С Чеченские пословицы и поговорки

- Сакъера воьдуш меллаша ваха мегар ду, ткъа г1о оьшучу — сихха.
Дословно: Отправляясь развлекаться (в гости), можно идти медленно, а к тому, кому нужна помощь — быстро.
•  Сам погибай, а товарища выручай. / На пир идет — плачет, а на бой идет — скачет.
•  A friend in need is a friend indeed.)


- Синкъерамечу дахарехь волчунна, дукха а ваха лаьа, сингаттамехьчу дахарехь волчунна, кхана лахь а башхалла ца хета.
Дословно: Тот, чья жизнь полна радости (веселья), хочет жить долго, а тому, чья жизнь в тоске (печали), безразлично, даже если он умрет завтра.
•  Веселому жить незачем тужить. / В радости и жизнь поется, в горе и день тянется.
•  A joyful heart makes a long life./ Misery makes life an endless burden. ает


- Сиха воьдург сиха к1адло.
Дословно: Кто быстро идет, тот быстро устает.
•  Поспешишь — людей насмешишь. / Кто шибко скачет, тот скоро плачет. / Тише едешь — дальше будешь.
•  Haste makes waste. (Спешка приводит к потерям) / Slow and steady wins the race.




Сиха дахана хи х1ордах ца кхетта.
Дословно: Быстрая (торопливая) река до моря не дошла.
 Поспешишь — людей насмешишь. / Тише едешь — дальше будешь.
 A rushed river never reached the sea. / Haste makes waste. / Slow and steady wins the race. / More haste, less speed.


 Сту хьуна а, сту суна а — ворда яьстича ший а цуьнан.
Дословно: «Бык — тебе, бык — мне», а как распрягли повозку — оба быка его.
 Дружба дружбой, а табачок врозь. / На словах — густо, на деле — пусто.
 Every man for himself. / Partners in profit, strangers in loss.

- Сихалла, майралла — ши доттаг1.
Дословно: Стремительность (горячность) и смелость — два друга.
• Смелость города берет. / Быстрота и натиск — залог победы.
• Boldness and swiftness go hand in hand. (Смелость и стремительность идут рука об руку) / Fortune favors the bold. (Удача любит смелых)


- Сихалла — сонталла, собар — хьекъал.
Дословно: Спешка (горячность) — глупость, терпение — мудрость.
•  Поспешность — дело шайтана, а терпение — от Бога. / Семь раз отмерь, один раз отрежь. / Утро вечера мудренее.
• Haste is of the devil, patience is of God. (Спешка от дьявола, терпение от Бога) / Patience is a virtue. (Терпение — это добродетель)


- Сий дайина вехачул, сийлахь валар тоьлу.
Дословно: Чем жить, потеряв честь (достоинство), лучше умереть с честью.
•  Лучше умереть стоя, чем жить на коленях. / Честь дороже жизни. / Лучше славная смерть, чем постыдная жизнь.
•  Death before dishonor./ Better to die with honor than live with shame.


- Сий доцчохь ирс ца хуьлу.
Дословно: Там, где нет чести (уважения), не бывает и счастья.
• Где нет уважения, там нет и благополучия. / Без чести нет и радости.
•  Where there is no honor, there is no happiness./ No lock on a house can keep out bad luck where honor is lacking.


- Сихалло дохковаларна т1евуьгу, синтеме, собаре хиларо — кхиамна.
Дословн: Спешка ведет к солению (сожалению), а спокойствие и терпение — к успеху.
•  Поспешишь — людей насмешишь./ Терпение и труд всё перетрут./ Кто ладно строит, тот долго не стоит (Поспешность делу вредит).
•  Haste makes waste./ Patience is a virtue.


- (Стол) Шун дехачун, дахар а деха хуьлу.
Дословно: У того, у кого стол (праздничный стол/угощение) длинный, и жизнь бывает длинной. (Смысл: у щедрого и гостеприимного хозяина жизнь долгая и благополучная).
•  Рука дающего не оскудеет./ Рад гостю — рад и Богу.
 За доброе дело жди добра.
• Generosity is its own reward./ The more you give, the more you live. (


- Стага ца ловш х1ума дан а дац.
Дословно: Нет ничего такого, чего человек не смог бы перенести (вытерпеть).
• Человек всё обожмет (всё перенесет)./ Человек крепче камня и нежнее цветка.
Двум смертям не бывать, а одной не миновать (или: Бог по силам крест дает).
•  What doesn't kill you makes you stronger./Man can endure anything except boredom. / Human endurance has no limits.
 

- Самукъадоккхучу хенахь сема хилар оьшу.
Дословно: Во время веселья необходимо быть бдительным (осторожным).
•  Делу время, потехе час./ Мешай дело с бездельем, проживешь век с весельем (но знай меру)./ В веселье помни о бдении.
•  Keep your wits about you, even when making merry./ Business before pleasure.


- Совг1атнахь делла къонза мазал а мерза хуьлу.
Дословно: Уксус, полученный в подарок, слаще меда.
•  Дареному коню в зубы не смотрят./ На халяву и уксус сладкий.
•  Never look a gift horse in the mouth./ Beggars can't be choosers.


- Стаг т1ема воккхург - цуьнан 1илма.
Дословно: То, что окрыляет человека (букв. «поднимает человека на крыло») — это его знание/наука.
•  Знание — сила. / Ученье — свет, а неученье — тьма. / Знание человеку крылья дает.
•  Knowledge is power. / Knowledge gives a man wings.


- Стаг вовза лаахь, цуьнан доттаг1ий муьлаш бу хьажа.
Дословно: Если хочешь познать (узнать) человека, посмотри, кто его друзья.
•  Скажи мне, кто твой друг, и я скажу, кто ты.
•  A man is known by the company he keeps. / Tell me who your friends are, and I'll tell you who you are.

- Стаг молуш велахь, х1усамехь синкъерам ца хьулу.
Дословно: Если человек пьющий (пьет алкоголь), в доме не бывает праздника/радости (веселья).
•  Где вино, там и горе. / Пьяница в доме — радости мало. / Хмель шумит — ум молчит (а в доме беда).
•  Where wine enters, joy leaves. / Drunkenness brings sorrow to the home.


- Стеган дахарехь стоьмаш - цуьнан дика ц1е.
Дословно: Плоды в жизни человека — это его доброе имя.
• о: Доброе имя дороже богатства. / Человек красен именем, а дерево — плодами. / Честь дороже жизни.
•  A good name is better than riches. / A good reputation is the best fruit of life.


- Стеган мах - цьунан къинхьегам.
Дословно: Цена человека — это его труд.
•  Цена человеку — его дела. / Человека ценят по его труду. / Дерево смотри в плодах, а человека — в делах.
•  A man's worth is measured by his work. / Action is the proper fruit of knowledge and labor.


- Стеран дикалла д1абоьжча хаа, зудчун дикалла - беран агана хьажча.
Дословн: Ценность (качество) быка узнают, когда он запряжен, а ценность (добродетель) женщины — посмотрев в люльку ребенка.
• Птицу узнают по полёту, а человека — по работе (по делам)./Каково волокно, таково и полотно; каковы родители, таковы и дети.
• A tree is known by its fruit./ The proof of the pudding is in the eating.


- Стигларчу седарчех дерг стенах хуур ду, сайн зудчун коьртехь дерг ца хуучохь.
Дословно: Откуда мне знать о звездах на небе, если я не знаю, что в голове у собственной жены.
•  В чужом глазу соломинку видеть, а в своем бревна не замечать (близко по смыслу к непониманию ближнего)./ Чужая душа — потёмки.
• One cannot know the stars who cannot read his own hearth. / The human heart is deep water./ Charity begins at home.


- Стоьмаш а шен хенахь дика бу.
Дословно: И плоды хороши в свое время.
•  Всякому овощу своё время./ Дорога ложка к обеду.
•  Everything is good in its season. /• All in good time.


- Стоьмаш ца хуьлучу дитта т1е цхьаммо а т1улгаш ца кхуйсу.
Дословно: В дерево, на котором нет плодов, никто камни не бросает.
• В бесплодное дерево камнем не кидают (Критикуют и завидуют только успешным/деятельным)./Собаки лают только на движущуюся телегу.
•  No one throws stones at a tree that bears no fruit. /Critics are like brushers of other men's clothes. / Only fruitful trees are stoned.


- Суттарчу гайшина б1аьрзечаьрца х1ума яа лаьа.
Дословно: Ненасытному брюху хочется есть вместе со слепыми (чтобы те не видели, сколько он забирает себе).
•  Жадному всё мало./  Кому почин, а жадному — всё один./ В мутной воде рыбу ловить (похоже по мотиву извлечения выгоды из чужой слабости).
•  Greed has no eyes./A greedy stomach is never satisfied. (Жадный желудок никогда не бывает сыт).


- Суь1ренан шина сахьтал 1уьйренан цхьа сахьт тоьлу.
Дословно: Один час утра лучше, чем два часа вечера.
• Утро вечера мудренее./ Кто рано встает, тому Бог подает.
• An hour in the morning is worth two in the evening. / The early bird catches the worm.

Стагана уггаре халаниг -ша шен вовзар.

Стаг вазвийриг  маж яц, хьекъал ду (Маж- м газанан а хуьлу).

- Сонта стаг дуьхьал валахь - куй д1а а лой, д1аг1о.

 Сонта доттаг1а хуьлучул, хьекъале мостаг1а хилар тоьлу.

- Сиха хилларг т1аьхьавуьсу.

- Схьа ца лацабелла ч1ара боккха хета.

- Стеган матто цунна сий а, эхь  а дохьу.

- Сонтачун хьалхьара г1иллакх - ша шен хестор.

-Стеган мостаг1а -цуьнан сонталла, стеган доттаг1а -цуьнан хьекъал.

 Сий ахчанал а деза ду.

- Сингаттамо м1араш яхйо, синкъерамо - месаш.

- Сонтачу зудчух шайт1анаш довду.

- Стага ша шена дешдерг, мостаг1чуьнга мостаг1чунна а далур дацара.

- Са мел долчунга безамца хьажалахь.

Стаг шина х1умано къан ца волуьйтй: дикачу амало а, дикачу дашо о.

- Собар - беркатан дог1а.

Стаг стагана т1екхача сихло, экха - хьуьнах.

- Синкъерам совбаьллехь кешнашка г1о, сингаттам  совбеллаьх а -мцигга.

Стаг валлалц, цуьнан г1уллакхаш шущ хилац.

- Стаг стеган юбха т1е хьожу, ткъа Дела - цуьнан даг чу.

 -Сан г1уллакх ма ала, юьртан г1уллакх ала.

- Стеган адамалла, дикалла цуьнан г1ллакхо йоьзуьту.

_ Сий дойучул корта байар тоьлу.

- Стигла седарчаша хазйо, зуда -к1ажарша.

-  Стагана дан дика дацахь, мерзачу дашца хьаста.

Сонта лулахо - церган лазар.

 Сихаллин т1аьхье - байттамал.

 Стаг т1улгал чог1а а, зезагал экам а ву.

- Сингаттамах кхера, иза т1екхаьчча - воха ма воха.

СЧтаг вовза лахь, цуьнан амале хьажа, бер довза лаахь - цуьнан ловзаре.

Стеган хазалла - яхь, юьхьан хазалла - б1аьргаш.

Стеган дахарехь кхо х1ума оьшу: собар, мерза мотт, тешам хилар.

- Сиха хуьлуш ерг, сиха телха

- Собаре стаг хьапл долуш ву.

- Стеган мехалла - иза велча хуур, аьлла.

- Сингаттамий, г1айг1ий - ши ваша.

- Со хесториг - сан мостаг1а.

- Схьалаьцнехь, д1а ма хеца, карара дальчунна т1аьхьа ма ида.

-Стаг ле, цуьнан г1уллакхаш дуьсу.

- Схьаэцнехь - д1адала ма вицло.

 Собар - синкъераман дог1а.

- Сингаттам т1е1оттабелча, стаг гергарчарна т1екхача сихло, ткъа олхазар - шен бнчу кхача.

- Сонтачу стага ша йиънарг, мелларг юьйцу., хьекъалдолчо -шена гинарг, хезнагр дуьйцу.

 Сий дезахь - къинхьегам беза.

Стеран когаш хуьлучул , эсан корта хила.

 Стаг зен лаахь, цуьнга ддекхар ло.

Со летар а вац, ворх1аннах  кхоьрур а вац.

 Сайниг 1алаш а дийр ду, неханиг хьа а дийр дац.

- Стаг вакхавеш дерг  къинхьегам бац, г1айг1анаш ю.

 - Сихонца дина х1ума хестадац, сихаллах динарг б1аьрзе хуьлу.

 - Сахьташкахь юхатеттинарг, шеращкахь кхочуш ца дало.

- Стагана ша лоьххург карадо.

- Сингаттамах - и т1екхачале ларло.

-Схьаоьцучул д1адалар тоьлу.

Стеган дахар гуттара а меха буьххьехь кхозу.

- Сутара верг, нехан ирсах хьоьгуш, вакъало.

- Стоьлана го а ма баха, уьрсаца х1ума а ма яа.

- Сийлало хекъал ло, эхьдацароо долуш дерг а д1адоккху.

- Сентябрехь чохь а, арахь а ц1е латойо.

- Стомаш хуьлучу диттана гуттар а хи дуьллу.

- Стеган б1аьрг 1абош дерг латта ду.

- Стан шена пайдехь волчуна т1е кхача лууш хуьлу.

Сун новкъалло ца ен борз дуккха а ехийла.

- Сан мостаг1чун мостаг1 - сан доттаг1.

 Совг1ат -суна, болх - хьуна.

- Собаре волчунна т1етуьттурш дукха хьулу.

 Сийначу наьрсо  ша шен хестийна.

- Стаг воккха мел хили а, цуьнан г1уллакхаш алсам дуьйлу.

-Стигларчу баттана т1е кхача ма г1ерта.

- Сингаттам неъ шуьйра хуьлу.

- Стеган могашалла, цуьнан юьхьа т1е хьаьжча, хаьа.

- Сорбаре хилар  къехьа- м ду, амма цо мерза стоьмаш ло.

- Совг1атна еллачу х1уманна куралла ма е.

- Стага шена дезаш дерг т1аьхьало йоллуш до.

- Стаг къинхьегамна кхоьллина ву.

- Стагана х1уъа делахь а, цхьаъ ца тоьуш хуьулу.

- Собаре волчун аьтто хьулу.

- Стаг зезагах тера ву: и волчохь хазалла ю.


 Сингаттамехь майрачу дагал дика накъост хир вац стагана.
• Дословно: В печали (беде) смелее сердца хорошего товарища не будет человеку.
 В беде для человека не найдётся лучшего друга, чем смелое сердце.
 In times of trouble, a person has no better companion than a brave heart.





-


Рецензии
У всех народов, вероятно, похожие пословицы и поговорки!

Веруня   01.11.2026 23:14   •   Заявить о нарушении
Мудрость на всех одна. Приходит с опытом.

Зура Итсмиолорд   02.11.2026 02:51   Заявить о нарушении