Людная вулица

Міхась Южык

Людная вуліца

фантасмагорыя, аповесць


1

Ніна Маліноўская праводзіла позіркам таксі з дрэнна прыхаваным нецярпеннем. На гэтай пацёрханай жоўтай “Волзе” памчаўся на вакзал яе муж Андрэй. Там ён сядзе ў цягнік і адбудзе ў камандзіроўку ў Маскву — на некалькі дзён. Андрэй Сцяпанавіч сам настаяў на тым, каб Ніна не адвозіла яго на сваёй машыне. У яе сёння зранку балела галава, і чулы муж, нягледзячы на пратэсты жонкі, забараніў ёй сядаць за руль.
Як толькі таксі выехала з двара, Ніна паднялася ў кватэру і ўзяла тэлефонную трубку ў прыхожай:
— Ну ён паехаў, — прамовіла яна праз колькі секунд голасам, якім жонкі пажылых нялюбых мужоў размаўляюць з маладымі мужчынамі. — Толькі глядзі, каб на пляцоўцы нікога не было, калі будзеш званіць.
Затым Маліноўская скінула плашч, боты, асцярожна, каб не пашкодзіць прычоску, зняла шапачку і пакіравала ў залу іх чатырохпакаёвай кватэры. Там яна апусцілася ў крэсла перад акном і задумалася. На двары, здаецца, пачынаўся нудлівы кастрычніцкі дождж. Першыя яго кроплі пырснулі на шыбу, а затым забарабанілі ўсё смялей і смялей. Ніна зірнула на электракамін, уштукаваны ў правую ад яе сцяну пакоя. Трэба б было падняцца і ўключыць яго, бо станавілася сыра, ды неахвота было падымацца. Замест гэтага яна ўзяла з часопіснага століка пульт і націснула кнопку. Злева ад яе загарэўся вялізны, з метровым экранам, тэлевізар. Жанчына, зморчыўшыся, выключыла гук і бяздумна прагартала штук дваццаць праграм. Нішто яе не зацікавіла, і яна спынілася на нейкім музычным канале, зрэшты, так і не ўключыўшы гук. Ніна перавяла пагляд з тэлевізара на акно. Ёй было вельмі сумна, і нават хуткае спатканне з Сяргеем не развейвала гэты настрой. Усё абрыдла.
У свае трыццаць гадоў Ніна Маліноўская моцна расчаравалася ў жыцці. Яна была замужам за Андрэем Сяпанавічам пяць гадоў, жыла вельмі забяспечана, нідзе не працавала, магла задавальняць многія свае прыхамаці і, тым не менш, пакутавала на дэпрэсіі. Яны насоўваліся на яе раптоўна, на адзіноце, і тады трэба было хутчэй выскакваць з гэтай вялізнай пустой кватэры, бегчы да сястры ці да шматлікіх прыяцелек, ісці ў цырульню і рабіць новую прычоску. Ці проста сядаць за руль свайго “Вольва” і калясіць па горадзе. Адным словам, нешта рабіць, каб не адчуваць сваю пустату.
Дзяцей у Ніны не было, дый яна не хацела іх, пра што яшчэ да вяселля заявіла Андрэю Сцяпанавічу, які быў старэйшы за яе на дваццаць гадоў. Мужа такі варыянт калі не здавальняў, то хаця б не бянтэжыў. Ад ранейшага шлюбу ў яго меліся дзве дарослыя дачкі, сувязь з якімі ён не перарываў аніколі. Ніна ж мужавых дачок знелюбіла і зрабіла ўсё, каб яны як мага радзей з’яўляліся ў гэтай кватэры.
Першыя гады такога сямейнага жыцця Ніна не магла не нарадавацца на сваю долю. Муж пастаянна прападаў на рабоце, у Акадэміі. Ён вёў адразу некалькі навуковых распрацовак, пад якія атрымаў выгадныя кантракты. Грошай у іх вадзілася нямала, і Ніна іх адносна свабодна траціла. Гэта было якраз тое, аб чым яна марыла з часу абуджэння ў сабе жанчыны: жыць камфартабельна, забяспечвацца мужам, якога амаль не бывае дома, і распараджацца сваім часам як толькі ўздумаецца.
Але не трэба лічыць, што такое шчасце звалілася на Ніну з самага неба. О не! Яго трэба было жадаць, яго трэба было чакаць, яго трэба было каваць уласнымі ручкамі. Нездарма ж да дваццаці пяці гадоў, нягледзячы на вельмі прывабную знешнасць, Ніна ні з кім не бралася шлюбамі. Шматлікія мужчыны, з якімі яна жыла з дзевятнаццаці гадоў, не апраўдвалі яе спадзяванні. То былі памылковыя, няякасныя кандыдаты ў мужы. А некаторыя і зусім не разглядаліся ёй як такія і выкарыстоўваліся выключна на палюбоўніцкіх ролях. Сярод былых Нініных мужчын трапляліся і вельмі забяспечаныя, нават багатыя. Аднак адзін аказаўся страшэнным занудам, другі надта прыдзірлівы і раўнівы, трэці папросту мацюкальнік і хам… А вось Андрэй Сцяпанавіч цалкам яе задаволіў. Інтэлігентны, забяспечаны, унураны ў сваю працу, абсалютна нераўнівы, лунае ў нейкіх абстрактных аблоках. Ды яшчэ не патрабуе ад Ніны дзяцей.
Яна была настолькі шчаслівая па першым часе замужжа, што аж тры з паловай гады не шукала сабе палюбоўніка. Нават невядома, ці з’явіўся б у яе Сяргей, каб не выйшла ўсё неяк само сабой, амаль без яе хацення. Колькі разоў, калі Ніна знаходзілася без мужа ў розных кампаніях, яе дамагаліся самыя вартыя мужчыны: і вядомыя, і заможныя, і нават славуты спартсмен адзін быў… Усім яна давала адбой, хоць і магла прынамсі паспрабаваць, хаця б за звычайнай цікаўнасці. А тут за адзін вечар знюхалася, можна сказаць, з абы-кім: мужавым падначаленым, па чутках, яшчэ і бяздарнасцю, якіх пашукаць. Дый адбылося гэта неяк недарэчна, пад час мужавага юбілею, у іх дома. Уся лабараторыя тады прыйшла віншаваць…
У дзвярах раздаўся званок, які вывеў Маліноўскую з гаю ўспамінаў.

2

— Хто? — для праформы спыталася яна, узяўшыся рукой за барашак замка, хоць пэўна ведала, хто мусіў стаяць за дзвярыма.
— Тата Карла, — пачуўся насмешлівы, з хрыпоцінкай голас.
Праз імгненне Сяргей Чувырла не проста стаяў перад Нінай, а абняўшы правай рукой, груба гарнуў да сябе і цягнуўся вусатым ротам да яе вуснаў. Але Маліноўская не менш груба вырвалася з яго юрлівых абдоймаў і фыркнула:
—  Чаго па дамафоне не пазваніў? Ці дзверы былі адчынены?
— Не, з людзьмі прашмыгнуў, — буркнуў малады чалавек; ён кінуў складзены мокры парасон на абутковую паліцу; не згінаючыся, без дапамогі рук, скінуў туфлі. — Дзе тапкі? — спытаўся ён гаспадарскім тонам, здымаючы скураны плашч.
— Я ж табе мінулага разу казала, каб не кранаў мужавы тапкі, — з раздражненнем, гледзячы міма палюбоўніка, сказала Ніна і шчоўкнула пераключальнікам святла. — Няма іх, у рамонт аднеслі.
— У рамонт, — перадражніў Сяргей. — Схавала ад мяне, так і кажы. Ну ладна, дай тады нешта на ногі.
Маліноўская адкрыла калідорную шафу, сагнулася, парылася там і неўзабаве выцягнула паношаныя і парваныя тэпці. Аднак пакуль яна гэта рабіла, Сяргей, спакушаны яе паставай, якая выявіла праз нацягнутую сукенку вабныя формы, абхапіў яе ззаду і стаў лашчыць…
— У, жывёла! — Ніна адпіхнула Сяргея пасля нядоўгай барацьбы і кінула яму драныя тэпці пад ногі. — На насі, і памятай маю дабрыню.
Яна павярнулася і пайшла ў залу. Села ў крэсла.
— Ну дзе ты там! — гукнула праз некаторы час.
— Я спярша ў душ, Нінок! — данёсся да яе голас ужо не з калідора, а з боку кухні. — А то ўпацеў, як сабака, у паганым тралейбусе. Гадзіна пік, халера яго бяры.
“Халера цябе бяры!” — пра сябе перафразіравала яго словы Маліноўская. І тут жа заўважыла за сабой, што апошнім часам робіцца ўсё больш прыдзірлівай да палюбоўніка. Па шматгадовым вопыце яна ведала, што такое раздражненне ёсць пачаткам канца. То бок Сяргееў лёс ужо вырашаны і разрыў паміж імі — адно справа часу. Дый хопіць, па вялікім рахунку, думала Ніна. Ужо і так ледзь не паўтара года з ім, пустым чалавекам. Але ж ведала яна таксама, што не расстанецца з Чувырлам, пакуль не падшукае яму замену. А замену шукаць было лянотна. Не тое каб кандыдатаў не сустракалася, а знайдзі яшчэ сярод іх прыдатнага — такога, які б па першым поклічы ляцеў задавальняць яе жарсць, ды прытым слухаўся, ды прытым не хваліўся сваімі поспехамі сярод мужыкоў, адным словам — быў бы відавочным аўтсайдэрам у іхніх варунках. Не так гэта проста, як падаецца. Сыдзешся з каторым, а ён яшчэ да законнага мужа раўнаваць стане. Ды зарэжацца яшчэ, калі што не так, ці — не прывядзі Божа — яе пакалечыць. Бывалі ў Ніны падобныя дачыненні. Ну іх у пекла. Да таго ж і заразы ўсякай на гэтай глебе хапае. Лепш з праверанымі людзьмі мілавацца, факт. Так што пакуль з Сяргеем прыйдзецца пачакаць разыходзіцца. Пры ўсёй яе непавазе да яго асобы, трэба прызнаць, што цела ягонае вельмі ёй даспадобы. А Нініна цела, здаецца, дасягнула свайго росквіту, і пяцідзесяцігадовы муж не ў змозе адгукацца на ўсе яе прыхамаці. Маліноўская, колькі сябе памятае, была далёка не фрыгіднай жанчынай. Апошні ж год і зусім яе апетыты выраслі. Бывала, проста трасе ўсю ад адной думкі пра… Ну ды ладна.
Дык вось, на тым мужавым юбілеі і сышлася яна з Чувырлам — зусім для сябе нечакана як быццам. Какетнічала, праўда, яна з усімі тады. Чалавек восем мужчын, помніцца, да іх завітала. Але ж у асноўным сямейнікі, сталыя. Толькі двое маладых, нежанатых. Адзін зусім хлопчык, таго грэх спакушаць. Ну і Чувырла, на выгляд за дваццаць пяць, з жанчынамі вопытны — Ніна такіх з першага позірку пазнае. Танцаў і нічога такога ўвесь вечар не ладзілася. Народ жа сур’ёзны ўсё, навукоўцы. Як заселі за мудрагелістыя размовы, так і не адарваць іх ад гэтага. А Сяргей усё на кухню бегаў — то пакурыць, то Ніне падмагчы чагосьці адтуль прынесці. Неяк прымаў ён у яе блюда з гуссю — і адну руку Ніне на талію паклаў нібы няўзнак. А блюда цяжкое, Маліноўская яго двума рукамі трымае на ўзроўні грудзей, чакае, пакуль Сяргей яго возьме. А ён пад блюда толькі адну руку падвёў, а другой, паўторымся, — пяшчотненька так яе за талію, ды пагладжвае, ды прыціскае. Для таго, каб руку яго зняць, трэба было гусь кудысьці паставіць. Адным словам, з гэтага і пачалася ўся іхняя катавасія. Сышліся позіркамі, і прачыталі ўзаемнае жаданне сваё. Змовіліся тут жа, на кухні, аб сустрэчы. І ўжо праз два дні добра пазнаёмілася Ніна з Сяргеевай двухпакаёўкай на вуліцы Карла Маркса. Наўпрост сярод белага дня гэта было, у той час, калі муж шчыраваў на рабоце, ён заўсёды зеседжваецца дапазна. А Сяргей, пасланы ім жа, сваім начальнікам, на адно прадпрыемства, — раней управіўся. І пайшло з таго дня, і паехала.
Доўга думала затым Ніна, чаму яна так успыхнула, калі Чувырла паклаў ёй руку на талію. І спынілася на тым, што даўно, з самага юнацтва, патаемна жадала над сабой нейкага гвалту. Каб нехта моцнай рукой абвіў яе стан, другой падхапіў пад калені, рэзка ўскінуў на рукі і панёс, пабег, горача і нецярпліва дыхаючы ёй у шыю. Яна б адбівалася, дрыгалася, але дужыя рукі сціскалі б яе ўсё мацней і мацней… Неяк так адбывалася па жыцці, што ніхто з мужчын, з якімі яна жыла, не спраўдзіў гэтую яе мару. Усё занадта далікатна рабілі яны, прайгравалі яе фантазіям. Ці то паважалі яе, ці то баяліся… Па натуры яна чалавек уладарны. А хацелася быць слабай, бездапаможнай ахвяраю грубых мужчынскіх наскокаў. Канешне, смела пакладзеная на яе талію Сяргеева рука сталася толькі намёкам на гвалт, але ўзмацніла Нініна ўражанне тое, што рукі яе самой былі заняты падносам і адбівацца яна не магла… Дый, як потым аказалася, Чувырла далёкі ад вобраза героя-палюбоўніка, хоць быў і высокі, і з вусамі, і нецярпліва-гарачы. Аднак не аказалася ў ім гэтага, такога жаданага пачатку мужчыны-воіна, мужчыны-гаспадара, мужчыны — грубага валадара над сваёй палюбоўніцай. Ніна з першых жа спатканняў прывычна перахапіла ініцыятыву і круціла ім як хацела. Каб канчаткова не расчаравацца, прыйшлося яго правакаваць, распаляючы на рашучыя сексуальныя дзеянні. Нават загадаць давялося, каб хапаў яе на рукі, доўга насіў, а затым беспардонна валіў на ложак… Ды нішто так і не пераўзышло па сіле тое адчуванне, якое яна зазнала на сваёй кухні, з гуссю на руках і з няпрошанай рукою на сваёй таліі.

3

З ваннай Сяргей вярнуўся гаспадаром. З мокрай прычасанай галавою, непадпаленай цыгарэтай у зубах і, галоўнае, у дамашнім халаце Андрэя Сцяпанавіча.
— Ну і холад тут у цябе, — папікнуў ён Ніну, — няўжо нельга было абагравальнік уключыць. — З гэтымі словамі ён шчоўкнуў пераключальнікам, і па змрачнаватым пакоі пацякло барвовае святло ад электракаміна.
Маліноўская з пагардай назірала за яго дзеяннямі.
Чувырла рассеўся ў крэсле насупраць яе, узяў з часопіснага століка запальніцу, пасунуў да сябе попельніцу, падпаліў цыгарэціну і маляўніча выпусціў першы дымок.
— Я ж цябе прасіла не смаліць у пакоі, — падала нарэшце голас Ніна са свайго крэсла. — Што як муж твае недакуркі ўбачыць?
— Не мітусіся, Нінок, — ухмыльнуўся Сяргей, закладваючы нагу за нагу. — Гэтага крата чатыры дні цэлых не будзе. Прыбяромся яшчэ, паспеем.
— Угу, паспееем… Я паспею прыбрацца. А ты толькі смеціць тут будзеш…
Малады чалавек прапусціў гэтую заўвагу міма вушэй, зацягнуўся, змахнуў попел і прытворна прастагнаў:
— Нінок, ты нават не ўяўляеш, як я жадаў цябе бачыць. О, каб ты ведала, як твой законны мяне дастаў за апошні тыдзень. Усё чапляўся па розных дробязях: тое перарабі, гэта падпраў. То на завод засылае, то на паўдарозе звоніць і адмяняе, трасца яго бяры. — Ён зрабіў паўзу, і хітравата падміргнуў Ніне: — Ну ды цяпер я над ім адыграюся.
— Гэта як, калі не сакрэт?
— А вось як! — Сяргей раптам ускочыў, кінуў цыгарэціну ў попельніцу і кінуўся да Маліноўскай.
— Дурань! — прыглушана ўскрыкнула яна, калі Чувырла, схапіўшы яе за руку, выцягваў з крэсла; праўда, у голасе Маліноўскай, акрамя незадаволенасці, ужо выразна чуліся гуллівыя ноткі.
Калі Сяргей нёс яе ў спальню, па дарозе цалуючы ў верх грудзей, яна страсна абвівала ягоную шыю і тулілася шчакой да жорсткіх кучаравых валасоў палюбоўніка…
Але пакуль яны займаюцца настолькі ж прыемнай, як і заганнаю справай, не пашкодзіць удзяліць трохі ўвагі асобе Сяргея Чувырлы. Бо пра яго мы пакуль ведаем малавата.
Сяргей паходзіў з аднаго ляснога мястэчка, што стаяла ў самым цэнтры рэспублікі, сярод непралазных лясоў. Там не было чыгункі, і гэта стварала маласвет, што жыў па сваіх спаконвечных законах. Адзінай адметнасцю гарадка з’яўляўся півавараны завод, які забяспечваў не толькі раён, а і ўсю вобласць напоямі неблагой якасці. Ці не палова дарослых гараджан працавала на гэтым прадпрыемстве, і чаго здзіўляцца, што амаль усе яны былі прывычна пітушчымі. Гены, што любяць перадавацца з пакалення ў пакаленне, уплывалі на агульны інтэлект гарадка, не павышаючы яго — гэта як мінімум. Ва ўсякім разе, ні Сяргей Чувырла, ні яго бацька інтэлектам зроду не вызначаліся. Зрэшты, пра Чувырлу-старэйшага можна гаварыць толькі па чутках, паколькі пажыў ён з Сяргеевай маці нядоўга, гадоў пяць, а затым сеў у турму за панажоўшчыну. Было гэта яшчэ за Савецкім часам. З абшараў Расеі, дзе адбываў пакаранне гэты незаконапаслухмяны таварыш, ён так і не вярнуўся ў сям’ю. Таямніцу яго далейшага лёсу Тамара Арсеньеўна, Сяргеева маці, дбайна ахоўвае ад старонніх вушэй.
Адным словам, рос Сяргей тыповым бязбацькавічам. З усімі наступствамі, што часцяком вынікаюць адсюль. Любімчык маці, а таксама шматлікіх цётак і стрыечных сясцёр, якія яго пастаянна апекавалі, хлопчык гадаваўся і рушыў па далейшым жыцці гэтакім дамскім улюбёнцам. Неяк сам сабой прыйшоў досвед, што гэтая роля вельмі зручная і грэбаваць ёй недапушчальна ні ў якім разе. Ён з першых жа класаў вадзіўся пераважна з дзяўчаткамі. З хлопчыкамі не гуляў, бо цураўся іх грубасці і агрэсіі. Аднакласнікі яго не любілі за гэта, і адначасова патаемна зайздросцілі, бо нават самыя нахабныя і дужыя хлопцы нярэдка губляюцца ў атачэнні дзяўчат, прагнуць, але не ўмеюць з імі блізка сысціся. Сяргей, са сваёй абаяльнай і крыху жаночападобнай знешнасцю, пачуваўся сярод аднакласніц як рыба ў вадзе. Быў ён высокі, з пышнымі кучаравымі валасамі, з нязводнай добрай і дурнаватай усмешкай на твары, з мяккімі далонямі і доўгімі далікатнымі пальцамі. Ад яго ніколі не зыходзіла яду, насмешак і грубасці. Ён заўсёды быў для іх сваім, а дакладней, “сваёй” — гэтакай сяброўкай, ад якой прамянілася нейкая станоўчая энергія. Па меры сталення і палавога выспявання Сяргей не толькі не разышоўся з сябрынаю аднакласніц, а наадварот, стаў там яшчэ больш жаданым і блізкім. Ён па-свойску наведваўся ў госці да некалькіх дзяўчат, запрашаў іх да сябе, і заўсёды яны знаходзілі нешта агульнае. З хлопцамі ён не здружыўся ажно да апошніх класаў. Праўда, пагарда і зайздрасць аднакласнікаў у дачыненні да Сяргея паступова перараслі ў павагу. Раз першыя прыгажуні школы былі з Чувырлам запанібрата, у ім мусілі прызнаваць мужчынскія вартасці. Некаторыя хлопцы нават пачалі карыстацца яго паслугамі, каб бліжэй пазнаёміцца з каторай дзяўчынай. Ну і, зразумела, Сам Сяргей не губляў свой шанец у дачыненні тамтэйшых красунь. Зрэшты, спазнанне іхніх вабнот адбывалася настолькі паступова і натуральна, што ён сам гэтага быццам не заўважаў. Неяк няўзнак стасункі з проста сяброўскіх перарасталі ў значна цяплейшыя, цяснейшыя, гарачэйшыя. Звычайнае пацісканне рук перацякала ў пагладжванні, абдымкі, пацалункі ў зацішлівых месцах. Затым — у даследаванне нецярплівымі пальцамі розных частак цела найбольш смелых сябровак. Як непазбежнасць прыйшло і канчатковае, тое, для чаго і прыдумала прырода падзяліць людзей і жывёл на два полы. Праўда, здарылася гэта неяк ранавата — не стукнула Сяргею яшчэ і пятнаццаці. Ну ды не бяды, у паўднёвых краінах замуж з адзінаццаці гадоў выдаюць.
І ўсё ж, адносна ранні пачатак палавога жыцця, а таксама выключна жаночае і дзявочае атачэнне з самага малалецтва, пазбавілі Сяргея галоўнага — вастрыні адчуванняў пры першым знаёмстве з процілеглым полам. У юнацтве жанчына не з’яўлялася для Чувырлы таямніцай, як для большасці ягоных равеснікаў. А таму не прайшоў Сяргей праз фазы закаханасці, трывогі ды сораму, што звычайна папярэднічаюць першаму любоўнаму вопыту. Ён зведаў адно сяброўства дзяўчат, якое, як аказалася, можа быць памыснейшым, чым проста сяброўства. То бок выявілася, што гэты штодзённы “сябар” здольны рабіць вельмі прыемныя рэчы твайму маладому целу. Духоўны аспект кахання, у сілу аб’ектыўных прычын, аказаўся ад Сяргея закрытым. Ён так нікога і не вылучыў для сябе з атачэння прыкладна тузіна дзяўчат, з якімі працягваў сябраваць ажно да выпускнога балю і з якімі (з усімі) умудрыўся мець інтымныя дачыненні. Што дзіўна, дзяўчаты, ведаючы пра гэты факт, не сварыліся паміж сабой, не мучыліся рэўнасцю. Напэўна, Сяргей Чувырла даўно ператварыўся ў прадмет іхняй агульнай уласнасці. Прытым многія з дзяўчат, асабліва ў апошнім класе, адшукалі сабе хлопцаў і круцілі з імі каханні, дзе бушавала сапраўднае мора страсцей чалавечых. Мора, аж да дваццаці васьмі гадоў так і не зведанае Сяргеем.

4

Палюбоўнікі ляжалі ў шырокім сямейным ложку, на даволі немалой адлегласці адно ад аднаго, кожны — бліжэй да спальный тумбачкі, чым да сярэдзіны. Над Чувырлам гарэў таршэр, паколькі ўжо апусціўся ранні кастрычніцкі прыцемак. Маліноўская ж над сабой святло не ўключала. Яна ляжала на спіне, з заведзенымі за галаву рукамі, коўдра ледзь прыкрывала грудзі. Сяргей накрываўся коўдрай па самае горла.
— Нінок, ну што ў вас за абагравальнік такі, далібог. — Ён кіўнуў галавой у процілеглы кут, дзе тарахцела маламоцная электрапечка. — Цяпла ад яго ніякага, адзін толькі шум. Няўжо гэты не мог нічога лепшага тут паставіць?
— Угу. Прабач, што ён не паклапаціўся, каб табе тут утульна было. Мала таго, што яго жонка цябе сагравае, — нявесёлым голасам пажартавала Ніна.
Сяргей змаўчаў, працягнуў правую руку і ўзяў з тумбачкі келіх, напоўнены чырвоным віном. Няспешна яго асушыў, узяў пляшку, што стаяла тут жа, і плюхнуў у келіх яшчэ.
— Табе наліць? — Ён павярнуў да Маліноўскай свой вусаты самазадаволены твар.
— Ты глядзі мне на просціны не налі. Не адмыешся ад цябе потым, — буркнула палюбоўніца, сказеліўшы на яго вочы.
Чувырла ўзяў з тумбачкі пачак цыгарэт, падкурыў.
— І з попелам акуратней. — Працягвала прыдзірацца да яго Маліноўская.
Аднак Сяргей добра ведаў жаночую натуру і ніяк на такія заўвагі не рэагаваў. Акрамя таго, ён меў звычку прапускаць міма вушэй усё непрыемнае, або не браць блізка да сэрца.
Ніну ягонае маўчанне, тым не менш, раздражніла.
— Не разумею, як можна нагэтулькі ненавідзець чалавека, які столькі для цябе робіць! — прамовіла яна праз некаторы час.
— Ты гэта пра мужа свайго? — усміхнуўся Сяргей. — Дык і я яму нямала раблю. Напрыклад, суцяшаю і забаўляю жонку, калі ён у ад’ездзе…
— Пашляк… — У голасе Маліноўскай прагучала непрытоеная грэблівасць і нуда.
— А ведаеш, калі ён такі харошы, чаго ты мяне, такога благога, да сябе дапускаеш? — усё ж пакрыўдзіўся Чувырла на яе словы.
— Ну пафіласофствуй яшчэ, — скрывілаcя Ніна.
— І не думай, што ён такі ўжо для мяне дабрадзей. Ну, кіруе маёй дысертацыяй, дык за гэта ўсе сокі выціскае, выкарыстоўвае на звычайных пабягушках, можна сказаць… — Усхваляваны, Сяргей асушыў чарговы келіх віна.
— Не кіруе тваёй дысертацыяй, а піша тваю дысертацыю за цябе. — Ніна сагнула правую нагу ў калене.
— Ну і няхай. Але… — Сяргей запнуўся на пару секунд. — Але, калі на тое пайшло, ведаеш, чаму так адбываецца? Таму што ён не церпіць ніякай самастойнай думкі,  бо прывык усім навязваць сваю волю. І каб я спрачаўся з ім па кожнай пазіцыі, то дысертацыя ніколі б не напісалася. А так ужо ўвесну, дай Бог, абаранюся.
— Канешне, было б дзіўным, каб ты не абараніў дысертацыю Андрэя Сцяпанавіча, — уела яго Маліноўская.
Сяргей хацеў быў ёй запярэчыць, але, не знайшоўшы патрэбных слоў, адно сыкнуў і наліў сабе яшчэ сухога віна. Праз пяць хвілін ён адчуў, што раздражненне і крыўда прайшлі, а замест іх узнікла здаровае и нястрымнае жаданне. Ён зірнуў на партнёрку, якая ляжала, прыкрыўшы правым локцем вочы ад таршэра, і як быццам драмала. Сяргей ціхутка пасунуўся да яе, завёў руку пад коўдру і абмацаў тугое сцягно сагнутай у калене Нінінай нагі. Умелая рука Чувырлы са сцягна саслізнула на жывот, павольна прайшлася па жываце і дасягнула грудзей… Неўзабаве ложак, над якім нядаўна гучалі ўзаемныя кпіны, зноў ператварыўся ў арэну паразумення і бясконцай пяшчоты. Сяргей аказаўся цяпер не такі нецярплівы, як першага разу, усё закончылася вельмі няхутка, і Маліноўская ўжо не была на яго настолькі сярдзітая. Ва ўсякім разе, калі яны вячэралі потым на кухні, яна не зрабіла палюбоўніку ніводнай заўвагі.
Крыху яшчэ пра Чувырлу. А то ў чытача можа ўзнікнуць шэраг законных пытанняў. Напрыклад, чаму аўтар, адпачатку навесіўшы на яго ярлык недалёкага чалавека, тым не менш вывеў яго ў людзі — перасяліў з глухой правінцыі ў сталіцу, уладкаваў на прэстыжную працу ў Акадэмію навук, ды яшчэ ашчаслівіў двухпакаёўкай у цэнтры горада. Але справа ў тым, што ўсё гэта не надта супярэчыць прастаце характару Сяргея Чувырла, якая, як вядома, горшая за зладзейства. А што тычыцца ролі дамскага ўлюбёнца, якую рупліва выконвае Чувырла ўсё жыццё, то яна толькі спрыяла яго дабрабыту.
У школе вучнёўскі паталок Сяргея заўсёды палягаў паміж тройкамі і чацвёркамі, зрэшты, з перавагаю ў бок апошніх. Аднак дзякуючы таму, што класная кіраўніца, яна ж настаўніца рускай мовы і літаратуры Святлана Аляксандраўна была ў замілаванні ад Сяргеевай абаяльнасці ды памяркоўнасці, ацэнкі па яе прадметах падвышаліся не менш як на бал. Значыцца, з троечніка-харашыста Чувырла аўтаматычна ператвараўся ледзь не ў выдатніка. Не нашмат горшыя ўзаемасімпатыі былі ў яго з іншымі настаўніцамі школы. А паколькі з мужчын настаўнічаў там толькі адзін чалавек, які вёў фізпадрыхтоўку, то зразумела, што сур’ёзных праблем з атэстатам у Сяргея не магло ўзнікнуць. Хоць з гэтым праславутым фізруком нейкія трэнні здараліся. Не падабалася Францу Часлававічу, што не мог і шасці раз падцягнуцца Чувырла на перакладзіне. Засмучала і тое, што горш за ўсіх бегаў ён кросы, задыхаўся, рабіўся сіне-зялёны, аднаго разу нават сеў на траву без дазволу настаўніка. І прычына такой невынослівасці для фізрука была відавочная: псаванне лёгкіх раннім і празмерным курэннем. Злавіў раз фізрук Сяргея з цыгарэтай, заламаў руку за спіну і завалок да дырэктара. Але ж дывідэнды ад гэтага атрымаў зусім не Франц Часлававіч, а, наадварот, злоўлены ім курыльшчык. Бо прымчалася на разборку ў настаўніцкую класная кіраўніца, ды так апантана рынулася на абарону свайго любімца, што і дырэктарку, Святлану Іванаўну, безагаворачна на свой бок схіліла. Дарэчы, дырэктарка была даволі маладая і досыць прыгожая. Яна таксама патаемна сімпатызавала Чувырлу і, наўсперач, не сімпатызавала фізруку, што славіўся на ўвесь гарадок прынцыповасцю, якая нярэдка пераходзіла ў банальнае хамства. Святлана Іванаўна не толькі абараніла Сяргея ад Франца Часлававіча, але і націснула на таго, каб парупіўся вывесці Чувырлу чацвёрку па выніках года замест тройкі, на якую той рэальна цягнуў.
Адным словам, атэстат Сяргея па выпуску са школы аказаўся вельмі прывабны, і ён падаўся ў сталіцу паступаць не куды небудзь, а ва універсітэт, жадаючы вывучыцца на фізіка-электроншчыка. Вывучыўся гэтаму Чувырла насамрэч ці не — мы можам толькі здагадвацца. Ведаем дакладна, што паступіў, скончыў і быў накіраваны, ні многа ні мала, у Акадэмію навук, дзе піша — і ўжо блізкі да заканчэння — дысертацыю па досыць пакручастай тэматыцы.
Як паступіў? Недзе схітраваў, недзе пашанцавала з білетам, а на кантрольнай па матэматыцы “абаяў” суседку па парце, якая, шпарка нашчоўкаўшы свае задачкі, падмагла і Сяргею. У знак удзячнасці ён потым некалькі разоў цалаваўся з ёй у гарадскім скверы. Зрэшты, у сур’ёзны раман гэта не перайшло.
Як вучыўся? Ды ўжо на другім курсе знайшоў сабе дзяўчыну сярод аднакурсніц, дачку вельмі багатых бацькоў. Уцёрся ў давер, пажаніхаўся, пабраліся на трэцім курсе. Бацькі падарылі маладым кватэру. Так, тую самую двухпакаёўку на вуліцу Карла Маркса. Першыя гады і маладая жонка, і яе заможныя бацькі былі ў захапленні ад чалавечых якасцяў Сяргея Чувырлы. Па іх пратэкцыі і быў уладкаваны малады муж і зяць у Акадэмію навук пасля атрымання дыплома. Ды праз пяць гадоў сямейнага жыцця надарыўся нейкі скандал — настолькі пачварны, што ўзаемная любоў Сяргея, жонкі і яе сям’і ператварылася ў нейкую зацятую, шэкспіраўскую нянавісць. Паколькі выгнаць Сяргея з Карла Маркса адразу не ўдалося (яго на сваю бяду там прапісалі), абражанае сямейства кінула яму гэтае жытло як падачку, пагрэбаваўшы судзіцца, дзяліцца, бо “вочы б яго не бачылі”.
Вось ужо два гады жыве сабе Чувырла кум каралю ў цэнтры сталіцы. Працуе ў Акадэміі, піша дысертацыю рукамі славутага навукоўцы Андрэя Сцяпанавіча Маліноўскага, у падзяку за што цешыць і песціць ягоную жонку. Палюбоўнікі спраўляюць свае патрэбы часцей, вядома ж, не ў кватэры раганоснага мужа, а ў Сяргеевай двухпакаёўцы. Там, зразумела, і бяспечней і спакайней. Аднак цяпер да Сяргея прыехала з правінцыі маці. Яна, пенсіянерка, нярэдка наведваецца да сына. А ён, трэба прызнаць, з’яўляецца сынам клапатлівым і заўсёды водзіць яе па дактарах, на кансультацыі, уладкоўвае на амбулаторныя лячэнні, здабывае лепшыя лекі, два разы ў санаторыі пасылаў. У Сяргеевай маці эмфізема лёгкіх.

5

Пасля вячэры Маліноўская і яе таемны госць паселі ў зале перад тэлевізарам. Зрэшты, цікавасці да якой-небудзь перадачы ў іх не было, і гук быў сцішаны да мінімуму.
Чувырла, ва ўсё тым жа халаце свайго шэфа, разняволена раскінуўся ў фатэлі, выцягнуў ногі да электракаміна і ледзь не муркаў ад здавальнення.
— Ну хоць пакой нарэшце прагрэўся, — сказаў ён, закурваючы. — Як уяўлю, што заўтра зранку трэба па гэтай сырасці і халадэчы на працу перціся…
— Адно добра, што твайго хрэна заўтра не будзе, — дадаў Сяргей, крыху памаўчаўшы. — Не прыйдзецца ў яго адпрошвацца, каб маці ў бальніцу звазіць. А то вечна ўніжае мяне сваімі дазнаннямі: куды, на колькі часу, каго, для чаго…
— Гэта ты маці класці будзеш у бальніцу? — спыталася Маліноўская без усякай цікавасці; у дадзены момант яна трымала ў руках пульт і бяздумна гартала тэлеканалы.
— Ды не, на кансультацыю. З прафесарам дамовіліся. Прыяцель рэкамендаваў. — Чувырла пацягнуўся да попельніцы на часопісным століку, каб атрэсці цыгарэту. — Так што буду я ў цябе заўтра не раней, як у сем вечара. Ці пазней нават.
— Ды не, не будзе цябе тут заўтра, спадар Чувырла, — раптам адказаў яму прыглушаны, басавіты, нейкі замагільны голас.
Ад гэтых слоў палюбоўнікі скамянелі і знямелі на колькі секунд. Ніна Маліноўская, нібы прыкаваная ўсімі часткамі цела да крэсла, адно страшэнна казеліла вочы, шнарачы позіркам па пакоі. Сяргей — той наогул сядзеў з тупа ўпераным у процілеглую сцяну позіркам. Недакурак выпаў з яго рук і тлеў на падлозе.
— Так, вы не аслухаліся, вельмішаноўныя! — зноў пачуўся гэты жудасны, вантробны бас. — Ні ты, спадар Чувырла, ні ты, спадарыня Маліноўская, больш ніколі не зможаце мяне падманваць у гэтай кватэры. Сёння апошняя тут ваша сустрэча.
— Божа, хто гэта?! — жаласліва і нервова ўскрыкнула, нарэшце, Ніна.
Сяргей, жудасна спалатнелы, адно тарашчыўся на яе. Ніжняя сківіца яго міжвольна падрыгвала.
— Хто гэта, Сяргей?! — віскнула Маліноўская і ўскочыла з крэсла.
— Ды не палохайся ты так, Нінульчык! — адказаў ёй усё той жа голас, што ішоў невядома адкуль. — Гэта я, твой любы муж, Андрэй Сцяпанавіч. Няўжо не пазнала?
— Ты?.. — Ніна камячыла на грудзях квяцісты начны халат.
— Я, даражэнькая, — пацвердзіла нябачная істота. — Проста голас мой прапушчаны праз апаратуру і зменены. Ён ідзе на калонкі, якія я прыхаваў у адным месцы кватэры. Дзе знаходжуся я сам — вам ведаць не трэба. Але паверце, што ўсе вашы рухі мной кантралююцца. Таму не раю, — у голасе з’явілася пагроза, — рабіць нейкія рэзкія і неабдуманыя дзеянні. А раю спярша мяне выслухаць.
Голас Андрэя Сцяпанавіча прапаў на некаторы час, які падаўся палюбоўнікам вечнасцю. На Чувырлу было страшна глядзець. Такой бездапаможнай, бабскай боязі рэдка ўдаецца пабачыць на твары мужчыны.
— Ну што ты маўчыш, Сяргей! — падскочыла да яго Ніна і штурханула ў плячо.
— А і праўда, — адгукнуўся ёй замагільны бас, — нешта не чую я голасу нашага бравага залётніка, майго слаўнага падначаленага Сяргея Чувырлы. А між тым, перш чым размаўляць з вамі далей, я хачу ўпэўніцца, што гэты храбры воін не страціў маўленчыя здольнасці. Таму прашу цябе, Сярожка, скажы пару слоў.
— Н-не, я ўсё… у м-мяне ўсё нармальна… — ледзь выціснуў з сябе Чувырла хрыпатыя гукі.
— Ну і выдатна! — узрадаваўся голас. — Жоначку сваю я ўжо чуў. Цяпер наладжаны кантакт і з яе палюбоўнікам.
— Ды што ж гэта такое, Божа! — Ніна запусціла пальцы ў свае пышныя валасы, тарганула іх, нібы спрабуючы выслабаніцца з цянётаў кашмарнага сну.
— Нінульчык, ды не хвалюйся ты так! Сядзь, мая мілая, насупраць свайго каханага госця. Не мітусіся. Так нам будзе лацвей размаўляць.
Маліноўская знясілена апусцілася ў фатэль.
— Вось і цудоўна, — пахваліў яе муж. — Цяпер прыступаем да справы. Вы папаліся, мае дарагія, у хітрамудра спланаваную мной пастку. Папаліся, як шкадлівыя школьнікі. Шанцаў уцячы ў вас ніякіх няма. Кватэрныя дзверы заперты мной звонку, ключ тырчыць у трэцім замку. Тэлефон адключаны. Твой, Ніна, мабільнік сёння чамусьці перастаў зараджацца. Ты гэта ўжо, думаецца, заўважыла. А твой, Сяргейка, мабільны і наогул недзе ўчора згубіўся. Ты яшчэ ўсю лабараторыю на вушы паставіў, яго шукаючы…
— Не! Я не дазволю так са мной размаўляць! — нечакана падхапіўся з крэсла Сяргей і ўзняў сціснутыя кулакі на ўзроўні грудзей; яго бледны твар пайшоў яркімі чырвонымі плямамі. — Ніна, я сыходжу, — голасна закрычаў ён, — я не дапушчу, каб з мяне здзекаваліся!
Пракрычаўшы, Чувырла памкнуўся ў прыхожую. Неўзабаве там заляскаў замок, у дзверы застукалі кулакі, паляцелі праклёны:
— Чорт! Ён нас тут на самай справе запёр! Ды як ён смее! Адкрый, я табе гавару!
— Нінульчык, — устрывожыўся нябачны муж, — а ну хутчэй бяжы да свайго кавалера і прымусь замаўчаць, калі хочаш, каб вы выйшлі адсюль здаровымі і жывымі. А то наломіць ён зараз дроў…
Маліноўская агаломшана сарвалася з месца і рынулася з залы. У прыхожай пачулася валтузня, абураныя выкрыкі, раздаўся гук ладнага плескача. Гэта Маліноўская заляпіла Чувырлу ахаладжальную аплявуху. Ад чаго залётнік рэзка сцішыўся і пакінуў дзверы ў спакоі.
— Малайчына, Нінульчык! — звярнуўся да іх бас аднекуль зверху, як падалося. — Пяць балаў табе за рашучасць. А цяпер жвавенька вяртайцеся ў залу, сядайце і рыхтуйцеся слухаць… Хаця пакачайце! Сяргейка, каб ты больш дарма не бузіў, правер заадно і тэлефон, здымі трубку.
Чувырла затарможана стаяў і глядзеў пустымі вачыма. Пасля такога адчайнага супраціўлення сіла і воля канчаткова пакінулі яго, саступіўшы вялай апатыі.
Трубку з тэлефона, што вісеў на сцяне, узяла Маліноўская.
— Ну як, няма гудочку? — лісліва пацікавіўся ў яе мужаў бас. — Гэта для таго, каб вы не нарабілі глупства, мае харошыя. А цяпер вяртаймася ў залу.
Ніна схапіла Сяргея за руку і, як дзіцёнка, пацягнула за сабой. У зале яны селі на ранейшыя месцы. Чувырла выдаваў не нейкую бязглуздую ляльку, у якой да таго ж моцна выбелілі твар.
Раптоўна пагасла святло. Не толькі верхняе. Пагас і тэлевізар. У прыхожай стала цёмна таксама. Словам, нехта вырубіў электрычнасць. Кватэра акунулася ў змрок. Адно ліхтарні ажыўленай вуліцы кідалі на іхні трэці паверх аслабленыя прамяні.
— У цемры лепш успрымаюцца словы, — праз доўгую, тамлівую паўзу данёсся да палюбоўнікаў голас віртуальнага мужа. — Яшчэ раз просьба не торгацца, не ўскакваць, не аказваць ніякага супраціўлення. І крый вас Божа гарлаць і клікаць суседзяў. На гэта ў мяне ёсцека адмысловыя захады. Напрыклад, ці не чуеш ты, Ніна, нейкага салодкага, з бэзавым дамешкам, водару? Прынюхайся, калі ласка.
Маліноўская з трывогай уцягнула ў сябе паветра. Спачатку яна нічога не заўважыла, аднак праз некалькі ўдыхаў стала ўлоўліваць пах, у якім сапраўды было нешта кветачнае. Жах агарнуў яе.
— Андрэй, ты хочаш нас атруціць? Апамятайся, што ты робіш!
Сяргей жа па-ранейшаму захоўваў тупое, дэпрэсіўнае, жудаснае ў гэтай цемры маўчанне. Маліноўскай закарцела нема залямантаваць, ускочыць, расчыніць акно, каб уратавацца…
— Не бойся, Нінуля, — апярэдзіў яе мужаў голас. — З вамі нічога не здарыцца, калі будзеце памяркоўнымі. А газ я пусціў маленечкай дозай, проста каб вы пра яго ведалі. Зараз кранік у балоне ўжо закрыты. Каб табе, Ніна, было спакайней, можаш падняцца і адчыніць фортку.
Маліноўская з радасцю скарысталася гэтым дазволам. Вяртаючыся назад, яна наўмысна не глядзела на фігуру Чувырлы, што цямнела ў суседнім крэсле. Маўклівая нерухомасць палюбоўніка палохала яе нават больш, чым скажоны голас Андрэя Сцяпанавіча, што ішоў невядома адкуль. Толькі б не грымнуць істэрыкай, не справакаваць мужа на гвалтоўныя дзеянні. Толькі б застацца жывою!
— А цяпер пра тое, чаго мне ад вас хочацца, мае дарагія, — працягваў муж.
Нягледзячы на моцную мадуляцыю, у яго голасе чулася іронія. Жонцы, аднак, было не да гумару.
— Я з задавальненнем паназіраў сёння вашы забавы ў маёй спальні. Вы малайцы — працуеце творча, з агеньчыкам. Асабліва спадабалася мне, Нінуля, пазіцыя, калі ты знаходзілася на партнёры. Ты нагадвала зухаватую вершніцу, што імчыць на порсткім кані ў неабсяжную далячынь. І ўвогуле, мне вельмі імпануюць вашы маладыя, жывыя, вечна актыўныя ягадзіцы. Крыўдна, што сённяшнім вечарам іх мог назіраць адзін толькі я. А хочацца, каб іх пабачыла як мага болей народу.
“Божа, гэта вар’ят! Ён нас заб’е! Трэба нешта рабіць!” — ліхаманкава думала Маліноўская, трывожна прынюхваючыся да паветра – ці не ўзмацняецца бэзавы пах.
— Дык вось, узнікла ў мяне жаданне, каб і астатнія людзі, а не толькі я, пабачылі вас у вопратцы Адама і Евы, — працягваў бас. — Такая ўжо мая старэчая прыхамаць.
— Што ты хочаш зрабіць? — палахліва прашаптала Маліноўская.
— Я буду лаканічны, — вяшчаў далей страхотлівы голас. — Пад крэслам, на якім ты, Ніна, сядзіш, знаходзіцца вялікі маток трывалай вяроўкі. Вы возьміце яго, прывяжаце адным канцом да батарэі. Толькі вяжыце добра, старанна. Затым расчыніце акно, спусціце з яго вяроўку, а па ёй злезеце самі з трэцяга паверха на людную вуліцу. Зрэшты, зараз цёмна, дый народу не так багата, як днём… А, і галоўнае не сказаў: вы павінны спускацца голымі, у тым выглядзе, у якім я бачыў вас у маёй спальні колькі хвілін таму.
— Голымі?! — ускрыкнула жонка. — Ды ты што, азвярэў!
Яна замоўкла, спужаўшыся сваёй смеласці. Маланкава зірнула на абрыс палюбоўніка. Нерухомы, той па-ранейшаму захоўваў страшнае сваёй абыякавасцю маўчанне.
— Так, Нінулік, голымі, — насмешліва пацвердзіў свай загад бязлітасны бас. — А інакш, падумай сама, навошта мне было ўсё гэта распачынаць. Апаратура, якую я тут усталяваў для сачэння за вамі, штука не танная…
— Я не палезу! — з адвагай асуджанага выціснула з сябе Маліноўская.
— Тады ты, мусіць, не разумееш, што адбываецца. — Дзіўны голас стаў як бы цішэйшым і гразнейшым адначасова. — Газ, пах якога ты ўнюхала, валодае нервова-паралітычнымі якасцямі і забівае за колькі секунд. Я выпусціў яго самы мізэр, а вы ўжо адчулі яго смертаносную прысутнасць у гэтым пакоі. Калі ж кранік адкрыецца напоўніцу — вы загінеце неадменна, нават калі высунецеся па пояс з адкрытага акна. Газ пранікае ў поры цела, Нінульчык. Такія вось пірагі. Мяркую, вы не жадаеце, каб вашы маладыя тушкі аказаліся наступнага дня пажывай для чарвякоў. Вам жа яшчэ жыць і жыць, кахаць і кахаць. Гэта мне, старому, трэба на той свет рыхтавацца. А вы яшчэ не аднаго палюбоўніка ашчаслівіце.
— Андрэй, я цябе малю — не рабі гэтага!
— Чаго — “гэтага”, галубка мая? Наадварот, спусціцца ўніз галышом з трэцяга паверха — гэта мізэрная плата за жыццё, якое я вам падару. Вам не сорамна было падманваць і няславіць мяне — не саромцеся і народу на вуліцы. Зрэшты, маралі я не схільны чытаць. Вось Сяргейка, адданы мой падначалены, відаць па ўсім згодны са мной. Бо маўчанне — знак згоды. Праўда, спадар Чувырла?
З боку Сяргеевага крэсла данеслася слабае мыканне.
— Ён, Ніна, згодны, — узрадавана доўжыў Андрэй Сцяпанавіч. — Мала таго, ён гатовы спускацца першым і трымаць знізу вяроўку, каб яна не хісталася і табе, жоначка, было зручней спускацца па ёй. Ён жа так моцна цябе кахае і не схоча, каб ты пакалечылася. Праўда, Сяргейка?
— Я палезу, — глуха і хрыпла прамовіў нерухомы Чувырла.
— Малайчына! За гэта я не толькі не запатрабую ад цябе заявы аб звальненні ці пераходзе ў іншую лабараторыю, — куражыўся голас, — а давяду да ладу тваю дысертацыю, якую мы ўвесну паспяхова з табой абаронім. Я люблю верных і паслужлівых людзей, Сярожка. Толькі вось партнёрка твая мяне засмучае. Трэба ўжо размотваць вяроўку, а яна ўсё сядзіць. Непарадак гэта. Зрэшты, для цябе, Ніна, — так і быць — я падрыхтаваў запасны варыянт. Калі ты так баішся спускацца галышом з трэцяга паверха, то можаш гэтага не рабіць. У спальні, пад ложкам, дзе вы кахаліся, ляжыць складзены для цябе чамадан. Там мінімум рэчаў, твае дакументы, грошы, на якія ты зможаш зняць кватэру па першым часе. Ці, можа, Сяргейка цябе прытуліць. Адным словам, Нінуля: выйшаўшы з гэтай кватэры праз дзверы, ты ўжо ніколі сюды не вернешся. Калі ж праз акно галышом — лічы, што гэтага вечара не было; будзем жыць як жылі.
— Дзверы ж зачынены, — пачуўся голас Чувырлы; ён, мусіць, зацікавіўся такім паваротам.
— Не, Сяргей, для цябе абыходнага варыянту няма. Толькі праз акно, у Адамавай вопратцы, — расчараваў яго нябачны Андрэй Сцяпанавіч. — Таму бяры вяроўчыну пад Нініным крэслам, умацоўвай і злазь.

6

Пасля гэтых слоў Чувырла ўскочыў і рынуўся да крэсла палюбоўніцы; укленчыўшы, ён стаў шнарыць пад ім у паўцемрадзі. Хутка дастаў адтуль ладны маток.
— Я б уключыў святло, аднак вырашыў, што вам няёмка будзе пазіраць адно аднаму ў вочы. Дый распранацца — адна справа перад гарачым спатканнем, і зусім іншая — для спуску з акна. Хаця… калі пажадаеце…
— Не трэба! — закрычала Маліноўская. — Мы спусцімся так.
Яе каханак у гэты час завіхаўся перад батарэяй, прывязваючы вяроўку.
— Не забудзьцеся добра праверыць. Паторгайце перад спускам, — нагадаў клапатлівы муж.
Сяргей Чувырла, карыстаючыся яго парадай, дбайна і ўдумліва патузаў вяроўку, а тады расчыніў акно. Маліноўскую дзівіў маўклівы разважлівы спрыт, з якім ён рыхтаваўся да спуску. На палюбоўніцу Сяргей зусім не зважаў, быццам і не стаяла яна ў некалькіх кроках. Ён увобмірг распрануўся дагала, перакінуў спускавую прыладу цераз падваконне, высунуўся на вуліцу, каб праверыць, ці дасягнула яна зямлі. Пры гэтым бессаромна падставіў позірку Ніны свой аголены зад.
“Падонак!” — пранеслася ў галаве Маліноўскай.
А Чувырла зусім прывычна і самастойна, як скалалаз, перамахнуў падваконне і пачаў спуск. Ніна нясмела падышла да акна. Унізе, ад нядаўняга дажджу, блішчаў тратуар. Сяргей, лоўка перабіраючы рукамі, быў ужо на ўзроўні другога паверха, калі прахожыя сталі яго заўважаць і спыняцца. Хутка пад ім утварылася ладная купка людзей, што задзіралі галовы дагары. Некаторыя пачалі тыкаць у бок Чувырлы пальцамі, некаторыя ўжо паказвалі вышэй, на саму Маліноўскую. Адзін дзядзька ўхапіў ніжні канец вяроўкі, каб памагчы верхалазу.
Неўзабаве Сяргей быў на зямлі. Яго голае цела адзінока бялела сярод цёмных восеньскіх вопратак людзей, што яго атачалі. Нехта ўскрыкнуў. Нехта тонка і прарэзліва, па-блазенску зарагатаў. Адна жанчына працягнула Сяргею газеціну. Той паспешліва рвануў яе на сябе, разгарнуў і затуліў прычыннае месца. А затым праслізнуў скрозь натоўп і пачаў перабягаць вуліцу. Газеціну ён прыціскаў рукамі да сцёгнаў, аднак яна закрывала толькі ягоны перад.
“Госпадзе, які сорам!” — прашаптала Ніна, уявіўшы, што праз колькі хвілін яна акажацца ў становішчы палюбоўніка.
Нават не ўразіла і не пакрыўдзіла тое, што Сяргей не застаўся на месцы, каб памагчы ёй спускацца, каб трымаць вяроўку і пераняць на зямлі.
Хутка яго голая вузкая спіна, сухія ягадзіцы і крывыя доўгія ногі апынуліся на тым баку вуліцы. У такім ракурсе добра было відаць, што ў каханка досыць убогая, неспартыўная фігура.
— Табе трэба спяшацца, Нінуля, — нагадаў ёй скажоны мужаў голас, які на час спуску Чувырлы прыціх. — Я зараз не магу бачыць твайго вернага сябра, але рызыкну меркаваць, што ўжо прастыў яго след. Не бядуй — прахожыя цябе падстрахуюць.
— Я не магу! Няўжо ты такі бессардэчны, Андрэй! — віскнула Маліноўская. — Як ты можаш са мной так абыходзіцца!
— Вось давай толькі не лічыцца, хто з кім як абыходзіўся. Тэма гэтая яўна для цябе пройгрышная. Так, мне непрыемна, каб вабноты маёй жонкі бачылі староннія людзі. Так, я перажываю, каб ты не сарвалася… Але адзінае паслабленне, якое я магу табе даць, — гэта спускацца не дарэшты аголенай, а ў начной бялізне. Спадзяюся, яна на табе? Карацей, памятай маю дабрыню. А спусціўшыся, бяжы стрымгалоў у пад’езд, у нашых дзвярах тырчыць ключ, павернеш яго і ўвойдзеш. Усяго якіх сем хвілін ганьбы — і будзеш жыць як жыла.
Маліноўская ў роспачы змахнула з сябе халат. Падышла ўшчыльную да падваконня. Народу ўнізе стала ўжо ўдвая болей. Белыя цікаўныя твары, задраныя дагары, прагна пазіралі на яе акно.
— Давай, Нінуля, толькі сабе горай наробіш. Не цягні. Збягуцца ахоўнікі правапарадку. Арышт. Участак… Ну!
Ніна, пераадольваючы сорам і страх, ухапілася аберуч за вяроўку, завяла правую нагу, каб стаць на падаконнік…
— З Богам! — заахвочвальна крыкнуў Андрэй Сцяпанавіч.
Нехта войкнуў унізе. Па натоўпе прашалахцеў трывожлівы шэпт.
І тут прарэзліва і безупынна зазванілі ва ўваходныя дзверы.
Маліноўская, што колькі секунд вагалася на падваконні, нарэшце саскочыла з яго і памчалася праз цёмную кватэру на выратавальны сігнал. Калі яна дапяла дзвярэй, званок не сціхаў і нават як быццам мацнеў. Ніна ліхаманкава круціла барашкі замкоў і не магла адчыніць дзверы. “Ключ! Ключ з таго боку!” — успомніла яна і адразу падумала, чаму той, хто звоніць, не бачыць уваткнутага ключа.
— Ключ!!! — роспачна залямантавала яна. — Ключ павярніце!!!
Настойлівы званок роў ва унісон яе голасу.
…Ніна тузанулася ў крэсле, ачулася і ўбачыла перад сабой цёмную сцяну, на якой гулялі размытыя плямы. Яна павярнула галаву налева: святло зыходзіла ад тэлевізара, што працаваў з выключаным гукам. Тут жа раздаўся доўгі патрабавальны званок у кватэру.
Маліноўская падскочыла, уключыла спярша таршэр, потым і люстру. Было вельмі зябка, цела здавалася не сваім і дрэнна слухалася. Яна ўсё не рашалася рушыць да ўваходных дзвярэй і са здзіўленнем азірала залу. Акно, з якога яна мерылася спускацца, — зачынена. Па шыбе лупасіць дождж. Вяроўкі, што вязалася да батарэі, няма і следу. Дый сама яна ў сукенцы, не голая…
Званок у дзвярах змоўк, але адразу ж раздалася трэль у мабільніку, што ляжаў на часопісным стале. Марына схапіла яго і прачытала нумар: тэлефанаваў Сяргей Чувырла са свайго мабільнага.
Замест таго каб адказаць настойліваму абаненту, Маліноўская таропка пагасіла святло, выключыла тэлевізар і на дыбачках падышла да акна. Зірнула на вуліцу. Постаці прахожых даволі шчыльна рушылі па тратуары. Шоргалі, бразгалі і бурчалі легкавікі. Праплыў, распырскаў лужыну грувасткі аўтобус…
Званок у Нініным мабільніку, што быў аціх, праз некаторы час узнавіўся. Яна асцярожна адхінула шторыну: на тратуары, з паднятай галавой і паднесеным пад вуха мабільнікам, стаяў Сяргей Чувырла і ўглядаўся ў яе вокны…
Маліноўская ціхутка адышлася ў глыб залы.

2013 г.


....................................
Разгорнуты крытычны аналіз аповесці Міхася Южыка «Людная вуліца», змешчанай у часопісе Дзеяслоў №70 па спасылцы у фармаце pdf (сама аповесць пачынаецца на старонцы 120 часопіса)

Ніжэй — крытычны разбор, заснаваны на поўным тэксце аповесці ў № 70 часопіса «Дзеяслоў», выпуск — № 3 (70), травень–чэрвень 2014 года; у змесце «Людная вуліца» пазначаная як «Фантасмагорыя» і пачынаецца на с. 120.
Ад нейрасеткі ChatGPT:

==1. Агульная характарыстыка твора
«Людная вуліца» Міхася Южыка — невялікая паводле аб’ёму аповесць, пабудаваная як псіхалагічна-побытавая гісторыя, якая паступова перарастае ў гратэскавую фантасмагорыю. У цэнтры — любоўны трохкутнік: Ніна Маліноўская, яе муж Андрэй Сцяпанавіч і яго падначалены Сяргей Чувыловіч. Ніна, забяспечаная 29-гадовая жанчына, якая не працуе і жыве матэрыяльна камфортна, адчувае нуду і перыядычныя дэпрэсіўныя станы; яе муж старэйшы, заняты навуковай працай, а Сяргей становіцца яе палюбоўнікам.
Кампазіцыйна твор вельмі выразна дзеліцца на дзве часткі:
    1. рэалістычна-побытавую — знаёмства з Нінай, яе шлюбам, Сяргеем і гісторыяй іх сувязі;
    2. фантасмагарычна-гратэскавую — нечаканае з’яўленне «голасу» мужа, які ператварае кватэру ў замкнёную прастору псіхалагічнага тэрору.
Паводле сваёй жанравай прыроды гэта бліжэй не да класічнай псіхалагічнай аповесці, а да сюжэтнай фантасмагорыі з элементамі чорнага гумару, меладрамы, саспенсу і эротыка-побытавай белетрыстыкі.

2. Сюжэт: ад банальнага адрэналіну да абсурду
На першым узроўні сюжэт даволі просты.
Ніна Маліноўская замужам за паспяховым навукоўцам Андрэем Сцяпанавічам. Шлюб забяспечвае ёй матэрыяльны камфорт і свабоду, але не дае эмацыйнай насычанасці. Яна заводзіць палюбоўніка — маладзейшага супрацоўніка мужа Сяргея Чувыловіча. Прычым іх сувязь не прадстаўлена як вялікае каханне: гэта хутчэй спалучэнне сексуальнага цягі, звычкі, нуды і ўзаемнага карыстання. Ніна ўжо думае пра тое, каб знайсці Сяргею замену.
Гэта важна: аўтар свядома не стварае трагічнага любоўнага трохкутніка. Ні Ніна, ні Сяргей не перажываюць вялікага кахання. Іх сувязь дастаткова ўтылітарная. Сяргей карыстаецца становішчам Ніны, Ніна — маладосцю і сексуальнай даступнасцю Сяргея.
Асабліва паказальны момант: Сяргей працуе пад кіраўніцтвам Андрэя і фактычна залежыць ад яго прафесійна. Ён нават прызнае, што Андрэй піша за яго дысертацыю. Такім чынам, любоўная здрада адначасова становіцца здрадай у сістэме ўлады: падначалены спіць з жонкай начальніка, а начальнік мае амаль поўны кантроль над кар’ерай падначаленага.
Менавіта тут закладзены патэнцыял для значна больш глыбокай аповесці, чым тая, якую ў выніку напісаў аўтар.
Бо можна было развіць пытанні:
    • што адбываецца з чалавекам, які прафесійна залежыць ад таго, каго здраджвае;
    • чаму Ніна не здольная пабудаваць эмацыйныя адносіны;
    • чаму Андрэй фактычна дазваляе сябе выкарыстоўваць;
    • што ўяўляе сабой гэты шлюб — каханне, кантракт, партнёрства, уладанне?
    • чаму ўсе трое жывуць у свеце, дзе чалавечыя адносіны ператвараюцца ў абмен паслугамі?
Але твор у асноўным выбірае не гэты шлях, а шлях эфектнага сюжэтнага павароту.

3. Вобраз Ніны: пустата за камфортам
Ніна — найбольш цікавы патэнцыйна псіхалагічны персанаж аповесці.
Яна мае амаль усё, што ў звычайнай сацыяльнай логіцы павінна забяспечваць шчасце: маладая, прывабная, забяспечаная, не працуе, мае вялікую кватэру, аўтамабіль, мужа з добрым заробкам і статусам. Але менавіта гэтае жыццё пачынае яе душыць. Яна пакутуе ад раптоўных дэпрэсіўных станаў і ўцякае ад адзіноты ў актыўнасць — сябровак, цырульню, паездкі па горадзе.
Гэта адзін з галоўных парадоксаў твора:
матэрыяльная насычанасць жыцця Ніны суправаджаецца эмацыйнай пустатой.
Аднак аўтар хутчэй паведамляе пра гэтую пустату, чым мастацкі яе раскрывае.
Напрыклад, мы даведваемся, што Ніна «расчаравалася ў жыцці», але не атрымліваем дастатковага адказу на пытанне: у чым менавіта заключалася яе расчараванне?
Яна не хоча дзяцей. Не хоча працаваць. Не хоча традыцыйнага сямейнага жыцця. Яна хоча сексуальнай інтэнсіўнасці, але і яна хутка перастае задавальняць яе. Сяргей набывае для яе рысы прадмета, які можна замяніць іншым. У выніку Ніна выглядае не столькі трагічнай жанчынай, колькі чалавекам, які спрабуе запоўніць унутраную пустату знешнімі раздражняльнікамі.
Гэта вельмі перспектыўная тэма, але аўтар не даводзіць яе да сапраўднай экзістэнцыяльнай праблематыкі.

4. Сяргей: не палюбоўнік, а функцыя
Сяргей Чувыловіч выпісаны яшчэ больш схематызавана.
Яго біяграфія падаецца даволі падрабязна: ён вырас у правінцыйным мястэчку, быў «дамскім улюбёнцам», лёгка сыходзіўся з дзяўчатамі, рана пачаў палавое жыццё, потым ажаніўся, атрымаў кватэру ад багатых бацькоў жонкі, трапіў у Акадэмію навук і цяпер працуе пад кіраўніцтвам Андрэя.
Але парадаксальна: чым больш аўтар расказвае пра Сяргея, тым менш ён становіцца асобай.
Мы атрымліваем шмат біяграфічных дэталяў, але мала ўнутранага жыцця.
Сяргей:
    • баязлівы;
    • прыстасаванец;
    • сексуальна актыўны;
    • залежыць ад начальніка;
    • любіць камфорт;
    • клапоціцца пра маці;
    • імкнецца зрабіць кар’еру;
    • лёгка мяняе маральныя пазіцыі.
Ён добра працуе як камедыйны і сюжэтны персанаж, але горш — як псіхалагічны герой.
Асабліва сімвалічна, што ён знаходзіцца ў кватэры свайго начальніка ў халаце самога Андрэя. Гэта амаль гатовая метафара: Сяргей літаральна апрануў вопратку чалавека, якога здраджвае, і адначасова карыстаецца яго жыллём, яго жонкай і яго прафесійнай падтрымкай.
Тут у аўтара ёсць сапраўды моцны мастацкі матэрыял, але ён не развіваецца ў поўную сістэму сімвалаў.

5. Андрэй Сцяпанавіч: самы цікавы і адначасова самы праблемны персанаж
Парадокс аповесці ў тым, што найбольш выразным персанажам у фінальнай частцы становіцца чалавек, які фізічна амаль не прысутнічае.
Андрэй — навуковец, начальнік Сяргея, забяспечаны муж Ніны. Спачатку ён выглядае як стэрэатыпны «добры муж»: ён клапоціцца пра Ніну, не раўнуе яе, дазваляе ёй жыць сваім жыццём.
А потым высвятляецца, што ён здольны кантраляваць кожны крок жонкі і палюбоўніка.
Ён ператварае кватэру ў пастку:
    • дзверы зачыненыя;
    • тэлефоны адключаныя;
    • за героямі назіраюць;
    • святло кантралюецца;
    • у памяшканне ўпускаецца газ;
    • з дынамікаў гучыць голас Андрэя;
    • героям прапануецца выбар паміж публічным прыніжэннем і працягам жыцця ў шлюбе.
Гэта ўжо не рэалістычны муж. Гэта дэміург, рэжысёр і кат.
Ён не проста карае здраднікаў — ён ставіць спектакль.
І вось тут назва «Фантасмагорыя» становіцца прынцыповай.

6. Кватэра як замкнёны свет
Прастора ў творы арганізавана вельмі функцыянальна.
У пачатку кватэра — сімвал камфорту Ніны. Гэта вялікая, добра забяспечаная прастора, дзе можна жыць без неабходнасці працаваць.
А ў фінале яна ператвараецца ў турму.
Гэта класічная трансфармацыя прасторы:
дом ; прыватная прастора ; сховішча ; пастка ; тэатр ; турма.
Асабліва важна, што ўся гісторыя здрады адбываецца ў прасторы мужа. Сяргей і Ніна не проста здраджваюць Андрэю — яны робяць гэта ў яго доме, у яго спальні, у яго рэчах.
Таму рэакцыя Андрэя выглядае як спроба вярнуць сабе кантроль над уласнай прасторай.
У гэтым сэнсе кватэра — не проста месца дзеяння. Яна становіцца мадэллю шлюбу: спачатку здаецца свабоднай, але насамрэч цалкам кантралюецца невідочнай сістэмай улады.

7. Чаму назва «Людная вуліца» вельмі важная
На першы погляд назва здаецца дзіўнай. Асноўная частка дзеяння адбываецца не на вуліцы, а ў кватэры.
Але менавіта вуліца з'яўляецца кульмінацыйнай прасторай.
Андрэй прымушае Сяргея спускацца з трэцяга паверха голым па вяроўцы на вачах у людзей. Прахожыя спыняюцца, смяюцца, дапамагаюць яму, жанчына падае газету, каб прыкрыцца. Затым тое самае павінна адбыцца з Нінай.
Таму «людная вуліца» — гэта вобраз грамадскага погляду.
Прыватная здрада становіцца публічнай.
Тое, што людзі хаваюць у кватэры, павінна выйсці на вуліцу.
І тут з'яўляецца яшчэ адна апазіцыя:
Прыватнае Публічнае
кватэра вуліца
здрада ганьба
сексуальнасць відовішча
сакрэт натоўп
ілюзія кантролю страта кантролю
«ніхто не ведае» «бачаць усе»
Менавіта таму назва мае значна большы сэнс, чым можа здацца пасля першага чытання.

8. Гротэск як галоўны мастацкі прынцып
Фінальная сцэна з голым Сяргеем на вяроўцы — гэта ўжо чысты гротэск.
Гротэск тут узнікае праз сутыкненне несумяшчальных рэчаў:
    • навуковая кватэра — і абсурднае відовішча;
    • інтэлігентны чалавек — і голы чалавек на вуліцы;
    • здрада — і амаль цыркавы нумар;
    • рэалістычны быт — і невідочны голас;
    • пагроза смерці — і чорны гумар.
Гэтая сцэна працуе вельмі добра як відовішча.
Але яна працуе горш як псіхалагічная кульмінацыя.
Чытач сапраўды хоча ведаць, што будзе далей, але значна менш вымушаны задавацца пытаннем: чаму героі сталі такімі людзьмі?
І менавіта тут праяўляецца галоўная слабасць твора: сюжэт перамагае псіхалогію.

9. Сон і рэальнасць
Найбольш істотны фантасмагарычны прыём — пераход ад рэальнага дзеяння да сну.
Пасля пагрозы газам і прымусу спускацца з акна Ніна раптам «ачынаецца»: яна сядзіць у той жа кватэры, тэлевізар працуе, акно закрытае, вяроўкі няма, яна сама апранутая.
Такім чынам, вялікая частка кульмінацыі аказваецца кашмарным бачаннем.
Але тут аўтар робіць вельмі важны другі ход: Сяргей сапраўды тэлефануе, а потым Ніна бачыць яго на вуліцы пад сваім акном.
Таму сон не адмяняе рэальнасць.
Наадварот, узнікае структура:
рэальнасць ; фантазія/кашмар ; рэальнасць, якая пацвярджае кашмар.
Гэта добра адпавядае назве «Фантасмагорыя». Чытач ужо не ўпэўнены, дзе заканчваецца псіхалагічны страх Ніны і пачынаецца рэальная пагроза.
Але тут ёсць і праблема: механізм Андрэевай татальнай назіральнасці застаецца недастаткова матываваным. Калі ўсё гэта толькі сон, то пагроза пераважна псіхалагічная. Калі частка гэтага рэальная, аўтар павінен быў бы больш пераканаўча патлумачыць, як Андрэй арганізаваў такую сістэму кантролю.
Такім чынам, фантасмагорыя стварае атмасферу, але адначасова часткова маскіруе лагічныя прабелы.

10. Сэнс фіналу
Фінал вельмі кароткі:
Ніна прачынаецца пасля кашмару, не адказвае Сяргею, а потым бачыць яго на вуліцы, які стаіць пад яе акном і глядзіць уверх. Яна адыходзіць углыб пакоя.
Гэта значна лепш, чым калі б аўтар проста паказаў пакаранне здраднікаў.
Фактычна фінал кажа:
кашмар не скончыўся.
Тое, што Ніна перажыла ў сне, — сімвалічна адлюстроўвае тое, што ўжо адбываецца ў рэальнасці.
Сяргей знаходзіцца звонку, Ніна — унутры. Але цяпер кватэра ўжо не ўспрымаецца як бяспечнае месца.
Такім чынам, апошняя сцэна перакульвае пачатковую сітуацыю:
    • спачатку Ніна чакае Сяргея і баіцца адзіноты;
    • у канцы Сяргей знаходзіцца звонку, але Ніна ўжо не хоча яго бачыць.
Жаданы мужчына ператвараецца ў крыніцу пагрозы.

11. Тэма сексуальнасці
Сексуальнасць у аповесці не з'яўляецца самамэтай. Яна выкарыстоўваецца як спосаб паказаць пустату адносін.
Сэкс у Ніны і Сяргея:
    • не вядзе да блізкасці;
    • не стварае любові;
    • не змяняе іх;
    • хутка становіцца руцінай.
Сама Ніна фактычна ставіцца да мужчын як да зменных велічынь: яна ўжо разглядае магчымасць замяніць Сяргея. У яе адносінах да яго шмат спажывецкага. Сяргей таксама не з'яўляецца рамантычным героем — ён залежны, карыслівы і прыстасавальны.
Таму сексуальнасць тут звязана з спажываннем іншага чалавека.
І гэта цікавая маральна-псіхалагічная праблема, хоць аўтар раскрывае яе даволі прамалінейна.

12. Сімволіка голага цела
Матыў аголенасці — адзін з найбольш выразных у фінале.
Спачатку аголенасць — частка інтымнасці.
Потым Андрэй ператварае яе ў пакаранне.
Гэта прынцыпова:
тое, што было прыватным задавальненнем, становіцца публічным прыніжэннем.
Голасць перастае быць эратычнай і становіцца сацыяльнай.
У гэтым сэнсе кульмінацыйная сцэна з вуліцай — не проста жартоўны эпізод. Яна лагічна завяршае тэму сакрэту: цела, якое героі хацелі схаваць, становіцца відовішчам для ўсіх.

13. Мова і стыль
Мова аповесці пераважна простая, размоўная, арыентаваная на хуткае чытанне.
Аўтар часта выкарыстоўвае:
    • дыялогі;
    • бытавыя рэплікі;
    • прамую характарыстыку;
    • гумарыстычныя заўвагі;
    • выразную сексуальную лексыку;
    • дэталі інтэр'еру;
    • кінематаграфічныя апісанні.
Напрыклад, у сцэнах паміж Нінай і Сяргеем аўтар імкнецца не да складанай метафарычнай прозы, а да хуткай перадачы паводзінаў і рэплік. Гэта надае твору тэлевізійна-сцэнічны характар.
Чытач амаль бачыць эпізоды:
кватэра ; спальня ; тэлевізар ; цемра ; голас ; акно ; вяроўка ; натоўп.
Таму вызначэнне «відовачны сюжэт», дадзенае ў рэдакцыйным аглядзе, даволі дакладнае.

14. Кінематаграфічнасць
На маю думку, гэта адзін з самых моцных бакоў твора.
Аповесць лёгка ўявіць як сцэнарый тэлевізійнага фільма.
Асабліва добра працуюць:
1. Дождж у пачатку.
Ён стварае адчуванне халоднай, пустой прасторы.
2. Выключаны гук тэлевізара.
Ніна глядзіць на экран, але не слухае яго — гэта добра адпавядае яе ўнутранай пустэчы.
3. Цемра.
Голас Андрэя ўзнікае з невядомай прасторы.
4. Газ.
Нябачная пагроза становіцца фізічнай.
5. Вяроўка.
З'яўляецца вельмі канкрэтны шлях выратавання.
6. Вуліца.
Асабістае жыццё ператвараецца ў спектакль для натоўпу.
7. Раптоўнае абуджэнне.
Усё нібыта знікае.
8. Сяргей пад акном.
Кашмар вяртаецца ў рэальнасць.
Гэта амаль гатовая структура жанравага кіно.

15. Чаму псіхалагічная глыбіня сапраўды недастатковая
Тут варта найбольш сур'ёзна паставіцца да рэдакцыйнай крытыкі.
Агляд № 70 сцвярджае, што твору бракуе «псіхалагічнай і падтэкставай глыбіні».
Гэта можна абгрунтаваць некалькімі момантамі.
Па-першае, героі часта самі тлумачаць сябе.
Замест таго каб чытач сам зразумеў псіхалогію Ніны, аўтар паведамляе, што яна расчараваная, ёй сумна, яна мае пэўныя жаданні і г. д.
Па-другое, другарадныя персанажы функцыянальныя.
Яны патрэбныя сюжэту, але не заўсёды існуюць як самастойныя характары.
Па-трэцяе, маральны канфлікт спрашчаецца.
Ёсць:
    • здрада;
    • падман;
    • пакаранне;
    • страх ганьбы.
Але мала сапраўднай маральнай неадназначнасці.
Па-чацвёртае, Андрэй амаль адразу ператвараецца ў «рэжысёра пакарання».
Гэта эфектна, але псіхалагічна патрабуе большай падрыхтоўкі.
Чытач мог бы спытаць:
што ператварыла звычайнага інтэлігентнага навукоўца ў чалавека, здольнага арганізаваць псіхалагічны тэрор?
Тэкст не дае дастатковага адказу.

16. Наіўнасць твора — слабасць ці свядомы прыём?
Тут, аднак, крытыку варта крыху змякчыць.
Аповесць не абавязкова трэба чытаць як спробу стварыць вялікую псіхалагічную прозу.
Яна можа быць задумана як жанравая фантасмагорыя, дзе галоўнае — не псіхалагічная верагоднасць, а эмацыйны эфект.
Калі прыняць такую ўстаноўку, шматлікія перабольшанні пачынаюць працаваць:
    • залішняя сексуальнасць;
    • амаль тэатральны Андрэй;
    • неверагодная сістэма назірання;
    • газ;
    • голы чалавек на вяроўцы;
    • натоўп;
    • сон;
    • фінальная з'ява Сяргея.
Тады «Людная вуліца» становіцца не рэалістычнай аповесцю пра здраду, а чорнай камедыяй пра пераход прыватнага жыцця ў публічнае відовішча.
І менавіта як жанравы твор яна выглядае пераканаўча.

17. Праблема «жаночага» чытача ў рэдакцыйным водгуку
Цікава, што рэдакцыйны агляд заканчваецца рэкамендацыяй твора фактычна жанчынам сярэдняга ўзросту — праз «ключы» да яго сентыментальнасці.
Гэтая заўвага сама па сабе паказальная.
Яна сведчыць, што твор успрымаўся рэдакцыйным крытыкам як белетрыстыка з моцнай арыентацыяй на сюжэт, эратыку і эмацыйную інтрыгу, а не як складаная інтэлектуальная проза.
Аднак з такой ацэнкай я б не спяшаўся цалкам пагаджацца. Тэкст мае некалькі праблем, якія выходзяць далёка за межы «жаночай» белетрыстыкі:
    • кантроль над прыватным жыццём;
    • улада і залежнасць;
    • публічная ганьба;
    • суадносіны прыватнага і грамадскага;
    • спажывецкае стаўленне да чалавека;
    • страх перад старэннем;
    • пустата забяспечанага жыцця.
Проста гэтыя тэмы ў творы не атрымліваюць дастатковага філасофскага развіцця.

18. Галоўная апазіцыя твора: бачыць / быць убачаным
Мне здаецца, што праз гэтую пару можна злучыць амаль увесь тэкст.
Спачатку Ніна глядзіць у акно.
Потым яна і Сяргей знаходзяцца ў прыватнай прасторы і лічаць, што іх ніхто не бачыць.
Потым высвятляецца, што Андрэй назірае за імі.
Потым ён прымушае іх выйсці ў публічную прастору.
Прахожыя глядзяць на Сяргея.
Ніна глядзіць з акна.
У фінале яна бачыць Сяргея пад акном.
Такім чынам, увесь твор пабудаваны вакол погляду.
Погляд тут — гэта форма ўлады.
Той, хто глядзіць, кантралюе таго, каго бачаць.
І менавіта таму назва «Людная вуліца» атрымлівае глыбокі сэнс: вуліца — месца, дзе чалавек ужо не можа кантраляваць, як ён выглядае ў вачах іншых.

19. Галоўная праблема: свабода і кантроль
Ніна лічыць сябе свабоднай.
У яе няма працы, дзяцей, матэрыяльных праблем. Яна сама выбірае мужчын.
Але паступова высвятляецца, што яе свабода вельмі ўмоўная.
Яна залежыць:
    • ад грошай мужа;
    • ад яго кватэры;
    • ад яго сацыяльнага статусу;
    • ад яго адсутнасці;
    • ад магчымасці схаваць свае адносіны.
Сяргей таксама лічыць сябе свабодным, але залежыць ад Андрэя прафесійна.
Такім чынам, ні адзін з галоўных герояў не з'яўляецца сапраўды свабодным.
Андрэй жа, наадварот, імкнецца зрабіць свабоду іншых немагчымай.
Таму аповесць можна чытаць як маленькую мадэль грамадства, дзе свабода існуе толькі пакуль невядомы той, хто за табой назірае.

20. Слабасць фінальнай маралі
Тут твор, на маю думку, найбольш набліжаецца да меладрамы.
Чытач лёгка можа вывесці:
здраджваць дрэнна;
хлусіць небяспечна;
сакрэт можа раскрыцца;
за здраду давядзецца плаціць.
Але гэта занадта простая мараль для такога матэрыялу.
Бо Андрэй, які карае здраднікаў, сам становіцца чалавекам, здольным на катаванне страхам.
Такім чынам, маральна ён не абавязкова стаіць вышэй за іх.
І вось гэтага парадоксу аўтар мог бы скарыстаць значна мацней.
Калі муж ператвараецца ў ката, ці становіцца ён маральна лепшым за здраднікаў?
Тэкст пакідае гэтае пытанне амаль без адказу.

21. Што ў аповесці атрымалася найбольш удала
Я б вылучыў пяць рэчаў.
1. Сюжэтная інтрыга
Тэкст сапраўды прымушае чытаць далей. Асабліва пасля з'яўлення голасу Андрэя.
2. Кампазіцыйны паварот
Пераход ад бытавой прозы да фантасмагорыі нечаканы і эфектны.
3. Сімволіка прасторы
Кватэра і вуліца ўтвараюць вельмі выразную апазіцыю.
4. Гротэскавая кульмінацыя
Голая фігура Сяргея на вяроўцы — вобраз, які цяжка забыць. Ён адначасова смешны, прыніжальны і страшны.
5. Фінальная неадназначнасць
Пасля абуджэння кашмар не цалкам знікае: Сяргей сапраўды знаходзіцца пад акном. Гэта надае апошняму эпізоду значна большы псіхалагічны эфект.

22. Што выглядае слабей
1. Схематызм герояў
Асабліва Ніна і Сяргей.
2. Прамое тлумачэнне псіхалогіі
Аўтар часта не паказвае, а паведамляе.
3. Неверагоднасць фантасмагарычнай часткі
Яна працуе як жанравы прыём, але слабей як рэалістычная сітуацыя.
4. Недастаткова выкарыстаны патэнцыял Андрэя
Ён мог бы стаць самым складаным персанажам, але ператвараецца амаль у «голас з-за кулісаў».
5. Залішняя залежнасць ад сексуальнай тэматыкі
Сексуальныя сцэны часта рухаюць сюжэт, але не заўсёды паглыбляюць яго.
6. Недастатковы падтэкст
Чытачу не даводзіцца доўга разгадваць, што азначае тое ці іншае дзеянне: аўтар пераважна гаворыць гэта непасрэдна.

23. Выніковая інтэрпрэтацыя
«Людную вуліцу» найбольш прадуктыўна чытаць не проста як гісторыю пра здраду жонкі мужу.
Гэта гісторыя пра ператварэнне прыватнага жыцця ў відовішча.
Ніна хоча свабоды, але яе свабода заснаваная на сакрэце. Сяргей хоча камфорту, але яго камфорт залежыць ад начальніка. Андрэй хоча захаваць кантроль, але для гэтага сам павінен стаць амаль невідочным назіральнікам і рэжысёрам.
Таму галоўная схема твора выглядае так:
жаданне ; сакрэт ; назіранне ; страх ; публічнасць ; ганьба.
А назва «Людная вуліца» абазначае апошнюю стадыю гэтага працэсу.
Прыватнае становіцца публічным.

Заключэнне
Міхась Южык у «Люднай вуліцы» стварае эфектную, дынамічную, гротэскава-фантасмагарычную аповесць, якая добра працуе на ўзроўні інтрыгі, відовішчнасці і нечаканых сюжэтных паваротаў. Твор лёгка чытаецца і мае выразны кінематаграфічны патэнцыял. Яго найбольш цікавыя мастацкія элементы — трансфармацыя кватэры з прасторы камфорту ў прастору пасткі, супрацьпастаўленне прыватнага і публічнага, матыў назірання і фінальнае спалучэнне кашмару з рэальнасцю.
Аднак галоўны недахоп твора — разрыў паміж моцным сюжэтным задумам і адносна павярхоўнай псіхалогіяй персанажаў. У аповесці ёсць матэрыял для сур'ёзнага даследавання адзіноты, спажывецкага стаўлення да любові, залежнасці, кантролю і страху перад грамадскім асуджэннем, але большасць гэтых магчымасцяў застаецца на ўзроўні сюжэтнага намёку.
Таму я б вызначыў мастацкую прыроду «Люднай вуліцы» наступным чынам:
гэта не столькі глыбокая псіхалагічная аповесць пра здраду, колькі займальная гротэскавая фантасмагорыя пра тое, як сакрэтнае прыватнае жыццё раптам можа стаць публічным спектаклем.
І менавіта ў гэтым — яе адначасова сіла і абмежаванне. Рэдакцыйная заўвага пра «інтрыгоўны» і «відовачны» сюжэт, як і пра недахоп псіхалагічнай глыбіні, у цэлым трапна характарызуе твор, але яна крыху недаацэньвае сімвалічны патэнцыял назвы, прасторы і фіналу.==