Дырэктар

Міхась Южык

Дырэктар

аповесць

1

Напярэдадні лістападаўскіх святаў у офісе фірмы “Свержань” было ажыўлена. Але гэтае ажыўленне паходзіла не так ад напружанай працы, як ад прадчування святочнага застолля, якое мерыліся зладкаваць супрацоўнікі. Яны ўзрушана бегалі з кабінета ў кабінет, гуморнічалі, свяціліся з твараў. На ганку нехта несупынна курыў — па двое і па трое, з выкрыкамі, з бестурботным рогатам.
Дырэктар фірмы, Глеб Сіўцоў, мужчына гадоў трыццаці пяці, ужо не раз рабіў заўвагі сваім падначаленым, нагадваў пра тое, што працоўны дзень яшчэ не скончаны, і пра іх службовыя абавязкі. Тым больш што шматстайныя дзелавыя партнёры пастаянна трывожылі яго тэлефоннымі званкамі, факсамі і напорыстымі пасланцамі, якія патрабавалі тэрмінова штосьці падпісаць, удакладніць і зацвердзіць. Некалькі разоў на дзядзінцы перад канторай спыняліся аўто з важнымі дзядзькамі — кіраўнікамі профільных фірм.
Адным словам, Глеб Сіўцоў быў у прыпары і, мабыць, адзін ён не радаваўся чатыром святочна-выхадным дням, што чакаліся наперадзе. Не цікавіла яго і маючая адбыцца пагулянка, бо ён ніколі не ўдзельнічаў у падобных мерапрыемствах, не рэкамендаваў іх і сваім супрацоўнікам, хоць і не забараняў афіцыйна. Пагулянкі заўсёды наносілі ўрон чыстаце і ахайнасці офіса. Пасля святаў, па прыходзе на работу, Глебу было брыдка глядзець на непрыбраныя шкляныя і пластмасавыя бутэлькі, на попел на крэслах і дыванах, на паўсюдныя крошкі і вінныя плямы. А галоўнае, што выклікала ў яго агіду, — гэта надзвычай устойлівы застольны дух, гэткая сумесь тытуню, алкаголю, падгнілай ежы і выпарэнняў чалавечых целаў. Гэты дух не мог выветрыцца за тыя дні, што офіс стаяў зачынены на ўсе дзверы і форткі, і таму даводзілася цалюткі працоўны дзень выганяць яго скразнякамі. Аднаго разу скразнякі няслаба працялі дырэктара, і ён злёг з ангінай і радыкулітам.
У прынцыпе, мэтазгодна было б забараніць перадсвяточныя бяседы, але Глеб гэтага не рабіў. Не рабіў таму, што ведаў псіхалогію шараговага служачага, які, можа, і працуе адзінаццаць месяцаў у год, толькі каб “адарвацца па поўнай праграме” на святы. А іначай паніжаецца яго працаздольнасць, узнікае апатыя, дэпрэсія, ён хварэе.

2

— Ну як, Наталка, шуганём? — выскаляючы сляпуча-белыя зубы, падсела да сваёй прыяцелькі Марынка Джыгуда, дзяўчына дваццаці чатырох гадоў, прыгажуня.
— А то як жа! — кіўнула ёй Наташка Сарокіна, не адрываючы вачэй ад экрана кампутара.
Дзяўчаты знаходзіліся ў кабінеце адны, два іншых працоўных месцы пуставалі: Мішка Маркелаў і Верка, яго жонка, паехалі закупляць закусь-выпіўку.
У памяшканні было горача ад батарэй ацяплення, якія шчыравалі напоўніцу.
— Што ты робіш? — спыталася Марына. Яна адкінулася на спінку крэсла, паклала нагу на нагу, дастала з сумачкі манікюрны набор.
— А Сівы прычапіўся з калькуляцыяй па “Кванце”, — наморшчыла свой чырвоны ад духаты твар Наташа. — Знайшоў час…
— Ды кінь ты, у аўторак прыйдзеш — даробіш. — Марынка прывычнымі рухамі падмазвала вейкі, крытычна ацэньвала сябе ў люстэрка.
— Я б дарабіла ў аўторак, ды яму зараз падай! Сказаў праз гадзіну раздрукоўку прынесці… — Наташка нервова біла па клавішах, шчоўкала “мышшу”.
— Што піць будзем? — дзелавіта спыталася Марына; яна скончыла з тварам і занялася пазногцямі.
— Я — гарэлку, — рашуча, нават з нейкім выклікам сказала Наташа. — Маскоўскую, “Стольную”. Ад яе галава не баліць.
— Ну, гэта колькі выпіць…
— А колькі ні выпі. Гэта ж не наша бурда беларуская — там ачышчаюць як след… Я нядаўна піла.
— Не, лепш за ўсё — “Абсалют!” — уздыхнула Марына, шчыруючы пілкай над пазногцем указальнага пальца. — Во дзе штука харошая…
— Але дарагая… — таксама ўздыхнула Наташка.
— Так, дарагая, — згадзілася яе пекная прыяцелька.
Наташка была старэйшая за Марынку на тры гады і, акрамя ўзросту, прайгравала і ў прыгажосці, і ў росце. Да таго ж яна нядаўна развялася і адна гадавала малога сына.
Марынка ж была дзяўчына шчадралюбная, бестурботная і мяняла залётнікаў бязбольна і часта. Дарэчы, усе ведалі, што яна тры гады таму “пад’язджала” да Глеба, дырэктара, але беспаспяхова. І тым больш гэта было крыўдна Марыне, што Глеб у той час быў на мяжы разрыву з жонкай. Яго жонка, Тамара, працавала (і па сённяшні дзень працуе) у “Свержані” менеджэрам. Тады, тры гады таму, яна ў адкрытую круціла раман з намдырэктара канкурэнтнай фірмы, і Марына небеспадстаўна разлічвала на “вакантнае” месца блізу Глеба…
— Не, ну я так не магу! — Наташа капрызна ляпнула маленькай далонькай па клавіятуры і адвалілася на спінку крэсла. — Звар’яцець можна з гэтымі лічбамі. Хадзем перакурым, га?
— Давай, — ахвотна згадзілася Марына. Яна яшчэ раз крытычна агледзела пазногці, любоўна правяла рукой па сваім, абцягнутым плаццем, пышным сцягне і спрытна паднялася з месца. Пакуль яна рушыла да дзвярэй, Наташа міжволі кінула позірк на яе стройныя доўгія ногі, шырокія плечы і бёдры, надзіва тонкую талію. Уся яе фігура гаварыла адно: я створана для кахання, а таму трапячыце перада мной, мужыкі, а жанчыны памірайце ад зайздрасці.
Не паспелі прыяцелькі дайсці да дзвярэй, як яны адчыніліся самі і ў кабінет уваліліся Маркелавы з мноствам поліэтыленавых пакетаў у руках. Мішка да таго ж трымаў вялізны букет белых ружаў.

3

— Ого! — усклікнула Марынка. — Для каго ж такі гонар, Мішаня?
— Не бойся, не для цябе! — усміхнуўся ў светлыя вусы каржакаваты Мішка Маркелаў; ён узваліў пакеты на стол, побач акуратна паклаў і букет ружаў.
— Вярусь, каму гэта твой чалавек такую раскошу купіў? — Марынка з зайздрослівай цікаўнасцю разглядала букет.
— Ды Тамары Уладзіміраўне сваёй бясцэннай! — з іроніяй адказала Вера; яна схілілася над прынесеным пажыткам і вымала з пакетаў харчы і бутэлькі з напоямі.
— Вось яно што… — прысвіснула Марынка і скрывіла саркастычную міну. — Падлашчваемся, значыць, перад вышэйпастаўленымі…
— І зусім не падлашчваюся, а проста мужчынская частка калектыву рашыла павіншаваць прыгожую жанчыну са святам, — сказаў Мішка, разбіраючыся са шматлікімі бляшанкамі, слоікамі, палкамі каўбас і іншай закуссю.
— Ага, значыць астатнія жанчыны не прыгожыя і ім нічога не выпадае, — прытворна пакрыўдзілася Марынка. — Вярусь, як табе гэта падабаецца?
— Выходзіць, так… — таксама прытворна развяла рукамі Верка Маркелава. — Такая ўжо наша доля…
— Ды кіньце вы прыдурвацца! — прабурчаў у вусы Мішка. — Вам вунь колькі дабра накупілі — і лікёры, і віны заморскія, і нават марожанае… А Тамара Уладзіміраўна ўсяго гэтага не пакаштуе.
— Чаму? — спыталася Наташка, што маўчала дагэтуль.
— Яна мне не дакладвала чаму. Занятая, значыць… А, дачку са школы забіраць паедзе, — успомніў Мішка. — Ладна, дзяўчаткі, я пабег. — Ён ашчадна ўзяў у рукі букет, аправіў серабрыстую цэлафанавую абгортку і рушыў да дзвярэй; на парозе абярнуўся і кінуў: — Паклічце Ваську з Пятровічам, хай паглядзяць: можа, чаго не стае. То хай дакупяць…
— Ідзі-ідзі, ліслівая душа, — махнула яму рукой Марынка. — Разбяромся.
Маладзіцы згрупаваліся каля стала з пакупкамі і ўсчалі іх абмацваць ды ацэньваць.
— Так-так, “Стольная” з мёдам і перцам, дванаццаць бутэлек, — заўважыла Наташка. — З перцам не вельмі люблю…
— А навошта ж так шмат? — скрывіла вусны Марынка.
— Дык па бутэльцы на брата. Без Глеба і Тамары нас дванаццаць будзе, — сказала Вера Маркелава.
— А жанчын усяго шэсць! Я дык, напрыклад, толькі “сухач” і лікёр піць буду. — Марына ўзяла ў рукі дыхтоўную пляшку “Амарэта”.
— Не перажывай — мужыкі ад тваёй долі не адмовяцца, — запэўніла яе Верка.
— Так, а што ў нас пажаваць?.. — Марынка ўзяла ў рукі колькі ўпаковак селядцоў і ацэньвала: — “Маціяс” востры, “Маціяс” у гурковым расоле… Фу! “Маціяс” з часнаком. Якая брыдота! І “Марачок”… Ну ты, Вярунчык, зусім…
— Нічога, пасля трэцяй чаркі ўсё будзе аднолькава — з часнаком ці без, — паабяцала ёй Верка.
— Ну, не ведаю… — Марынка з паказной грэблівасцю паклала селядцы на стол.
У гэткім пустым накірунку і доўжылася гамонка паміж трыма маладзіцамі яшчэ добрых паўгадзіны, пакуль не ўключыўся перагаворнік і патрабавальны дырэктараў голас не паклікаў Наташу. Глеб Іванавіч пытаўся, ці гатовая калькуляцыя па “Кванце”. Наташка, якая амаль пра гэта забылася, схамянулася і зманіла, што ўвесь час ім займаецца і што вось-вось даробіць. Сама ж стрымгалоў кінулася да кампутара.
— Праз паўгадзіны я цябе чакаю, — строга сказаў Глеб. — Не забывайся, што сёння толькі да дзвюх працуем. — І выключыў перагаворнік.

4

Роўна праз паўгадзіны (ну мо праз хвілін трыццаць пяць) Наташка Сарокіна бянтэжліва ўвайшла ў кабінет начальніка. У руках яна трымала рабочую папку з праславутай калькуляцыяй.
Глеб сустрэў яе, седзячы за сталом над паперамі. Ён размашыста правіў нейкі дакумент.
— Сядай, — буркнуў ён, не паднімаючы вачэй ад стала.
Але, калі Наташка накіравалася да шэрагу крэслаў уздоўж сцяны, кінуў сярдзіта:
— Ды не туды, Наташ, не туды. Вось на гэтае сядай. — І ўказаў рукою на крэсла, што стаяла напроці яго, цераз стол.
Калі Наташка прысела — з ненатуральна прамой спінай і закамянелым выразам твару — на ўказанае месца, Глеб Іванавіч нарэшце паклаў аўтаручку на паперу, выпрастаў спіну і паглядзеў на падначаленую.
— Ну, як настрой? — спытаўся ён неспадзявана лагодным голасам.
— Ды вось, як вы сказалі. — Наташа неяк нязграбна выняла з папкі і працягнула яму аркушы.
Але Глеб не стаў іх разглядаць, а ўзяў і нядбайна адклаў убок.
“Навошта ж ён мяне гнаў?” — законна падумала Сарокіна.
— Паслухай… — з ледзь улоўнай няёмкасцю ў голасе пачаў Глеб і замоўк.
На некалькі секунд позіркі іх сустрэліся, і Наташу здзівіў рэзкі румянец на худых шчаках начальніка — такія бываюць у хворых ці закаханых — і ліхаманкавы бляск у вачах. На імгненне ашаламляльная здагадка варухнулася ў Наташынай галаве…
— Паслухай, — нарэшце перарваў задоўжанае маўчанне Глеб. — Ты, канешне, ведаеш, што апошнія месяцы мы выбіваемся з графіка…
— Ну… так…
— Ведаеш таксама, што акурат з гэтай прычыны я не выплаціў перадсвяточных прэміяльных. Але… менавіта тваёй працай я задаволены. І таму… — ён апусціў левую руку пад стол, пакорпаўся там і дастаў блакітны фірмовы канверт, — таму вазьмі вось гэта…
— А… я… — залепятала была Наташка
— Вазьмі-вазьмі, — паспешліва сунуў ёй у рукі канверт Глеб Іванавіч. — Грошы. Ты заслужыла. Аб адным я цябе папрашу: каб не выклікаць благіх пагалосак, нікому ні слова… Ну, ты разумееш.
— Я разумею, — уся расчырванелася Наташка Сарокіна, хаця насамрэч мала разумела, за што ёй такі гонар.
— Я ведаю, табе зараз цяжка… — Глеб, відаць, меў на ўвазе Наташын нядаўні развод. — І яшчэ вось аб чым я цябе папрашу… — Ён счапіў кісці рук, аблакаціўся на стол і, панізіўшы голас, сказаў: — Тут у вас сабантуй намячаецца. Дык ты, Наташа, пасачы за парадкам. Ну… у тым сэнсе, каб шыбы не біліся, каб курылі на вуліцы, каб не ванітавалі на канапы і дываны… Словам, ты мяне разумееш.
— Так-так, канешне, — усё чырванела і чырванела Наташа.
— Ну, а калі там што благое і выйдзе, то прыбярыце з Марынай… хаця б павярхоўна.
— Добра-добра, я прасачу…
— Ну дык са святам тады, — кіўнуў ёй начальнік. — Хораша адпачыць…
— Дзякуй, Глеб Іванавіч… І вам таксама… адпачыць… ну і… — Наташа не знайшлася, што сказаць следам за “ну і”, і паспешліва выслізнула з кабінета.
Аднак, пераступіўшы парог, стрэльнула вачыма па баках і спрытна сунула канверт у рабочую папку.

5

Неўзабаве ў дырэктарскі кабінет заскочыў Васіль Грыміч, мардаты хлапчына гадоў дваццаці пяці, асабісты вадзіцель Глеба.
— Ну дык што, Глеб Іванавіч? — спытаўся ён тонам блізкага чалавека, набліжаючыся да начальніцкага стала.
— А нічога, — усміхнуўся яму Глеб.— Стаў машыну ў гараж і адпачывай. — Пад словам “адпачывай” дырэктар меў на ўвазе сённяшняе застолле.
— Не, ну… — сумеўся Васіль. — А як жа вы?..
— Не турбуйся, Вась, я сам.
— Як, пехатою?.. — Вадзіцелеў твар расцягнуўся ў дурнаватую ўхмылку.
— Так, пехатою. А што? — хітра зірнуў на яго начальнік.
— Не, ну воля ваша, канешне… А ўсё ж… — усё яшчэ няёмчыўся Васька.
— Ніякіх “а ўсё ж”, — адрэзаў Глеб Іванавіч. — Стаў машыну ў гараж — і свабодны. Уразумеў?
— Угу…
— Дзейнічай. — І, ужо калі Васька адчыніў дзверы кабінета, дырэктар дадаў: — Ах, ледзь не забыўся: са святам цябе, Васіль.
— Дзякуй… — Вадзіцель рэзка павярнуўся ў дзвярах. — Дзякуй, Глеб Іванавіч… І вас з гэтым… як яго… са святам! — Апошняе слова ён амаль выкрыкнуў — так чамусь усхвалявала яго начальніцкае віншаванне.
Васіль спыніўся ў калідоры і хацеў быў абмазгаваць адбытую размову (на прадмет таго, ці добра, што Глеб яго адпусціў; а мо не давярае?), як на яго наляцеў Сяргей Шустоў, камерцыйны дырэктар. Дарэчы, для іх маленькай фірмы такая пасада, як “камерцыйны дырэктар”, гучала празмерна значна і мела чыста намінальнае значэнне. Бо Шустоў займаўся ўсім, куды ні кіне яго Глеб Іванавіч, у тым ліку — і камерцыяй, зразумела.
— Свабодны? — шэптам спытаўся Сяргей, схапіўшы Васіля за рукаво світэра.
— У сэнсе?
— Ды тут злётаць трэба… у адно месцейка…
— Не, ну ты знайшоў час.
— Выручай, Вась… да зарэзу… Ды ўсяго на паўгадзіны справы тае. — Тут Шустоў інтымна схіліў свой жулікаваты твар да Васіля і нешта забубнеў на самае вуха.
— Не, ну гэта ж халтура… — паспрабаваў быў абурыцца Васіль, але Шустоў прытуліўся да яго яшчэ цясней і зашаптаў з яшчэ большай страсцю.
Праз хвіліну яны ўдарылі па руках і, зладзеявата азіраючыся, пашыбавалі на двор, да службовага “BMW”.
На ганку яны напаткалі Марынку Джыгуду, якая ў адным плацці, пацепваючыся ад холаду, пыхкала цыгарэтай.
— Куды так шустра? — пацікавілася яна ў хлопцаў, якія відавочна спяшаліся яе прамінуць.
— Хутка будзем, — на хаду аглянуўся на яе расхрыстаны Шустоў; Васіль жа шпарка ішоў да машыны і ўжо пабразгваў звязкай ключоў.
— Далёка? — не сунімалася ўедлівая Марынка.
— У гараж, — знайшоўся бывалы Шустоў. — А я з ім за кампанію.
— А Глеб Іванавіч што, з намі гуляе? — здзівілася Марына.
— Не, — супакоіў яе Сяргей і з утаймаваным раздражненнем сказаў: — Ну ладна, Марын… А то няма часу. — І подбегам кінуўся да “BMW”, які ўжо праграваўся вадзіцелем.
— Купіце мне “Bond”у! — звонка крыкнула ім услед Джыгуда. — З белым фільтрам!
“Во дакука!” — вылаяўся пра сябе Шустоў, зачыняючы дзверы.
“BMW” рэзка, як і належыць аўто з магутным маторам, ірвануў з месца, спрытна выруліў у дзядзінцы паміж прыпаркаванымі машынамі і скрыўся за варотамі.
Марына, дакурваючы цыгарэту, усмешліва глядзела яму ўслед. Усміхалася яна не ад таго, што западозрыла нешта нячыстае ў паводзінах Шустова, а таму, што ўвогуле была чалавекам вясёлым і лёгкім. Джыгуда свята верыла, што жыццё створана для радасці і асалоды, а радасць і асалоду прыносяць мужчыны і грошы. Грошай у яе было малавата, і таму ўсю жыццёвую энергію Марына скіравала на пошукі грашавітых мужчын. Вось і зараз ёй радасна ўзгадалася, што назаўтра прызначана спатканне з падобным мужчынам. Цешыла Марыну і пікантнасць сітуацыі: стары прыяцель яе бацькі, чыноўнік з міністэрства, чалавек жанаты, дзед чатырох унукаў, клікаў яе на сваю дачу на цэлыя суткі. Такіх вострых пачуццяў Марына не перажывала даўно… Усяго толькі пакакетнічала яна з Платонам Сямёнавічам у рэстаране на бацькавым юбілеі, патанцавала ды прыціснулася пышнымі формамі… А які вынік!
Але ўсё гэта будзе заўтра, заўтра вечарам: службовая машына Платона Сямёнавіча будзе чакаць яе на ўмоўленым месцы. Ну а пакуль… Пакуль — весяліцца тут, зараз, у офісе з саслужыўцамі.

6

Недзе а другой гадзіне дня Глеб Сіўцоў адключыў мабільнік, з дыпламатам у руцэ выйшаў са свайго кабінета, замкнуў яго і таропка рушыў па калідоры да выхаду. Паабапал, з-за дзвярэй кабінетаў, даносіліся ўзрушаныя галасы падначаленых.
Нікім са сваіх не заўважаны, дырэктар спусціўся з ганка, збочыў направа, прайшоў уздоўж сцяны будынка і завярнуў за яго рог. Затым па засыпанай лісцем сцяжынцы дайшоў да невысокай жалезнай агароджы і, папярэдне азірнуўшыся, спрытна яе пераскочыў.
За агароджай пачынаўся густы, хоць і голы, хмызняк, за хмызняком — двары старых пяціпавярховак, за дварамі — пустэльны ўчастак парку Чалюскінцаў. У гэтай частцы парку і летам народу небагата бывае. Зараз жа Глеб ішоў у поўнай адзіноце і цішы, нават людзей, што выгульваюць свойскіх сабак, не было відаць. Старыя кляны і таполі цягнулі ў шэрань нізкага неба свае нязграбныя рукі-галіны. Пад нагамі шамацела даўно апалае, мёртвае лісце. І толькі паветра было маладым і здаровым. Глеб адчуваў, як яно, пранікаючы ў лёгкія, нібы разбягаецца па артэрыях і капілярах, насычае яго цела сілай і прасвятляе думкі.
Праз хвілін дзесяць жвавай хады Глеб выйшаў на няшумную вуліцу, нырнуў у двары і неўзабаве быў каля невялікай платнай аўтастаянкі, на якой знаходзіўся яго старэнькі чорны “Volcswagen”. Сіўцоў сеў у яго, хвілін пяць праграваў рухавік, а затым няспешна крануўся з месца. Гэтак жа няспешна, саступаючы ўсім ліхачам і пешаходам, ён выехаў на праспект Скарыны, прытым збочыў не направа, каб ехаць дамоў, дзе яго ўжо, мусіць, гадзіну чакала жонка Тамара з дачкою Ніначкай, а налева. Глеб узяў кірунак на далёкую вуліцу Пятра Глебкі, дзе пазаўчора зняў аднапакаёўку.
Вось і праспект Пушкіна, і вуліца Прытыцкага, вось і жаданая Пятра Глебкі. Тут Сіўцову давялося добра пакруціць-паруліць па вузкіх праездах, каб дапяць патрэбнай пяціпавярхоўкі, што стаяла ў глыбіні вялізнага квартала. Цесны дворык, спраектаваны яшчэ за брэжнеўскім часам, быў яўна непрыстасаваны для парковак машын трэцяга тысячагоддзя. Глеб праявіў усё сваё вадзіцельскае майстэрства, пакуль убіў шырокі “Volcswagen” паміж іржавым трупам “Запарожца” і сметніцай.
Неўзабаве ён паднімаўся па сцёртай, але досыць чыстай лесвіцы пад’езда №2 на чацвёрты паверх. Дзень быў пахмурны, у пад’ездзе цараваў змрок, і Глеб доўга поркаўся з чужымі ключамі-замкамі, перш чым зайшоў у кватэру.
Гэты катух ён зняў па звычайнай аб’яве ў газеце. Гаспадар, да якога прыехаў Глеб два дні таму, аказаўся лядашчым нізкарослым дзядулем са скрыпучым высокім голасам. Яго кватэра знаходзілася ў цэнтры горада, у грувасткай старой камяніцы. З-за спіны дзядка, які прапусціў госця ў вітальню, тут жа выскачыў мурзаты падшыванец гадоў пяці і пачаў тузаць блішчасты замок Глебавага дыпламата. Але дзед даў яму прывычную аплявуху, і малы, румзануўшы, хутка знік за аднымі з дзвярэй калідора. Адтуль данёсся бойкі жаночы голас: “Тата, хто там?!” — і адразу высунулася ўскудлачаная галава смуглявай кабеты. “Гэта па аб’яве, — раздражнёна махнуў рукой на дачку гаспадар і ветліва ўсміхнуўся самавіта апранутаму госцю: — Прашу вас у мой кабінет”. Кабінетам аказаўся пакой з неахайна прыбраным ложкам, начным гаршком у куце, фікусам, кошкай і агромністай кніжнай секцыяй. Рабочага стала ў тым “кабінеце” не было, а стаяла тумбачка са шклянкай недапітага чаю і каробкай нейкіх таблетак.
Размова была грунтоўнай. Дзядуля практыкаваў здачу сваёй другой кватэры на кароткі тэрмін — для інтыму і зухаватых папоек. Ён дзелавіта давёў сваю цану, затым узяў надзіва ўмела намаляваны план аднапакаёўкі і паказаў, дзе ляжаць просціны, дзе стаіць посуд, папярэдзіў, што тэлефонам можна карыстацца толькі ў пільных выпадках, што просціны трэба класці ў таз і засоўваць яго пад ванну. Прыбірае кватэру дзядуля сам, і прыбіранне таксама ўваходзіць у яе кошт. А, і яшчэ: сачыць за вадой і газам, а то былі выпадкі затаплення суседзяў, і яго, дзядулю, потым доўга тузаў участковы. Газ жа — гэта зусім не дай Бог.
Асноўная замінка выйшла з пашпартам, паколькі дзядуля завёў сабе запісваць пашпартныя дадзеныя кліентаў, каб, у выпадку нанесенага ўрону, тыя не пазбеглі адказнасці. Глеб Сіўцоў катэгарычна на гэта не згаджаўся, спасылаўся на тое, што ён чалавек вядомы і не хоча рызыкаваць сваім імем. Гаспадар таксама саступаць не хацеў. Аднак, калі госць прапанаваў двайную цану і, дастаўшы пухлае партманэ, зашамацеў далярамі, дзядуля не тое што змякчыўся, а нават памаладзеў ад радасці. Да таго ж Глеб здымаў кватэру на цэлы тыдзень. Словам, яны разышліся цалкам адно адным задаволеныя.

7

Сіўцоў зайшоў у кватэру, прамінуў цесную і зусім пустую пярэднюю, прайшоў у адзіны пакой. Там стаялі два аляпаватых крэслы, купленыя, відаць па ўсім, гадоў трыццаць таму, нізкі журнальны столік перад імі, вузкая шафа пад самую столь і шырокая двухспальная тахта. На тахце ляжала спартыўная сумка.
Глеб паклаў дыпламат на тахту, а сумку ўзяў у рукі, шмаргануў маланку і пачаў даставаць нейкія апранахі. Гэта была яго ўласная сумка, абачліва завезеная сюды пазаўчора, калі Глеб аглядаў кватэру.
Сіўцоў зняў скураную куртку, пінжак, штаны і павесіў усё гэта ў шафу, на плечукі. Туды ж паставіў і туфлі. А тады прыняўся апранацца ў вынятыя з сумкі адзежыны. Праз пяць хвілін ён нагадваў чалавека вельмі сярэдняга дастатку. На ім былі пацёртыя джынсы, вынашаны світэр-самавяз пад горла, туфлі з аблупленай скурай, састарэлага фасону кароткая рудая куртка і блінападобная шэрая кепка. Гэтыя рэчы Глеб прывёз са сваёй дачы. Там ён іх часам апранаў, калі выходзіў у краму дачнага пасёлка, таму яны былі хоць і паношаныя, але чыстыя і без дзірак.
У пакоі не было люстэрка, і Глеб, каб ацаніць сваю знешнасць, палез у дыпламат і дастаў сваё, з брытвеннага набору. Мяркуючы па тым, што яму ўдалося пабачыць у тое маленькае люстра, ён нагадваў або перарослага аспіранта, або даўно звольненага з працы інжынера. Нармалёва. Гэта яму і патрэбна.
 Затым Глеб Іванавіч прайшоў на кухню, праверыў тэлефон, які чамусьці быў выведзены туды, наведаў сумешчаны санвузел і вярнуўся ў пакой. Ён развярнуў адно з крэслаў тварам да акна і сеў у яго. Праз шырокае без фіранак акно адкрываўся неблагі краявід: пагорак з дзіцячым садком, двор якога зарос кустоўем і дрэвамі, за садком, на тым жа пагорку, высіліся пяціпавярхоўкі. Ні аўтамабільных дарог, ні ажыўленых сцяжынак з крэсла не праглядалася. А паколькі ў святочныя дні дзіцячы садок не працуе, то пад акном не будзе шуму і тлуму. Гэта здорава. Гэта было прыемным сюрпрызам для Глеба, бо ў мінулы прыход ён не паспеў усяго ацаніць — адзначыў толькі, што кухня глядзіць на двор, а пакой — на супрацьлеглы бок дома.
Глеб глядзеў паўзверх пяціпавярховак на шэрае нізкае неба і ўсміхаўся, згадваючы пацешнага дзядулю, які так падрабязна тлумачыў яму пра просціны, газ, ваду і тэлефон. Недарэка, ён і не здагадваўся, што пастаяльцу нічога гэтага не спатрэбіцца: Сіўцоў не будзе разаграваць на пліце, не будзе мыць посуд і мыцца ў ваннай, не будзе нават класціся спаць, а тэлефон яму калі і спатрэбіцца, то толькі аднойчы. Глеб Іванавіч збіраўся сысці ў загадзя спланаваны, самы змрочны і беспрасветны запой…
Так, пара. Твар Сіўцова рэзка ажывіўся, ён устаў з крэсла, шпарка падышоў да шафы, адчыніў яе левую створку, сагнуўся і выцягнуў адтуль скрыню гарэлкі. Прысеў перад ёй на кукішкі, любоўна ўзяў у рукі адну бутэльку. То была самая просценькая бутэлька “Крышталя”, пасрэднай ачысткі, ад якой назаўтра пакутліва баліць галава. Але Глебу і патрэбны быў гэты боль, гэтыя мукі цялесныя. А яшчэ — чорны, самага грубага памолу хлеб, а яшчэ — кансервы нешта накшталт кілек у таматным соусе, салянкі, а яшчэ — часнок і цыбуля. Карацей, усё тое, што будзе драць яго спешчанае далікатэсамі нутро, выклікаць пякотку і колікі, лячыць душу…
Закусь, аднак, трэба было яшчэ закупіць. Сапраўды, не мог жа Сіўцоў купляць усё гэта ў сваёй самавітай вопратцы, адпаведнай бізнесоўцу сярэдняй рукі. Не, мог, канешне, але што б людзі падумалі…

8

Глеб выйшаў на двор са спартыўнай сумкай у руцэ, сеў у свой “Volcswagen” і пагнаў яго на бліжэйшую платную стаянку. Уладкаваўшы машыну, ён, ужо пехатою, пакіраваў да плошчы Прытыцкага, перасек яе па святлафоры і падняўся да універсама. Аднак унутр заходзіць не стаў, а прайшоў уздоўж вітрын, завярнуў за рог і неўзабаве апынуўся каля адкрытай піўнушкі, што тулілася да правага тарца будынка. Як ён і меркаваў, тут, незважаючы на пранізлівы холад, народу было багата і народу разнамаснага. Былі тут і яўныя бамжы-забулдыгі, і бандзюгаватыя дзецюкі ў скураных куртках, і нават купкі заможных, салідных мужчын. Але большасць кліентаў адкрытай піўнухі складалі людзі, да якіх добра дапасоўваўся сам Глеб Іванавіч са сваёй новай знешнасцю, — людзі небагатыя, неамбітныя і нязлосныя, а таму балакі і пустасловы.
Глеб узяў адзін куфель светлага і, як аказалася, разбаўленага піва і заняў непрыкметнае месца: за стойкай, што знаходзілася як бы на водшыбе. Адсюль было ёмка назіраць за наведвальнікамі гэтага пажыўнага месца, чуць немудрагелістую вясёлую гаману, расслабляцца. Глеб ведаў, што хутка, праз якіх пару гадзін, ён ужо не пачуе ніводнага чалавечага голасу.
Дзіўна, бязглуздыя п’янаватыя выгукі суседзяў па піўнушцы былі яму прыемныя. Гэта былі не тыя ліслівыя ці патрабавальныя словы, што чуў ён дзень пры дні ў сваім кабінеце, не тыя з’едлівыя ці фальшыва-какетлівыя словы жонкі Тамары, ад якіх не было паратунку ні на рабоце, ні дома…
Жонка. Менавіта з-за яе ён, Глеб Сіўцоў, дырэктар сур’ёзнай фірмы, паспяховы і паважаны чалавек, знаходзіцца цяпер не на рабоце, з саслужыўцамі за бяседным сталом, не дома з дачкою Ніначкай, а вось тут — у бруднай піўнусе на другім канцы горада. Бо тут яму лепей, лепей чым дзе… Што ж, хай і яна пацерпіць, папакутуе з-за яго, як пакутаваў з-за яе ён. Мярзотніца!
…Асабліва прыемнымі падаліся першыя пяць глыткоў. Не бяды, што піва разбаўленае. Яно пранікла ў пусты Глебаў страўнік, пайшло ў кроў, сагрэла цела, лёгенька адурманіла галаву. Не, не адурманіла нават, а супакоіла, палячыла. О, як востра адчувае гэта чалавек, які не браў у рот алкагольных напояў цэлых два гады і якому гэта катэгарычна забаронена. Ва ўсведамленні таго, што ты самахоць робіш крок у прорву, была дзіўная слодыч. Па вастрыні гэтае адчуванне было амаль роўным таму, калі Глеб, дзесяць гадоў назад, цэлы год неадступна дамагаючыся Тамары, нарэшце ёй авалодаў. Ён таксама ведаў тады сваю пагібель, бачыў прорву і… свядома туды ступіў.

9

Ён стаў яе рабом з першай жа сустрэчы, з першага ж позірку на яе гнуткае, худое і тым не менш багатае жаночымі выпукласцямі цела, на хітры тварык з цёмнымі, як бездань, вачыма. Ён і цяпер, праз шмат гадоў, не адкрыў таямніцы гэтае бездані. Яна толькі вабіць, вабіць яго неадольна. А рыжыя валасы да плеч! А поўныя пачуццёвыя вусны! А скура, непадуладная сонцу, нязменна белая пяшчотная скура!
Яна заўсёды ведала сабе цану, яна і яму прадала сябе, доўга і грунтоўна патаргаваўшыся. Прадала толькі тады, калі зразумела: ён таленавіты, учэпісты бізнесмен, за ім будучыня, ён заробіць грошы, ён пракорміць і выгадуе яе дзяцей, ён горы для іх пераверне…
О, яна выбірала яго, як рэч. Не! Як машыну з выгодным салонам і, галоўнае, безадказным маторам, які будзе тарахцець для яе ўсё жыццё. А іначай — на які ляд ён ёй спатрэбіўся! Глеб з першых жа дзён знаёмства ведаў, што ён не на яе густ. Мяркуючы па тым, з кім Тамара была раней (а ён гэта выведаў!), яна любіла мужыкоў грубых, дужых, гэткіх асілкаў са зверскім апетытам, плячыстых, чырванамордых. Карацей, бездакорных самцоў. Што тут Глеб са сваім туберкулёзам, які ён перанёс у пятнаццаць год і які старанна цяпер скрывае! Што ён са сваімі нешырокімі плячыма і бледным тварам нервовага, хваравітага чалавека! Толькі рост у яго прыстойны — метр восемдзесят шэсць. Але не ростам ён яе пакарыў, ох не ростам. Адваяваў ён Тамару ў апошняга яе залётніка, хакеіста, толькі таму, што хацеў яе непараўнальна больш за яго, а для таго гарбаціўся па чатырнаццаць гадзін у суткі, зялёныя купюры зарабляючы. Да таго ж хакеіст той траўму атрымаў і выпаў, бядак, са зборнай…
Але праўду мовяць: лепш хлеб з вадой, чым пірог з бядой. З жаніцьбай пачалася для Глеба несусветная мука. Пастаянная, несціханая рэўнасць не давала спакою ні днём, ні ноччу, замінала працаваць, а працаваць ён быў павінен. Працаваць да болю ў нагах і спіне, да мушак у вачах і хранічнага бяссоння. Каб мець як мага больш грошай, каб утрымаць каля сябе Тамару. А ёй усё мала было, ненасытнай. Усё пілавала, падсцёбвала, дражніла прыкладамі паспяховых мужоў яе прыяцелек. І ён вымушаны быў гэта цярпець, бо кахаў, кахаў, незважаючы на тое, што не бачыў узаемнасці. А наадварот, лавіў, бывала, на сабе яе грэбліва-ўсмешлівыя позіркі. Глеб ведаў, што фізічна ёй непрыемны — са сваёй худзізной, са сваім бледным тварам. Ведаў, пакутаваў, ненавідзеў яе за гэта і ад таго кахаў яшчэ больш.
Пасля нараджэння дачкі, калі ён, а не яна, завіхаўся начамі вакол калыскі, Глеб жахнуўся: яна нікога не любіць, апроч сябе. Жахнуўся таму, з якой пачварынай ён жыве, дзеліць і стол і пасцель… Амаль з немаўлячага ўзросту за Ніначкай даглядала няня. Няня і Глеб. А любіла дачка толькі маці! Гэта было так відавочна, так невыносна крыўдна.
Ніначцы не споўнілася і паўтара года, як Тамара пайшла працаваць у Глебаву  кантору. І адразу заваявала сэрцы літаральна ўсіх супрацоўнікаў, рыжая ведзьма! Адразу ж перамясціла цэнтр цяжару з дырэктара на сябе. Гэта быў, канешне, больш псіхалагічны цэнтр, бо ўвесь воз па-ранейшаму цягнуў на сабе Глеб, яна ж, як фурман, яго паганяла.
Усё часцей пачала яна на яго фыркаць на рабоце, прычым прылюдна, няславячы перад супрацоўнікамі. І ён цярпеў. Дома ўсчынала сваркі з-за любой пусцяковіны. Яна была сексуальна не задаволена — Глеб гэта знаў, — а таму правакавала яго на гвалт, яна хацела, бессаромніца, каб ён даў ёй поўху, адлупцаваў, павалок у пасцель. Але не мог Глеб падняць на яе руку, бо кахаў, з-за ўсіх яе вычварэнняў кахаў яшчэ болей…
Ён прадчуваў здраду, разрыў, ён ведаў, што яна толькі шукае для таго зручнага выпадку. У пакутлівым чаканні бяды, у выбухованебяспечным непаразуменні мінуліся два гады. І хоць перарывалася гэтае напружанне рэдкімі днямі сямейнай злагады, усё ж невыносна было жыць з чалавекам, які затачыў на цябе нож і трымае яго за спінай. Невыносна жыць, а яшчэ жахлівей — расстацца.
І вось, тры гады таму гэта здарылася! Адзін Бог ведае, што тады Глеб перажыў…

10

Не, годзе! Глеб Іванавіч страсянуў з сябе гэтыя балючыя ўспаміны, зірнуў на донца пустога куфля, агледзеўся па баках. Ужо прыкметна звечарэла, а народу ў піўной, здаецца, пабольшала.
Усё, пара ісці. Не трэба больш пра Тамару, дакладней — яшчэ не час. Ён успомніць, ён прыпомніць ёй усё да драбніц там, у кватэры, удалечыні ад людзей, — тады, калі будуць пад рукой патрэбныя лекі. Бо півам не заглушыш той боль, не загоніш яго ў самую нетру душы, не пагасіш агонь нянавісці…
Глеб пайшоў уздоўж стойкі да выхаду. Прамінаючы нейкіх валацугаў, якія спрачаліся, каму дапіваць рэшткі піва з куфля, ён рашыў, што трэба б даць ім грошай. Але калі залез у кішэнь джынсаў і намацаў складзеныя ў дзве столкі беларускія купюры, перадумаў. Нязручна будзе на людзях даставаць іх і аддзяляць патрэбную — і доўга, і няёмка, і ўвагу да сябе прыцягнеш… Глеб дастаў з кішэні пустую руку і паскорыў крок.
Ва універсаме ён здаў сваю спартыўную сумку пад нумарок, узяў драцяны кошык і прайшоў у залу. Нечакана для сябе доўга шукаў танныя кансервы і грубы хлеб. Кілек не знайшоў, і давялося спыніцца на сямі бляшанках стаўрыды ў таматным соусе. Адшукаў слоік марынаванага часнаку, кінуў у кошык дзве цагліны чарнюткага “Барадзінскага” хлеба і пакецік з цыбуляй. Усё, гэтага досыць.
На касе какетлівая маладзенькая прадаўшчыца непрыветна агледзела Глеба, з непрыхаванай пагардай перасунула прадукты ў кошыку і адстукала на клавішах рахунак. Сіўцоў знарочыста доўга перабіраў у руках зацухмоленыя купюры, адлічваючы патрэбную суму. Ён наўмысна пакінуў у аднапакаёўцы свой пухлы кашэль з далярамі — каб вальней сябе адчуваць і напоўніцу адпавядаць узятай на сябе ролі ўбогага аспіранта. Яму падабалася гэтая ігра, падабаліся неадабральныя позіркі прадаўшчыцы. Так, ён трывала схаваў ад усіх абрыдлага самому сабе Глеба Іванавіча, а неўзабаве і зусім яго пахавае. Толькі б хутчэй у кватэру!
Няўхільна вечарэла, і да запаветнай аднапакаёўкі Глеб дабіраўся ў паўзмроку, прадзіраўся праз калдобістыя дворыкі недарэчна распланаванага квартала. Не то ад цемры, што навальвалася з усіх бакоў, не то ад гнятлівых успамінаў, што апанавалі яго ў піўнусе, Глебавы нервы напружваліся з кожным крокам. Асабліва пакутліва даліся апошнія метраў сто: Сіўцову здавалася, што нехта чорны яго наганяе. У пад’ездзе, на чацвёрты паверх, ён проста ляцеў па прыступках. Замкі, якія ён адкрываў дрыготкімі пальцамі, паддаліся не адразу, і тут адбылося самае страшнае. Тая чорная сіла, што нібыта пераследавала яго па пятах, як бы падвоілася, і Глеб адчуў, што яна стаіць за дзвярыма. Такога жаху ён не зазнаваў ніколі. Здавалася б, трэба хутчэй адчыняць, паколькі яго наганяюць ззаду, і адначасова ні ў якім разе нельга было адчыняць, бо наперадзе яго чакае нешта жудлівае. Гэтыя сілы гатовыя былі сплюснуць Сіўцова з двух бакоў, душу з яго выціснуць… Але замок такі адшчоўкнуўся, і Глеб пралез у кватэру, ліхаманкава намацаў пераключальнік. Яркае святло заліло прыхожую. З гэтым святлом знік і няўцямны страх. Глеб ужо без спешкі зачыніў і замкнуў уваходныя дзверы. Затым замёр і прыслухаўся да цішыні, да сваіх адчуванняў. Страху не было. Толькі сэрца ўсё яшчэ хадзіла ў грудзях ходырам. Нарэшце аціхлі і сардэчныя такты.
“Нічога, усё добра”, — услых сказаў Сіўцоў і прайшоў у пакой.
Там ён уключыў святло, паставіў сумку на тахту, дастаў з яе купленыя харчы і паклаў іх на журнальны столік. Затым схадзіў у ванную, вымыў рукі, спаласнуў халоднай вадой твар. Зірнуў у прыклеены да сцяны аскепак люстэрка і спужаўся бледнасці свайго твару, калючага бляску ў вачах, а таксама румянцу, што як ніколі рэзка выступіў на яго ўпалых шчаках.
“Навошта, навошта ж я на сябе глядзеў! — упікаў сябе Глеб, напраўляючыся з ваннай на кухню. — О, як ненавіджу я гэты твар!”
На кухні ён узяў лыжку, відэлец, шклянку… Зрэшты, шклянка яму не спатрэбіцца. Ён будзе піць са сваёй, што прынёс, — гранёнай “стопкі” з блакітнага шкла. Глеб яшчэ месяц таму нагледзеў у адной краме гэтую “стопку”, купіў і ўвесь час насіў у дыпламаце. У блакітным колеры яе шкла было нешта прывідна-таямнічае, заваблівае…
Так, усё. На кухні яму больш нічога не трэба.
У пакоі Сіўцоў прысунуў і столік і крэсла, у якім ён мерыўся сядзець, бліжэй да акна — каб лепей праглядаліся скупа асветлены дзетсад і пяціпавярхоўкі за ім. Святло люстры здалося Глебу заяркім, і ён рашыў яго выключыць. Так, калідорнага святла, што пранікае ў пакой праз шырокія дзверы, будзе досыць.
Ну што ж, цяпер усё на мазі. Ах, не! Пра самае галоўнае забыў: гарэлка. Глеб выцягнуў скрыню з шафы і ўладкаваў у левы ад акна кут. На стол жа паставіў толькі адну бутэльку.
Выдатна.
Цяпер можна і паўспамінаць, павярэдзіць сваю душу. Цяпер не страшна.
Толькі спярша паўнютка наліць “стопку”.
Глеб адкаркаваў пляшку і, не праліўшы ні кроплі, напоўніў стограмовую шклянку.
А, яшчэ хлеб.
Ён выняў з кішэні сцізорык, адрэзаў паўакраец “Барадзінскага” і накрыў ім “стопку”.
Усё.

11

Так, адзін Бог ведае, што перажыў Глеб тры гады таму, калі Тамара закруціла раман з Віцькам Пацкевічам, намдырэктара канкурэнтнай фірмы. Закруціла, можна сказаць, дэманстратыўна, нітрохі не тоячыся перад саслужыўцамі, падначаленымі Глеба Іванавіча. Яна, нахабніца, даходзіла да таго, што званіла ў офіс з Віцькавага мабільніка, і яго нумар вызначаўся на мабільніках супрацоўнікаў. Або падкочвала да “Свержаня” на Пацкевічавым аўто… Як было гэта цярпець Глебу?! Не кажучы ўжо пра тое, што спіхнула чатырохгадовую дачку да сваіх бацькоў, прычым без яго, Глебавага, дазволу. Проста завезла, і ўсё. Дома ж яна не начавала.
А страты, што панёс “Свержань” з-за таго, што яго менеджэр не толькі не працаваў, а фактычна перакінуўся да канкурэнтаў! Адным словам, Глебава фірма апынулася на грані краху. Тым больш што сам Сіўцоў упаў у цяжкую дэпрэсію і не мог як след супрацьстаяць фінансавай катастрофе, што няўмольна, дзень пры дні, насоўвалася на “Свержань” па віне яго жонкі.
Гэта быў сапраўдны юдаў учынак. На працягу двух тыдняў пасля таго, як Тамара завяла амуры з Пацкевічам, Глеб Іванавіч амаль нічога не еў, унурыўся ў сябе і зранку да позняга вечара тупа сядзеў у кабінеце. Ён толькі рабіў выгляд, што працуе, хоць і прымаў саслужыўцаў, і аддаваў машынальныя загады, і нешта падпісваў… Але адна думка панавала ў яго галаве над усім астатнім: як жа яна магла, як пасмела так паступіць! Плач, галасі, а рады не дасі. Глеб нічога не заўважаў вакол сябе, нават Марынку Джыгуду, што пастаянна аціралася побач са сваімі паслугамі суцяшаць. Гэта потым яму намякнулі, што яна да яго заляцалася.
Два тыдні ён ціха з’язджаў з глузду, а затым сышоў у першы ў сваім жыцці запой. Тады, канешне, усё было спантанна, не так, як зараз. Але была такая ж аднапакаёўка, і гарэлкі пляшкі нямераныя… Піў тады Глеб бязбожна, у падспудным спадзеве, зважаючы на слабасць здароўя, забіць сябе алкаголем. Аднак арганізм стрываў, а душы нечакана палягчэла. Праз дзесяць дзён, худы як шкілет і бледна-сіні з твару, Сіўцоў прыйшоў на работу і з неспадзяваным для ўсіх імпэтам стаў ратаваць фірму. А яшчэ праз дзесяць дзён вярнулася да яго Тамара. Вярнулася без усякага ценю няёмкасці, быццам з санаторыя прыехала, і адразу ўключылася ў работу.
Зажылі яны як раней. Нічога вонкава не змянілася ў іхніх адносінах. Ды, як неўзабаве аказалася, мала што памянялася ўнутры. Усё гэтак жа кахаў-ненавідзеў Глеб жонку, усё гэтак жа верхаводзіла яна ў сямейных варунках і была кумірам для саслужыўцаў на працы. Мала таго, Глеб Іванавіч прыкмеціў, што пасля таго юдавага ўчынку яе, насуперак усім канонам маралі, запаважалі яшчэ больш. А яго, наадварот, — меней, палічыўшы, відаць, слабаком. Слабых не любяць.
Так, Тамара ўмела сябе падаць. Глеб ведаў, што ў “Свержані” яе па-сапраўднаму, а не з карыслівых меркаванняў, любілі. Мужыкі дык наогул вар’яцелі ад яе.
Вось і сёння, у перадсвяточны дзень, каго віншавалі, каму падарылі шыкоўны букет? Тамары. Не, ён, канешне, не прэтэндуе на букеты кветак, але хаця б мізэрнай увагі ён заслугоўвае? Хіба не ён заснавальнік і рухавік “Свержаня”, хіба не дзякуючы яму ўсе пятнаццаць чалавек маюць неблагі дастатак, утрымліваюць сем’і, ездзяць адпачываць на курорты? Хіба не ён купіў кватэру ў семдзесят квадратных метраў у цэнтры горада, якой з ахвотай карыстаецца ўсё тая ж Тамара; хіба не ён пабудаваў дачу-асабняк у дзесяці кіламетрах ад горада? Што, ніякай яго заслугі ў гэтым няма?
А яны, бяздарныя людцы, гэтыя нікчэмнасці, што сядзяць на яго шыі, не толькі не лічаць яго сваім дабрадзеем, а, наадварот, ворагам, які штодзень тузае іх загадамі, выклікае ў кабінет, азадачвае. Яны і глядзяць на яго як на дакуку, высмейваюць, надзяляюць абразлівымі мянушкамі накшталт “Сівога”. За што, за што ж яны яго ненавідзяць?!
А дома, у сям’і! Гэта ж каму расказаць — не павераць. Законная жонка кладзецца з ім у пасцель з такім выглядам, быццам уступку вялікую робіць, паблажку. Ладна, маўляў, карыстайся сягоння, а заўтра я пагляджу на твае паводзіны. Шлюха!
Дачка ў свае сем гадоў таксама добра расшалопала, хто ў доме сапраўдны гаспадар, заправіла, і таму горнецца да маці, пагарджаючы ім, Глебам. Хіба ён яе не любіць больш за жыццё, не песціць рознымі падарункамі?
Ды невыносна ж так жыць!
Роўна праз год ад першага запою, таксама позняй восенню, надарыўся другі. Тады, праўда, Глеб паслаў дамоў тэлеграму, што з’язджае ў тэрміновую камандзіроўку на тыдзень. Прыехаў ён з тае “камандзіроўкі” такі ж сіня-зялёны, як і мінулым разам. І што самае крыўднае, Тамара не распытвала яго ні аб чым, а працягвала жыць, як жыла.  Рэўнасць і любыя нармальныя чалавечыя пачуцці былі, відаць, ёй незнаёмыя. Канешне ж, ён быў для яе проста рухавіком, машынай па выпрацоўцы даляраў!
Праз год надарыўся новы прыступ гэтай хваробы. Так, хваробы. Сіўцоў дакладна ведаў, што гэта не алкагалізм, а глыбіннае душэўнае захворванне, якое ў часы абвастрэння можа прывесці да самага жудаснага выніку. А гарэлка тут — проста лякарства. Аднак год таму запою не было. З прычыны чыста выпадковай: тады, ужо насамрэч, давялося тэрмінова ляцець у Брусэль, вырашаць жыццёва важнае для “Свержаня” пытанне. Добра, што за мяжу. Каб па Беларусі ці ў Расею — ён бы і ў камандзіроўцы сарваўся.
Па вяртанні дамоў з Бельгіі Глеб Іванавіч зазначыў, што прыступ мінуўся і псіхалагічны стан выправіўся. Значыць, можна абыходзіцца без гарэлкі і адольваць дэпрэсію іншымі спосабамі. Вельмі ён тады ўзрадаваўся гэтаму адкрыццю.
Але падступіла новая восень, і прыкладна з сярэдзіны верасня Сіўцоў стаў адчуваць знаёмыя прыкметы хваробы: празмерную раздражняльнасць і ўсё часцейшыя прыступы беспрычыннага раптоўнага страху. Становішча ўскладнялася тым, што яго душэўнае разладдзе скрывалася за вонкавым спакоем і добразычлівасцю. Глеб ніколі не павышаў голасу на падначаленых, тым болей — не гарлаў і не мацюкаўся. Дома быў узорным бацькам, мужам і палюбоўнікам. Хоць насамрэч проста карцела распякаць, чыхвосціць, лаяцца і нават рукапрыкладстваваць.
Вось нядаўна, напрыклад, яго моцна ўсердзіў Васька Грыміч, асабісты вадзіцель. Ён, не апусціўшы шыбу акна, адну за адной смаліў у машыне цыгарэты. Просьбу ж Глеба праветрыць ён ці то праігнараваў, ці то адарвала яго дарожная сітуацыя. Словам, тытунь працягваў атручваць аслабленыя туберкулёзам лёгкія Глеба, і ў яго проста рукі засвярбелі ўрэзаць Ваську па твары — ды так, каб праклятая цыгарэта ў рот правалілася. Насілу стрымаўся тады.
А тыдзень таму, за сняданкам, зарупела кінуцца на Тамару за тое, што гучна сёрбала каву, — кінуцца, збіць кухталём на падлогу і цягаць па кватэры за валасы.
І нават Ніначку, якую любіў бязмерна, нярэдка хацелася адлупцаваць па мяккім месцы за непаслухмянасць, за тое, што пагарджае яго заўвагамі і бяжыць пад матуліна крылца, ведаючы, што Тамара паступіць яму насуперак.
Словам, калі тры дні назад дачка не схацела паказаць хатняе заданне і Глеба проста затрэсла ад жадання схапіць яе за руку і павалачы да партфеля, ён зразумеў, што ўнутры яго выспеў монстр, якога трэба душыць алкаголем. А інакш будзе трагедыя. У такім стане людзі бяруць аўтамат, урываюцца ў дзіцячыя садкі, школы і расстрэльваюць бязвінных дзяцей. Глеб не хацеў гэтага.
З прычыны замкнёна-меланхалічнага характару ў яго не было блізкіх сяброў — тых, з кім можна душу адвесці. Маральныя ўстоі не дазвалялі завесці палюбоўніцу. Родам ён быў з Расеі і родзічаў у Мінску не меў. Ён быў адзін на ўсім свеце. І гэты свет кожнага дня кідаў Сіўцову выклік: змагайся са мной, а то раздушу, як казюлю. Змагацца ж падчас не было ні сіл, ні ахвоты.

12

Глеб узяў у правую руку напоўненую гарэлкай шклянку. Акраец “Барадзінскага” пакуль што паклаў на стол. Празрыстая цёплая вадкасць патыхнула ў нос непрыемным пахам. “Горкае лякарства”, — усміхнуўся Сіўцоў і ўявіў сабе, як зальюцца гэтыя сто грамаў у нутро, дзе тоіцца яго закляты вораг — хвароба, монстр, што безупынку атручвае жыццё, змушае баяцца і ненавідзець людзей. Уявіў, як здрыганецца гэтая пачвара, калі першыя кроплі ўпадуць на яе макаўку, як насцярожана і баязліва зморшчыцца. А затым… затым усё новыя і новыя порцыі гаючага сродку будуць ліцца на яе, затапляць. Пачварына стане супраціўляцца, соўгацца і бушаваць у Глебавым нутры, будзе прычыняць яму цялесныя пакуты. Аднак пасля доўгай агоніі сканае, і Глеб паправіцца.
Пара. Сіўцоў кульнуў “стопку”, адным махам пракаўтнуў млосную вадкасць, занюхаў хлебам. А тады адкінуўся на спінку нізкага і невыгоднага крэсла, стаў прыслухоўвацца да сябе.
Працэс пайшоў. Вось апякло страўнік, і цеплыня пакрысе стала разыходзіцца па ўсім целе. Стала спадаць напруга апошніх дзён, да душы падступала лагода… Але што гэта? Пасля непрацяглага расслаблення трывожны стан пачаў вяртацца назад, пагражаў перайсці ў гэты агідназнаёмы страх… Ах, ну канешне. Пачварына проста так не здаецца. Цяпер трэба не марудзячы прыняць і другую і трэцюю порцыі лекаў.
Глеб схапіў пляшку, паспешліва напоўніў блакітную шклянку, паднёс да рота. Ізноў той жа брыдкі пах ударыў у ноздры. Глеб міжволі адсунуў шклянку ад твару. “Ды што ж гэта я! Не, брат, трэба адужаць агіду і праглынуць”, — і Сіўцоў рашуча гэта зрабіў. Але, не паспела гарэлка прайсці ў страўнік, як пакутлівая спазма сціснула яму глотку. Гэта быў позыў на ваніты. Аднак Глеб тут жа сунуў у рот акраец хлеба, стаў жаваць, і млосць паступова зменшылася.
“Нешта я спяшаюся, — сказаў ён сабе з дакорам, — гэтак можна нашкодзіць…” Ён узяў сцізорык і няпэўнай ужо рукой успароў бляшанку стаўрыды ў таматным соусе. Апетыту не было, але Глеб прымусіў сябе з’есці палову порцыі. Затым адкінуўся ў крэсле і зноўку стаў прыслухоўвацца да сваіх адчуванняў. Праз хвілін пяць ён адзначыў, што млосць, дзякаваць Богу, прайшла, а значыць, страўнік запрацаваў як след і ўжо не ўзбунтуецца. А як страх? Не, страху таксама не было. І ў целе, і ў галаве з кожнай хвіляй станавілася весялей, Глебам авалодвала бестурботная млявасць.
Вечаровы краявід, што за акном, нібыта папрыгажэў. Дзяжурныя агні, што асвятлялі дзетсад, здаваліся маленькімі зіхатлівымі зорачкамі, а навіслыя над дзетсадам пяціпавярхоўкі як бы высунуліся на пярэдні план, сталі бліжэй да Глеба. Іх жаўтлявыя вокны гарэзна тарашчыліся на яго, нагадвалі ёлачныя шары, іх можна было пакратаць рукамі…
Пасля эннай “стопкі” Сіўцоў плаўна перавандраваў у краіну мрояў, дзе стаўся не здыхлем-меланхолікам, а волатам, героем, пераможцам. Вось ён прыходзіць у “Свержань” і выструньвае перад сабой падначаленых, падзывае кожнага да сябе, распякае, гоніць выконваць яго загады. Ён хвошча па шчаках Ваську, вадзіцеля, а той пакорліва стаіць перад ім на каленях. Вось ён заяўляецца ў офіс да заклятага Пацкевіча, хапае яго за шкірку, зрывае з месца, вывалакае ў калідор, валіць і засоўвае галавой у сметніцу — наўздзіў Пацкевічавым саслужыўцам, якія ў здранцвенні і жаху назіраюць за яго дзеяннямі. А вось ён калашмаціць Тамару, выганяе з дому, а яна цэлую ноч стаіць пад вокнамі ды ўмольна просіць яе пусціць; раніцой ён велікадушна даруе і, дарэшты прыніжаную, пускае жонку дамоў. Але цяпер яна будзе выконваць ролю прыслугі, гувернанткі ягонай дачкі і бяспраўнай наложніцы.  Ён так рашыў.
Затым Сіўцоў уявіўся сабе Напалеонам, чалавекам з жалезнай воляй і прагаю славы. Ён пакараў цэлыя народы, прымушаў трапятаць перад сабой вяльможаў, браў непрыступныя цытадэлі. Перад ім мільгалі спякотныя краявіды Егіпта, высіліся аснежаныя вяршыні Альпаў, распасціраліся абшары багацейкі Расеі. Усё было падуладна Глебу. Ён то імчаўся на порсткім кані, то стаяў на ўзвышэнні, прымаючы парад бравага войска, то задуменна глядзеў удалеч, намячаючы маршруты для сваіх новых паходаў.

13

Раніцой было ўжо не так памысна і весела. Калі Глеб ачуўся, то сядзеў усё ў тым жа крэсле перад сталом. За акном займаўся панылы шэранькі золак. На стале валялася адна пустая пляшка гарэлкі. Другая, таксама спустошаная, тырчала заціснутай паміж яго левым сцягном і падлакотнікам крэсла. Яшчэ на стале знаходзіліся пустая бляшанка кансерваў, ледзь пачаты “Барадзінскі”, шклянка і ножык.
Ныла ў правым баку, ламала паясніцу, галава была як чыгун цяжкая, і вяртанне да рэчаіснасці суправаджалася няўцямнай трывогаю.
Глеб падняў зацёклую руку, каб зірнуць на гадзіннік. Было без пяці сем. “Няўжо ж я так і праседзеў усю ноч?” — падумаў Глеб. Дзіўна, мяркуючы па колькасці выпітага, ён мусіў наведваць туалет, ці, прынамсі, зараз павінна моцна таго хацецца. Але не хацелася. Глеб трывожна апусціў вочы долу, хапатліва абмацаў штаны. Сухія. Выходзіць, ён усё ж хадзіў у прыбіральню. Хадзіў, аднак нічога не памятае. Не памятае і таго, як здымаў світэр, кашулю, бо зараз сядзіць у адной майцы. Кашуля ж і світэр валяюцца на падлозе, леваруч ад яго.
Глеб з цяжкасцю, па-старэчы падняўся з крэсла. Кружылася галава, ногі не слухаліся, у суставах нібы не хапала змазкі. Ён дачыкільгаў да акна, упёрся рукамі ў падаконнік і тупа прастаяў так хвілін пяць. Унізе не было ні душы.
Мозг не жадаў працаваць, ніводная акрэсленая думка не з’яўлялася ў ім. Толькі неўразумелая трывога, якую Сіўцоў адчуў адразу пасля абуджэння, усё нарастала. Яна патрабавала нейкага дзеяння, руху, яна ўжо не давала проста так стаяць ля акна. Глеб сарваўся з месца і пратупаў да супрацьлеглай сцяны, вярнуўся назад, паўтарыў гэта яшчэ і яшчэ. А затым стаў шарахацца па пакоі з кута ў кут, як апантаны.
Праз колькі хвілін такой вар’яцкай беганіны яго азарыла. Ага, яго гняце тое, што ён не патэлефанаваў дамоў, што дачка з жонкай хвалююцца! “Чакай, — сказаў ён сабе, — я ж і хацеў, каб яны хваляваліся, каб месца сабе не знаходзілі, каб хоць цяпер успомнілі пра мяне…” І тым не менш, Глеб адчуваў, што не можа не пазваніць. Проста не можа.
Ён увішна нацягнуў на сябе світэр, забег у ванную, спаласнуў твар, мокрай далонню прыгладзіў ускалмачаныя за ноч валасы. Прыгладзіў навобмацак, бо не наважыўся паглядзець на сваю фізіяномію, якая мусіла быць страхалюднай.
У калідоры апрануў куртку, насунуў на галаву кепку, а тады выйшаў з кватэры і дбайна яе замкнуў. “Не, я яшчэ не зусім адпіў мазгі, каб званіць з кватэры”, — пахваліў сябе Глеб.
…Ён доўга сноўдаўся па пустэльных дварах, пакуль адшукаў тэлефон-аўтамат. Гэта былі дзве напаўадкрытыя кабінкі, прывешаныя да жалезнага слупа. У адной цалкам адсутнічала трубка, яна была, пэўна, выдрана хуліганамі. У другой кабінцы трубка прысутнічала і нават выдала хрыплы гудок, калі Глеб прыціснуў яе да самага вуха. Ён набраў свой дамашні нумар. На тым канцы адгукнуліся пасля першага ж гудка.
— Слухаю, — пачуўся рэзкі і, як здалося Сіўцову, халодны голас Тамары.
І тут Глеб раптам адчуў, што яму няма чаго сказаць гэтаму халоднаму, адчужанаму голасу. Вось калі б трубку зняла дачка…
— Слухаю вас, ало! — цвяліў Глебава вуха гэты агідны, амаль вісклівы голас.
У ім чуліся не боль, не спагада, не трывога за мужа, які раптоўна прапаў, а раздражненне, нават злосць на тое, што ён парушыў сваім знікненнем яе спакой, распарадак. Так, прынамсі, здалося Сіўцову. “Ненавіджу яе, хай памучыцца!” — у роспачы падумаў ён і ўздзеў трубку на крук. І тут жа хваравіта ўявіў, як, напрыклад, памрэ ён, Глеб, як дзелавіта панясуць яго на могілкі і ўпраўна пахаваюць і як ад гэтага нічагусенькі не зменіцца ў свеце. Гэтак жа будзе гучаць Тамарын то мякка-какетлівы, то віскліва-адчужаны голас, гэтак жа будзе завіхацца яна на працы, гэтак жа будуць запабягаць перад ёй службоўцы “Свержаня”. Так, жыццё не спыніцца з яго смерцю. Гэта як лёду. “Нават радыя будуць яны. Поскудзі! — вылаяўся Глеб. — Ну і няхай”. — І, хістаючыся на кволых нагах, пашыбаваў прэч ад тэлефонаў.
Усё, цепер у яго не было тармазоў, цяпер толькі наперад. І пляваць на ўсё і на ўсіх. Ух, з якой прагай спяшаўся ён да свайго катуха, да запаветнай скрыні…
Перад ганкам яго пад’езда стаялі і гаманілі два пажылых дзядзькі. Яны з падазрэннем агледзелі нягеглую постаць Глеба, калі ён, апусціўшы твар долу, іх прамінаў. “Пляваць і на іх. Ненавіджу!” — сказаў сабе Сіўцоў, пранікаючы ў пад’езд. Яго біла нервовая дрыготка, калола ў правым баку, і кожны крок узмацняў гэты боль.
У кватэры Глеб ужо без усякіх цырымоній вышмаргнуў са скрыні бутэльку, скруціў корак і напоўніў блакітную “стопку”. Зларадасная ўхмылка крывіла ягоны твар…

14

Па меры таго, як доўжыўся запой, Глебавы мроі набывалі ўсё меней прывабны характар, а прасветліны ў свядомасці надараліся радзей і радзей.
Аднаго разу ў пакой заляцеў стары груган. Ён прарэзліва каркаў і доўга  кружляў перад Сіўцовым. Ён стаў раздражняць. Глеб схапіў бутэльку і запусціў яе ў гругана, але прамахнуўся. Тады крылаты прыхадзень усчаў каркаць так, нібы насміхаецца з Глеба. Гэта выдавала на жудасны, пякельны рогат. Сіўцоў хацеў устаць з крэсла і пагнацца за груганом, аднак ногі знямелі, ён іх не адчуваў. Глеб стаў ліхаманкава мацаць і расціраць сцёгны, калені і лыткі, шчыпаць іх. Марна. Ногі не падавалі прыкмет жыцця, і Глеб аказаўся зняволеным у нізкім крэсле. Не паспеў ён усвядоміць увесь жах такога становішча, як крэсла тарганулася пад ім і… адарвалася ад падлогі. Што гэта?! Па баках, з падлакотнікаў, высунуліся вялізныя чорныя крылы, яны ўзмахнулі раз, другі, трэці, і крэсла разам з Глебам паляцела па пакоі. Яно ганялася за груганом, які спрытна выкручваўся ад яго і безупынку каркаў. Каркаў усё гучней і гучней. Глебу здавалася, што вушныя перапонкі не вытрымаюць гэтых д’ябальскіх гукаў. А таму шалёна лятаў за груганом і цягнуў рукі ў спадзеве схапіць яго за крыло. Адзін раз ён набраў добрую хуткасць і ўжо наганяў ліхадзея, ужо кранаўся пальцамі яго чорнага апярэння… як той нырнуў у адчыненую фортку і выпырхнуў. Сіўцоў жа, разам з крэслам, на поўным лёце трахнуўся аб раму і абрынуўся на падлогу…
Глеб стаў на калені і агледзеўся па баках. У святле шэрага дня ён убачыў, што знаходзіцца пад акном, ля батарэі ацяплення. Крэсла, на якім ён лятаў, стаіць на сваім месцы перад сталом. На стале і пад ім валяюцца пустыя гарэлачныя бутэлькі. Ён налічыў іх штосьці каля васьмі. “Якое сёння чысло?” — падумаў Глеб. — А зрэшты, якая розніца”, — і папоўз на карачках да скрыні з бутэлькамі, што стаяла ад яго ў двух метрах…
Потым Сіўцоў хадзіў па нейкім лесе, збіраў грыбы з сінімі капялюшыкамі, смакаваў іх сырымі. Грыбы спрэс аказваліся горкімі, і ён іх выкідаў. Пасля забрыў у нейкае балота, груз у багне па пояс, аднак выйшаў да ручая з сухімі пясчанымі берагамі. Сеў на пясок, апусціў ногі ў ваду, наталяўся яе прахалодай. Раптам з вады высунулася галава пекнай дзяўчыны, а за ёй — і гнуткае маладое цела. Дзяўчына падышла да Глеба, села побач і абняла яго за плечы. Але замест асалоды ад гэтых абдымкаў ён адчуў толькі холад, што ішоў ад яе скуры. Ён з агідай адхіснуўся ад незнаёмкі, але тая кінулася на яго, ахапіла чэпкімі рукамі, прынікла халоднымі вуснамі да яго шыі, паваліла на пясок. Вусны і рукі нахабнай маладзіцы казыталі яго цела. Ад гэтага козыту ён самлеў, страціў апошнія сілы і не мог супраціўляцца. Дзяўчына пачала сцягваць з яго майку і штаны. І тут у яе твары, што з юрлівай усмешкай навіс над Сіўцовым, ён пазнаў знаёмыя рысы… Гэта была яго жонка Тамара! Ён хацеў адчайна закрычаць, але язык прысох да паднябення. Ані гуку не вылецела з Глебавых вуснаў. А Тамара працягвала нясцерпна казытаць і сцягваць з яго вопраткі…
Тут Сіўцоў ненадоўга ачуўся. Ён сядзеў у прыбіральні, на краі ваннай, і глядзеў ва унітаз, у якім цурчала вада. Штаны яго былі спушчаны да самых ступней. Голыя валасатыя ногі спалохалі сваёй мярцвяцкай худзізной і сінюшнасцю. Глеб доўга змагаўся са штанамі, аднак нацягнуў іх ці не — не памятае. Наступны кароткі пробліск свядомасці здарыўся ўжо за сталом, у звыклым крэсле: ён адкаркоўваў чарговую пляшку…
З нейкага моманту стала зусім цёмна вакол, а з усіх кутоў пакоя раздаліся енкі, стогны, душараздзіральныя выкрыкі. Нехта клікаў Сіўцова па імені. Нехта выў журботную песню хрыпатым голасам. Нехта біў у барабан… Напалоханы гэтымі гукамі, Глеб скурчыўся і нерухома сядзеў у крэсле. Ён спадзяваўся, што гукі аціхнуць. Але яны не толькі не аціхалі, а ўзмацняліся, іх станавілася ўсё больш. Не ў змозе далей трываць д’ябальскую какафонію, Глеб сарваўся з месца і беспарадкава забегаў па цёмным пакоі. Ён натыркаўся на сцены і малаціў па іх кулакамі, збіваў рукі ў кроў. Раптам сцены зрабіліся падатлівымі, нават ліпучымі, і ўдары пачалі ў іх вязнуць. Небарака з цяжкасцю адрываў рукі ад нейкага цеста, якое ўсё расло, наступала з усіх бакоў, сціскала пакой у памерах і намервалася задушыць Сіўцова ў сваіх абдоймах. З шэрай масы цеста пачалі выступаць нейкія морды. Яны ўхмыліста крывілі свае шчарбатыя раты, свідравалі лупатымі вачыма няшчаснага Глеба. Ён калашмаціў іх кулакамі і вяз. Выдзіраўся, накідваўся на іх і вяз зноўку. Вольнай прасторы станавілася менш. Дыхаць было цяжэй. Тым больш што ад цеста ішоў кіслы задушлівы пах. Пад адной з мордаў праступіў абрыс тулава, з тулава выраслі рукі з доўгімі пальцамі. Гэтыя гнуткія, як вяроўкі, рукі аблыталі Глеба і павалаклі да страшэннай пашчы з намерам праглынуць. Пашча разявілася так шырока, што туды б змясціўся не адзін, а тры Сіўцовы…
“А-а-а-а!” — раздаўся жудасны енк. Гэта закрычаў ён сам, ды так моцна, што ўсё цеста апала і пакой пашырыўся, набыў ранейшыя межы. Шэранькае святло залівала сцены, падлогу і столь. Але дзе ж тахта і шафа, дзе крэслы і стол? Дзе, нарэшце, запаветная скрыня з “вогненнай”?
— Стой і не варушыся, — пачуў ён упэўнены нізкі голас — голас з на рэдкасць прыемным, супакойлівым тэмбрам.
— Хто вы? — спытаўся Глеб, знерухомеўшы ад неспадзеўкі; ён страляў вачыма ва ўсе бакі і нікога не бачыў.
— Я твой сябар, — адказаў голас, — я табе памагу. Але ты павінен даверыцца мне.
— Што я павінен рабіць? — Глеб адчуў, што пытанні ён задае як бы не па сваёй волі — яны самі вылятаюць з рота.
— Слухацца мяне. Я пакажу табе райскую краіну, а затым ты пойдзеш са мной. — Пасля гэтых слоў шэрыя сцены пакоя ўспыхнулі яркімі фарбамі.
Зачараваны, Глеб азіраўся вакол. Ён бачыў вялізныя пурпуровыя кветкі, бачыў усыпаныя дзівоснымі пладамі дрэвы, бачыў нязнаных звяроў і птушак, якія ўражвалі яго сваім акрасам і галасамі. Па ружовым небе, што заняло месца столі, плылі жоўтыя аблачынкі. У паветры царавалі незнаёмыя водары. Пад нагамі расла мяккая трава, Глеб адчуваў гэтую мяккасць голымі ступнямі. Недзе мілагучна цурчала вада… Усё было дабрадатным у гэтай краіне, усё яму падабалася.
— Ну як табе? — спытаўся зычлівы голас. — Пойдзеш са мной?
— Пайду, — без ваганняў адказаў Глеб.
— І правільна. Хопіць мучыцца на гэтай зямлі, — доўжыў голас. — На зямлі, дзе ніхто цябе не любіў.
— Не любіў, — паўтарыў Глеб і тут жа ўбачыў, як наперадзе, за гаем бухматых дрэў, загарэлася дзівоснае святло.
Вось гай расступіўся, і святло ліецца Сіўцову ў вочы, але не слепіць, як сонца, а лашчыць сваімі промнямі, лагодзіць…
— Хадзем, — ласкава сказаў голас; ён прагучаў цяпер з самага цэнтра наваяўленага святла.
— Ты ёсць святло? — міжволі спытаўся Глеб.
— Хадзем, — яшчэ ласкавей вабіў голас.
І тут пранізлівы, умольны крык страсянуў Сіўцову душу:
— Не хадзі! Не хадзі за ім, Глебайка!
Гэта быў надзвычай знаёмы голас. Няўжо…
— Абярніся да мяне, сынок! — прагучала ўвушшу.
Госпадзе, гэта была яго маці.
— Мама? — пралепятаў Глеб і тут жа ўсумніўся: — Не можа быць. Ты ж пазалетась памерла. Я сам лятаў дамоў, сам цябе пахаваў…
— Хіба маці паміраюць, сынок?
— Не слухай яе, — пачуўся зноў добразычлівы голас. — Цябе хочуць у каторы раз падмануць. Хадзем са мной… — І нязнанае святло заструменіла на Глеба з новай сілай.
— Сынок! Глебчык мой! Не рабі туды ані кроку! — адчайна плакаў з-за спіны голас маці. — Абярніся да мяне і пазнай…
— Не, я не веру табе, — адчужана прамовіў Сіўцоў, — ты памерла і павінна быць там, дзе святло… Ты не можаш быць ззаду.
— Наперадзе нічога няма, гэта зман, — маліў яго матулін голас. — Павярніся назад, сыночак…
— Не слухай яе, — лісліва зазываў спераду нізкі голас. — Хіба мала табе там дасталося, каб вяртацца назад? Мала з цябе здзекаваліся, мала здраджвалі? Хочаш яшчэ?
— Не хачу.
— Дык руш!
— Сынок! Ты толькі павярніся, родны, і ўсё зразумееш. Толькі абярніся! — дрыжаў увушшу голас, надзвычай падобны на матулін.
— Мне дрэнна на зямлі, мама, — рашуча сказаў Глеб. — Мяне ніхто не любіць пасля тваёй смерці. Не след абарочвацца. Я пайду на святло.
Ён ужо ступіў адзін крок, як адчуў да болю знаёмую ціхую песню. Гэта была калыханка — тая, што чулася яму з самага дзяцінства, тая, якую пяюць толькі ў іхніх мясцінах, тая, што перадалася яго маці ад бабулі, а бабулі ад продкаў. Напеўная, натуральная руская мова, словы, што можна пачуць толькі на правым беразе Акі. Яе ўпэўнена выводзіў матулін голас.
Глеб паверыў у гэтую песню і стаў паволі абарочвацца…
Госпадзе, ды што ж гэта?! Нязнанае святло, што так вабіла яго ўвесь час, вокамгненна пагасла. Цяпер пад Глебам зеўрала прорва ў чатыры паверхі: ён стаяў у праёме адчыненага акна, трымаўся левай рукой за край муру, а правая нага вісела ў паветры. Наўкол панавала ноч. Гарэла толькі дзяжурнае асвятленне дзетсада, яно выяўляла крывыя сукі дрэў, што пад домам, — тыя сукі, на якія б так хораша напароўся Глеб, каб рушыў наперад…
Асцярожна, каб не згубіць раўнавагі, Сіўцоў павярнуўся на падаконніку і саскочыў на падлогу.
Пакой, як і раней, асвятляўся толькі косым святлом з калідора. На стале віднеліся бутэлькі, бляшанкі кансерваў, хлеб… Сіўцоў у спалоху падышоў да скрыні: там заставалася пяць непачатых бутэлек. Ён узяў іх у дзве рукі — за рыльцы, а адну нязграбна прыціснуў да жывата — і панёс у ванную. Там адкаркаваў і выліў у ракавіну. Затым прашоргаў на кволых нагах назад у пакой, паспешліва зачыніў акно. Сеў на тахту. І тут зноў, праўда зусім слаба, загучала ў яго вушах матуліна калыханка… Здрыгануўшыся ўсім тулавам, Глеб заваліўся на правы бок і зарыдаў уголас. Сутаргі білі яго змардаванае алкаголем цела. Ён упаў з тахты і рыдаў, качаючыся па падлозе. Гэта быў працяглы і пакутлівы прыступ. Так курчацца ў сутаргах апантаныя дэманам у царкве, пры адчытцы, або тады, калі над іх галавой трымаюць чэрап святога…
Ненавісная пачварына пакідала яго душу.
Прайшло, мусіць, не меней за паўгадзіны, пакуль Глеб супакоіўся. Ён адчуў холад, ускараскаўся на тахту, закруціўся з галавой у пакрывала і заснуў.

2008 г.


.................................
Аповесць Міхася Южыка «Дырэктар», змешчаная па спасылцы https://litsovet.ru/litsovet/802218-dyrektar . (Яна друкавалася ў часопісе «Полымя», №12, 2012 г. пад назваю «Калыханка».) Разгорнуты крытычны аналіз аповесці Міхася Южыка «Дырэктар» ад нейрасеткі «ChatGPT»:
==1. Уводзіны
Аповесць Міхася Южыка «Дырэктар», якая была апублікавана ў часопісе «Полымя» № 12 за 2012 год пад назвай «Калыханка», — твор сучаснай беларускай прозы, у якім рэалістычная карціна жыцця гарадскога чалавека паступова перарастае ў псіхалагічную і амаль містычную драму. На старонцы аўтара твор вызначаны як аповесць; там жа ўдакладняецца гісторыя яго публікацыі.
У цэнтры твора знаходзіцца Глеб Сіўцоў — трыццаціпяцігадовы дырэктар фірмы «Свержань». Спачатку ён успрымаецца як звычайны паспяховы кіраўнік: дзелавы, арганізаваны, патрабавальны, матэрыяльна забяспечаны. Аднак паступова высвятляецца, што за знешнім сацыяльным дабрабытам хаваюцца глыбокая самота, сямейны канфлікт, крыўда, страх, душэўная нестабільнасць і залежнасць ад алкаголю.
Галоўная праблема аповесці — не проста алкагалізм і не проста няўдалае сямейнае жыццё. Значна глыбей аўтар даследуе духоўнае адчужэнне чалавека ад самога сябе, сям'і, памяці і родных каранёў. Алкаголь у гэтым кантэксце становіцца не першапрычынай, а своеасаблівым сродкам уцёкаў ад унутранай пустаты.

2. Сюжэт і кампазіцыя
Пачатак аповесці пабудаваны на рэзкім кантрасце.
У офісе «Свержаня» супрацоўнікі рыхтуюцца да святочнага застолля. Яны смяюцца, кураць, абмяркоўваюць выпіўку і закуску. Глеб Сіўцоў, наадварот, заняты працай і раздражнёны такой легкадумнасцю. Аўтар падрабязна апісвае яго непрыманне застолляў, алкаголю, бруду і пахаў, якія застаюцца пасля карпаратыўных гулянак.
Гэты эпізод мае важную функцыю: ён стварае ілюзію, што Глеб прынцыпова адрозніваецца ад сваіх падначаленых. Ён нібыта чалавек парадку, самадысцыпліны і культуры. Але пазней высвятляецца, што гэта толькі вонкавы пласт яго асобы.
Сюжэт развіваецца праз паступовае раскрыццё ўнутранай драмы героя. Глеб таемна сыходзіць з працы, пакідае службовую машыну і едзе ў знятую загадзя кватэру. Ён пераапранаецца ў простую вопратку і рыхтуецца да шматдзённага запою. Пры гэтым яго паводзіны нагадваюць не выпадковы зрыў, а старанна спланаваны рытуал самаразбурэння.
Далей твор пераходзіць ад рэалістычнага аповеду да псіхалагічнай і містычна-сімвалічнай зоны. Алкаголь выклікае ў героя мроі, страхі, галюцынацыі. Перад ім паўстаюць вобразы гругана, чорнай сілы, святла, нябачнага голасу. Нарэшце адбываецца кульмінацыйная сустрэча двух галасоў: спакуслівага голасу, які кліча Глеба да «святла», і голасу маці, які заклікае яго вярнуцца.
Кульмінацыя наступае тады, калі Глеб чуе матчыну калыханку. Ён ужо амаль робіць крок у прорву, але песня прымушае яго азірнуцца. Высвятляецца, што «святло» — небяспечная ілюзія, а за акном знаходзіцца рэальная прорва. Герой вяртаецца ў пакой і вылівае астатнюю гарэлку.
Такім чынам, кампазіцыя твора мае выразную дугу:
сацыяльнае жыццё ; унутраны крызіс ; уцёкі ; самаразбурэнне ; галюцынацыйнае памежжа ; сустрэча з памяццю пра маці ; вяртанне да жыцця.

3. Вобраз Глеба Сіўцова
Глеб — найбольш складаны і супярэчлівы персанаж аповесці.
У пачатку ён падаецца перадусім як дырэктар. Нават назва «Дырэктар» накіроўвае ўвагу на яго сацыяльную ролю. Аднак паступова становіцца зразумела, што слова «дырэктар» — толькі маска.
У працоўным асяроддзі Глеб умее быць стрыманым. Ён не крычыць на падначаленых, не дазваляе сабе адкрытай грубасці. У сям'і ён таксама выглядае ўзорным мужам і бацькам. Але аўтар раскрывае страшны разрыў паміж знешнімі паводзінамі і ўнутранымі імпульсамі героя. Глеб прызнаецца самому сабе, што яму хочацца крычаць, біць, караць, прыніжаць іншых.
Асабліва паказальна, што агрэсія распаўсюджваецца нават на тых, каго ён любіць. Яму хочацца пакараць дачку за непаслухмянасць. Ён адчувае лютасць да жонкі, раздражняецца на вадзіцеля.
Такім чынам, унутры «добрага» і стрыманага чалавека існуе іншая асоба — агрэсіўная, напалоханая, пакрыўджаная.
Але Глеб не проста «злы чалавек». Гэта прынцыпова важна для разумення аўтарскай пазіцыі. Ён баіцца ўласнай агрэсіі і спрабуе яе кантраляваць. Алкаголь ён успрымае як «лекі» ад унутранай пачвары. Аўтар паказвае яго своеасаблівую логіку: калі вып'е — супакоіцца і не зробіць нічога страшнага.
У гэтым і заключаецца трагізм героя: ён выкарыстоўвае тое, што паступова знішчае яго, як сродак барацьбы з самаразбурэннем.

4. Сямейны канфлікт
Важнейшай прычынай душэўнага крызісу Глеба становіцца гісторыя здрады жонкі Тамары.
Тры гады таму яна завяла раман з Пацкевічам — намеснікам дырэктара канкурэнтнай фірмы. Для Глеба гэта было не толькі асабістае прыніжэнне. Ён успрыняў здраду як удар па ўласнай годнасці, статусе і мужчынскай самадастатковасці. Больш таго, ён звязвае сямейную здраду з пагрозай для свайго бізнесу.
Аднак тут неабходна заўважыць адну істотную асаблівасць: аповесць паказвае сітуацыю пераважна праз свядомасць Глеба. Таму мы не можам цалкам атаясамліваць яго інтэрпрэтацыю з аб'ектыўнай праўдай пра Тамару.
Глеб перакананы, што жонка выбрала яго не як чалавека, а як выгадную рэч. Менавіта гэтая думка знішчае яго самаацэнку. У яго свядомасці ўзнікае формула: мяне не любяць, мяне выкарыстоўваюць.
Адсюль — адзін з цэнтральных матываў твора: чалавеку неабходна адчуваць сябе не проста карысным, але любімым і патрэбным.
Матэрыяльны дабрабыт не можа кампенсаваць эмацыйнай ізаляцыі.

5. Алкаголь як сімвал
Алкаголь у аповесці мае не толькі бытавое, але і сімвалічнае значэнне.
Спачатку Глеб успрымае гарэлку як лекі. Ён літаральна ўяўляе хваробу ў выглядзе пачвары, якая жыве ўнутры яго, а гарэлка павінна яе знішчыць.
Але адбываецца супрацьлеглае: «лекі» самі становяцца хваробай.
Чым больш герой п'е, тым мацнейшыя яго мроі, страхі і дэфармацыі свядомасці. Яго фантазіі паступова агаляюць тое, што ён хавае ў рэальнасці: прагу ўлады, помсты, прыніжэння іншых.
У стане ап'янення Глеб уяўляе сябе чалавекам, якому ўсё дазволена. Ён распраўляецца з падначаленымі, жонкай, сапернікам, ператвараецца ў своеасаблівага дыктатара. Затым яго фантазія ўзносіць яго яшчэ вышэй — ён уяўляе сябе Напалеонам, чалавекам, якому падпарадкоўваюцца народы.
Такім чынам, алкаголь не стварае новую асобу Глеба. Ён здымае забароны і выцягвае на паверхню яго прыгнечаныя жаданні.
Гэта адзін з самых моцных псіхалагічных аспектаў аповесці.

6. «Дырэктар» і «Калыханка»: два загалоўкі — два ўзроўні сэнсу
Асобна неабходна спыніцца на розніцы паміж назвамі.
«Дырэктар»
Гэта сацыяльная назва.
Яна вызначае Глеба праз яго статус, пасаду, месца ў іерархіі. Ён — начальнік, гаспадар фірмы, чалавек, які прымае рашэнні.
Але чым далей развіваецца сюжэт, тым больш відавочна, што гэтая роля не дае яму адказу на галоўнае пытанне: хто ён як чалавек?
Ён здольны кіраваць фірмай, але не здольны кіраваць сваімі страхамі.
Ён можа аддаваць загады іншым, але не можа перамагчы ўласную залежнасць.
Ён мае грошы, машыну, сям'ю, сацыяльны статус — але адчувае сябе адзінокім.
Таму загаловак «Дырэктар» мае пэўны іранічны эфект: перад намі чалавек, які кіруе іншымі, але губляе кантроль над самім сабой.
«Калыханка»
Гэта ўжо не сацыяльная, а духоўная назва.
Калыханка звязана з дзяцінствам, маці, бяспекай, роднасцю, памяццю і першым вопытам любові.
У фінале менавіта калыханка ратуе Глеба ад смерці. Яна аказваецца мацнейшай за алкаголь, крыўду, страх і ілюзорнае «святло».
Таму назва «Калыханка» ўяўляецца больш глыбокай для разумення ідэйнага ядра твора: вяртанне да маці і памяці пра дзяцінства становіцца вяртаннем да самога сябе.

7. Вобраз маці
Вобраз маці ў фінале набывае амаль архетыпічнае значэнне.
Гэта ўжо не проста канкрэтная жанчына з біяграфіі Глеба. Яна становіцца ўвасабленнем жыцця, памяці, любові і маральнай інтуіцыі.
Вельмі істотна, што маці ўжо памерла. Таму яе голас існуе на мяжы рэальнасці і фантастыкі.
Глеб спачатку не верыць голасу маці: ён ведае, што яна памерла. Але менавіта яе песня дапамагае яму распазнаць падман.
Тут узнікае своеасаблівы парадокс: мёртвая маці аказваецца духоўна больш жывой, чым жывы свет, у якім Глеб адчувае сябе непатрэбным.
Яна не проста забараняе яму зрабіць крок у прорву. Яна вяртае яму здольнасць адрозніваць сапраўднае ад ілюзорнага.

8. Сімволіка святла і цемры
Фінал пабудаваны на выразнай сімволіцы.
Глеб бачыць наперадзе прывабнае святло. Яно не палохае, а, наадварот, супакойвае. Голас кліча яго ў «райскую краіну» і пераконвае, што на зямлі яго ніхто не любіў.
Гэта вельмі важны момант.
Звычайна святло ў літаратуры асацыюецца з жыццём, ісцінай і выратаваннем. У Южыка адбываецца інверсія: святло аказваецца спакусай смерці.
Сапраўднае выратаванне знаходзіцца не наперадзе, а ў здольнасці азірнуцца назад — да памяці, маці, дзяцінства, каранёў.
Такім чынам, твор стварае своеасаблівую сістэму:
    • святло наперадзе — ілюзія, спакуса, смерць;
    • цемра за спіной — месца, дзе гучыць голас маці;
    • калыханка — знак сапраўднай сувязі з жыццём;
    • акно — мяжа паміж жыццём і смерцю;
    • прорва — вынік страты самакантролю;
    • гарэлка — ілжывыя «лекі»;
    • маці — маральная памяць.

9. Вобраз акна і матыў мяжы
Акно — адзін з цэнтральных прадметных сімвалаў фіналу.
Спачатку Глеб сядзіць каля яго і назірае за знешнім светам. Паступова акно ператвараецца ў своеасаблівы партал паміж рэальнасцю і фантазіяй.
У кульмінацыі герой апынаецца ў праёме акна на чацвёртым паверсе. Яго адна нага ўжо знаходзіцца над прорвай.
Гэта не толькі фізічная небяспека. Гэта матэрыялізаваны стан яго душы.
Глеб ужо знаходзіцца на мяжы:
    • паміж жыццём і смерцю;
    • паміж цвярозасцю і вар'яцтвам;
    • паміж рэальнасцю і галюцынацыяй;
    • паміж сям'ёй і поўнай ізаляцыяй;
    • паміж чалавекам і «пачварай», якой ён сам баіцца.
Таму эпізод з акном — кульмінацыя не толькі сюжэту, але і ўсёй псіхалагічнай структуры твора.

10. Фантастычнае і рэалістычнае
Адна з характэрных асаблівасцяў аповесці — спалучэнне рэалістычнага і ўмоўна-містычнага.
Першая частка выглядае амаль як сацыяльна-псіхалагічная проза: офіс, супрацоўнікі, сям'я, бізнес, здрада, алкаголь, гарадскія вуліцы, кватэра.
Аднак пасля пачатку запою рэальнасць дэфармуецца. З'яўляюцца:
    • чорная сіла;
    • груган;
    • крэсла з крыламі;
    • дзіўныя галасы;
    • райская краіна;
    • святло;
    • голас памерлай маці;
    • калыханка.
Але гэтыя элементы не варта разглядаць проста як фантастыку дзеля фантастыкі.
Яны выконваюць псіхалагічную функцыю. Чытач бачыць знешні вобраз таго, што адбываецца ў свядомасці героя.
Гэта адпавядае больш шырокай асаблівасці прозы Южыка, у якой рэалістычнае часта спалучаецца з міфалагічным, фантастычным і сімвалічным. У крытыцы творчасці пісьменніка таксама адзначалася яго цікавасць да ўнутранага, духоўнага стану чалавека і спалучэнне рэалій сучаснага соцыуму з элементамі міфаў і фантастыкі.

11. Сістэма другарадных персанажаў
Другарадныя героі неабходны аўтару для стварэння сацыяльнага фону.
Марына Джыгуда
Марына ўвасабляе геданістычны бок жыцця. Для яе грошы, мужчыны і задавальненне — галоўныя жыццёвыя каштоўнасці. Яна лёгка ставіцца да адносін і не бачыць у іх асаблівай маральнай адказнасці.
Яе вобраз кантрастуе з Глебам. Яна жыве «знешне», ён — унутрана пакутуе.
Наташа Сарокіна
Наташа больш уразлівая. Яе нядаўні развод робіць яе бліжэйшай да праблемы Глеба, хоць яна гэтага не ведае. Асабліва паказальная сцэна, дзе Глеб дае ёй грошы і просіць нікому пра гэта не казаць.
Васіль Грыміч
Вадзіцель паказаны як чалавек просты, залежны ад начальніцкай волі. Але ў адносінах Глеба да Васіля праяўляецца важная праблема: нават пры знешняй стрыманасці дырэктар пастаянна душыць у сабе агрэсію.
Тамара
Тамара — адзін з самых важных, але адначасова найменш непасрэдна раскрытых персанажаў. Чытач у асноўным бачыць яе праз успрыманне Глеба. Таму яе вобраз нельга разглядаць як цалкам аб'ектыўны партрэт «вінаватай жонкі».
Менавіта гэта стварае цікавы эфект: аўтар даследуе не столькі Тамару, колькі тое, як Глеб успрымае Тамару.

12. Праблема адзіноты
Глеб акружаны людзьмі, але фактычна адзінокі.
У яго ёсць:
    • супрацоўнікі;
    • жонка;
    • дачка;
    • дзелавыя партнёры;
    • матэрыяльны дастатак;
    • уласная фірма.
Але няма чалавека, з якім ён мог бы шчыра пагаварыць.
Сам аўтар падкрэслівае, што ў Глеба няма блізкіх сяброў і што ён не мае ў Мінску родных. Ён адчувае сябе адзінокім перад цэлым светам.
Гэта дазваляе выйсці за межы гісторыі аднаго алкаголіка.
Аповесць фактычна задае пытанне:
Што адбываецца з чалавекам, калі ён мае сацыяльны поспех, але не мае эмацыйнай блізкасці?
Адказ Южыка даволі жорсткі: у такой сітуацыі чалавек можа пачаць разбураць сябе.

13. Матэрыяльны дабрабыт і духоўная пустата
Глеб — забяспечаны чалавек. Ён мае бізнес, добрую вопратку, аўтамабіль, магчымасць зняць асобную кватэру.
Але гэтыя рэчы не прыносяць яму шчасця.
Больш за тое, матэрыяльнае жыццё становіцца часткай яго праблемы. Ён прывык вырашаць пытанні практычна, арганізацыйна, фінансава. Але душэўны крызіс не паддаецца такому метаду.
Гэта асабліва бачна ў яго адносінах з жонкай. Ён можа забяспечыць сям'ю, але не можа прымусіць сябе адчуваць любоў і не можа прымусіць Тамару любіць яго.
У гэтым сэнсе аповесць мае выразны маральна-філасофскі пласт: чалавечая душа не з'яўляецца рэччу, якую можна набыць за грошы.

14. Стыль твора
Стыль аповесці спалучае:
    • рэалістычную дэталізацыю;
    • псіхалагічны аналіз;
    • іронію;
    • гратэск;
    • размоўную мову;
    • натуралістычныя апісанні;
    • сімвалічнасць;
    • элементы містыкі.
У першай частцы аўтар часта карыстаецца іранічнай манерай. Апісанне офіса, супрацоўнікаў, іх размоў пра выпіўку і адносіны мае часам амаль сатырычны характар.
Пазней гумарыстычны тон знікае, і аповед становіцца ўсё больш цяжкім, трывожным, нават кашмарным.
Такім чынам, стылістычная трансфармацыя паўтарае псіхалагічную трансфармацыю героя:
сацыяльны рэалізм ; іронія ; псіхалагізм ; гратэск ; містычная сімволіка.
Мова Южыка наогул адрозніваецца ўвагай да жывой размоўнай стыхіі; даследчыкі яго прозы адзначалі таксама своеасаблівую моўную экспрэсіўнасць і спалучэнне аўтарскай мовы з выразнай маўленчай характарыстыкай персанажаў.

15. Кампазіцыйны прыём паступовага звужэння прасторы
Вельмі істотна, што прастора твора паступова звужаецца.
Спачатку перад намі цэлая фірма:
офіс ; горад ; вуліца ; парк ; аўтамабіль ; пад'езд ; кватэра ; пакой ; крэсла ; акно.
Разам з фізічнай прасторай звужаецца і псіхалагічная прастора героя.
Напачатку ён яшчэ ўдзельнічае ў грамадскім жыцці, прымае рашэнні, кантактуе з людзьмі.
У фінале ён застаецца сам-насам з бутэлькай, крэслам, акном і ўласнай свядомасцю.
Гэта вельмі выразны мастацкі прыём: знешні свет паступова знікае, і чытач апынаецца ўнутры свядомасці Глеба.

16. Кульмінацыя і развязка
Кульмінацыя твора — сцэна каля акна.
Глеб амаль робіць крок у пустэчу, але чуе калыханку. Ён азіраецца і разумее, што перад ім была не райская краіна, а смяротная прорва.
Пасля гэтага ён вылівае пяць непачатых бутэлек гарэлкі ў ракавіну і закрывае акно.
Гэта можна назваць момантам духоўнага пералому.
Аднак вельмі важна не спрашчаць фінал да схемы «герой адразу вылечыўся». Аўтар не дае такой гарантыі.
Глеб плача, яго цела дрыжыць, ён перажывае цяжкі прыступ. Потым засынае.
Такім чынам, фінал не з'яўляецца простым «хэпі-эндам».
Гэта толькі першы крок да магчымасці вызвалення.

17. Ці можна лічыць фінал аптымістычным?
Так, але толькі адносна.
Аптымізм заключаецца ў тым, што Глеб у апошні момант робіць выбар на карысць жыцця.
Але яго праблемы не знікаюць:
    • сямейны канфлікт застаецца;
    • залежнасць не можа знікнуць за адну ноч;
    • душэўная траўма не вылечана;
    • адзінота не ліквідавана;
    • страх і агрэсія патрабуюць далейшай працы.
Таму фінал правільней назваць адкрытым.
Ён дае герою шанс, а не гарантуе выратаванне.

18. Асноўная ідэя
Ідэю аповесці можна сфармуляваць наступным чынам:
чалавек можа страціць сябе нават тады, калі вонкава мае ўсё неабходнае для паспяховага жыцця; адзіным сапраўдным шляхам выратавання становіцца вяртанне да чалавечай сувязі, памяці, любові і адказнасці за сябе і іншых.
Пры гэтым Южык не апраўдвае Глеба і не асуджае яго спрошчана.
Герой здольны на жорсткасць, зайздрасць, помсту, агрэсію. Яго фантазіі раскрываюць непрывабныя бакі яго характару.
Але аўтар паказвае і іншае: чалавек, які бачыць у сабе пачвару і спрабуе яе стрымаць, усё яшчэ здольны да маральнага выбару.

19. Сэнс назвы «Калыханка»
Назва «Калыханка» дазваляе перачытаць усю аповесць.
У пачатку Глеб — дарослы, самастойны, матэрыяльна паспяховы чалавек.
У фінале ён вяртаецца ў стан дзіцяці, які чуе голас маці.
Калыханка становіцца сімвалам першаснай чалавечай сувязі, якая не знішчаецца нават смерцю.
Яна нагадвае Глебу, кім ён быў да таго, як стаў дырэктарам, мужам, бацькам, бізнесменам, пакрыўджаным чалавекам і алкаголікам.
І ў гэтым заключаецца галоўны сэнс другога загалоўка: каб выратаваць дарослага чалавека, часам неабходна вярнуцца да самай ранняй, самай глыбокай памяці пра сябе.

20. Крытычная ацэнка твора
Аповесць мае шэраг відавочных мастацкіх вартасцей.
Па-першае, моцна пабудаваны псіхалагічны сюжэт. Чытач паступова пераходзіць ад знешняга назірання за Глебам да поўнага паглыблення ў яго свядомасць.
Па-другое, пераканаўча выкарыстана сістэма сімвалаў: акно, святло, цемра, груган, гарэлка, хлеб, маці, калыханка.
Па-трэцяе, цікава арганізаваны кантраст паміж сацыяльнай маскай героя і яго ўнутраным светам.
Па-чацвёртае, фінал не з'яўляецца адназначным. Ён дазваляе адначасова ўбачыць і рэальны псіхалагічны крызіс, і містычнае вымярэнне гісторыі.
Разам з тым твор можна крытыкаваць за пэўную празмернасць некаторых натуралістычных і псіхалагічных дэталяў. Асобныя эпізоды і характарыстыкі другарадных герояў падаюцца даволі рэзка і часам набліжаюцца да карыкатуры. Гэта можа памяншаць іх псіхалагічную шматзначнасць.
Акрамя таго, погляд на сямейны канфлікт выразна звязаны з суб'ектыўнай свядомасцю Глеба. Таму чытачу неабходна адрозніваць тое, што адбылося, ад таго, як гэта ўспрымае сам герой.
Аднак менавіта такая суб'ектыўнасць у значнай ступені і стварае псіхалагічную сілу твора.

21. Выніковая выснова
«Дырэктар» — гэта не столькі аповесць пра кіраўніка фірмы, колькі аповесць пра чалавека, які страціў унутраную апору.
Глеб Сіўцоў здольны кіраваць арганізацыяй, але не ўласнай душой; здольны зарабляць грошы, але не здольны купіць любоў; здольны стрымліваць свае паводзіны, але не здольны пазбавіцца ад агрэсіі і крыўды.
Яго алкагольная залежнасць паказана як форма ўцёкаў ад болю. Але ўцёкі толькі паглыбляюць праблему.
Сапраўдны пералом адбываецца не тады, калі герой выпівае, а тады, калі ён чуе. Ён чуе голас маці, калыханку, памяць пра дзяцінства — і ўпершыню за доўгі час здольны паверыць не ў ілюзію, а ў тое, што вяртае яго да жыцця.
Таму цэнтральным сімвалам аповесці становіцца менавіта калыханка.
Калі назва «Дырэктар» акцэнтуе сацыяльную маску чалавека, то назва «Калыханка» адкрывае яго сапраўдны, чалавечы вымярэнне.
У гэтым сэнсе фінал твора можна разглядаць як сімвалічнае нараджэнне Глеба нанова: ён яшчэ не вырашыў сваіх праблем, але ўпершыню выбірае не прорву, а жыццё.
Такім чынам, аповесць Міхася Южыка — гэта псіхалагічна-філасофскі твор пра адзіноту, крыўду, залежнасць, сямейную здраду, страх смерці і магчымасць духоўнага вяртання чалавека да самога сябе.==