Халкъийн туьйранашкара

Б1е хьекъал
(Челканская сказка)

Арахь йохйала йоьлча, Алтайн-махка схьа а кхаьчна, самукъдаьлла, хьомечу 1ома т1ехула хьийзара Г1арг1ули! Т1емаш д1асадетташ, шен беха коган ч1унаш лаьттах бетташ, хелхар дора цуо.
Уллохула дедда доьдучу мецачу цхьогале ца ладелира г1аргулийн  ирс, хьог1ане лен делира Мекарниг:
- Х1ара х1ун ду сан б1аьргашна гушдерг? Г1арг1ули йац и хелхайуьйлург?!
Пекъаран ши ког бен а ма бац!
Г1арг1ули а хьаьжира цхьогале цецъакъйаьлла,бага а г1аттийна: цхьаъ,шиъ,
Кхоъ, биъ -когаш багарбира цуо.
Цхьогал деладелира, бага йуьззина йолу цергаш гучу а йохуш:
-Вай, оццул йехачу з1акарлахь цхьа а церг а ма йац хьан-м?
Г1арг1улин корта г1айг1ане охьабахара.
Цхьогал кхин д1а, цунах кхаьрдаш, доьлура:
-Мича даьхьна ахьа хьайн ши лерг? Ой, лергаш а ма дац хьан! Ма корта а бу!
Оцу коьрта чохь мукъане х1умма а дуй те хьан?
Г1арг1ули  йелххал ч1ог1а холчах1оьттинера х1инца:
Суна-м дукха генара, х1орданал дехьара ц1ехьа некъ  карийна, жимма хьекъал долчух тера ду сан коьртехь-м.
-Хьо ма  йала дакъаза, ши коггий, цхьа хьекъал бен доцу Г1арг1ули.Хьажал хьо  соьга-сан биъ ког а, ши лерг а, багахь шортта цергаш а, б1е хьекъал а, исбаьхьа ц1ога а ду!
Дегабаамца шен дуткъа лаг дах а дина, д1ахьаьжчначу г1арг1улина гира, карахь секха1ад  а, таллархочун таьлсаш а долуш шайн аг1ор схьавог1у  стаг.   
-Цхьогал, ва лараме Цхьогал, хьан биъ ког а, ши лерг а , исбаьхьа тамашийна ц1ога а ма дара, бага йуьззина цергаш а, б1е хьекъал а ма дара, вайна т1евог1уш таллархо ву-кх. Цунах к1елхьара муха девр дара те вай?    —
-Сан б1е хьекъал- б1е хьехаман метта ду, аьлла, дахана д1амин бен чу д1алечкъира цхьогал.
- Б1е хьекъал харц  хир ма дац, аьлла , ойла а йина, цхьогална т1аьххье  бена чу лечкъира  Г1арг1ули а.
Шен дахарехь дуьххьара гинера таллархочунна г1арг1ули цхьогална т1аьхьа уьдуш.
Бена чу куьг а кховдийна, йеха ши ност схьа а лаьцна,  г1арг1ули арайаьккхира таллархочо. Т1емаш охкийна, аьнгалин  б1аьргаш дина, тап аьлла д1атийнера Г1арг1ули, йа дог а дацара детталуш.
- Садукъделла йеллачух тера ду х1ара бенахь, аьлла ,ойла а йина, ластийна цхьана  барза т1екхоьссира.
Кхин цкъа а бена чу куьг дахийтина, цхьогал хаьаладаьккхира.
Цхьогала д1асакхийсалора, лергаш лестош, цергаш туьйсуш, беа т1одашца м1араш хьоькхуш, амма таллархочун т1оьрмиг чукхечира иза.
-Делахь йеза аса и г1арг1ули а схьаэца,-дагадеара таллархочунна.
Юхахьаьжча , барз беса бара, т1ехь г1арг1ули йацара. Иза- м д1о лекха стигалахь томайаьлла йоьдуш йара, цхьаьна 1одо лоцур йоцуш.
Иштта кхалхар хилира, б1е хьекъал а, бага йуьззина цергаш а, биъ ког а, ши лерг а, тамашийн- исбаьхьа ц1ога долчу цхьогалан!
Ткъа Г1арг1улина-м шен  «к1еззигчу» цхьаъ бен доцучу хьекъалца к1елхьара йала хиира.
   
 Догадливая выдра
Х1иллане хешт.
 (Шорская сказка)
Цкъа-цкъа ойлакхоллало маьршачу, цхьа а г1айг1а-бала боцуш долчу акхаройн, олхазарийн дахаран хьокъехь: царна йукъахь карор бац дохнан-рицкъанна букъбелла элий, йа даим а шайн г1ийла миска гергара нах 1ехош-лебеш, декхарийлара и пекъарш  хьала ца бовлуьйтуш болу б1аьрмециг-сутара, мекара хьоладай. Делахь а, церан а деза х1ора шарахь шайна т1ера шен-шен заман чохь  махбала а,  йасакх д1атакха а: олхазарийн -месийн пиллиггашца, акхаройн-  т1арг1ийца.Х1ора  б1аьстенца ишта а  шайн духарийн бос хуьйцу олхазарша, акхаройша-шайн т1ера сов мас  йа т1архьа охьатасарца. Шайн т1ехь куьйгалла дечу хин а, лаьттан а эланашна мах балар т1ехь дара царна. Хи чохь  са мел долчу х1умано  -Хинан- элана лора мах, ткъа лаьтта букъ т1ехь долчу  – Лам- элана.
Цхьа хешт йара-кх йа аренан , йа хинан а олалла т1е ца лоцуш, йасакхах говза, х1илланца к1елхьара йала хууш. Цуьнан дахар д1адоьдура цкъа-цкъа хи чохь, цкъа-цкъа берда т1ехь.
Лам-элано  хаттар дича:
-Мичахь йехаш йу хьо, хештиг?
Хештано йелаьшнийца жоп лора:   
- Хи чохь йехаш йу-кх !
Ткъа  Хин-элано хаьттича:
-Мичахь ду хьан 1ер, хазаниг?
-Хьун йистерчу  цхьана  ломан буххьехь  ду сан ц1а олура
Лам-элано оьг1азе ша жоьпалле озийча:
-Хьанна луш йу хьо, къардайнарг, йасакх, хьоьга ца хоьтту аса?
Шен мерк1ела йела а йоьлуш, хештано йуха а олура:
-Хиэ-эланна йасакх йала йезаш йу-кх!..
Изза хаттар шега деллачу Хин-элане а к1оршаме жоп лора:
-Ломан-элана мах бала безаш йу-кх!..
 Иштта цхьанна а йасакх ца луш, к1елхьара йолура хешт. Цундела хешт б1аьста баса а ца йолу-шен ц1оканан аьхна, месала  чо ца хуьйцу цуо.
    

Гочдинарг: Абубакаран Зайндин йо1 Пет1мат.

11.11.2026


Сто умов (оригиналы)
(Челканская сказка)

     Как стало тепло, прилетел журавль на Алтай, опустился на родное болото и пошёл плясать! Ногами перебирает, крыльями хлопает.
     Бежала мимо голодная лиса, позавидовала она журавлиной радости, заверещала:
     — Смотрю и глазам своим не верю — журавль пляшет! А ведь у него, у бедняги, всего только две ноги.
     Глянул журавль на лису — даже клюв разинул: одна, две, три, четыре лапы!
     — Ой, — крикнула лиса, — ох, в таком длинном клюве ни одного-то зуба нет.
     Стоит улыбается, а зубов у неё не сосчитать!
     Журавль и голову повесил.
     Тут лиса ещё громче засмеялась:
     — Куда ты свои уши спрятал? Нет у тебя ушей! Вот так голова! Ну, а в голове у тебя что?
     — Я сюда из-за моря дорогу нашёл, — чуть не плачет журавль, — есть, значит, у меня в голове хоть какой-то ум.
     — Ох и несчастный ты, журавль, — две ноги да один ум. Ты на меня погляди — четыре ноги, два уха, полон рот зубов, сто умов и замечательный хвост.
     С горя журавль вытянул свою длинную шею и увидел вдали человека с луком и охотничьей сумой.
     — Лиса, почтенная лиса, у вас четыре ноги, два уха и замечательный хвост; у вас полон рот зубов, сто умов, — охотник идёт. Алтайские сказки!! Как нам спастись?!
     — Мои сто умов всегда сто советов дадут.
     Сказала и скрылась в барсучьей норе.
     Журавль подумал:
     — «У неё сто умов», — и туда же, за ней!
     Никогда охотник такого не видывал, чтобы журавль за лисой гнался.
     Сунул руку в нору, схватил журавля за длинные ноги и вытащил на свет.
     Крылья у журавля распустились, повисли, глаза как стеклянные, даже сердце не бьётся.
     — «Задохся, верно, в норе», — подумал охотник и швырнул журавля на кочку.
     Снова сунул руку в нору, лису вытащил.
     Лиса ушами трясла, зубами кусалась, всеми четырьмя лапами царапалась, а всё же попала в охотничью суму.
     — «Пожалуй, и журавля прихвачу», — решил охотник.
     Обернулся, глянул на кочку, а журавля-то и нет! Высоко в небе летит он, и стрелой не достанешь.
     Так погибла лиса, у которой было сто умов, полон рот зубов, четыре ноги, два уха и замечательный хвост.
     А журавль одним своим умишком пораскинул и то смекнул, как спастись.

 Догадливая выдра
 (Шорская сказка)
     Поглядишь, так зверям и птицам вроде совсем больно и беззаботно живется: нет среди них ни родовитых князьков, владеющих самыми обильными и добычливыми угодьями, ни богачей, жадных и хитрых, закабаляющих вечно своих бедных родичей долгами и обманом. А все-таки и им приходится ежегодно и выкуп за себя выплачивать, и дань в срок приносить: птицам - своими перьями, а зверям - шерстью. Ведь каждую весну все звери-птицы линяют - скидывают с себя теплые пушистые шубы или свое зимнее оперение. Вот этой одежкой или украшениями они и платят албан - дань и повинность духам - хозяевам земли и воды. Живущие на суше звери и птицы хозяевам гор и тайги албан выплачивают, обитающие в воде - хозяевам рек и озер дань несут...
     Из зверей только одна выдра ни горному, ни водяному хозяину албан платить не желает, хитро от него увертывается. Она ведь попеременно то на берегу, то в воде живет. И когда Хозяин горы ее спросит:
     — Где ты, зверюга, проживаешь?
     Выдра лукаво отвечает:
     — В воде живу!
     А когда Хозяин реки допрашивает:
     — Где ты, красавица, обитаешь?
     Она в ответ:
     — В тайге, на горе жилище мое!..
     Когда Хозяин горы сердито ее к ответу требует:
     — Кому ты, непокорная, албан платишь?
     Выдра, посмеиваясь в усы, говорит:
     — Хозяину реки должна платить!
     А спрашивающему о том же Хозяину воды дерзко отвечает:
     — Хозяину горы я должна дань приносить!..
     Так ни тому, ни другому албана и не платит. Поэтому выдра весной и не линяет - красивой и пышной своей шерстки не меняет...


Рецензии