі і шарахнуўся ад Наташынай магілы. Брыдучы між магіл амаль наўздагад, ён усё ж выйшаў на адну з асфальтаваных сцяжын, што выводзіла на дарогу да выхадной брамы. Мялешчык спяшаўся выбрацца з гэтага горада мёртвых — да жыцця, якое… якое толькі адтэрміноўка ад смерці. Цяпер ён выразна гэта сабе ўяўляў.
Вобраз матылькоў над багнай не пакідаў яго развярэджаны розум. Да таго ж трызнілася, што з магіл вылазяць змеепадобныя рукі мерцвякоў і цягнуцца да яго, намагаючыся ўхапіць за нагу і завалачы да сябе. О, гэтыя ўчэпістыя рукі пільнуюць нас штосекунду, думаў Максім, баючыся абярнуцца і нават зірнуць па баках; гэтыя рукі пастаянна прымерваюцца, каб адарваць нас ад тэлевізара, ад кнігі, сашмаргнуць нас ноччу з гарачых палюбоўніц, выкрасці нас па дарозе на месца службы, — выкрасці і павалачы да сябе, у сваю жудлівую немарач.
Максім ужо шыбаваў подбегам. Наўкол не было ні душы.
Цяпер жыццё ўявілася яму нейкай велізарнай качагаркай, куды кідаюць нас ад самага нараджэння на чыюсьці пацеху. І мы гарым: хто ярчэй, хто слабей, а хто толькі тлее. Але і яркіх і бляклых у рэшце рэшт пажырае агонь, ператварае ў попел, прысак, які выграбаецца з печы ўпраўным качагарам і вывозіцца на звалку. У горад мёртвых.
…Праз дзве хвіліны паўсонны могілкавы вартаўнік назіраў, як праскочыў цераз браму чалавек, які, ашчаперыўшы галаву, надрыўна крычаў: “Не хачу!!!” Вартаўнік, да ўсяго тут звыклы, усё ж высунуў галаву са сваёй будкі і працікаваў, як няшчасны пабег спярша направа, потым налева, затым спыніўся, колькі секунд разгублена пастаяў і пабег-такі направа. І правільна, аўтобусны прыпынак быў там.
Вартаўнік уздыхнуў, узяў за стала пачак “Прымы”, дастаў цыгарэту і ў філасофскай задумлівасці яе падкурыў.

10

Пад’язджаючы да рэдакцыі, Максім адчуў моцны прыступ голаду — такі, быццам не еў ён, па меншай меры, цэлыя суткі. Сталі падрыгваць рукі, ногі аслабелі настолькі, што ён ледзьве адолеў лесвіцу на выхадзе з падземкі; кружылася галава, а ў версе жывата нешта пякло і скрэбла.
Ён рушыў не ў накірунку рэдакцыі, а збочыў у правулак, дзе, метрах у трыццаці наперадзе, мясцілася неблагая забягалаўка. Сэрвіс там быў, праўда, паршывы, затое амаль у любы час дня можна было сытна і танна перакусіць.
Максім узяў сабе тры порцыі сасісак пад кетчупам, некалькі булачак і бутэльку кефіру. Усё гэта ён упісаў з надзвычайнай хуткасцю за стойкай у куце цеснага і цёмнага памяшкання. Ён запіхваў па паўсасіскі ў рот, тут жа адпраўляў туды вялізныя кавалкі хлеба, чвякаў і тросся ўсім целам, як галодны сабака. Пры гэтым раз-пораз хапаў са стала бутэльку кефіру і нагбом, са смоктам і хлюпаннем, рабіў колькі вялікіх глыткоў. Суседу па стойцы, хударляваму дзядзьку ў акулярах, нават непрыемна было гэта бачыць, і ён перайшоў у процілеглы кут залы.
Мялешчык наталіў гэты рэзкі голад і выйшаў з забягалаўкі падужэлым і з выпраўленым настроем. Гадзіннік паказваў палову дзевятай, да афіцыйнага пачатку працоўнага дня ў рэдакцыі заставалася паўгадзіны. Можна было не спяшацца, тым больш што за сённяшнюю бяссонную і пакутную ноч ён усё-ткі плённа папрацаваў, і будзе чым парадаваць галоўнага. Так, праца па “Абрысе” была на мазі, і ўжо сёння чакаўся выхад з друкарні нумара з першым разгромным артыкулам “Карнея Карчэўскага”.
Красавіцкі ранак, што пачаўся ясна і сонечна, паступова пераходзіў у дзень і адначасова псаваўся. Неба пачынала завалакаць маркотлівая смуга, і сонца, хоць і прабівалася да зямлі, з кожнай хвілінай цьмянела. Цені ад дамоў і дрэў размываліся і, калі Мялешчык падыходзіў да рэдакцыі, зрабіліся амаль незаўважнымі. На горад апускалася вільготная сонная імгла. Словам — ні ранак, ні дзень, ні сонца, ні дождж.
Аднак Максімавы назіранні і роздумы пра надвор’е перарвала наступная акалічнасць. Калі ён падыходзіў да рэдакцыйнага ганка (а быў ён ад яго ўжо метрах у трыццаці) з дзвярэй выскачыў усё той жа мужчына ў капелюшы, порстка збег па прыступках, павярнуў да Максіма сваю спіну ў выцертым на лапатках плашчы і шпаркай хадою стаў аддаляцца.
У дваццаці метрах ад рэдакцыі знаходзіўся вузлавы аўтобусна-тралейбусны прыпынак. Там заўсёды тоўпілася неймаверная колькасць народу, і незнаёмец, дасягнуўшы прыпынку, хутка змяшаўся з людзьмі. Адно яго недарэчны шыракаполы капялюш час ад часу вымільгваў са стракатай людской мешаніны.
Мялешчык як заварожаны прамінуў ганак сваёй рэдакцыі і набліжаўся да прыпынку, цікуючы за тым клятым Капелюшом. Максім стаў нібы непадуладны сваёй волі. Дакладней, уся воля і ўсе памкненні яго засяродзіліся на адным — высачыць і даведацца, чаго гэты таямнічы дзядзька ад яго хоча.
На прыпынку ён заўважыў, як Капялюш праціскаецца ў падышоўшы аўтобус №93, прычым вісне на самай падножцы, сілячыся ўбіць сваю нехлямяжую фігуру ўнутр. Аўтобус быў запоўнены дарэшты. Незнаёмец звіваўся ўсім целам, арудаваў локцямі і каленямі, але ніяк не мог прасунуцца ўглыб настолькі, каб зачыніліся дзверы.
І тут Максім убачыў, што ў задніх дзвярах — а Капялюш ціснуўся ў сярэднія — як быццам свабадней. Нельга было губляць ні секунды, і Мялешчык рынуўся ў заднія дзверы, можа, з не меншай цяжкасцю, чым незнаёмец, убіўся-такі ў аўтобус.
Яны крануліся. На працягу наступных пяці прыпынкаў Максіму даводзілася выскакваць з аўтобуса, каб выпускаць усіх жадаючых. Гэта адначасова давала магчымасць сачыць за Капелюшом — ці не выйшаў той. Так, таямнічы дзядзька, як і Максім, выходзіў з мэтай выпускаць людзей, але кожнага разу залазіў назад. На шостым прыпынку ўжо пасвабаднела настолькі, што незнаёмец, відаць па ўсім, застаўся ў салоне. Ва ўсякім разе, на вуліцы Максім яго не ўбачыў. Ён з трывогай пераследніка тут жа заскочыў назад у салон і сказеліў вочы направа. Ад сэрца адлегла: Капялюш стаяў да яго спінай напроці сярэдняга выхаду, ухапіўшыся рукой за верхнюю парэнчу. Яго падпіралі мажная кабета і высокі насаты дзядзька.
Так праехалі яны яшчэ колькі прыпынкаў. І хоць людзей у салоне паменшала да таго, што Мялешчык мог ушчыльную наблізіцца да незнаёмца, — ён гэтага не рабіў. І ледзь не паплаціўся за такую нядбайнасць. На адным прыпынку ў аўтобус палезла гурма малалетніх школьнікаў — цэлы клас. З шумам і гіканнем падшыванцы ўвобмірг запаланілі ўвесь салон, і Максім цудам паспеў згледзець, як Капялюш вужом прашмыгнуў між імі і аказаўся на вуліцы. Груба адштурхваючы малышню, Мялешчык кінуўся да дзвярэй, што ўжо пачалі зачыняцца, убіў локці між створак, адчайнымі намаганнямі іх растуліў і літаральна на хаду выскачыў. Правай нагой ён нязграбна патрапіў на бардзюр і войкнуў: нагу пранізаў востры боль. Аднак выкляты Капялюш жвава аддаляўся ад прыпынку, а таму часу на стагнанні і абмацванні траўміраванага месца ў Мялешчыка не было. Сцяўшы зубы, ён пакульгаў у пагоню. Паміж імі было ўжо метраў пятнаццаць, і гэтая адлегласць з кожным крокам павялічвалася.
Праз пару хвілін, неймавернымі высілкамі, Максіму ўдалося хаця б шыбаваць за Капелюшом у яго тэмпе, не адставаць. Але паміж імі было цяпер не меней за дваццаць метраў.
Яны ішлі па нейкім малалюдным завулку з чатырохпавярховымі старымі дамамі, калі ўцякач рэзка павярнуў налева і знік у падваротні. Мялешчык застагнаў і ўжо не пайшоў, а кульгава пабег наперад. Калі ён пранік у цесны квадратны двор, то, дзякаваць Богу, заўважыў, як ляпнулі дзверы аднаго пад’езда — у левым далёкім куце двара. Відаць па ўсім, незнаёмец паспеў перасекчы двор і скрыцца ў далёкім пад’ездзе. “Цяпер яму не ўцячы! — трыумфальна падумаў Максім; хітрая ўсмешка з’явілася на яго спакутаваным бледным твары.
Перад пад’ездам, у які нырнуў Капялюш, стаяла данельга перапоўненая сметніца. Прамінаючы яе, Максім заўважыў на зямлі, у кучы друзу, даволі тоўсты металічны прут сантыметраў пяцьдзесят даўжынею. Ён стрэльнуў па баках чэпкім позіркам, нагнуўся і падняў прут. Адчувальная важкасць гэтай зброі дадала яму ўпэўненасці. Ужо ў пад’ездзе Мялешчык схаваў прут пад плашч — уздоўж цела, прытрымліваючы яго засунутай у ніжнюю кішэнь левай рукой. У пільным выпадку ён спрытна вышмаргне яго правай…

11

Перш чым паднімацца па лесвіцы, Максім замёр і прыслухаўся. Так, з верху, недзе паміж трэцім і чацвёртым паверхамі, даносіліся сцішаныя крокі.
Мялешчык бясшумна, але вельмі хутка, пачаў паднімацца.
У гэтым старым доме на лесвічную пляцоўку выходзіла па дзве дзверы. Усе — нейкія цёмныя, маўклівыя, безжыццёвыя. Праз маленечкія акенцы дзённае святло ледзь прабівалася ўнутр. Было змрочна. Але Максім страху не адчуваў. Наадварот, ён нечакана зазнаў дзіўны прыліў сіл, ён гатовы быў доўга і ўпарта пераследаваць свайго ворага.
Пасля кожнага лесвічнага пралёта Мялешчык спыняўся і прыслухоўваўся. Але з-за нервовай узбуджанасці, з-за ўласнага перарывістага дыхання ён не мог з усёй пэўнасцю разабраць — чуе ён наверсе крокі ці не.
Так дабраўся ён да самага чацвёртага паверха. Незнаёмца там не было. Перад Максімам паўсталі толькі двое высокіх, карычневых, пакрытых лакам дзвярэй з таблічкамі “31” і “32”… Не, не толькі! — вузенькая жалезная лесвіца ад пляцоўкі вяла на паддашак. Мажліва, незнаёмец схаваўся там.
Абнадзеены Мялешчык стрымгалоў узляцеў па гэтай лесвіцы, таргануў на сябе нізкія, яму па пояс, дзверцы. Яны не паддаліся. Але ж і замка на іх не відаць… Максім штурхнуў дзверцы ад сябе, і яны з рыпам пасунуліся.
На нізкім паддашку, дзе Максіму давялося моцна згінацца, царавала цямрэча. Адно праз рэдкія шчыліны і адтуліны пранікалі кволенькія пучкі прамянёў. Пахла шматгадовым пылам, кошкамі і нейкай дахляцінай. Словам, нармальны чалавек не стаў бы тут шнарыць. Але ж Мялешчык дастаў з-пад плашча прут і, трымаючы яго напагатове, хвілін дваццаць лазіў між бэлек, нейкіх дошак і скрынь. Час ад часу ён чуў пад нагамі шамаценне нейкіх папер, бразгатанне бляшанак і пляшак. У ноздры біў застаялы пах нечыстот.
…З паддашка Максім вылез у выглядзе страхалюдным. Валасы былі сівыя ад пылу. На плашчы і вушах пасмамі вісела павуцінне. Твар “аздабляла” некалькі брудных плям. На туфлях наліпла зусім абы-то. І адно вочы… Вочы яго гарэлі задзірыстым, апантаным агнём.
Спусціўшыся па жалезнай лесвіцы з паддашка на чацвёрты паверх, Мялешчык рашуча падышоў да дзвярэй №31 і націснуў званок. Званіў ён настойліва і працягла, але адказу не атрымаў. Тады ён перайшоў да дзвярэй №32 і даў такі самы званок.
— Хто? — пачуўся з кватэры хрыпла-нясмелы старэчы голас.
— Дзядуля, — прыветліва звярнуўся да яго Максім, — я тут шукаю мужчыну ў капелюшы. Ён да вас толькі што не заходзіў?
— Не ведаю я такога мужчыну, і ніхто да мяне не заходзіў, — неяк смялей адказаў гаспадар.
— А па маіх звестках, ён толькі што да вас прашмыгнуў, — упэўнена сцвярджаў Мялешчык.
— А хто вы такі?
— Чалавек.
— Як, проста — чалавек? — здзівіліся ўнутры такому нахабству.
— Так, а што?
— Слухай, хлопец, — нарэшце ўсердзіўся дзед за дзвярыма, — ішоў бы ты з мірам. А то як зараз міліцыю набяру…
— Дазвольце ўвайсці, — спакойна прамовіў Максім. — Я нічога вам не зраблю, проста праверу, ці няма ў вас патрэбнага мне чалавека.
— Ідзі ўніз, я табе гавару, п’яная твая пыса! — пранізліва ўскрыкнуў знерваваны гаспадар. — Калі праз дзесяць секунд не знікнеш — я выклікаю міліцыю.
— Апошні раз вас прашу дабром — адчыніце! — таксама павысіў голас Мялешчык.
— Ідзі ў задніцу, латруга хрэнаў! Усё — ты мяне дастаў, калі зараз жа…
Ён не давёў апошнюю фразу да лагічнага завяршэння, паколькі Максім выхапіў з-пад плашча прут, прывольна размахнуўся і абрушыў на дзверы серыю хвосткіх удараў.
— Дык гад жа ты, гад пасля такіх слоў! — раз’юшана крычаў ён. — Я да цябе па-людску, а ты! На! На! На! — няшчадна пляжыў ён даволі грувасткія і трывалыя дзверы.
— А-а-а! — даляцеў з глыбіні кватэры немы старэчы лямант. — Забіва-аюць! Лю-юдзі! Рату-уйце!!!
 І хоць Максім малаціў па дзвярах у крайняй ступені злоснага ўтрапення, ён такі скеміў, што трэба рэціравацца. Бо гаспадар мог знасцежыць акно і, гарлаючы ў яго, лёгка прыцягнуць да сябе ўвагу.
Напаследак Мялешчык прыцэліўся ў медную таблічку “32” і пагнуў яе сакрушальным ударам. Кінуўся ўніз.
Ужо на двары, які Максім перасякаў паскораным крокам злодзея, запілікаў мабільнік. Ён з раздражненнем і не без цяжкасці, на хаду, вывудзіў апарат з кішэні пінжака, зірнуў на экран: званіў галоўны рэдактар Вострыкаў са свайго кабінета. Яшчэ б яму не званіць а палове адзінаццатай дня! Канешне, непакоіцца, шукае, злуецца. “Ды адстанеш ты ад мяне ці не!” — з прыкрасцю думаў Максім, чакаючы, пакуль званкі скончацца. Але ўпарты Вострыкаў адставаць не хацеў і званіў з нейкай нават непрыстойнай упартасцю. “Ну дык вось табе, на! — З гэтымі словамі Мялешчык адключыў мабільны і нядбайна сунуў у кішэню плашча. — Што, з’еў?!” — звярнуўся ён да віртуальнага Вострыкава.
Праз колькі хвілін ногі вынеслі яго на незнаёмую, даволі шырокую і мнагалюдную, вуліцу. Максім, апанаваны нездаровым узбуджэннем, ішоў прынамсі ўдвая хутчэй за ўсіх астатніх пешаходаў. І гэта з пашкоджанай нагою. Ён пільна ўзіраўся ў натоўп, спадзеючыся згледзець характэрны капялюш незнаёмца; ён імкліва перабягаў з аднаго боку вуліцы на другі, зазіраў у падваротні.
Неўзабаве яго аклікнулі:
— Грамадзянін! — і дакрануліся да пляча.
— А?! — перасмыкнуўся ўсім целам Максім.
Перад ім стаяў малады міліцыянт.
— У вас якія-небудзь праблемы? — спытаўся ён з падазрэннем.
— Не, ніякіх праблем. А што? — прыязна ўсміхнуўся Мялешчык.
— Вашы дакументы, калі ласка.
— За што?
— Не “за што”, а проста — дакументы, — ужо з нецярпеннем прамовіў ахоўнік правапарадку; яго яўна бянтэжыў вонкавы выгляд гэтага мітуслівага чалавека.
— А, проста — праверка? — радасна спахапіўся Максім і палез правай рукой у левую ўнутраную кішэнь пінжака.
— Ага, — раўнадушна кіўнуў яму міліцыянт.
Падбіраючыся да кішэні, правая рука Максіма тыцнулася ў верхні канец жалезнага прута, які ён хаваў пад плашчом і які ўвесь час прытрымліваў апушчанай у кішэнь левай рукою. І тут неўразумелае жаданне авалодала Мялешчыкам. Дакладней, не жаданне нават, а проста перад ваччу дзівоснай кінастужкай пранеслася, як ён, Максім, замест дакументаў вышморгвае з-пад вопраткі прут, узнімае над галавой і наносіць неадхільны ўдар міліцыянту ў скронь. Пырскае кроў, а міліцыянт трупам падае на асфальт. Усе вакол слупянеюць…
Зрэшты, гэты эпізод пракруціўся за долі секунды, і ўяўны экран знік. Перад Максімам па-ранейшаму стаяў малады чалавек у форме і з нудой чакаў дакументаў.
Мялешчык падаў яму пасведчанне журналіста. На твары міліцыянта, калі ён уважліва разгледзеў пасведчанне, выявілася цікаўнасць. Вяртаючы дакумент Максіму, ён, разам з дзяжурным “Прабачце”, шэптам параіў:
— Вы б пачысціліся трохі, ці што… А то… увагу да сябе неяк прыцягваеце, — і кіўнуў на Максімаву вопратку.
— Я проста бедны, вельмі бедны чалавек! Вы не ведаеце, які я бедны! — пакутліва зморшчыўшы твар, усхліпіста пракрычаў Максім і стаў таропка адыходзіцца ад міліцыянта.
Хутка ён змяшаўся з натоўпам, а вартаўнік правапарадку яшчэ доўга прыкідваў, ці не памыліўся ён, што не затрымаў гэтага недарэку. “Ну ды халера з ім!” — нарэшце падумаў міліцыянт.

12

Цэлы дзень Мялешчык правёў у бесперапынных нястомных пошуках. Ён неадступна імчаўся па следзе подлага незнаёмца ў капелюшы. Але той быў не зломак і, знаходзячыся дзесьці непадалёк, вельмі рэдка трапляўся Максіму на вочы.
Пераследнік калясіў па ўсім горадзе, мяняў маршруты, пераскакваў з аўтобуса на тралейбус, з тралейбуса на трамвай, спускаўся ў падземку, вылазіў з яе і зноўку ныраў у аўтобус. І толькі двойчы ён згледзеў Капелюша. Прычым гэта па сутнасці нічога не дало, бо адзін раз Максім убачыў яго, едучы на аўтобусе; незнаёмец жа ў гэты момант бестрывожна сядзеў на лаўцы бульвара, унураны ў газету. Вядома, Мялешчык саскочыў на наступным прыпынку, наўзгалоп памчаўся назад, але Капелюша і след прастыў… Другі раз, наадварот, Максім убачыў яго, калі прадзіраўся скрозь шчыльны натоўп, — убачыў прыціснутым спінай да шыбы тралейбуса, што праносіўся міма. О, гэтую спіну ў выцертым на лапатках плашчы нельга было не пазнаць! Збіваючы па дарозе людзей, Мялешчык рынуўся за тралейбусам і ледзь не нагнаў яго на наступным прыпынку. Не хапіла якіх пятнаццаці метраў.
Дзіўна, ён праводзіў у пагоні гадзіну за гадзінай, ні разу не прысеў, і пры тым не адчуваў ні стомы, ні голаду. Цела поўнілася неймавернай сілай, а душа — нязломным, непагасным аптымізмам. Ён ведаў, што ў рэшце рэшт нагоніць гэтага чалавека. Прахожыя шарахаліся ад яго, пасажыры ў грамадскім транспарце яго ўнікалі, прычым на іх тварах было напісана нейкае грэблівае здзіўленне.
Спусціўся вечар. І хоць па ўсім горадзе паступова запалілася штучнае асвятленне, Мялешчыку стала значна цяжэй узірацца ў мімаходныя аўтобусы і тралейбусы, сачыць за людскім натоўпам. Вопраткі і капелюшы без дзённага святла зрабіліся меней распазнавальнымі, стушаваліся. Даводзілася падбягаць да прахожых ледзь не ўшчыльную, ледзь не зазіраць у самыя твары… Падспудная трывога зараджалася ў Максімавай душы. Аднак ён гнаў яе ад сябе і адважна працягваў пошукі.
А палове адзінаццатай яго настойлівасць была ўзнагароджана — ён такі ўпільнаваў Капелюша ў метро, на адной з ускраінных станцый. Той, напэўна, страціў пільнасць, падумаў, што Максім адступіў. Ха-ха! Наіўны ж ён чалавек. Мялешчык згледзеў свайго ворага, калі той няспешна рушыў да эскалатара. Хаваючыся за калонамі тунэля, Максім пакраўся за ім. Той, відаць, нічога не падазраваў, паколькі не азіраўся.
І толькі на выхадзе з падземкі Капялюш нечакана паскорыў крок. Ды так, зараза, што Максім, пры ўсім сваім спрыце, ледзьве за ім паспяваў. Усё ж давала сябе знаць падвернутая яшчэ раніцай нага — Мялешчык трошкі накульгваў. Але нават кульгавы, ён быў значна хутчэйшы за нармальных пешаходаў. Не тое — Капялюш. Той, здавалася б, дужа і не высільваўся — проста крочыў сабе, — а тым не менш хуткасць ягоная ашаламляла.
Ды не той чалавек Мялешчык, каб цяпер, пасля цэлага дня пакутнай пагоні, яго ўпусціць. Ён як прывязаны, метрах у пятнаццаці позаду, рушыў за незнаёмцам. Вось той нырнуў у арку дома, папёр па цесных дварах, звілістых завулках, зноў шуснуў пад арку… І ўжо не злічыць было тых арак, пралазаў, двароў, завулкаў-правулкаў, па якіх яны шасталі. Нарэшце ўцякач перамахнуў цераз плот і пашыбаваў па тэрыторыі нейкай будоўлі. Максім, вядома, не адставаў. Вось і новы плот, які яны дружна перамахнулі, і новая вузкая вуліца, якая паступова перайшла ў пустку. За пусткай высіўся вялізны абрыс нейкай будыніны. Хутка ў цемрадзі вырысавалася і бетонная агароджа, што тую будыніну абкружала. Уцякач і пераследнік прывычна адолелі агароджу і, відаць па ўсім, з тылу наблізіліся да гэтага цёмнага гмаху. Капялюш узлез на нейкае бетоннае ўзвышэнне, з яго скочыў на карніз акна другога паверха, расчыніў фортку і ўвішна пралез праз яе ўнутр. Максім паступіў акурат гэтак жа. Толькі крыху замарудзіўся, калі пралазіў праз фортку, — у памяшканні царавала апраметная цемра, і боязна было сігаць у яе ўніз галавою. Але, дзякаваць Богу, Мялешчык прызямліўся на голую падлогу і амаль бязбольна.
А Капялюш ужо рушыў па калідоры — Максім, выбраўшыся з памяшкання, чуў яго зладзейскія, асцярожныя крокі наперадзе. Нават распазнаў яго нехлямяжы абрыс метрах у дваццаці.
Некалькі разоў гэты нягоднік збочваў за рог, круціў, пятляў — спадзяваўся збіць Мялешчыка з толку. Аднак, уразумеўшы, што гэта яму не ўдасца, шмыгнуў у вялізную цёмную залу і затаіўся. Ды Максім, ужо звыклы да цемрадзі, упільнаваў яго постаць ля процілеглай сцяны. Нячутнымі, кароценькімі крокамі стаў набліжацца Мялешчык да свайго ворага. Па дарозе ён з задавальненнем абмацаў пад плашчом запаветны жалезны прут і вышмаргнуў яго вонкі.
А нягоднік да апошняга моманту не ўцякаў. Адно пакалыхваўся, падрыгваў ад страху перад Максімам ягоны абрыс. “Што ж, ён сам ва ўсім вінаваты”, — падумаў Мялешчык, а тады рэзка скочыў наперад, узмахнуў прутом і абрынуў бязлітасны ўдар на галаву незнаёмца…
З трэскам і бразгатам абрушылася ў цемры нейкае шкло, аскепкі паранілі Максімавы твар і рукі. Але, ашалелы дазвання, ён не адчуваў болю, а хвастаў наводмаш, з бакоў і зверху, па тым месцы, дзе толькі што стаяў Капялюш.
А затым успыхнула святло. Акрываўлены, стаяў Мялешчык у прасторным фае перад разбітым люстэркам.
— Трымай яго! — данёсся ззаду ваяўнічы, тонкі і адчайны вокліч. — Трымай, паразіта!
Максім у здзіўленні абярнуўся. Метрах у пяці ад яго стаяў плячысты высокі хлопец з гумавай дубінкай у руках і з рацыяй на поясе. З-за яго спіны вызіраў недалужны чарнява-сівы дзядзька, амаль карлік, і тыцкаў на Максіма пальцам, заклікаючы дзецюка да нападу.
— Гэй ты, кідай жалезіну! — рыкнуў бамбіза і рушыў на Мялешчыка.
— Я табе, сволач, дам мне люстэркі біць! — верашчаў чарнявы недалуга, зрэшты трымаючыся за бамбізавай спінай.
— Кідай жалезіну на падлогу, — загадаў дзяцюк, небяспечна наблізіўшыся да Максіма. — Кідай на лік тры. Раз, два, тры. Ну ўсё! — Тут твар яго зрабіўся жудліва-рашучым, і ён замахнуўся гумавым дручком на Мялешчыка…
Але той у адказ узняў сваю, не меней грозную, зброю. Дручок і прут скрыжаваліся ў паветры. Больш за тое, дзяцюк, які такога зусім не чакаў, страціў раўнавагу, пахіснуўся ад свайго ж грузу і тут жа атрымаў бязлітасны ўдар прутом па плячы, а затым — па калене і па плячы зноўку. Дручок выпаў з рукі дзецюка, а сам ён укленчыў, машынальна прыкрываючы аберуч голаў.
Аднак Максім не стаў яго дабіваць, а пагнаўся з прутом за чарнявым недалужным дзядзькам.
— Ай-і-і-і! — у роспачы верашчаў той, адначасова праяўляючы такі спрыт і выкрутлівасць, што Максім ніводнага разу, як ні цаляў, не змог у яго патрапіць.
Недалуга зацята змагаўся за сваё жыццё. Ён пятляў па зале як заяц, збіваючы Мялешчыка з тэмпу; яго вяртлявая галава спрытна ўхілялася ад прута ў самыя апошнія долі секунды. Нягледзячы на пажылы ўзрост, ён аказаўся проста нястомны.
А затым… Максім памятаў, як зацяўся аб нешта нагой, як паляцеў потырч, як навалілася на яго спіну неверагодная маса, як білі яго галавой аб цэментную падлогу, адначасова заломліваючы рукі назад. Далей чуў прарэзлівае: “Вяжы яго, Сашка!” — і Сашка вязаў — балюча намотваў на заведзеныя за спіну запясці нешта шорсткае. А хтосьці тым часам біў яго ў рэбры вострымі туфлямі.
Галасоў вакол як быццам пабольшала. Аднак даляталі яны да Мялешчыка ўсё меней выразна. Вочы завалакло крывавым туманам. І праз гэты крывавы туман бачыў ён нейкія ногі, дзверы, шашкі цэментнай падлогі. Затым твар абдало халадком, і Максім зразумеў, што яго вывелі на вуліцу. Хацеў падняць галаву, агледзецца, але нехта моцна і бесцырымонна гнуў яго долу за валасы.
— Я табе дам! — гаркнулі ззаду і ўзнагародзілі парай выспяткаў.
— Шызануты нейкі… — данеслася зноў-такі ззаду.
— Ды ён забіць мяне хацеў, так і пішыце…
— Разбяромся.
І Максім, цяпер ужо вельмі выразна, убачыў перад сабой міліцэйскі “газік”. Чыесьці рукі прывычна і груба ўвапхнулі яго туды.

2005 г.


.....................................
Разгорнуты аналіз аповесці Міхася Южыка «Матылькі над багнай», змешчанай па спасылцы http://proza.ru/2026/10/14/567 . Аповесць друкавалася ў часопісе «Маладосць», №6, за 2006 год.
Ад нейрпасткі ChatGPT:
==1. Месца твора ў літаратурнай творчасці пісьменніка
Аповесць Міхася Южыка «Матылькі над багнай» належыць да беларускай фантастычнай прозы пачатку XXI стагоддзя. Яна была апублікавана ў часопісе «Маладосць» у 2006 годзе, у шостым нумары, на старонках 45–63. Гэтыя бібліяграфічныя звесткі пацвярджаюцца каталогам публікацый часопіса і бібліяграфіяй аўтара.

Вызначэнне жанру як фантастычнай аповесці істотнае для разумення твора. Пісьменнік выкарыстоўвае элементы містыкі, псіхалагічнага трылера і філасофскай прыпавесці, каб даследаваць не столькі незвычайныя падзеі самі па сабе, колькі ўнутраны стан чалавека, які страціў маральныя арыенціры і паступова губляе сувязь з рэальнасцю.
У літаратуразнаўчым даследаванні творчасці Южыка таксама адзначаюцца ўвага пісьменніка да разбуральнага боку чалавечага «я», выкарыстанне сімвалічных вобразаў і спалучэнне фантастычнага з сацыяльна-псіхалагічнай праблематыкай.

Ужо сама назва аповесці задае галоўны кірунак інтэрпрэтацыі: перад чытачом паўстае кантраст паміж крохкасцю жыцця і варожым асяроддзем, у якім гэтае жыццё існуе.

2. Сюжэт і яго ўнутраная логіка
Галоўны герой аповесці — Максім Мялешчык, трыццацідвухгадовы журналіст. Ён прафесійна паспяховы, умее пераконваць чытачоў, добра валодае словам, мае адносна высокі даход. Аднак за знешняй паспяховасцю хаваюцца эгаізм, раздражняльнасць, душэўная спустошанасць і няздольнасць да паўнавартасных чалавечых адносін.
Пачатак твора паказвае яго ў штодзённых абставінах: паломка аўтамабіля, недасыпанне, сварка з цешчай, незадаволенасць побытам. Гэтыя дробныя непрыемнасці раскрываюць характар героя. Ён схільны перакладаць уласнае раздражненне на іншых, апраўдваць сябе занятасцю і матэрыяльнымі клопатамі.
Прафесійная дзейнасць Максіма таксама мае прынцыповае значэнне. Ён рыхтуе кампанію супраць канкурэнтнай газеты, выкарыстоўваючы кампрамат, скажэнне фактаў і наўмысную маніпуляцыю грамадскай думкай. Такім чынам, яго талент журналіста служыць не пошуку ісціны, а дасягненню карыслівых мэт.

Далей у звычайнае жыццё героя ўрываецца таямніца: ён неаднаразова бачыць незнаёмца ў зношаным карычневым плашчы і капелюшы з шырокімі палямі. Прысутнасць гэтага чалавека выклікае трывогу, а пазней звязваецца з жахлівымі перажываннямі, успамінамі пра памерлую жонку Наташу і паступовай стратай здольнасці адрозніваць сапраўднае ад уяўнага.
Асабліва важная гісторыя смерці Наташы. Максім хавае ад сына праўду пра маці, пазбягае эмацыянальнага кантакту з дзіцем і не можа спакойна глядзець у вочы ні сыну, ні цешчы. Так раскрываецца глыбокі ўнутраны канфлікт героя: за знешняй упэўненасцю стаяць пачуццё віны, страх перад мінулым і няздольнасць прыняць уласную адказнасць.
У другой частцы аповесці трывога перарастае ў апантанае пераследаванне незнаёмца. Максім пачынае дзейнічаць агрэсіўна, губляе кантроль над паводзінамі і ўсё больш ізалюецца ад нармальнага чалавечага свету. Пераслед, які спачатку здаецца спробай абараніцца ад знешняй пагрозы, паступова ператвараецца ў праяву ўласнай разбуральнай натуры.
Такім чынам, сюжэт пабудаваны як рух ад звычайнай жыццёвай сітуацыі да псіхалагічнага крызісу, а ад яго — да сутыкнення героя з сімвалічным вобразам смерці і ўласнага страху.

3. Галоўны герой: Максім Мялешчык як псіхалагічны тып
Максім — найбольш складаны і ідэйна значны вобраз аповесці. Яго нельга звесці толькі да адмоўнага персанажа: аўтар паказвае не адно ягоныя заганы, але і механізм паступовай унутранай дэградацыі.
3.1. Прафесійная кампетэнтнасць без маральнай адказнасці
Максім — здольны журналіст, які ўмее аналізаваць інфармацыю, распрацоўваць стратэгіі, будаваць пераканаўчыя тэксты. Аднак ён выкарыстоўвае гэтыя здольнасці дзеля маніпулявання чытачом.
Асабліва паказальна, што герой не лічыць скажэнне фактаў істотнай маральнай праблемай. Для яго журналісцкая дзейнасць — гэта барацьба за тыражы, грошы, прэстыж і ўплыў. Праўда становіцца матэрыялам, які можна перарабіць у адпаведнасці з патрэбамі заказчыка.
Тут выяўляецца важны сацыяльны аспект аповесці: інтэлектуальныя здольнасці самі па сабе не робяць чалавека духоўна развітым. Калі яны адарваныя ад сумлення, то могуць стаць сродкам маральнага разбурэння.
Больш за тое, Максім звыклы да таго, што словы павінны ўздзейнічаць на іншых. Ён умее маніпуляваць грамадскай думкай, але не здольны сумленна разабрацца ва ўласным жыцці. У гэтым заключаецца парадаксальная аснова яго характару.
3.2. Эгаізм і спажывецкія адносіны да людзей
У адносінах з цешчай, сынам і сяброўкай герой імкнецца найперш захаваць уласны камфорт.
Ён пастаянна адкладае на будучыню жыццё, якое нібыта павінна прынесці яму шчасце. Спачатку неабходна зарабіць грошы, набыць лепшую кватэру, змяніць працу, уладкаваць асабістае жыццё. Толькі пасля гэтага ён нібыта зможа стаць добрым бацькам і пачаць жыць прыстойна.
Але гэтае «потым» ператвараецца ў спосаб ухілення ад адказнасці ў цяперашнім часе.
Пісьменнік раскрывае небяспечную псіхалагічную ўстаноўку: чалавек можа лічыць сябе разумным і практычным, але пры гэтым пастаянна адмаўляцца ад таго, што патрабуе душэўнай працы, спагады і самаабмежавання.
Асабліва выразна спажывецкі погляд Максіма выяўляецца ў адносінах з Нінай Шацэвіч. Ён выбірае яе не столькі як асобу, колькі як зручную партнёрку, ад якой можна атрымліваць задавальненне без абавязацельстваў. У яго свядомасці чалавечыя адносіны падпарадкаваныя логіцы выгоды.
Такім чынам, эгаізм героя — не выпадковая рыса, а прынцып арганізацыі ўсяго яго жыцця.
3.3. Трагедыя Наташы і пачуццё віны
Цэнтральны псіхалагічны вузел аповесці звязаны з памерлай жонкай героя.
Максім не здольны адкрыта гаварыць пра яе з сынам, хавае праўду і імкнецца пазбягаць успамінаў. Яго паводзіны паказваюць, што мінулае не стала для яго перажытым вопытам: яно працягвае кіраваць ягоным цяперашнім жыццём.
Асабліва драматычная сцэна на могілках. Максім бачыць фатаграфію Наташы — маладой, прыгожай, поўнай жыцця. Гэты вобраз супрацьстаіць смерці і адначасова нагадвае пра немагчымасць вярнуць мінулае.
Успамін пра жонку спараджае не толькі смутак, але і экзістэнцыяльны страх. Герой пачынае ўсведамляць, што жыццё не гарантуе ні справядлівасці, ні шчасця, ні доўгай старасці.
Аднак гэтае ўсведамленне не прыводзіць яго да маральнага ачышчэння. Замест таго каб прыняць мінулае, пераасэнсаваць уласныя ўчынкі і аднавіць адносіны з сынам, Максім апынаецца ў палоне жаху.
У гэтым адна з найважнейшых асаблівасцяў яго псіхалагічнага вобраза: ён здольны адчуваць пакуту, але не здольны ператварыць яе ў маральнае перараджэнне.
3.4. Паступовая страта чалавечага аблічча
На працягу аповесці Максім змяняецца не столькі знешне, колькі ўнутрана.
Спачатку ён — рэзкі, цынічны, але сацыяльна адаптаваны чалавек. Ён працуе ў рэдакцыі, мае сямейныя абавязкі, кантактуе з іншымі людзьмі. Пазней ён становіцца ўсё больш падазроным, апантаным і агрэсіўным.
Пераслед незнаёмца пачынае выцясняць усе астатнія мэты. Герой ужо не думае ні пра сына, ні пра працу, ні пра ўласную бяспеку. Ён бегае па горадзе, назірае за незнаёмцам, хапаецца за жалезны прут і ўрэшце нападае на чалавека, якога прымае за свайго ворага.
Фінальная сцэна ў будынку з разбітым люстэркам мае сімвалічны сэнс: Максім, які імкнуўся знішчыць пераследніка, разбурае ўласнае адлюстраванне. Ён не перамагае ворага, а сутыкаецца з вынікамі ўласнай апантанасці.

4. Сімволіка назвы: матылькі і багна
Назва «Матылькі над багнай» — галоўны ключ да філасофскага зместу твора.

Матылькі
Крохкасць жыцця, імкненне да свабоды, прыгажосць, часовасць чалавечага існавання.

Багна
Смерць, разбурэнне, зло, пакуты і непазбежнасць канца.
Гэтыя вобразы найбольш выразна раскрываюцца ў разважаннях Максіма на могілках. Герою ўяўляецца чалавецтва, якое ператварылася ў матылькоў і бестурботна пырхкае над бязмежнай багнай. Сонца асвятляе крылы, але парывы ветру могуць у любы момант скінуць матылька ў смяротную бездань. Нават той, хто доўга ўтрымліваецца ў паветры, рана ці позна падае ў багну.

Гэты вобраз мае некалькі ўзроўняў інтэрпрэтацыі.
Першы ўзровень — экзістэнцыяльны. Матылёк увасабляе чалавека як смяротную істоту. Якім бы паспяховым, моцным або шчаслівым ён ні быў, яго існаванне абмежаванае ў часе.
Другі ўзровень — псіхалагічны. Матылёк можа сімвалізаваць ілюзію чалавечай свабоды. Людзі лічаць, што самі кіруюць сваім лёсам, але часта залежаць ад выпадку, абставінаў, хвароб і чужых учынкаў.
Трэці ўзровень — маральны. Багна можа ўспрымацца не толькі як фізічная смерць, але і як духоўнае разбурэнне. Чалавек здольны загразнуць у эгаізме, зайздрасці, агрэсіі і хлусні яшчэ да таго, як скончыцца яго біялагічнае жыццё.
Апошняе асабліва істотна ў дачыненні да Максіма. Ён яшчэ жыве, працуе, рухаецца, дасягае прафесійных мэтаў, але ягоныя адносіны з людзьмі ўжо нагадваюць духоўную багну. Ён не ўмее любіць без карысці, не можа шчыра гаварыць пра мінулае і не здольны спыніць уласную агрэсію.
Такім чынам, назва аб'ядноўвае два віды чалавечай уразлівасці: непазбежнасць фізічнай смерці і магчымасць духоўнага заняпаду.

5. Незнаёмец у капелюшы: фантастычны вобраз і яго значэнне
Мужчына ў карычневым плашчы і шырокім капелюшы — найбольш загадкавы персанаж аповесці.
Ён з'яўляецца ў розных месцах, нібыта ведае маршруты Максіма, а часам знікае там, дзе звычайны чалавек не мог бы так хутка схавацца. Ягоная прысутнасць парушае звыклую логіку гарадской рэчаіснасці і паступова ператварае сюжэт у містычны трылер.
Аднак галоўная функцыя гэтага персанажа не абавязкова заключаецца ў тым, каб быць рэальным звышнатуральным праціўнікам.
Магчымыя тры інтэрпрэтацыі.
    • Містычная: незнаёмец увасабляе смерць, фатум або сілу, ад якой чалавек не можа ўцячы.
    • Псіхалагічная: ён становіцца матэрыялізаваным страхам Максіма, праекцыяй ягонай віны і ўнутранага разладу.
    • Сімвалічная: незнаёмец — гэта таямніца чалавечага існавання, якую герой імкнецца падпарадкаваць уласнай волі, але не здольны спасцігнуць.
Важна, што пісьменнік не спяшаецца даваць адназначнае тлумачэнне. Чытач назірае падзеі пераважна праз успрыманне Максіма, таму няўпэўненасць героя перадаецца і чытачу.
Паступова пераследнік і пераследаваны мяняюцца месцамі на ўзроўні сэнсу. Спачатку Максім лічыць сябе ахвярай чужой пагрозы. Але менавіта ён пачынае пераследаваць, палохаць і фізічна атакаваць іншых людзей.
Так узнікае іранічны парадокс: спрабуючы знішчыць уяўнае зло, герой сам робіцца яго носьбітам.

6. Люстэрка ў фінале: сутыкненне чалавека з самім сабой
Фінал аповесці — адзін з найбольш выразных сімвалічных эпізодаў.
Пасля доўгага пераследу Максім нарэшце даганяе незнаёмца ў цёмным будынку. Ён бачыць перад сабой постаць, падыходзіць да яе і наносіць удар жалезным прутом. Але замест перамогі над ворагам чуецца звон разбітага шкла.
Калі ўспыхвае святло, высвятляецца, што герой знаходзіцца перад разбітым люстэркам.
Гэтая сцэна дазваляе інтэрпрэтаваць увесь папярэдні пераслед як драматызаванае сутыкненне з уласным «я». Максім імкнецца знайсці вонкавага вінаватага, аднак у вырашальны момант разбурае ўласнае адлюстраванне.
Люстэрка ў літаратуры часта служыць сродкам самапазнання: яно паказвае чалавеку яго ўласны твар, прымушае сустрэцца з тым, ад чаго ён можа ўцякаць. У Южыка гэты матыў набывае трагікамічны характар. Герой атрымлівае магчымасць сімвалічна ўбачыць сябе, але не ўсведамляе сэнсу таго, што адбываецца.
Ён не раскайваецца, не спыняецца і не прызнае ўласнай памылкі. Наадварот, працягвае агрэсіўныя дзеянні, нападае на людзей, якія спрабуюць яго затрымаць, і ў выніку трапляе ў міліцэйскую машыну.

Таму разбітае люстэрка — не знак вызвалення, а сімвал канчатковага разбурэння самасвядомасці героя.
Ён не пазнае ў пераследніку самога сябе, бо ўсё жыццё прывык бачыць прычыну ўласных праблем у іншых.

7. Час і прастора: ад штодзённасці да кашмару
Мастацкі свет аповесці пабудаваны на паступовым пераходзе ад рэалістычнай гарадской прасторы да прасторы псіхалагічнага жаху.
Мастацкая прастора Сэнсавая функцыя
Кватэра Сямейнае адчужэнне, уцёкі ад адказнасці
Рэдакцыя Цынізм, маніпуляцыя, прафесійны поспех без этыкі
Гарадскі транспарт Аднастайнасць штодзённасці, ананімнасць натоўпу
Могілкі Усведамленне смяротнасці, сустрэча з мінулым
Цёмныя пад'езды і паддашак Страх, страта арыенціраў, паглыбленне ў псіхічны крызіс
Будынак з люстэркам Сутыкненне з уласным адлюстраваннем і разбурэнне самакантролю
Асабліва важная роля часу. Падзеі адбываюцца на працягу некалькіх дзён, але суб'ектыўнае ўспрыманне Максіма паступова змяняецца. Недасыпанне, нервовае напружанне, дакучлівыя ўспаміны і няспынны рух узмацняюць адчуванне кашмару.
У пачатку аповесці герой сам вызначае распарадак дня: працуе, ездзіць на транспарце, сустракаецца з людзьмі. У другой частцы ўжо пераслед кіруе яго паводзінамі. Ён не можа спыніцца нават тады, калі фізічна знясілены і траўмаваны.
Гарадская прастора з яе аўтобусамі, трамваямі, падземкай, дварамі і завулкамі ператвараецца ў лабірынт. Гэта не толькі сродак стварэння напружання, але і вобраз свядомасці героя, які страціў здольнасць бачыць цэлае і арыентуецца толькі на адну дакучлівую мэту.

8. Жанр і мастацкія прыёмы
«Матылькі над багнай» спалучае некалькі жанравых элементаў.
Фантастычная аповесць. Незвычайныя знікненні незнаёмца і размыванне мяжы паміж рэальнасцю і ўяўленнем ствараюць містычную інтрыгу.
Псіхалагічны трылер. Напружанне будуецца праз страх героя, яго падазронасць, дакучлівыя думкі і няспынны пераслед.
Сацыяльна-псіхалагічная проза. Прафесійная этыка журналіста, камерцыялізацыя інфармацыі, сямейнае адчужэнне і эгаізм адлюстроўваюць праблемы грамадскага жыцця.
Філасофская прыпавесць. Вобраз матылькоў над багнай выводзіць гісторыю асобнага чалавека на ўзровень разважання пра смяротнасць, свабоду і сэнс існавання.
Сярод найбольш значных мастацкіх сродкаў можна вылучыць наступныя.
    • Сімвалізацыя: матылькі, багна, могілкі і люстэрка маюць значэнне, якое выходзіць за межы канкрэтных прадметаў.
    • Кантраст: знешняя ўпэўненасць Максіма супрацьпастаўляецца яго ўнутранай разгубленасці; прафесійны поспех — маральнай дэградацыі; прыгажосць жыцця — непазбежнасці смерці.
    • Гратэск: некаторыя паводзіны героя даведзены да абсурду, што падкрэслівае разбуральнасць яго апантанасці.
    • Псіхалагічная дэталізацыя: недасыпанне, фізічныя адчуванні, нервовыя рэакцыі і ўспаміны дапамагаюць перадаць змены свядомасці.
    • Дынамічны сюжэт: пастаяннае перамяшчэнне героя падтрымлівае напружанне і адлюстроўвае яго ўнутраную нестабільнасць.
Асобна варта адзначыць іронію. Максім лічыць сябе моцным, незалежным і здольным кантраляваць сітуацыю. Але чым больш ён імкнецца даказаць уласную непахіснасць, тым відавочней становіцца ягоная бездапаможнасць перад страхам.

9. Асноўныя праблемы і ідэі аповесці
Праблема маральнай адказнасці
Твор паказвае, што чалавек не можа бясконца ўхіляцца ад адказнасці за ўласныя ўчынкі. Максім умее апраўдваць свае паводзіны абставінамі, прафесійнымі задачамі і асабістымі крыўдамі, але гэта не пазбаўляе яго ад наступстваў.
Праблема духоўнай пустаты
Матэрыяльныя мэты героя не даюць яму ўнутранай раўнавагі. Грошы, кар'ера, камфорт і асабістыя задавальненні не замяняюць сумлення, любові і сапраўднай чалавечай блізкасці.
Праблема смерці і сэнсу існавання
Сцэна на могілках прымушае Максіма задумацца пра часовасць жыцця. Аднак аўтар не прапануе простага суцяшэння. Усведамленне смерці можа як абудзіць чалавека, так і прывесці яго да адчаю.
Праблема адносін паміж бацькам і дзіцем
Сын Максіма становіцца маўклівым сведкам сямейнай трагедыі. Бацька, які нібыта клапоціцца пра матэрыяльную будучыню дзіцяці, не здольны даць яму найважнейшае — увагу, шчырасць і эмацыянальную прысутнасць.
Праблема свабоды і ўлады над уласным жыццём
Максім перакананы, што ўсё можна арганізаваць, пралічыць і падпарадкаваць сваёй волі. Але сутыкненне з таямнічым незнаёмцам разбурае гэтую ўпэўненасць. Герой не можа кантраляваць ні знешні свет, ні ўласныя рэакцыі.
Гэтыя праблемы аб'ядноўвае адна думка: чалавек, які страчвае маральныя арыенціры, паступова губляе і здольнасць кіраваць уласным жыццём.

10. Ці мае фінал аповесці адназначнае тлумачэнне?
Не. Фінал можна прачытаць на некалькіх узроўнях.
На рэалістычна-псіхалагічным узроўні Максім перажывае востры крызіс, а ягонае пераследаванне незнаёмца ператвараецца ў агрэсіўнае, небяспечнае дзеянне. Разбіццё люстэрка паказвае, што аб'ект ягонай лютасці мог быць не тым, чым уяўляўся герою.
На сімвалічным узроўні Максім змагаецца з уласнай ценявай сутнасцю — з тымі рысамі, якія ён не жадае прызнаваць у сабе: жорсткасцю, эгаізмам, страхам і пачуццём віны.
На экзістэнцыяльным узроўні пераследнік можа ўвасабляць смерць, ад якой герой спрабуе ўцячы. Але чым больш ён імкнецца перамагчы яе, тым хутчэй губляе сябе.
Гэтыя інтэрпрэтацыі не выключаюць адна адну. Наадварот, іх спалучэнне робіць твор больш шматзначным.
Разам з тым не варта сцвярджаць, што аўтар цалкам адмаўляе рэальнасць фантастычнага элемента. Тэкст пакідае прастору для няпэўнасці, а гэта адна з асноўных асаблівасцяў містычнай прозы.

11. Мастацкія вартасці і магчымыя супярэчнасці твора
Сярод найбольш значных вартасцяў аповесці — выразная сімвалічная сістэма, напружаны сюжэт, увага да псіхалогіі чалавека і спалучэнне сацыяльнай крытыкі з філасофскім разважаннем.
Асабліва ўдалыя сцэны на могілках і з люстэркам. У першай герой усведамляе непазбежнасць смерці, у другой — сімвалічна разбурае ўласнае адлюстраванне. Гэтыя эпізоды ўтвараюць сэнсавую дугу твора: ад страху перад канцом жыцця да практычнага самаразбурэння.
Разам з тым вобраз Максіма часам набліжаецца да гратэскнага ўвасаблення чалавечых заганаў. Яго цынізм, агрэсія і эгаізм настолькі выразныя, што чытачу можа быць цяжка ўспрымаць яго як псіхалагічна неадназначную асобу.
Можна таксама заўважыць, што шматлікія жудасныя падзеі і сцэны пераследу часам адсоўваюць на другі план больш тонкія пытанні сямейных адносін і маральнай адказнасці. Аднак гэтая асаблівасць часткова абумоўлена жанравай прыродай твора: аўтар імкнецца не толькі да псіхалагічнага аналізу, але і да стварэння напружанага фантастычнага сюжэта.

12. Выніковая інтэрпрэтацыя
«Матылькі над багнай» — гэта не проста гісторыя пра чалавека, якога пераследуе таямнічы незнаёмец. Гэта аповесць пра духоўную дэградацыю асобы, якая спрабуе будаваць жыццё на эгаізме, маніпуляцыі і ўхіленні ад адказнасці.
Максім Мялешчык увасабляе чалавека, які мае інтэлектуальныя здольнасці і магчымасці для самарэалізацыі, але не выкарыстоўвае іх дзеля сапраўднай чалавечай блізкасці. Ён імкнецца падпарадкаваць сабе інфармацыю, працу, сямейнае жыццё і нават уласныя ўспаміны. Аднак у выніку губляе кантроль над самім сабой.
Вобраз матылькоў над багнай надае гэтай гісторыі агульначалавечае гучанне. Чалавечае існаванне крохкае, а жыццё не гарантуе абароны ад пакут і смерці. Але трагедыя Максіма заключаецца не толькі ў тым, што ён смяротны. Ягоная сапраўдная трагедыя ў тым, што ён сам паглыбляе ўласную духоўную пустату, адмаўляючыся ад шчырасці, любові і адказнасці.

Фінал з разбітым люстэркам падкрэслівае гэтую думку: чалавек можа доўга шукаць ворага звонку, але найбольш небяспечнае супрацьстаянне часам адбываецца ўнутры яго самога.
Галоўная ідэя аповесці: чалавечае жыццё крохкае і абмежаванае, але духоўны заняпад не з'яўляецца толькі вынікам знешніх абставін. Ён узнікае і тады, калі чалавек добраахвотна адмаўляецца ад сумлення, адказнасці і здольнасці бачыць у іншых людзях асобаў, вартых павагі.
Менавіта таму «Матылькі над багнай» можна прачытаць як папярэджанне: не варта адкладаць сапраўднае жыццё на нявызначанае «потым», бо, імкнучыся забяспечыць сабе камфортную будучыню, чалавек можа страціць тое, што надае жыццю сэнс ужо сёння.==