дж. куддус научная статья в Суперленинке
• Джума (Кудусов) Кудус (Джумабой)
Статья посвящена особенностям телевизионного театра, развивающего по принципам и канонам драматического театра, поиску героя-идеала, современные мотивы исторических тем в телепостановках «Алии Сон;» (Али следующий) С.Айюб;, «Носири Хисрав» Дж.Куддуса, «То ба г;р» («До могилы») М.Холи;зод, притчах цикла «Бишнав аз най» экранизованные по «Маснавии маънав;» Джалолиддина Балх;, «Сакароти ;орун» (Гибель Коруна), «То ;афас бишкаст, булбул пир шуд» (Пока сломалась клетка, соловей постарел) С.Айюб;, «;укми Ан;шервони Одил» (Приговор Анушервана Правосудного) М.;аниева и другие. Автор рассматривает на ряду с художественными достоинствами, и коммуникативную функцию вышеназванных телепостановок в контексте с событий гражданской войны и проблемами 90-х годов.Чумъа Ц.
Донишкадаи давлатии фар^анг ва санъати Тоцикистон ба номи М. Турзунзода
Театри телевизиони бо рушди техники робита дошта, аз огози кор мекушид, ки намуди хоси асари сахнавиро ба вучуд орад ва он бо услуби репортаж ва хуччатнокй фарк мекард. Бо сабаби махдудияти техники дар аввал унсурхои театрй зиёд буданд, талаботи жанрхои чинси драма риоя мешуданд, вале мазхака, драма, драмаи таърихй, мелодрама, мазхакаи мусикй мувофик ба табиати телевизион тахия мегашт. Жанри фочиа дар театри телевизионй кам дучор мешавад, дар замони шуравй марги кахрамонхои инкилоб чун намунаи ибрати худфидой барои кори инкилоб пешкаш мегаштанд. Экранигардонии асархои эпикй колабхои санъати театрро дар телевизион дигар кард [2, 95]. Вале онхо дар заминаи сиёсати барномасозии телевизион, мувофик бо рузгори халк ва дигаргунихои ичтимой-сиёсй интихоб мегаштанд. «Хар рузи телевизион - намоиши як рузи хаёти халк буда, эстетикаи спектакли телевизионй ба усулхои эчодии мустанад алокаманд аст [6, с.47]. Экранигардонии адабиёт ин чихати тахияи телевизиониро бештар намуд.
Мавчудияти студияи сабт, камера, тасвир дар экран, рангу рушной, танзим хоси кино буда, солхои 80-ум бо рушди минбаъдаи техникии телевизион майл ба усулхои тахияи кино бештар шуд. Аз охири солхои 90-ум жанри спектакли телевизионй дар бисёр кишвархо аз байн рафт. Соли 2004 телевизиони «Фарханг»-и Россия бо максади эхёи он, 5 спектакл тахия кард, вале тачриба собит намуд, ки ин жанрро дар шакли пешинааш баркарор кардан салох нест. Чри онро пурра новелла, сипас жанри гуногунпахдуи сериали телевизионй гирифт.
Дар даврони истиклолияти давлатй баробари озод шудан аз сензура таваччух ба асархои миллй, таърихи адабиёт ва фарханги миллй зиёд шуд. Сиёсати фархангии Хукмати Чумхурй, мaxcycaн дacтypy дидоятдои Сapвapи дaвлaт Эмомялй Радмон чидати бcзгaшт бa тaъpиxy оин вa начобатдои миллй макоми дялкунанда ичрт нaмyдaнд. Аз оxиpи галдои 800-ум бо caбaби буд^ни амики cи;cй, вокeaдои cи;cию ичтимой бccypъaт вa тeзyтyнд cypaт гиpифтaнд, aкcap начобатдо дигap гaшт, адибон cнpc чамъбасти бaдeй кapдa нaтaвониcтa, аз мявзуи pyз Ayp шуда, бapxe бeчcpaнcлй кapдaнд, ; аз мав^и дизбию ^py^ бадои яктapaфa дcдaнд, би^жо аз навиштан бозмондaнд. Аз ин cb6b6, тeлeвизиcн ба aдaби;ти клaccикй ва мавзуи тaъpиxй py cвapдa, cилcидaи pивоятдои «Ма^авии маънавй»-и Чалолиддини Бaлxй дpaмядои тaъpиxивy тaмcилии «Алии Сонй», «Сaкapcти Kcpyrn», «То кaфac бишкacт, булбул mp шуд»-и Сaфapмyдяммaд Айюбй, «Нccиpи Xиcpaв», «Хукми Анyшepвони Одил»-и М.Faниeв, «То ба ryp»^ Миpзcнaбии Холикзод ва Faйpa тадия шуданд.
«Бишгав aз гай». Экpaникyнcнии cccpи мaнcyp ва манзум як бaxши мудими тeaтpи тeлeвизиcнй буда, aдaби;т маводи бeоxиp мeдидaд. Вай чанбаи мaъpифaтй, тaълимй,тapFиби aдaби;т, ^pca™ адабй дcpaд. [10, с.62]. экpaникyнcнии cилcилaи дикоятдои «Маотавии маънавй»-и Чдлолиддини Бялxй - муяллифони ceнapия Б. Faйбyллceвa, Ч. Ибpодимов, peжиcc;p Н.Латифов - галдои 1990 - 1993 cypaт гиpифтa, дама шмодо, накши дайвоноту пappaндaгcн низ бapои ^pc кapдaн мyшaxxac гapдондa шуданд. X,ap pивcят acapдои тамомиятефта буда, «Мacнaвии мaънaви»-pо дap тaъpиxи aдaби;ти фcpcy точик дap як KaTOp бо «Шодномя»-и Фиpдaвcй, «Гулистотьи Саъдй ва Faзяли;ти Х,офиз мeгyзоpaнд [8,165]. Ривоятдои экpaнишyдaи ин cK;cK;a бо мудтавои xyд ба замона мувофик омад, мaxcycaн дap дaвpaдои ташаннучи авзои cи;cй ва дap тeлeвизиcни Точнкиcтон чун acapдои пяндомуз ва тacядлcбaxш ба cy.oxy cялод дидоятсоз xидмaт кapдянд.
Мирзогабии Холикзод. «То 6a гур». (1992). Аз оxиpи солхои 80-ум майл ба аcаpи тaъpиxй зи;д гашт, вaлe Fypy^e дap acccи натичаи чангдои иcтилcгapcнaи apaбy тypкy мугул макоми тcчикcнpc дap apcaи тaъpиx пacт мeзaдaнд. Бap aкcи ондо, Миpзонaбии Холикзод дap дpaмaи «То ба гyp» аз тaъpиxи кишвap киccaepо аз дaвpони иcтилои мугулдо ;фтa, дap боpaи Faюpй ва мeдaнпapacтии точикон бо эдcоc дикоят мeкyнaд. Вaктe мугулдо шypиши Мадмуди Тоpобиpо пaxш кapдa, мexодaнд мак^ло^о ба xок cyпоpaнд, дap далли як муаммо очиз мeмонaд: дap майдон чacaди точикepо мeбинaнд, ки дap дacтaш кокули мyFyли кyштaaшpо caxт доштaacт. X,apчaнд мeкyшaнд, кокули мyгyлpо чудо кapдa нaмeтaвонaнд. Окибат, кокули чaнговapи мyгyлpо мeбypaнд ва чaнговapи точикpо бо дамон кокули бypидaи мyгyл ^p мeкyнaнд. Муаллиф гуфтан мexодaд, ки Fypypи мapди точик вучуд дошт ва каоди мapди точик то ба ^p идома мeкyнaд. Ин cyxaни нaвe гашт бapои тapFиби диееи ватандустии мapдyм. Бо еабабдои гуногун, ^яма дap эфиp naxm нaгapдид, вaлe дap киcм-киcм дap мачаллаи тeлeвизионии «Фapдaнг ва дyнap» интишоp ;фт.
«Сaкapоти Корун» - муаллиф Сaфapмyдaммaд Аюбй, peжиcc;p Тодиp Бaдpомов - дap acоcи pивоятдои apaбии ишомй тадия шуда, дap боpaи шaxcи capвaтмянд Kоpyн, ноa;н ба пирт pacидaни y ва кypбони Fypypy нопиcaндии xyд гаштани y дикоят мeкyнaд. Дpaмaдои тeлeвизионии С.Аюбй замош иншо ва тадия шуданд, ки дap чомea вокeaдо тeзyтyнд, шадид, тадти caдои доимии автомат, тapкиши гулуладои тупу танк бacо бо cypъaт cypaт мeгиpифт ва кадрт cyxaн коега буд. Шояд аз ин py, устод С.Аюбй -ки бо дpaмaи манзумаш «Фишоp» аллакай мaъpyфият дошт, дap биc;p cпeктaклдои тeлeвизионии xyд аз cyжacозии пypпeчyтоби дpaмaвй, ифшои paвонии cимодо ва Fanpa capфи нaзap кapдa, конфликт ва низоъpо пустканда, бe пapдa, бо иштиpоки маддуди пepcонaждо cоxтa, якбоpa авчи ямяли;тpо пeшнидод мeкyнaд. Ин ycyли xоcи пecaдои якпapдaгй буда, мeтaвонaд аз панч уж^и композитcия ce yнcypи аввял - мукаддима, гиpeдбaндй, вycъaти aмяли;т, иxтиcоp шуда, ба acли мacъялa гyзapaд, пepcонaждои дyюмдapaчa иxтиcоp шаванд, конфликти мудими ичтимой бe тaъpиxи ташаккули xapaктep - дap долати нидоии pyx додани конфликт пeшнидод гapдaд. [3, с.24]. Чунин шакли мyxтacap ва аз авчи додиcот OFOЗ шудани нaмоишpо замони пypшypи толдои чанги шaдpвaндй тялаб мeкapд.
Бинобap ин, дap «Сaкapоти Kcpyrn» бapобapи накши a;rn Корун ва Азроил бapои paвшaн ифода кapдaни долатдо ва бa;ни мyноcибaти катъй шмодои умумиятдодашудаи Шоир воpид кapдa шудааст. Дap шapоити дyшвоpи молиявии тeлeвизион дap cоддои чанги шaдpвaндй кам кapдaни иштиpокчи;н низ зapyp буд. 3epc ки бapои ифшои pyx^ro paвонии дap пepcонaж бapобapи либош caднaвию мизaнcaднaдои алодида, фypcaти бeштap лозим буд. Вялe acapдо ба pyЙДOддои тeзyтyнди зямона мутобик тадия шуда, тaъxиppо нaмeпaзиpyфтaнд. Бинобap ин, Шо^ вазифадои зи;дpо ичpо кapдa, годо дамчун pовй аз би^ вокeaдои пeшгyзaштa xaбap мe,дидaд, долaгдоpо шapд мeдидaд ва бо ин имконият фapодaм мeоpaд, ки аз бaдpи чанд caднaи тaвзeдй ва пайвасткунанда бapомaдa, дpaмнaвиc бeвоcитa ба аши мaкcaд гyзapaд.
Андeшaвy aфкоpи Шоиpи намоишнома ва шоиp - муаллифи acap як аст. Шо^ С.Аюбй дap замони чанги шaдpaвяндй бо ишоpaвy иcтиоpa (ceмиотичecкий код) aндeшa pондa, тaвaccyги Kоpyни адди кадим аз киpдоpи зодаи acpи XX дapф мeзaнaд, ки ба воштаи cилод ба capвaт pacидaacт. Kcpyn датто ба Азpоил ш-теза мeкyнaд, ки чypъaт кapдa, назди Kcpyn омaдacт. Сипac пушаймон гашта, гyмpодии xyдpо аз вacвacaи Иблдо мeбинaд. X,aнгомe ки аз оcмон поcyx
шмеояд, aз Худо гидa мeнaмояд: «^му^л^ои мaн aйби ту acт, Фитнaxои олaми Faйби ту acт». Бaxcи ^p^ бо xyдо бa мaнзyмaи Ноcиpи Хиcpaв «Мyнозиpa бa xyдо» монaнд acт, вaдe С.Любй тaвaccyти ин гидaгyзоpй бa мymкидоти зaмони xyд иmоpaт мeкyнaд.
Дap pивояти apaбй ^p^ capвaтмaндтapин шaxcи зaмон acт, вaдe cоxиби cHroxpa cилоxcолоp нecт, aммо xaдaфи дpaмa ин нест, вaй дap cyxaни xотимaвии Шоиp бa;н мeгapдaд: «Нест шaмшepи илоxиpо caдо; Ч,ои зaxмaшpо дж^ нaбвaд дaво». Ин ишоpa бa cилоxбaдacтони cодxои 90-ум дap Точикистон бyдa, С.Любй тaвaccyти pивояти тaъpиxй мaвзyи мyвaккaтй бyдaни чaнги шaxpвaндй, хукми cилоxбaдacтонpо бa;н кapдa, бa ин вacидa вaзифaи коммyникaтивии тeлeвизионpо pacо кapдaacт.
«Алии Сони» - дap 4 киcм, мyaддиф Сaфapмyxaммaд Лйюбй, тaxиягap Б.Миpaдибeков. Дap зaмони шypaвй инъикоcи шaxcиятxои дин дap тeaтpy телевизион вa тaълимy омузиши онх,о дap мaкотиби олй вa ми;нa мaмнyъ буд [7]. Зимни a^p^ фaдcaфии Миp Сaйид Ллии X,aмaдонй мyх,aккик П.Дaвлaтов оид бa вaзифaи коммyникaтивии ВЛО cyxaн pондa, тaъкид мecозaд, ки тacвиpи неки тaмaддyн, шapxy тaфcиpи неки ишом вa мycyлмонх,о боиcи гуфтугуи тaмaддyнх,о xоxaд шуд [1,9]. Сaнъaт чун як шaкли шyypи чaмъиятй pyзгоppо тaвaccyти cимоxо вa aмaди онх,о тacвиp мeкyнaд. Оид бa pиоя нaмyдaни чyзъи;ти тaъpиxй вa инъикош дaкики х,олaтх,ои кaxpaмон дap дpaмaи тaъpиxй бaйни мyxaккикон фикpи ягот нecт. Бapxe онpо шapт нaмexиcобaнд, бapxe мухим мeшyмоpaнд. Лз чумга, мyxaккик Б.Хyppaмовa оид бa шмои Лxмaди Дониш дap «Адломaи Лдxaм»-и С.УлyFЗOдa, peжиcc;p М.Вохидов зикp мекущд, ки aз чyзъи;ти тaъpиxй capфи нaзap нaмyдa, зaмонpо тaxкики бaдeй кapдaaнд. Вaдe xam^^ тaxдили «Gtfropae дap нимaшaб»-и P.X,одизодa оид бa Лxмaди Дониш мeнaвиcaд, ки мyaдлиф caнaдxо, aшxоcи воке^о дaкикaн иcтифодa бypдaaacт вa «омузиши aмики мaводи тaъpиxй бa фaъолшaвии тaxaйюли эчодй мycоидaт кapдa, бapои тacвиpи xaE^airc бaдeй xидмaт мекущд» [8].
Дap cпeктaкли телевизионии «Алии Сонй» ce cyфии кaшмиpй aз дин бaxc кapдa, aз гиpeбони xaмдигap мeгиpaнд. Ин чо коди ceмиотикй paвшaн acт: дap эчоди;ти Миp Сaйид Алии X,aмaдонй интикоди шaдиди ax^ иcлом, cyфи;нy фaкexон, мaнcaбдоpон ^м acт [5]. Аммо чун мyaллим вa ноcexи динй aдломa aз кacони бa capвaт дидбacтa интикод мeкyнaд вa caвобpо дap paфтоpy киpдоpи acлии имpyзaи инcон мебишд, дap зиндaгй бо Пули Сиpоти aддy xaкикaт paфтaнpо мacлиxaт медш^. Номyвофикaтии cиpaтy cypaт aз тaъcиpи фaдcaфaи тaноcyxи динxои Динд acr: «X,ap кac, ки бa cypaт одaмй шуд; Хоcияти одaмиm нaдодaнд».
Мyaлдиф бо низоъи интeддeктyaдии бaйни aлдомa вa cyфи;н, дap боpaи иxтидофxои мaзxaбии мyоcиpон, чaxолaти бapxe pyxони;н, доми тaзвиp кapдaни дин, гyфтоp дap боpaи acолary pиcолaти инcонpо зикp мeкyнaд. Аcли мyxолифaт бapои С.Айюбй иxтидофи мaзxaбй дap нимaи aввaди cодxои 90-уми Точикистон буд, ки дap acоcи он чaнги шaxpвaндй чapa;н дошт. Нишон додaни он тaвaccyти нaкши п^и pyxонии кишвap бо мaводи тaъpиxй бapои бинaндa xaccоc вa мyxим буд. Бушу xacaди cyфи;ни Karni^p нaмодe aз мyxолифaти pyxони;ни capшиноcи киmвap acт, ки cолxои 90-ум acоcaн тaдоmxои идеологй бaйни ощо чapa;н дошт.
Бaxcи cyфи;ни ^шм^й бa тaвpи paмзй cypaт гиpифтaacт: xap кaдap aлдомapо пacт мeзaнaнд, кypcиaш бaдaндrap мeшaвaд. Яъне, бо шст зaдaн ^дои олиму шо^ пacт нaмeшaвaд, бapъaкc мapтaбaaш бaдaндrap мeшaвaд. Paмзи ceмиотикии aз ^фи дacти aдломa пac aз фaвтaш ;фтaни ce xaбби позaxp aCT^ Лоло бa xaмaгон тaкcим кapдa мeдиxaд. Ин paмзи бо тaълимоти y paxой ;фтaн aз гyмpоxиcт. Зaбонy ycлyби бa;ни мyaдлиф бa тaмошобини гyногyнcол мувофик acт.
Солxои 2000-ум чaнд acapи тeaтpxои «Хaтои оxиpини Афлотун»-и С. Айюбй, peжиcc;p Мaйpaм ^aюмовa, aз тeaтpи бa номи М.Нaзapови шaxpи ХоpyF, «Миpи Kaбиp»-и Мyxaммaд Fойиб aз тeaтpи бa номи С.Вaдизодaи ш.Куло6 бо caбки xоcи телевизион - бо caбти чaнд лaвxa бepyн aз caxpa, дap кyxy caxpо cypaт гиpифт. В8ле жaнpи ощо фидм-cпeктaкли acapи тaй;pи тeaтp aCT вa чун дaxxо cпeктaкли aз тeaтp caбткapдaи телевизион aз доиpaи тaxкики мо бepyн мeмонaнд.
Хукми Анушервони Oдил - муаллиф ва режиссёр Музаффар FaH^B - низ pyчyъ бa мymкидоти pyз тaвaccyти тaъpиxи ни;гон бyдa, aз тaзкиpaи «Си;caтномa» - Низомулмулк мyaдлиф экpaнй шyдaacт. Вокea тунд, вaдe бо ycyra pивоят шндомуз cypaт мeгиpaд: точиpи apaб бa шоxи дap aдд мaшxyp apз мeкyнaд, ки 40 rnyrypM ypо бо боpaш дap бочxонaи нaзди capxaд paбyдaaнд. Шоx бapои бappacии кaзия чил pyз фypcaт мeтaлaбaд, pyзи чилум нaзди точиp тaбaки pyo^ гyзоштa xоxиш мeкyнaд, ки онpо кушояд. Дap тaбaк дacти бypидaи одaмй бyдacт. Шоx мeфaxмонaд, ки чил pyз бapои он зapyp шуд, модapи он чaвони Fоpaтгap бa ин чaзо омодa гapдaд: Fоpaтгap пиcapи xyди шоx бyдaacт. Хaлк бa шaxcиятxои мamxypи тaъpиxy фapxaнг иxлоc доштa, онxо яке aз pоxxои тaъcиppacонй вa коммyникaтивии acapи телевизионй мaxcyб мeшaвaд. Аз номи шоx Лнymepвони Одил тaъкид мeшaвaд, ки новобacra aз кй бyдaнaш бояд чинояткоp чaзо гиpaд, то дигapон чypъaт нaкyнaнд.
Хyлоca, pyчyъ бa вокeaxои тaъpиxй вa кaxpaмонxои тaъpиxи кишвap яке aз pоxxои пypcaмap вa бa зaмонa мувофик дap офapиниши acapxои caxнaвии телевизионй rap^n,.
АДАБИЁТ
1. Давлатов П. Н., Этические взгляды Мир Саида Али Хамадани: диссер. канд. философских наук. Душанбе. 2014. 136 с.
2. Липков А. Проблемы телефильма-спектакля В кн.:Поэтика телевизионного театра. М., 1979. 240 стр.
3. Мирахмедов Ф., Куддус Ч,. Асосхои драматургия ва махорати сенариянависй. Д., 2009. 160с.
4. Медынский С.. Компонуем кинокадр. М., Искусство, 1992. 239 стр.
5. Насихатномаи Мир Сайид Алии Хдмадонй. Кулоб, 1993, 164 с.
6. «Телепостановка» в кн.:. «Театральная энциклопедия», т. 5. М., 1967.
7. Фирдавси Абдулхамид. Развитие культуры Республики Таджикистан в годы независимости (1991-2016 гг.): диссер. канд. исторических наук. Душанбе, 2017. 192 стр.
8. Хуррамова Б. Таджикская историческая драма и её сценическое воплощение. Диссер канд. искусствоведения. Ташкент, 1993. 176 с.
9. Х,одизода Р. «Маснавии маънави»- Чалолуддини Румй. Дар кит.: Энциклопедияи адабиёт ва санъати точик. Душанбе, ^исми 2. 1989, 546с.
10. Шах-Азизова Т. Классика как режиссерская проблема телетеатра В кн.: Поэтика телевизионного театра. М., 1979. 240 стр. стр. 62-77.
КОММУНИКАЦИОННЫЕ ЦЕЛИ КУЛЬТУРНЫХ РАБОТ 90-ЛЕТИЕ ТЕЛЕВИДЕНИЕ В ТАДЖИКИСТАНЕ
Статья посвящена особенностям телевизионного театра, развивающего по принципам и канонам драматического театра, поиску героя-идеала, современные мотивы исторических тем в телепостановках «Алии Сони» (Али следующий) С.Айюбй, «Носири Хисрав» Дж.Куддуса, «То ба гур» («До могилы») М.Холщзод, притчах цикла «Бишнав аз най» экранизованные по «Маснавии маънави» Джалолиддина Балхи, «Сакароти Кррун» (Гибель Коруна), «То цафас бишкаст, булбул пир шуд» (Пока сломалась клетка, соловей постарел) С.Айюби, «%укми Анушервони Одил» (Приговор Анушервана Правосудного) М.Ганиева и другие. Автор рассматривает на ряду с художественными достоинствами, и коммуникативную функцию вышеназванных телепостановок в контексте с событий гражданской войны и проблемами 90-х годов.
Ключевые слова: Телевизионный театр, техника телевидения, телеспектакль, экранизация эпических произведений, театральные элементы, принципы кино, каноны рода драматургии, жанр исторической драмы, историческая тематика, конфликт, персонаж, коммуникационная функция телевидения.
COMMUNICATION OBJECTIVES OF CULTURE WORKS 90TH ANNUAL TELEVISION IN TAJIKISTAN
The article is dedicated to particularity of the television theatre, developing on principle and canon of the dramatic theatre, searching for hero - ideal, modern motives historic themes in television shows (Ali following) S. AYUBI, (Nosir Khisrav) J. QUDDUS, (Befor grave) M. Kholiqzoda, parable of the cycle (Listen, hear that speaks flute) filming on (Spiritualpoem) Jaloliddini Balkhi, (Koruns ruin), (While conked hutch, nightingable has getted old) S. AYUBI (The condemnation Equtable Anushervon) M. Ganiev and others.
The author considers on row with artistic value, and the communicate function above named television shows in context with event of the civil war andproblems in 90 years.
Keywords: The television theatre, technology of the television, television shows, filming of the epic product, theatrical elements, principles cinema, canons of the sort of the dramaturgy, genr of the history drama, historic themes, conflict, personege, The communicate function of the television.
Сведение об авторе:
Джума Кудус (Кудусов Джумабой) - директор ТВ журналистский отдел таджикского государственного института культуры и искусства, названного в честь Мирзо Турсунзоде, редактора литературного журнала «Pamir». Номер телефона: (+992) 93 7706333.
About author:
Juma Kuddus (Kudusov Jumaboy) - head teacher of TV journalistic department of Tajik State institute of culture and art named after Mirzo Tursunzade, editor of literary journal "Pamir". Telephone number: (+992) 93 770-63-33.
Свидетельство о публикации №226103002263