Незаконное потребление наркотических средств, психотропных веществ и их аналогов причиняет вред здоровью, их незаконный оборот запрещен и влечет установленную законодательством ответственность.

Благородство

Ясаев Мовла. Яхь
 Перевод с чеченского

   


       Подобно линяющему снежному  барсу, в начале весны  Кавказские горы  стряхивают с себя вековое обветшалое одеяние, пробуждаясь к жизни. Поля тоже  накрылись зеленым ковром.
         Жил в нашем селении статный, вошедший в пору зрелости, но еще не женатый молодой человек по имени Абдулла. Не выделявшийся среди других особой красотой или статью. Напротив, из-за худобы лица среди сверстников казался даже несколько хрупким. Однако своим честным трудом, прекрасными манерами и благородством  умел завоевать любовь людей. «В работе не ленится, парень расторопный, и в деле, и в обхождении хорош», — так отзывались о нем односельчане. Абдулла пользовался уважением жителей села. И  сам всей душой любил свой народ.
      На окраине  села жила девушка, за которой он давно ухаживал и на которой собирался жениться.
      В последнее время Абдулла оказался в непростом положении: он видел, что чувства Сапият к нему словно омрачились, при встрече она не говорила всей правды, а сердце не позволяло ему самому настаивать и просить ее назначить день свадьбы.
Нежелание первым заговорить о сроке свадьбы имело для него свою причину: ему было не по нраву уступить девушке первенство (проиграть в «яхь»). Но порой эта гордость казалась Абдулле неуместной и напрасной.
      Да и уместно ли вообще это соперничество — молодому мужчине, которому кажется, что своей отвагой и силой он способен догнать даже загнанного волка, состязаться в гордости с нежной девушкой, подобной юному, тонкому побегу?
      На свидание с девушкой  у речки или родника  в те времена обычно ехали на нарядно убранном коне. На скачках колхозный конь, за которым ухаживал Абдулла, не раз приходил первым.
     Однажды вечером  и  он оказался  у воды. Родник, куда девушки ходили за водой, находился на верхней окраине села, уже за околицей. В тот вечер у истока родника собралось много народу, некоторые были верхом.
     Немало девушек стояло там, слушая красивые речи молодых людей; у одних кувшины уже наполнены, у других — ещё пусты. Пока они так стояли и щебетали на разные голоса, словно весенние птицы в лесных чащах, разговоры  внезапно оборвались на полуслове. Все застыли на месте, словно вкопанные, уставившись в одну сторону. Взором не объять простирающуюся  степ. По дороге  ведущей в село, приближался какой-то сильный шум-гам. Сквозь  гул  отчетливо прорезался тонкий, пронзительный женский крик. А вдоль дороги, словно смерч, катился огромный клуб пыли.
      Не понимая, что происходит, юноши и девушки стояли и растерянно смотрели вдаль. Наконец кто-то из них произнес: " По-моему, это едут люди, похитившие невесту".
    Оказалось, что  с таким грохотом мчится запряжённая парой лошадей тачанка. Однако на облучке никого не  видно.
— Как же везут невесту, если на передке никого нет? — удивился другой.
— Ты прав, — отозвался третий, — похоже, лошади понесли, и в тачанке, кроме насмерть перепуганной, обезумевшей от страха кричащей женщины, никого нет.
Испуганные кони несли тачанку, словно ураган сорванный перекати-поле. Они мчались так стремительно, что повозка, казалось, отрывалась от земли и летела по воздуху, а оттуда отчётливо доносился пронзительный крик женщины, взывающей о помощи ко всему свету.
— Надо попытаться остановить лошадей.
— Как?
— Выйти всем навстречу и преградить дорогу. А когда кони поравняются, размахивая папахами и руками, с громкими криками попытаться их осадить — будь что будет.
— Так делать нельзя, — возразил другой. — Если мы встанем на пути, лошади, наткнувшись на нас, резко шарахнутся в сторону, тачанка перевернётся и пойдёт кувырком, а женщина в ней неминуемо погибнет. Нам нужно разделиться на две группы и встать вдоль дороги по обе стороны. Как только упряжка окажется между нами, мы должны одновременно броситься к ней и постараться схватить вожжи. А кому повезёт ухватиться за гриву, тот пусть вскочит на коня и попытается их остановить.
    Испуганные лошади не стали дожидаться, пока люди между собой договорятся. Они ещё больше распалились оттого, что один размахивал шапкой, а другой громко  Словно подхваченные ветром, кони пронеслись мимо, унося за собой леденящий крик женщины, побледневшей от ужаса.
      Прижимая своего быстрого скакуна вплотную к упряжке тачанки и выравниваясь с ней, Абдулла надеялся дотянуться до вожжей.Он понял, что даже если бы вожжи оказались у него в руках как положено, ему не хватит сил остановить одновременно и этих обезумевших, понесших лошадей, и собственного коня, закусившего удила наравне с ними.Времени на раздумья у  Абдуллы  не оставалось. Тачанка вот-вот должна была ворваться в село. А там, в центре аула, прямо на дороге постоянно играли большие ватаги детей, а если эти кони на таком ходу влетят в село, не одна мать зальётся горькими слезами.
     Прижав дуло пистолета к уху ближней к нему лошади, запряжённой в тачанку, Абдулла нажал на спусковой крючок. Вскинув головой, словно отгоняя мух, раненый конь сбился с шага. Смертельно раненному скакуну не удалось долго сохранять свой бешеный бег. Постепенно слабея, он наконец рухнул на землю у самого въезда в первый квартал села. Второй конь тоже остановился — тщетно пытаясь утянуть за собой повозку вместе с павшим товарищем, он замер от безысходности, ошеломлённый, ничего не понимая и тревожно фыркая.   Верный скакун Абдуллы, приученный чутко улавливать малейшие желания седока, без труда замедлил ход, едва почувствовав намерение всадника.
      Моментально собралась толпа. Тачанку и уцелевшего коня люди увели со двора дороги. Пожилые женщины, проявив присущее им великодушное милосердие, а молодые — расторопность, помогли добраться до дома девушке, находившейся в повозке.
     Вернувшись домой и расседлав коня, Абдулла  лёг спать, не проронив ни слова. Он не знал, как односельчане расценят его поступок — то, что он застрелил лошадь. Больше всего он боялся, что люди истолкуют это превратно. К тому же его сильно тревожило, что скажет отец.
    Отец Абдуллы, Дуда, узнал о произошедшем в селе лишь на следующий день после полудня. Обо всём ему без утайки рассказала Халипат. Она привела нарядного, осёдланного коня, привязала его к коновязи в качестве подарка для Абдуллы, поблагодарила отца за такого сына и ушла домой. Но Дуда был не из тех мужчин, кто легкомысленно относится к подобным вещам. Он обладал острым умом и глубоким пониманием жизни, поэтому сказал сыну: "Если одну лошадь мы убили, а другую примем в дар, это обернётся для них слишком большим убытком. Убитую уже не воскресить, но её гибель нельзя считать ущербом, ведь ты сделал это, чтобы предотвратить куда более страшную беду. Отведи и верни им этого коня. А за павшую лошадь, даже если возместить её нам будет нелегко, я обязательно расплачусь".
      Абдулла отвёл коня и вернул его хозяевам. Справившись о здоровье девушки, он, несмотря на самые искренние и настойчивые приглашения зайти в дом, отказался и повернул назад, сказав, его ждут неотложные дела.
Родные Халипат не могли до конца понять, по какой причине он отверг их подарок. Поэтому женщина передала ему: «Назови сам подарок, который придется тебе по душе». Когда же Абдулла не назвал ничего,  ее родственники знавшие, что парень уже давно ухаживает заее дочерью, дали понять, что догадываются, не саму ли девушку он желает получить в награду.
      Именно Сепият спас Абдулла от верной гибели, когда та возвращалась из гостей, а испуганные лошади, сбросив кучера с облучка, понесли тачанку.
Именно она несколько лет подряд обнадеживала Абдуллу обещаниями выйти за него замуж, но в последнее время отдалилась и стала с ним холодна, словно осеннее солнце.
      Теперь же Абдулла не решался заговорить с ней напрямую и потребовать: «Ты должна выйти за меня, назначь срок». Он опасался, что девушка подумает, будто он требует плату за свое спасение. Не будь он тем, кто вырвал ее из рук смерти, он бы без стеснения поговорил с ней о будущем, но теперь слова застревали у него в горле от страха, что она истолкует его чувства превратно.
И вот теперь, спустя долгие годы ухаживаний, после множества ссор и примирений, когда их отношения не раз менялись, до него дошла весть, словно прочитавшая его самые сокровенные мысли: «Если ты согласен, забирай девушку».
Эта новость принесла Абдулле огромную радость, в те дни душа его ликовала. Но радость эта была омрачена тревогой: он не знал, сказаны ли слова «если согласен, забирай девушку» по доброй воле самой Сепият.
 «...Откуда мне знать, согласна девушка или нет? Разве достаточно одного моего желания жениться, если сама она против? Сначала нужно увидеть ее, спросить у нее самой. От нее самой узнать, что у нее на душе...» — такие думы роились в юной голове. Ведомый этими мыслями, он пытался повидать Сепият, поговорить с ней, посоветоваться. Но по какой-то веской, непонятной Абдулле причине Сепият наглухо затворилась дома: даже когда ее звали, она не выходила ни к речке за водой, ни к соседям. Поговорить с ней самой так и не вышло. Зато удалось перемолвиться словом с ее невесткой. Та подтвердила, что дошедшая до него весть — правда, и Сепият согласна. Но когда Абдулла попросил устроить ему встречу с самой девушкой, невестка ловко отговорилась, сославшись на то, что та сильно больна и слегла.
Как ни старался Абдулла повидать девушку, все его попытки оказались тщетны.
     В прекрасных традициях, в благородстве и неустанном труде росла молодая семья этой женщины, имевшей такую дочь. Отец  Эдилсолты и Сепият  скончался, когда они были совсем маленькими. Но  мать прошла свой путь так, что ни одна живая душа не посмела назвать ее детей сиротами. Халипат была женщиной хваткой и трудолюбивой. Односельчане по-доброму завидовали этой дружной и счастливой семье. За все шестнадцать лет вдовства никто не мог произнести слово «вдова» по отношению к Халипат. Каждый с искренним уважением ставил ее выше иного мужчины. Ни перед кем не склоняя головы и никому не жалуясь на судьбу, она вырастила детей такими воспитанными и работящими, что любой мог позавидовать.
И сама мать радовалась и гордилась своими нежными, славными детьми. Им казалось, будто весь мир существует ради них — так светло и ласково улыбалась им жизнь. Если на душе становилось  тяжело от какой-нибудь печали или беды, стоило лишь увидеть кого-то из этой семьи и перекинуться с ним парой слов, как тоска отступала, словно ты очнулся от дурного сна, а их светлая жизнерадостность невольно передавалась и тебе.
Всякий, кто видел их в ту пору, поклялся бы, что никто из них никогда не состарится.
    Сын Халипат, Эдилсолта, недавно женился. А Сепият уже вошла в ту пору, когда девушка на выданье. Во всем селе не нашлось бы никого, кто мог бы поспорить с ней красотой. И эту красоту еще ярче украшало то, что в любом деле девушка была расторопна и ловка.
       Был у Эдилсолты в их селе один друг по имени Ахъяд — такой же, как и они, любитель повеселиться и погулять. Статный, пригожий лицом и острый на язык. Во всем ауле, казалось, не сыскать парня, который танцевал бы лучше него. Свадьба или вечеринка без Ахъяда выглядела пасмурной, словно ненастный день. Он будто нарочно создан  для того, чтобы украшать собой любое игрище. Даже старики, привыкшие любоваться молодежными гуляньями, не находили особого вкуса в празднике, если там нет этого весельчака.
Однако не только восторг односельчан вызывал он к себе.  Ахъяд откровенно пренебрегал трудом. Руки его, не знавшие работы, были нежными, словно у трех-четырехлетнего ребенка.
     Весной, во время полевых работ, или осенью, в страду уборки богатого  урожая, когда сельчане проворно суетилась, то и дело утирая пот со лба, Ахъяд вышагивал по центру аула в начищенных, блестящих, точно смазанные маслом рога вола, сапогах. Он поминутно смахивал с них пыль кусочком черного бархата, который всегда носил в кармане, и в душе свысока, с тайным пренебрежением поглядывал на своих сверстников, крутившихся в работе в клубах пыли и пота.
Заметив, что из-за его уклонения от общих колхозных дел односельчане начинают к нему охладевать, Ахъяд порой, скрипя сердцем, все же выходил в поле, но всегда оказывался в самых последних рядах. Встав в строй со сверстниками, он не работал, как другие, а лишь травил байки и попусту убивал время.
       За то, что он всегда ходил так осторожно и бережно, будто боялся разбить яйцо, среди сверстников к нему само собой приклеилось прозвище «Заббари» (Неженка). Имени «Ахъяд» можно было даже не называть — по этому прозвищу его в селе знали куда лучше.
      И все же Эдилсолта не желал по своей вине разрывать с ним дружеские отношения и продолжал поддерживать их.
      Они дружили  с тех пор, как Эдилсолта женился. На вечеринках и свадьбах, у родника, куда девушки ходили за водой, или в соседнем селе, куда ездили проведать приглянувшуюся горянку, — эти двое всегда были неразлучны. Все односельчане знали о крепких узах их дружбы.
       Да и сама женитьба Эдилсолты во многом удалась благодаря счастливому сватовству Ахияда, умевшего украсить беседу плавной речью и метким словом. Наверное, поэтому сноха питала к нему особую симпатию и выделяла его среди всей мужниной родни, считая самым дорогим гостем.
      После женитьбы мысли Эдилсолты, прежде занятые лишь гуляньями да вечеринками, обратились к работе. Но то, что он остепенился и отошел от прежних забав, ничуть не отдалило друзей друг от друга.
     Все свободное от работы время,  а у Ахияда его было в избытке,  он неизменно проводил в доме Эдилсолты. Сноха всегда искренне радовалась его приходу. Пока он гостил у них, она старалась во всем угодить деверю, заботясь о его покое и уюте.
То ли из-за этой приветливости и учтивости молодой хозяйки, то ли по какой-то иной причине, но какая-то неведомая сила, словно накинув на шею аркан, тянула друга в этот дом — сила, до конца не понятная даже ему самому. Как говорится в народе, здесь он нередко и ночевал. И  ему совсем не важно, дома ли сам Эдилсолта. Он мог заявиться и в самый разгар дня — нарядный, в начищенных до блеска сапогах, стараясь не сесть лишний раз, чтобы, упаси бог, не посадить пятно на одежду. С тех пор как друг обзавелся семьей, Ахияд все реже заглядывал на свадьбы и вечеринки, словно весь праздник его жизни переместился под крышу этого дома.
     Из-за спешной работы Эдилсолту редко удавалось возвращаться домой, и порой ему приходилось проводить на выезде по несколько дней и ночей. В такие дни, чтобы в хозяйстве не было упущений,он уезжал, поручив присмотр Ахъяду и попросив его оставаться у них на ночлег.
           Под песни, которые напевали Сепият и её невестка, Ахъяд перебирал струны дечиг-пондара, скрашивая сладостное время, проведённое вместе. Эти прекрасные часы казались им средоточием всей красоты и сладости мира — словно всё земное очарование вдруг вместилось в  четыре стены.
    Некоторые сельские девушки  заметно огорчались, заметив, что Ахъяд отдалился: он перестал приходить вечерами к реке и заглядывать на молодёжные посиделки. Но Сепият нисколько не печалилась оттого, что им досталась такая досада — лишь бы её собственному сердцу было отрадно. Она всем сердцем дорожила этой сладкой порой, что они проводили под отцовским кровом. И за это своё, как ей казалось, ощутимое счастье Сепият готова была бороться с кем угодно и какой угодно ценой.
Однажды вечером, проводив Ахъяда, Сепият сказала невестке: "Дорого бы я дала, чтобы этот Ахъяд не был другом нашего Эдилсолты. До чего же лишняя эта дружба, без неё вполне можно было бы обойтись".
Слова золовки словно обожгли невестку. Крайне изумлённая, она бросила своё занятие, подсела к ней поближе и, пристально глядя в глаза, будто пытаясь понять, правду ли она услышала, спросила: "Что это ты такое говоришь?"
— А то и говорю, что мы с Ахъядом любим друг друга. Теперь поняла?
 Ты это всерьёз говоришь или шутишь? Ты вообще в своём уме?
– Разве что смерть одного из нас – меня или его – может стать причиной разрыва нашей привязанности. Вот тебе, невестка, моя истинная правда.
– Ой, чтоб мне сгинуть, Боже мой! Да как же такое возможно?! Ведь вся округа знает о дружбе между ним и твоим братом. Неужели ты не понимаешь, как сильно опозоришь родного брата? Как это вообще может быть?..
– Да перестань ты! Родство не отдалило бы их дружбу, а лишь укрепило. Главное то, что мы оба запали друг другу в душу так, что порознь нам уже нельзя.
– И давно у вас? Это крайне непристойное дело! Постой, да чем же ты занималась до сих пор, скрывая всё это? Нужно немедленно отвадить его от нашего дома! И к тому же… об этом деле придётся рассказать твоему брату…
– Держи язык за зубами! Большего от тебя и не требуется. Остальное всё уладится само собой. Я уже не настолько мала, чтобы не ведать, что творю.
    Прислушавшись к своему сердцу, Ахъяд и сам давно понял, что узы дружбы стали ему в тягость. Подобно снежинкам, тающим под лучами солнца в пору вступления весны в свои права, их сердца растопил свет любви. Бывали дни, когда свекровь уезжала на базар. Молодая невестка то и дело выходила во двор по хозяйским делам. Кто знает, сколько юных душ в самый неподходящий момент закружила в омуте любви безрассудная молодость?
       Ахъяд внезапно перестал бывать у них в доме, хотя, казалось, никто не причинил ему никакой обиды. Более того, он начал избегать друга, изо всех сил стараясь не попадаться ему на глаза.
…Утаить от невестки, что она назначила возлюбленному  свидание, Сепият не смогла и рассказала ей обо всём начистоту.
       Если до сих пор это дело воспринималось мягко, с шутками да прибаутками, то теперь, когда всё обернулось всерьёз, невестка не на шутку перепугалась. Ей казалось, что за готовящееся вероломство муж первым делом спросит с неё: «Разве не ты была рядом и слышала каждый их вздох? Почему не дала знать вовремя?» Кроме того, желание уберечь мужа от людских пересудов и насмешек было отнюдь не напрасным. Перед её глазами начали всплывать мрачные картины горьких последствий, которые могли обрушиться на её жизнь. Ища способ предотвратить всё это, невестка, улучив удобный момент, обо всём начистоту рассказала мужу о готовящемся сговоре, но, чтобы не оказаться виноватой перед золовкой, взяла с него клятвенное обещание сохранить их разговор в тайне.
     Это известие  глубоко ранило Эдилсолта. Даже во сне ему не могло привидеться, что подобное может произойти. Этот солнечный мир, в котором он успел прожить так мало, но в котором находил столько радости, вдруг стал для него горче желчи. Жизнь разом потеряла всякий вкус. В голове роились тысячи мыслей. Он в равной степени пылал гневом и на вероломного друга, и на коварную сестру.
Молодое  сердце Эдилсолта вопрошало: «Да как же такое возможно: называть себя моим другом, ночевать в моем доме, делить со мной одну трапезу, есть пищу, приготовленную руками моей сестры… и в то же самое время тайно ухаживать за ней? Вот оно, выходит, в жизни-то та самая пословица, которую люди повторяют в насмешку: „Друг брата — возлюбленный сестры“. Не искренней дружбой он был связан со мной, а сплошным притворством. Не будь это так, он не стал бы за моей спиной волочиться за моей сестрой. Пусть бы любил! Разве я что-то говорю против? Любовь всегда берет верх — это известно, в этом нет вины. Но ты же перестань переступать порог моего дома! Постарайся отдалиться от меня. Я бы все понял, обо всем бы догадался. А там… Нет же! И сестра моя оказалась не из тех, кто станет беречь честь брата и страшиться его позора. Ни одного из них не заботило, что обо мне заговорят люди. А, ведь,  мне предстоит ходить среди людей, смотреть им в глаза! Если из моего дома выйдет такая распущенность, люди перестанут ставить в грош и мои слова, и меня самого — пусть даже и не скажут мне этого прямо в лицо. За спиной они будут шептаться, что любовь между моим другом и моей сестрой зародилась под моей крышей, в моем доме, за моим же столом. Кто знает, найдется и такой злой язык, который скажет, что случилось это чуть ли не на моей постели…» — так кипели и бурлили гневные мысли в юной голове брата.
Отяжелевшая  голова Эдилсолта бессильно опустилась на руки.
«„Сердечный друг моего брата — и мой брат“, — бывало, говорила моя сестра, — мелькнула одна мысль. А следом другая: — „Сестра моего лучшего друга — и моя сестра“, — твердил друг. Выходит, оба они водили меня за нос! Где же эта преданная дружба? Сплошное предательство! Они просто насмехались надо мной. Моя мать, оставшись вдовой, с таким трудом берегла наш очаг от людских пересудов, а теперь, когда забота о доме легла на мои плечи, эти двое решили выставить нас на всеобщее посмешище! Не бывать этому сватовству! Если не удастся остановить это иным путем, я положу голову к ногам одного из них. Но не позволю людям злословить обо мне и о моем роде — лучше я сам лягу в могилу, пусть мое тело отнесут на кладбище!» — такие яростные, безжалостные мысли метались в голове Эдилсолта.
Друг, которого он так сильно любил, и сестра, которая прежде была ему так дорога, в одночасье превратились в глазах Эдилсолта в лютых врагов.
Выросший без отца он взрослел, чутко прислушиваясь к светлым наказам матери и учась у её мудрых советов. Мать всегда наставляла его: советуйся со старшим, с предводителем рода, и внимай его словам. Эдилсолта был джигитом, исполненным отваги — ни одно дело, за которое он брался, не оставалось незавершённым. И всё же, всякий раз, когда в споре вспыхивали резкие слова, он сам говорил людям: «Мужчина должен быть терпелив». Когда же однажды в пылу ссоры разгневанный человек воскликнул: «Эй, къонах, как же мне сдержаться, ведь он обидел меня, он лжёт, и я в гневе на него?!» — Эдилсолта спокойно ответил: «Если бы ты не был разгневан, терпение тебе бы и не понадобилось. Ведь сдержанность стоит второй в ряду главных добродетелей настоящего мужчины. Прояви же терпение!» И теперь, когда черёд испытать собственную выдержку настал для него самого, сквозь застилающий глаза гнев в памяти всплывали те самые слова, которыми он прежде наставлял других.
     Было и ещё кое-что, о чём он знал и что никак не отпускало его, снова и снова кружа в мыслях: сияние любви, вспыхнувшей между молодыми, затмевало для них всё остальное на свете. Он и сам лишь недавно, совсем ещё недавно, в полной мере познал испепеляющую силу этого чувства. И когда в голову приходили подобные мысли, вина влюблённых в его глазах словно таяла, и душа начинала их оправдывать. «Но нет, счастья от этой любви, зародившейся под кровом моего дома, им не видать!» — такими словами всякий раз обрывались его примирительные раздумья.
Долгое время провёл Эдилсолта в своей кунацкой, советуясь сам с собой и переходя от одной думы к другой. Он перебирал струны дечиг-пондара, на котором умел так проникновенно играть, и тихо, с тоской напевал:
Вечерами делюсь я думой
С подножьем нашей печи,
По утрам поверяю тайны
Белым стенам родного дома.
Коль нет по соседству
Двоюродного брата — сына дяди,
Коль нет на чужбине
Верного друга рядом, —
Кому же поведаю я
Тяжесть дум моих?
Кому же изолью я
Скорбь, что сжимает грудь?

      Сколько бы он ни размышлял, поняв, что не может остановиться на каком-то одном решении, Эдилсолта отправился посоветоваться со старшим в их роду, с тамадой. Он без утайки поведал старейшине о деле, с которым пришел. Не скрыл он от старшего и свое последнее, твердо принятое решение на случай, если не удастся расстроить это сватовство иным способом.
Выслушав, тамда отпустил его, сказав: «Я подумаю и дам знать, что нужно делать».
Тем же вечером старейшина позвал к себе Халипат и поговорил с ней. А на следующий день он завел разговор с Эдилсолтом.
– До сих пор на наш дом не падало бесчестье. Мы жили, остерегаясь людского осуждения. И впредь, насколько хватит сил, постараемся уберечься от дурной молвы. На моей памяти ни в нашем доме, ни в нашем тейпе не было ни одного кровинка-изгнанника. Быть кровником — значит умереть заживо; когда я вижу человека, убившего другого и ставшего изгнанником, мне кажется, будто я увидел ползучую змею. Я знаю, что и люди смотрят на это так же. Кровник навлек и будет навлекать на себя проклятие людей. В этом твои помыслы неверны. Мы всегда жили в ладу с людьми, и люди ладили с нами; от нас односельчанам не было ни беды, ни обиды. Согласие и мир — наша главная цель. Однако мы не станем искать такого примирения, при котором над нами творят несправедливость. Подобную уступчивость многие считают слабостью. А такой слабости за нами до сих пор не водилось, и не думаю, что она появится впредь…
      Эдилсолта стоял, опустив взгляд перед стулом, на котором сидел старейшина, и внимательно вслушивался в его речь, словно боясь пропустить и не уловить ни единого слова.
     Подавшись всем корпусом вперед со стула, на котором сидел, и указав пальцем на собеседника, тамада продолжил.
— Ты не хочешь, чтобы наша сестра выходила замуж за сына этого Гайрбека, из-за того что он, называясь твоим другом, свободно входил в наш дом. В этом ты прав. Так и положено по вайнахским обычаям. Если судить по прекрасным чеченским традициям, они задумали нехорошее дело. В этом они не правы. Мы не спрашиваем, за что девушка любит парня, и не запрещаем парню любить девушку. Мы не встаем на пути любви. Мы говорим лишь о том, что зарождение этой любви под нашим кровом — неправильно. Поэтому мы считаем это сватовство невозможным.
Судя по разговорам, их чувство друг к другу зашло уже довольно далеко. Говорят, наша сестра твердо решила выйти за него. Но если мы допустим этот брак, люди будут показывать на нас пальцем. Поэтому это сватовство необходимо расстроить...Чтобы не навлечь на себя позор и не стать посмешищем в глазах людей, я вижу только один выход: нашу сестру нужно выдать замуж за Абдуллу, сына Дуды. Говорят, до того как случилось это вероломство, она сама подумывала выйти за него и принимала его ухаживания. Да и он ухаживал за ней с намерением жениться. Пока не настал назначенный сыну Гайрбека срок, нужно поскорее выдать девушку за Абдуллу. Так мы убережемся от людских пересудов, а девушка выйдет за того, к кому когда-то сама питала чувства. К тому же, как известно, Абдулла — человек достойный, воспитанный, благородный и уважаемый.
     Отсюда и пошла весть: «Если ты согласен, пришли людей, чтобы увезти её». Однако Абдулла не знал, откуда, как и почему это началось — всё случилось совершенно неожиданно и показалось ему каким-то поспешным.
Поразмыслив,все же  решил, что девушка посоветовалась с матерью, та спросила брата, и это сватовство происходит с общего согласия родных. Но тут же в нём просыпались сомнения: «Если всё так, почему же сама Сепият не сказала мне об этом прямо?» Впрочем, он отбрасывал эти мысли: «Сколько у девушек своих обычаев и причуд — сколько ни думай, не постигнешь. Наверняка одна из них и удерживает Сепият от того, чтобы сказать мне всё самой. Разве недостаточно того, что вестник — человек надёжный, и он подтвердил, что всё делается с согласия всей семьи?»
Абдулла несколько раз пытался увидеться с ней. Однако, по всей видимости, какие-то веские, непонятные ему причины не позволили этой встрече состояться.
Он поверил в общее согласие её семьи, он и передал через сватов вопрос: когда им следует приехать за невестой.
      Брат заранее всё продумал и приготовил ответ на этот вопрос. Через свою жену он выведал, на какую ночь Сепият назначила побег. На ту же самую ночь он и позвал сватов от Абдуллы. Люди Ахъяда должны были прийти после ночной молитвы, а Эдилсолта назначил время на ранние сумерки.
     Он  скрыл от сестры, что знает о её уговоре с Ахъядом. Поэтому девушка была уверена, что её тайна надёжно хранится. Она и не подозревала, что сегодня вечером за ней, ничего не зная друг о друге, собираются прийти с двух сторон.
Сепият безгранично доверяла невестке. Следуя за ней, она в сумерках смело вышла навстречу приехавшим, уверенная,  что тихо, без лишнего шума убегает замуж по любви. Но на деле брат и мать сами подстроили ей этот тайный выход, сделав всё так, чтобы сестра ни о чём не догадалась.
      В скупом лунном свете проступили мужские силуэты. В условленном месте, ожидая выхода девушки, стояли четверо или пятеро мужчин. Передав им девушку и пожелав счастливого пути, невестка поспешно вернулась в дом. Один из друзей жениха накинул на невесту бурку, юноши окружили её и удалились.
      В ночном полумраке Сепият украдкой оглядывалась по сторонам, пытаясь отыскать глазами Ахъяда. Она поняла, что идущий рядом с ней справа — не Ахъяд. Невеста бросила взгляд на спутника слева, надеясь, что это он. Но этого человека она вообще не знала. Ей захотелось разглядеть того, кто шел впереди. Однако его походка не походила на походку того, кого она искала. «Кто же из этих двоих, что идут следом, Ахъяд?» — не успела Сепият подумать, как они добрались до места назначения…
      Во дворе Абдуллы гремела большая свадьба. Народу собралось много. За занавеской в углу уже стояла невеста. Играла гармонь, бил барабан, раздавались хлопки, люди пускались в пляс — от мала до велика все веселились на славу. И пожилые женщины, и молодые не сводили глаз с невесты за занавеской. Даже если они видели эту девушку еще вчера, сегодня, когда она стала невестой и встала в угол, старшие женщины по обычаю разглядывали ее с особым вниманием — словно заново учились тому, как самим когда-то приходилось так стоять.
Но юную невесту, ради которой и затеялось это пышное торжество, праздник ничуть не радовал. С горечью она осознала, что ее предали. Тысячи мыслей роились в ее голове. Но выхода она не находила. Трезво оценивая свое положение, она ясно понимала: своими силами дело уже не поправить, всё кончено. И все же она не теряла надежды, уповая на милость Всевышнего. Если представится случай, она была готова даже бежать…
      Взоры всех присутствующих были прикованы к невесте за занавеской. Она знала, что, как бы ничтожен ни был повод, снохи и соседки еще долго будут попрекать ее этим и перемывать ей кости.
       Счастливые мечты, с которыми девушка  выходила из дома, собираясь замуж, обернулись горькой отравой, едва она увидела Ахъяда, танцующего на свадьбе с другой девушкой. В тот же миг Сепият вскрикнула — так, что на свадьбе не все и расслышали, — выкрикнула имя Ахъяда и, лишившись чувств, рухнула на пол за своей занавеской.
       Языки у местных сплетниц тут же зачесались: они вынесли из-за свадебной занавески свежую пищу для пересудов и принялись раздувать ее. Для этих длинных языков не осталось тайной ни то, что Сепият с Ахъядом задумали втайне, словно воры на промысле, ни жестокий приговор, который вынесли девушке ее опекуны. Любительницы поболтать не поленились и, не утаив ни единой подробности, быстрее пули донесли всю правду до Абдуллы.
       А он  знал три вайнахских обычая и способа женитьбы: умыкание невесты, сватовство и брак по взаимной любви и согласию. Первые два пути он для себя решительно отверг: в душе он над ними посмеивался, а среди юношей и девушек открыто их порицал. В мыслях своих он всегда выбирал для себя одно — женитьбу по любви и согласию.
      Но когда он выслушал всё и узнал истинное положение дел, то обнаружил, что случившееся с ним не укладывается ни в один из этих путей. «Эту девушку не умыкнули, но и сосватанной её не назовёшь, а уж по любви и согласию она и подавно не пришла. Её привели обманом, — говорил Абдулла сам себе, — и обманули её собственные опекуны. Но, как ни крути, невинным здесь не остаюсь и я. Сложилось нечто не имеющее ни пути, ни подобия. И теперь вывести это дело на правильную дорогу — мой долг». Абдуллу закружила вьюга тяжёлых раздумий.
«Сегодня я чувствую, что судьба этой девушки связана со мной. По нынешним нашим обычаям, моя личная воля в этом вопросе уже потеряла силу. Пожалуй, против такого поворота и сама девушка вряд ли смогла бы восстать. Но даже если так, я не имею права, поддавшись бесплодным порывам сердца, нарушить сегодня кодекс чести чеченского мужчины. Мужество человека люди измеряют не его словами, а его поступками и благородством», — твердили ему мысли.
Подобно учащённо бьющемуся сердцу, лихорадочно работал юный разум Абдуллы.
В подобных случаях, когда в голове роилось множество разных путей, Абдулла обычно советовался с родными, чтобы выбрать верный. Но если он твёрдо знал, что стоит на правильной дороге, то не спрашивал совета даже у старших. А чтобы пройти путь чести до конца, он никогда не жалел ни сил, ни отваги.
      Мысли  твердили ему: «Разве неправда, что Сапият своими устами произнесла: "Когда придёт пора выходить замуж, я не пойду ни за кого, кроме тебя!"? Разве неправда, что несколько лет она принимала мои ухаживания, что ни на вечеринках, ни у родника ни с кем, кроме меня, ей не было радости?.. Разве не по обоюдному согласию, по любви, после того как они сами прислали весть, состоялось это сватовство? Как же Сапият может быть не рада этому браку?»
Но тут же он снова бередил свою душу: «Если бы это было так, увидев на свадьбе танцующего Ахъяда, она бы не вскрикнула и не упала без чувств. Нет, это неправда. Девушка  не согласна на этот брак». Когда эта мысль приходила ему в голову, Абдулла чувствовал себя так, словно среди сладкой черемши ему попался горький стебель полыни. Но поскольку он искал правду и стремился докопаться до истины, то, походив из стороны в сторону, вновь и вновь возвращался к этим горьким сомнениям.
     Так, направляя свои разбегающиеся мысли по следу истины, Абдулла провёл часть ночи.
       Когда золовки и собравшиеся в доме соседки по одной, по две разошлись, оставшаяся в комнате в одиночестве Сапият тоже погрузилась в тяжёлые думы — тем более что сегодня была первая брачная ночь, когда должен был войти муж. То ей приходила мысль выскочить за дверь и убежать, то начинало казаться, что лучше наложить на себя руки. Потом она решала рассказать всё Абдулле как есть и искать спасения у него. Сапият верила в благородство и мужество Абдуллы, знала, что он парень чести. Вспоминая всё то долгое время, когда он ухаживал за ней и они поверяли друг другу сокровенные тайны, девушка хотелось верить, что Абдулла не примет любовь без взаимности и согласия.
       Глубокой ночью, когда все люди давно спали, Абдулла тихонько постучал в дверь, дождался, пока ему откроют, и вошёл. Невеста выглядела подавленной. В глазах Сапият ясно читалась невысказанная беда, переполнявшая её душу. И всё же она накрыла на стол.
— Как дела у молодой невесты? — спросил Абдулла.
Ответом на вопрос стали слёзы, хлынувшие из глаз Сапият. Разговор Абдуллы на этом оборвался. Не снимая с пояса кинжала и оружия, он через силу, словно кусок застревал в горле, немного поел, больше не проронив ни слова. Закончив, он поднялся из-за стола, отошёл к двери, присел на низкую скамеечку и произнёс:
— Собирайся, невеста!
— Куда? — растерянно спросила Сапият.
— Выходить замуж! — коротко ответил Абдулла.
       Не понимая, что он говорит, и не зная, как ей поступить, Сепият стояла в растерянности, пока он снова настойчиво не повторил:
— Собери в узел всё, что ты принесла с собой из дому, когда уходила замуж. А если среди твоих вещей не окажется чего-то нужного, выбери из приданого нашей сестры всё, что тебе приглянется. Не думаю, что она собирается замуж сегодня-завтра. К тому времени я куплю ей всё необходимое. Сейчас мне кажется, что важнее всего — это ты, ведь наше сватовство вышло совсем не по-людски.
Сепият не стала перебирать вещи золовки. Но свою одежду она всё же собрала, полностью доверив судьбу своей жизни благородству Абдуллы и отдав её в его руки.
Ночь уже перевалила за третью стражу, когда эти двое вошли во двор Ахъяда. И всё же из прикрытого окна доносились звуки гармони и тихое, печальное напевание. Казалось, это была песнь юноши, потерявшего своего верного коня.
То ли не желая прерывать игру на гармони, то ли задумавшись о чём-то своём, Абдулла и Сепият немного помедлили в сенях. Всякий, кто вслушался бы в эту мелодию, понял бы, что Ахъяд сейчас находится в плену тяжёлых, смятенных мыслей.
Поняв, что песня внутри затягивается, Абдулла негромко подал голос, и им открыли дверь. Пожелав доброй ночи, они вошли в комнату. Лицо Сепият просветлело, она выглядела растроганной и взволнованной. Ахъяд же смотрел на них в крайнем изумлении, меняясь в лице.
— К счастью, ты ещё не лёг, Ахъяд, — с этих слов начал Абдулла разговор о деле, с которым пришёл.
— Я только что, совсем недавно, вернулся с вечеринки… из Атагов, — ответил Ахъяд. Слово «из Атагов» он добавил, чтобы скрыть свою ложь, ведь в их селе этим вечером никаких гуляний не было.
       Наступила тишина.  Ахъяд не мог взять в толк, зачем пожаловали гости, а Абдулла размышлял, как лучше начать свой рассказ. Однако Абдулла понимал, что черёд говорить за ним: "Внимательно и вдумчиво выслушай, Ахъяд, с каким делом мы пришли к тебе сегодня ночью, — начал Абдулла. — Я расскажу тебе всё коротко и как есть. Эта девушка, что стоит здесь, ушла из дому, думая, что идёт замуж за тебя, но из-за коварного обмана оказалась в нашем доме. Тот же самый обман постиг здесь и тебя, и меня, потому что я не докопался до сути дела. Мне передали весть, что родственники согласны на брак и, если она мне люба, я могу присылать людей, чтобы забрать невесту. Я подумал, что это слово сказано с согласия самой Сепият. И лишь сегодня вечером мне открылась вся правда об этом деле. Выходит, ты любишь эту девушку, она любит тебя, и между вами уже было дано слово любви. Я прошу вас обоих поверить в то, что я понял всё именно так, как сейчас рассказал. А потому сердце, стремящееся к справедливости, подсказывает мне иной путь. Нам нельзя отступать от прекрасных чеченских обычаев. Если судить по тем нравам, что водятся сегодня среди некоторых людей, я имел бы на эту девушку полное право…
В этот миг открылась дверь, ведущая из смежной комнаты, и, протирая глаза, к ним вышли два двоюродных брата Ахъяда.
– Добро пожаловать, Абдулла! Что это вы ходите в столь неурочный час?
– Мира вашему дому! У нас тут небольшое дело к Ахъяду, вот и завернули к вам.
– Мы не помешаем вашей беседе? – спросил один из двоих вошедших.
– Нет-нет, нисколько. Присаживайтесь, – ответил Абдулла.
Один из пришедших сел, а другой, сказав, что сейчас вернется, вышел за дверь. Абдулла же продолжил прерванную речь:
– Человек, живущий в наше время, не должен думать лишь о сегодняшнем дне – ему надобно видеть и последствия своих поступков. «Сделанное без раздумий не обойдется без печали» – верная пословица наших предков. В вопросах женитьбы среди некоторых наших соплеменников до сих пор бытуют ложные «обычаи». Неправильно брать девушку в жены, лишь посватав ее в обход ее воли. Зачастую это решается через ее опекунов, без оглядки на желание самой невесты. А похищение девушки – и вовсе одно из самых диких преступлений. Подобное «сватовство» всегда оборачивается горечью. Мы должны вырвать наших девушек из беспощадной пасти этих пагубных «традиций» и укрыть их под крылом истинно прекрасных обычаев…
В тот же миг через наружную дверь в комнату вошли четверо или пятеро молодых парней – соседей Ахъяда. Одетые на скорую руку, словно только что вскочившие с постели, они пришли вместе с тем, кто недавно выходил из дома.
– Ассаламу алейкум! Да будет единым ваше согласие! Если мы мешаем вашему разговору, мы оставим вас. Услышав о вашем приходе, мы так сгорали от любопытства узнать, что же вас привело, что не удержались и пришли, Абдулла!
– Ва алейкум ассалам! Вы очень кстати. Спасибо. Ничуть не мешаете, присаживайтесь. То, с чем мы пришли, – дело не печальное. Мы явились не с бедой.
– Что ж, тогда не обессудьте и продолжайте вашу беседу, – сказали вошедшие и расселись по местам.
Абдулла продолжил с того места, на котором остановился:
– В исконных, чистых чеченских обычаях, идущих из глубины веков, вайнахская женщина пользуется величайшим почетом и уважением. Вы ведь знаете наши благородные традиции: бывало, когда человек, попавший в беду и преследуемый врагами по пятам, не находя иного спасения, бросался под защиту первой встречной женщины. И если эта женщина укрывала его краем своего головного платка, для врагов считалось великим позором посягнуть на этого человека. Настолько высока, настолько дорога для чеченца честь женщины.
В самой жестокой распре мужчины свято береглись того, чтобы ранить женщину или нанести ей хоть малейший вред. В Чечне трудно сыскать кровную вражду, которая не завершилась бы примирением, стоило женщине бросить свой платок между враждующими. Редко кто осмеливался пренебречь ее мольбой и уронить ее достоинство.
А еще выше мне видится честь и уважение, которыми окружена вайнахская женщина в глазах собственного мужа. Даже когда супруга нет дома, скольких гостей искренне и радушно принимала, достойно угощала и провожала чеченская хозяйка, вызывая всеобщее восхищение и унося с собой безмерную благодарность людей, парни!
– Истинную правду ты говоришь, Абдулла! – воскликнул один из слушателей.
– То, о чем рассказывает Абдулла, – и есть наши благородные, прекрасные вайнахские обычаи! – дружно подтвердили остальные.
– А между тем, прекрасные исконные обычаи нашего народа, в которых женщина почитается и уважается, некоторые люди безжалостно порочат и извращают, – продолжал свой рассказ Абдулла. – Они попирают честь женщин и их права, особенно в делах сватовства и женитьбы.
В вопросе создания семьи я вижу лишь один праведный путь: союз, заключенный по чистой любви юноши и девушки. Но сегодня по отношению к этой девушке поступили несправедливо. Ее обманули. Похоже, некие люди затаили злобу на ваш с Сепият сердечный союз из-за дружбы, что связывала тебя и Эдилсолту. В ту ночь она вышла из дома, твердо веря, что в назначенный час идет замуж за тебя. И лишь моя собственная слепота в этом деле привела Сепият под мой кров. Любя ее всем сердцем, словно собственную душу, я ухаживал за ней и дал себе зарок жениться в ту же минуту, как она ответит согласием. Но разве я вправе требовать от нее объяснений, если по неведомым мне причинам ее любовь ко мне угасла? Ведь любовь не удержать ни страхом, ни силой.
Злоба, которую затаили против вас Эдилсолта и его близкие, заживет, как легкая рана, не оставив и шрама. Вы будете счастливы. Путь, которым эта девушка пришла к тебе, чист и дозволен, Ахъяд. Как только мне открылась вся правда, я привел ее сюда. Пусть ваша жизнь будет счастливой! Прощайте…
Абдулла поднялся, собираясь уйти.
Однако Ахъяд усадил его обратно, не позволив покинуть дом, не выслушав ответного слова.
– Редкий по благородству поступок совершили вы сегодня, придя ко мне, – начал свою речь Ахъяд. – Ты явился сюда не из страха перед моей местью, а с надеждой на добро. То, что ты сделал, – проявление твоих высоких нравов и благородства. Они не просто на словах, они текут в твоей крови. В нашем народе победа, добытая миром, учтивостью, терпением и разумом, ценится куда выше и считается куда слаще и почетнее победы, одержанной войной, ссорой и гордыней.
Я всегда считал, что в моей груди бьется смелое сердце, а в теле хватает отваги. Но то, на что ты решился сегодня, способно глубоко ранить и меня, и многих других. Не знаю, что еще добавить, но перед лицом сидящей здесь девушки и этих молодых людей я обязан засвидетельствовать: ты превзошел меня, оказавшись и мудрее, и терпеливее, чем я сам.
Перед тобой, переступившим порог моего дома с таким чистым сердцем, у меня не повернется язык лукавить или таить что-то на душе. Поэтому я скажу всю правду, не утаив от тебя ни единой пылинки: узы любви между мной и Сепият, как ты и сказал, были чистой правдой. Теперь я ясно вижу, что наше сватовство показалось им неуместным из-за нашей с Эдилсолтой дружбы, и они намеренно толкнули нас в эту беду. Мы оба понимали, что их недовольство рано или поздно прорвется наружу. Я думал об этом с самого начала, и в моих мыслях эта история рисовала еще более мрачные картины. Теперь я верю, что до самого конца ты не знал истинной подоплеки случившегося. И несомненно одно: и мой разум, и мое благородство сегодня оказались позади твоих.
Я расскажу тебе о своей опрометчивости, допущенной в этом деле: вчера я приходил на вашу свадьбу со своими товарищами. Сейчас, когда всё прояснилось и я поразмыслил заново, я понимаю, что наша затея была неблаговидной. Мы пришли туда с твёрдым намерением похитить невесту прямо из-под занавеса. У нас всё было к этому готово. Задача одного из нас состояла в том, чтобы, якобы поспорив из-за девушки на свадьбе, затеять ложную ссору. А пока люди бросились бы разнимать дерущихся, другая группа должна была опустошить угол за занавесом, подхватить оттуда девушку и увезти её. Мы были уверены, что она решилась выйти замуж с мыслью о том, что идёт именно к нам.
Мы восприняли это так, будто девушку, которая назначила нам срок и вышла из дома, собираясь к нам, коварно обманули и увели, ни во что нас не ставя и полагая, что это сойдёт им с рук. С вашей стороны это казалось нам величайшим позором. И мы видели только один способ смыть этот стыд — похитить её прямо из-за свадебного занавеса. Мы знали, что это будет непросто и опасно. И всё же безвременная смерть казалась нам легче, чем жизнь в позоре.
Но как раз в тот момент, когда я танцевал на свадьбе, невесту, так или иначе, увели из-за занавеса в дом, наша затея провалилась, и мы ушли со свадьбы ни с чем. Мне казалось, что весь мир смеётся надо мной. Казалось, что и ты смеёшься надо мной. Боль, поразившая моё сердце из-за этого случая, оказалась невыносимой, она затуманила мне разум, исчерпала моё терпение и довела меня до того, что я решил во что бы то ни стало выместить свою ярость. Теперь же, после твоих слов, мне стало предельно ясно, что мои домыслы неверны и я был неправ. Не обессудь, я отказываюсь от всего, что себе надумал. А то, что я наплёл в ответ на твой вопрос «Почему ты до сих пор не ложишься?», притворившись, будто только что вернулся с вечеринки, было лишь отговоркой. За час до того, как вы двое пришли сюда, отсюда разошлись наши местные парни — братья и близкие мне люди. С самых сумерек мы сидели здесь и обсуждали только это дело. В конце концов мы решили во что бы то ни стало через одну женщину посоветоваться с Сепият. Мы хотели спросить у неё: по своей ли воле она вышла за тебя или нет. И если бы она сказала, что пошла замуж добровольно и по собственному желанию, мы твёрдо решили отступиться от всего задуманного.
Но если она скажет, что её обманули и увезли насильно, нам не миновать вражды: мы посчитаем себя опозоренными, решив, что на нас легло великое бесчестье. Ровно два часа назад я готов был отдать весь этот мир тому, кто дал бы мне возможность хоть трижды заговорить с сидящей здесь девушкой.
И вот теперь пришёл ты, принеся мне в дар весь этот мир. Мне не отблагодарить тебя делом, достойным твоего поступка. Но сколько бы я ни прожил на этом свете, как бы жестоко ни крутили меня трудности и беды, я никогда не забуду это твоё благородное, достойное героя поведение. В моей жизни не настанет дня, когда я перестану беречь твою честь или опозорю твоё имя. Этот благородный путь, по которому ты привёл её ко мне сегодня ночью, станет известен будущим поколениям — они одобрят и прославят его. Но есть у меня ещё кое-что, о чём я хочу спросить Сепият: «Девичьи мысли подобны весенним дням», — слышал я не раз. Если за эти последние дни по разным причинам твои чувства изменились и сердце отвернулось от нашего прежнего уговора о любви — ты не вправе скрывать это. Мы оба одинаково молоды, и вины твоей в том нет. Право выбирать свой жизненный путь принадлежит тебе, как и каждому из нас. Ради нас, Сепият, не говори того, чего нет у тебя на сердце.
— Правду говорит Ахъяд, — подтвердил Абдулла, — вопрос этот задан по делу.
Сепият поблагодарила Абдуллу.
— Оказалось, что родной брат и родная мать задумали коварное предательство в эту дорогую для меня ночь, которую я так долго ждала и в которую вышла с сердцем, полным радости. Ничего, как говорится: «не вышло по-хорошему — выйдет, как придётся». От всего сердца благодарю тебя, Абдулла. Эта ночь, которую мы прошли вместе, — не назову её тёмной, назову чёрной — служит верным свидетельством того, что ты настоящий къонах, исполненный благородства и чести.
Когда Сепият закончила свою краткую речь, Ахъяд снова обратился к Абдулле:
— Есть ещё одно сомнение, которое жжёт меня изнутри. Скажи мне, Абдулла, что ты об этом думаешь: через час рассветёт. Об этом деле сельчане узнают всё как есть. О твоём поступке, без сомнения, скажут: «Это поступок настоящего мужчины, на который способен лишь достойный юноша, воспитанный в чести и благородстве; Абдулла — человек честный и растущий в правде». А что же сельчане скажут обо мне? Не сочтут ли они это моё желание слишком малодушным?
— Посмотри-ка ты, Ахъяд, — сказал Абдулла, — среди наших вайнахов, которых природа столь щедро наделила прекрасными обычаями, всё ещё немало людей, остающихся в плену «традиций», отдающих ядовитой горечью, — особенно в том, что касается женитьбы и развода. Им будет трудно вдруг, в один миг, свернуть со своих ошибочных путей. Поэтому среди этих людей нужно вести разумные беседы. И подкреплять их правильными поступками. В подобных делах у нашей молодёжи должна быть одна главная цель — вести непримиримую борьбу с некоторыми отжившими «обычаями», всё ещё бытующими у нас в вопросах замужества, и оберегать честь и права женщин. Посмотри на свои недавние дикие помыслы, Ахъяд. Ты и сам едва не погиб в лапах этих диких «традиций», если бы не счастливая случайность, вырвавшая тебя из их пасти, и не вовремя подоспевшая помощь. Вспомни: ещё вчера, средь бела дня, из-за тебя вы готовы были похитить невесту прямо из-под фаты. Я в это верю. И какой же страшной бедой могло это обернуться? Невыразимым ужасом! Ранами, криками, кровопролитием… В такой распре не бывает правых и невиновных. Там и победитель, и побеждённый — оба проигравшие. Насколько же прекраснее наша будущая счастливая жизнь, взаимная теплота, чистая любовь и высокое уважение друг к другу!
       Когда  идёшь к одной великой цели, незначительные мелочи, попадающиеся на пути, можно пропустить, не обращая на них внимания. В этом деле людская молва к тебе не пристанет, нет здесь ничего постыдного. Это праведный путь, кто бы и что бы ни говорил.
    Утренние звёзды тускнели и гасли  в небе. Начинало светать. Попрощавшись с молодёжью, собравшейся в доме Сепият и Ахъяда, Абдулла вернулся домой и, с душой, преисполненной добрых надежд, погрузился в сладкий сон.
--------------------
От переводчика:  Чееченское слово "ЯХЬ" дословно не переводится.   В чеченском менталитете "яхь" — это особый кодекс чести, благородства и здорового соперничества в лучших качествах.






Яхь.

Ширделла тха хуьйцуш, бIаьстенан юьххьехь кенах долу цIоькъалом санна, бIешерашкахь лелийна тишделла духар хуьйцуш, дегалуш дара цу хенахь Кавказан лаьмнаш. БIаьстенан аренаш сенъелла йогIуш яра хIетахь.
Орган йисттехь Iуьллучу тхан жимачу юьртахь колхоз йилла йолийначу шарахь дара иза.
   ГIеметтахIоьттина, зудаялоза а волуш, жима стаг вара Iабдулла. Нехачул тIех хIумма а дацара цуьнан: дегIана куьцехь ву ала а, я басна цIена ву ала а. Мелхо а, юьхь тIехь векъна хиларна, нийсархошна юкъахь дегIана эгIаза хеташ вара иза. Делахь а, хьанал болх барца, хазачу гIиллакхца, оьздангаллийца нахана ша везийта хаьара цунна. «Балха тIехь мало еш вац, тIах-аьлла кIант ву, гIуллакхний, гIиллакхний тIера ву», – олий, йоккхура цуьнан цIе юьртахоша. Шегахь юьртахойн безам болуш а, юьртахой безаш а вара Iабдулла. Ша комсомолец а, эвларчу комсомольски ячейкин секретарь а вара Iабдулла.
Тхан юьртарчу ахархойн цхьалха бахамаш колхозе берзочу шарахь ,уггар хьалха ша колхозе дIа а язвелла, нахана юккъехь кхетаман болх бира цо, тIаьххьара бахам колхозе берззалц.
 Когда проходил сбор колхозного фонда, он проводил разъяснительную агитационную работу.
ХIетахь хIара, кхуьнан накъостий-комсомольцаш а, кегирхойх кхетаме дакъа а, хьацарна пIелг а хьоькхуш, адамашна юккъехь кхетаман белхаш беш хьийзачу муьрехь, дагахь а доцуш, цIаьххьана цхьа хабар а кхаьчна, цунах боккха кхаъ хилла вара Iабдулла: дукха хенахь дуьйна хIара тIехьийзаш йоI яра, кху эвлан йистехь ехаш, и яло ойла йолуш вара кIант.
В том же селении на окраине жила дывушка, на еоторой он собирался жениться.
Кху тIаьххьарчу заманчохь, Сепиятан шеца йолу ойла чIогIа кхоьлина гуш, дIахIоьттича, цо бакъдерг а ца дуьйцуш, ткъа тIедожжийна цуьнга хан йилла ала даго а ца вуьтуш, хьал дара Iабдуллехь.
 Будучи уверенным в своих отношениях с Сапият, он не настаивал на сроке бракосочетания. На все это были свои причины.
Хан йилла шена цуьнга ала кхунна цалааран а шен бахьана дара. ЙоIана яхь дIаяла башха там ца хетта куц дара кхунна. Амма цкъацкъа, лело ца йогIуш, эрна хеталора и Iабдуллина.
Ткъа, хила йогIурий-техьа и яхь, шен хьуьнарций, ницкъаций эккхийна борз а лацаяла тамехь хеталучу жимачу стеган, маргIалан гIад санна кхиъна йогIучу ховхачу йоIаца?
Цуьнан а шен цхьа бахьана дара: мехкаршна хийисте воьдуш верг, дукха хьолахь, кечйинчу говрахь а воьдура хIетахь. Гона хаьхкича, маситтазза хьалхаяьлла яра Iабдуллас лело колхозан говр. Тоелла еанчу цхьана суьйранна, тракторни бригадера воггIучуьра, оцу говрахь хийисте нисвелла иза. Мехкарий хитIе оьху шовда эвлан лакха йистехь, юьртал арахьа дара. Оцу сарахь шовданан коьрте гулбелла дукха нах бара, цхьаберш говрашкахь а болуш.
Дуккха а мехкарий а бара, кегийчу нехан хазачу къамелашка ладоьгIуш, йоккхачу тобанца лаьтташ, кIудалш юьзний, юзазий. Хьаннийн хотешкахь хеза бIаьстенан олхазарийн эшарш санна, тайп-тайпанчу аьзнашца хабарш дуьйцуш уьш лаьттачу хенахь, цIаьххьана къамелаш севцира адамийн, чекхдовлазачу дешнаш тIехь. Массо а, ша-ша лаьттачохь, бIогIамаш санна, биснера хIорш, цхьана агIор дIахьаьвссинчохь. БIаьрго схьа ма-лоццу гуш шера аре яра. Оцу арахула, кху юьрта богIучу новкъа, схьайогIуш цхьа йоккха гIовгIа яра. Цу гIовгIанна юккъехь къаьсттана хезаш зудчо хьоькхучу маьхьаран дуткъа аз деттара. Некъахула схьа тIебохьуш, йилбазмох санна ПОР бара.
И хIун ду ца хууш, цецбевлла, хьуьйсуш лаьттара кегирхой а, мехкарий а. Царах цхьамма-м элира:
– Суна хетарехь, зуда ядийна богIуш нах бу-кх уьш.
Уллехьа кхача йоьлча, оцу гIовгIанца йогIуш ерг тачанка хилар хиира, йоьжна ши говр а йолуш. Амма тачанкина хьалха хиъна гуш стаг а вацара.
Зуда муха ялайо, тачанкина хьалха хиъна стаг а воцуш? – элира кхечо. Хьо бакълоь – элира кхоалгIачо, – говраш къаьхкина йогIучух тера ду, тачанки тIехь кхераелла, йоьхна, мохь хьоькху зуда йоцург, кхин адам доцу таро ю .
Дарцо ядийна кондар санна, йохьуш яра тачанка къаьхкинчу говраша. Уьш дукха чехка йовдарна, тачанка айаелла, хIаваэхI йохьуш санна яра, цу тIера схьа къаьсттана хезаш, шийла мохь хьоькхуш, дерриге а дуьнене шена орца доьхучу зудчун аз дара.
– Говраш совцо хьовса дезара вай.
– Муха?
– Дерриш дуьхьал а девлла, некъа дIахIитта деза. Ткъа говраш тIекхоччучу хенахь, куйнаш, куьйгаш лестош, маьхьарий а детташ, вешан хирг деш, уьш совцо хьовсур ду-кх.
– И дан мегар дац, – элира кхечо. – Иштта дуьхьалдевлча, вайх пе тоьхна, говраш цIаьххьана нацкъар хьовза герга ду, тIаккха, тачанка, хаьрцина, тIекIелкхетар ю, ткъа цу тIера зуда, дуьйцийла йоццуш, хIаллакьхир ю. Вай, шина декъе а декъаделла, некъан бохалла дехьий-сехьий дIахIитта деза, ткъа ваьшна юккъе нислушшехь, цхьабосса тIедетаделла, говрийн архаш схьалаца хьовса деза. Нагахь аьтто хилла, говран кхес лаца каяьлларг, кхоссавелла цунна тIе а хиъна, тIаккха уьш совцо гIорта веза.
Кхеран цхьабарт хиларе ца хьуьйсура къаьхкина йогIу говраш. Ласточо куй лестош, тухучо мохь тухуш, йолчу тIе а марсаяхар бен, кхин кхаьргара гIо доцуш, махо йовдийча санна, тIехлилхира говраш, Iадийча санна, кIайеллачу зудчун шийлачу маьхьаран аз а эцна.
Говрийн дуьрстане я архашка кхача безам болуш дара Iабдуллас, шен маса говр, тачанкина йоьжначу говрашна юххе а теIош, цаьрца нисъеш, дIахахкар. Амма, бIаьргех туьйсучу суйнаший, лерехь лоькхучу механ шакарой оцу сохьтехь хаа-м хаийтира цунна, нагахь архаш хила ма-еззара шен карахь хилча а, сел хьераевлла йогIу къаьхкина говрашший, цаьрца тасаелла йогIу шен говррий цхьабосса совцо шен ницкъ кхочург цахилар. И хиъначул тIаьхьа, хIун дича хIун хир дара-техьа бохуш, кхин еха ойланаш ца йира Iабдуллас. Ян а яцара ойланаш ян хан. Тачанка юьрта чу кхочуш лаьттара. Эвлан юккъехь, урам-новкъахь, хаддаза хуьлура ловзуш долчу берийн яккхий тобанаш. Шеко яцара, цу кепара и говраш юьрта чу лилхича, хийла нана сингаттамна йоьлхург хиларан.
   Шегахьа агIор тачанкина йоьжна йолчу говрана лерга юххе юьхьиг а таIийна, тапчин лаг уьйзира Iабдуллас. Мозий лелхо санна, корта а ластийна, чов хиллачу говран болар дуьйхира.
Цаюьсу чов хиллачу говре кхин гена дIа ца дахьаделира и шен аьрха болар. Жим-жимма гIеллуш, тIаьххьара а юьйжира иза, юьртан хьалхарчу куьпах чуйоьллачохь. Важа говр а лаьттара, цу охьайоьжначу говраца тачанка дIатекхо гIертарх гIуллакх а ца хилла, ца яьллачу денна, саца а сецна, цецъяьлла, хиллачух ца кхеташ, мерах шок а етташ.
Беречун лаамаш дика бовзий, цаьрга ладегIий Iемина Iабдуллин гила хала ца сецира, шена тIерачу беречун дагарахиъначул тIаьхьа.
Оцу сохьта дукха адамаш гулделира цига. Тачанка а, цунах йоьжна хилла йисина говр а наха дIайигира. Баккхийчу зударша шайн комаьрша къинхетам бина, кегийчу зударша каде куьг тоьхна, цIа йигира тачанки тIехь хилла йоI.
ЦIа веана, говр дIаIалашйина, цхьаьнгге а хIума а ца олуш, охьавижира Iабдулла оцу суьйранна. Кхунна ца хаьара, ша говр ер наха муха лорур ду. Цара и харцахьа тидарх чIогIа вогура хIара. ТIаккха, дас шега аьндерг ца хууш, дикка сингаттаме а вара.
Iабдуллин дена, Дудина, кхана, делкъал тIаьхьа, хиира эвлахь хилларг. И Халипата дийцира цунна ма-дарра, Iабдуллина совгIатна ялийна ша аьлла, гоьзанах дIатесна кечйина говр а йитина, кIант волчу дена баркалла а аьлла, Халипат цIа яхара. Амма Дуда цу тайпанчу гIуллакхаш тIехь ледара къонах вацара. Дика кхуьуш дара цуьнан хьекъал хIуманах, цундела цо шен кIанте элира: «Цхьаъ ен а йийча, важа вайна совгIатна а елча, царна доккха зиэн ду иза. Йийнарг денлур яц, цунах царна хилларг зиэн ца ларало, цул инзарениг сацорхьама и дина хиларна. ДIа а йигий, хIара церан говр дIало. Со-м, йийнарг токхуш вайна башха ницкъ ца хилча а, тоуьйтур долуш дера ву.
Дас шега ма-аллара, Iабдуллас, говр дIа а йигна, дIаелира. ЙоьIан хьал а хаьттина, даггара чIогIа шега чукхойкхуш хиллашехь, чу ца воьдуш, вухавирзира иза, ша цIахь сиха волу кеп а хIоттийна.
   ХалипатагIар дика ца кхуьура шайн совгIат духатохаран бахьанин кIоргенах. Цундела, Халипата хабар даийтинера: «Хьо резахинволчу совгIатан цIе тоха», – аьлла. Iабдуллас совгIатан цIе ца яьккхича, цунна йоI езий-техьа шайна моттар а хазийра, Iабдулла хьалххе дуьйна Сепиятана тIехьийзаш хилар хууш болчу ХалипатагIара.
Сакъера хьошалгIа яханчуьра цIа йогIуш, говраш къаьхкина, хьалхара доьнчик охьа а воьжна, тачанкано ядийначохь хIаллакьхуьлучуьра Iабдуллас кIелхьараяьккхинарг Сепият хилла.
И Сепият яра и, кхуьнга йогIур ю ша бохуш, масех шарахь Iабдулла тIаьхьа а вазийна, кху тIаьххьарчу хенахь, гуьйренан малх санна, кхуьнца кхоьлина йогIуш хилларг.
Ткъа хIинца, «хьо соьга ян еза, хан йилла а еза», – аьлла, тIедожош ша дIааьлча, «декхар дIадоьхуш-м хирг хир вац хIара», – бохург оцу йоIана дагатасарна кхоьрура Iабдулла. И йоI хIаллакьхуьлучуьра кIелхьараяьккхинарг ша вацахьара, хецца цуьнца шен хиндолу къамел а хIинца дехкаделла вара хIара, шен хьокъехь харц ойла цу йоьIан даг тIе ярах вогуш.
Ткъа хIинца, масех шарахь тIехьийзинчул тIаьхьа, юхуш-толуш, кхеран юкъаметтиг хийлазза хийцаеллачул тIаьхьа, кхуьнан дагара хууш санна, кхаьчна хабар дара: «Хьуо резавелахь, йоI дIайига», – аьлла.
Ишттачу хабарх чIогIа сакъераделла, боккха кхаъ хилла вара Iабдулла оцу деношкахь.
Амма, шен воккхавеш, сакъералуш хиларах мелла а чам байна вара и, «хьо резавелахь, йоI дIайига», – Сепиятан бертахь ду-дац ца хууш.
   – «… Суна хIун хаьа, йоI реза ю-яц. Суна и яло лаарх тоьий, и ша резаяцахь? Цкъа хьалха и ган а гина, цуьнга шега хатта деза. Цуьнга шегара хаа деза цуьнан дагахь дерг…», – ойланаш керчара къоначу коьртехь. Оцу ойланаша лоьхучу некъашца Сепият ган а, цуьнца къамел дан а, цунах дагавала а гIиртира иза. Амма, Iабдулла ца кхетачу цхьана доккхачу бахьанина Сепият чIогIа чукъовлаеллера, ур-атталла кхайкхича, хийисте а ца йогIуш, лулахойн чу а ца йогIуш. Цундела цуьнца шеца къамел а ца хилира. Сепиятан несаца къамелдар ца хилира. Сепиятан несаца къамел деара. И кхуьнга кхаьчна хабар Сепият реза а йолуш хилар чIагIдира несо. Амма Сепияте шега вистхила аьтто бар Iабдуллас дехча, йоI чIогIа могуш йоцуш Iуьллуш ю, аьлла, бахьана хIоттийна, бехказло-м хьовзийра цо.
Муьлххачу кепара а ша йоI ган гIертарх гIуллакх ца хилира Iабдуллин.
Хазачу гIиллакхца, оьздангаллийца, балха тIехь мало йоцуш кхиъна бара йоI йолчу ненан къона доьзал. ХIара ши бер – Эдилсолтий, Сепияттий – сов жима долуш кхелхинера кхеран да. Амма, цхьана а дегIе шен берех бай ца олуьйтуш, чекхъелира хьуьнаре нана. ТIах-аьлла, мало йоцуш стаг яра Халипат. Цундела цу бертахьчу, декъалчу доьзалх хьоьгуш бара юьртахой. Цу ялхитта шарахь цхьаьнгге а «жеро» ца аладелира йисна Iачу Халипатах. Муьлххачо а, дог резахуьлий, къонахчул толайора Халипат. Цхьанна а корта ца бетташ, шех бала ца беш, милла а хьеггал гIиллакхе а, гIуллакхе а кхиийра цо шен доьзал.
Беркате нана ша а яра шен ховхачу доьзалх сакъералуш, йоккхаеш. Дерриге а дуьне шайн дуьхьа лаьтта моьттуш, оццул дуьнено бIаьрг хьоьстуш бара уьш. Нагахь цхьана сингаттамна хьо чIогIа гIайгIане воьжначу хенахь, оцу доьзалх цхьаъ хьуна гича, цуьнца хьо кIеззиг къамеле ваьлча, цхьа вон гIан-набарш гуш Iуьллучуьра самаваьлча санна, хьайгарчу гIайгIанах паргIатволура хьо, цуьнан сакъералуш хилар ша-шаха хьоьга а доьрзий.
Кхарах стаг цкъа а къанлур вац аьлла, чIагIо йийр яра, хIетахь уьш гинчо.
Халипатан кIанта Эдилсолтас хIетта зуда ялийнера. Сепият, маре гIурриг хуьлуш, кхиънера. Цуьнца хазалла къовса йоI ца хеталора эвлахь. И хазалла къагош, дечу гIуллакхна каде а яра йоI.
    Цхьа доттагI вара Эдилсолтин шайн юьртахь, Ахьъяд цIе а йолуш, хIорш санна, дуьненах сакъералуш а волуш. ДегIана куьцехь, басна а товш а, дашна говза а вара Ахьъяд. Цул хаза хелхаволуш кIант ца хеталора эвлахь. Ахьъяд воцу ловзар, синкъерам, йочане де санна, кхоьлана хеталора. Леррина и къаго вича санна, товш хуьлура и ловзаргахь. Ахьъяд воцчу ловзаран башха чам ца кхетара кегийрхойн вовшакхетарх марзо эца Iеминчу баккхийчу нахана.
Делахь а юьртахойн шовкъ йоцург а доллура цунах. Кхиберш санна, юьззина бакъо йолуш могIара колхозник ша воллушехь, къинхьегамна пе бетташ вара Ахьъяд.
Кхо-диъ шо кхаьчна долчу беран санна, ховха дара къахьега ца Iеминчу Ахьъядан куьйгаш.
БIаьста аренаш тIехь белхаш беш, я хьийкъина кхиийна колхозан ялташ гурахь чудерзош, сихбелла, хьацарна пIелг хьоькхуш, юьртара кегийрхой тIах-аьлла хийзачу хенахь, даьтта хьаькхна стеран маIаш санна, къагайой эткаш а юхий, эвлан юккъехула лелаш хуьлура Ахьъяд, оцу эткашна тIера ченаш сих-сиха дIайохуш, кисана диллина Iаьржа бархат а долуш, хьацаран кIуралахь балхана хьийзачу шен нийсархойх, дагахь, цавашарца къайлах бIаьрг а бетташ.
Колхозан юкъарчу балхах ша къехкаш хиларна, юьртахойн шех безам бовш лаьтташ хилар хаалой, цаваьллачу денна балха араваьлча а, уггар тIаьхьарчу могIарехь хуьлура Ахьъяд. Нийсархойн могIаре дIа а хIоьттина, кхечара санна, болх ца беш, хабар дуьйцуш, де дойура цо.
Гуттар а, хIоа дохарна кхоьруш санна, лерина лелаш хиларна, нийсархошлахь шашаха тиллаелла цIе яра цуьнан «Заббари» аьлла. «Ахьъяд» ала оьшуш а дацара, важа цIе яьккхича, и дикахо а вевзара юьртахь.
ХIетте а, цуьнца долчу доттагIаллин юкъаметтиг шегахула хадо ца лууш, и дIакхоьхьуш вара Эдилсолта.
   Цхьа доттагI вара Эдилсолтин шайн юьртахь, Ахьъяд цIе а йолуш, хIорш санна, дуьненах сакъералуш а волуш. ДегIана куьцехь, басна а товш а, дашна говза а вара Ахьъяд. Цул хаза хелхаволуш кIант ца хеталора эвлахь. Ахьъяд воцу ловзар, синкъерам, йочане де санна, кхоьлана хеталора. Леррина и къаго вича санна, товш хуьлура и ловзаргахь. Ахьъяд воцчу ловзаран башха чам ца кхетара кегийрхойн вовшакхетарх марзо эца Iеминчу баккхийчу нахана.
Делахь а юьртахойн шовкъ йоцург а доллура цунах. Кхиберш санна, юьззина бакъо йолуш могIара колхозник ша воллушехь, къинхьегамна пе бетташ вара Ахьъяд.
Кхо-диъ шо кхаьчна долчу беран санна, ховха дара къахьега ца Iеминчу Ахьъядан куьйгаш.
БIаьста аренаш тIехь белхаш беш, я хьийкъина кхиийна колхозан ялташ гурахь чудерзош, сихбелла, хьацарна пIелг хьоькхуш, юьртара кегийрхой тIах-аьлла хийзачу хенахь, даьтта хьаькхна стеран маIаш санна, къагайой эткаш а юхий, эвлан юккъехула лелаш хуьлура Ахьъяд, оцу эткашна тIера ченаш сих-сиха дIайохуш, кисана диллина Iаьржа бархат а долуш, хьацаран кIуралахь балхана хьийзачу шен нийсархойх, дагахь, цавашарца къайлах бIаьрг а бетташ.
Колхозан юкъарчу балхах ша къехкаш хиларна, юьртахойн шех безам бовш лаьтташ хилар хаалой, цаваьллачу денна балха араваьлча а, уггар тIаьхьарчу могIарехь хуьлура Ахьъяд. Нийсархойн могIаре дIа а хIоьттина, кхечара санна, болх ца беш, хабар дуьйцуш, де дойура цо.
Гуттар а, хIоа дохарна кхоьруш санна, лерина лелаш хиларна, нийсархошлахь шашаха тиллаелла цIе яра цуьнан «Заббари» аьлла. «Ахьъяд» ала оьшуш а дацара, важа цIе яьккхича, и дикахо а вевзара юьртахь.
ХIетте а, цуьнца долчу доттагIаллин юкъаметтиг шегахула хадо ца лууш, и дIакхоьхьуш вара Эдилсолта.
    Эдилсолтас зудаялаяле дуьйна а доттагIалла догIуш вара и шиъ. Синкъерамехь а, ловзаргахь а, мехкаршна хийисте воьдуш а, хьошалгIа яханчу йоIана тIаьхьа воьдуш а, даима цхьаьна хуьлура ши доттагI. Юьртахошна хууш яра цаьршиннан доттагIаллин уьйр.
Эдилсолтас ялийна зуда а, диккачу декъехь, хIокху Ахьъядан шерачу хабарой, говзачу дашой хаздинчу захалонан беркат дара. Цундела хила герга дара несана иза къаьсттана дукхавезар, цхьаболчу марзошлахь уггар хьомсара хетавалар а.
Зудаялийначул тIаьхьа Эдилсолтин синкъерамашка лаьттина ойла керлачу колхозан балха тIе йирзинера. Цуьнан синкъерамашкара ойла чуерзаро цуьрриг хера ца яьккхира кхуьнан а, Ахьъядан а юкъаметтиг.
Балхана мукъа йолу хан (и Ахьъядан дуккха а яра) даима ЭдилсолтагIаьргахь йоккхуш хуьлура Ахьъяд. Несана чIогIа хазахетара, Ахьъяд шайга веача. Дерриг марвешин там-товраш лоьхуш, нисдеш а хуьлура иза, цо шайгахь боккхучу муьрехь.
Иштта долу и несан хаза гIиллакхаш делахь а, я и саннарг кхин делахь а, цхьа гушбоцу ницкъ бара Ахьъяд, коча муш а тесна ийзош санна, кху хIусаме хьийзош берг, кхунна шена а меггарг бовза а ца бевзаш. Дукха хьолахь, олуш ма-хиллара, вуьжуш туьллу куй а кхузахь бара цуьнан. Эдилсолта цIахь хилар-цахилар башха а дацара. Дийнан делккъехь а вогIий схьакхочура и, шен эткаш а къагайой, моза тIехиъна а бедарна хьоькх ярна кхоьруш, вула а лой. Ловзарга а, синкъераме а наггахь бен ца воьдуш, вухакхета ваьллера Ахьъяд, доттагIчо зудаялийчахьана, берриг синкъерам кху хIусаме а бирзина.
   Керлачу колхозан сихачу балха тIера цIа воьрзийла кIезиг нислуш, масех де-буьйса арахь доккхуш меттиг хуьлура Эдилсолтин. Цу тайпана денош шена даьхкича, Ахьъяде, керт-кехь ледарло ца хилийта, буьйса йоккхуш Iе олий, кхунна тIе а дуьллий, воьдура Эдилсолта.
Сепиятий, несой лоькхучу эшаршна тIаьхьа Ахьъяда дечиг-пондар а балош, хазйора кхара шаьш цхьаьнайоккхуш йолу и мерза хан. Шаьш иштта цхьаьнайоккхуш йолу и хаза хан дуьненан хазаллий, марзой ян а йоцуш, дуьненан исбаьхьалла ерриг оцу беа пена юкъа йирзича санна.
Суьйренца мехкаршна хийисте эхарх а, синкъерамашка лестарх а Ахьъяд вухакхетта хаалуш, цунах хаъал цатам хилла бара юьртара цхьаболу мехкарий. Амма, Сепият башха гIайгIане а яцара, царна и бохам баларх, шен дагна там хилчахьана. Кху бабин тхов кIел шаьш цхьаьна йоккхуш йолу и мерза зама дукха еза хеташ яра Сепият. И шен, хетарехь, хаалуш долу ирс, мичча меха хиларх, хьаьнцца а къийса дагахь яра Сепият.
Цкъа, цхьана суьйранна, Ахьъяд новкъа а ваьккхина, шаьшшиъ чуйирзича, Сепията шен несе элира:
– Дукха мах лур бара-кх ас, хIинца и Ахьъяд вайн Эдилсолтин доттагI ца хилийта. Ма совнаха доттагIалла ду-кх иза, ца хилча а мегар долу.
Марйишас аьллачо цхьа вон ягийначу несо, инзаре чIогIа цецъяьлла, ша деш долу гIуллакх охьатесна, цунна улле охьа а хиъна, леррина цуьнан бIаьра а хьаьжна, шена хеттарг бакъ ду-дац хаа санна, хаьттира.
– И бохург хIун ду хьан, ва йоI?
– И дера ду, сой, Ахьъяддий вовшашка безам болуш, вовшийн дезаделла ду, бохург. Кхийтин хьо хIинца?
    – Ахь баккъалла а дуьйцу я забар йо? Хьо кхетамчохь мукъане юй, ва йоI?
– Со я и – цхьаъ даларо бен, тхойшиннан уьйр-марзо йохо бахьана дац суна схьагуш. И ду-кх хьуна, сан вешин зуда, баккъалла а долу сан бакъдерг.
– Вай, со яла елла, делаI! Ткъа и муха тарлур ду иштта! Ерриге а юьртана хууш ма ду хьан вешиний, цунний юккъера дотагIалла. Хьайн ваша айхьа мел юьхьIаьржахIоттаво ца хаьа хьуна? И муха тарлур ду?..;– ДIаялахьа дIа! ДоттагIалла-м, гергарлоно чIагIдар бен, херадоккхур дацара. Коьртаниг: тхойша, вовшахдаьлча мегар доцуш, вовшийн дагадоьхна хилар ду-кх
– Ткъа и маца дуьйна ду шун цу тIе даьлла? И чIогIа тамехь доцуш гIуллакх ду. Ой, хьо хIун деш Iара, эцца даьлла, и лечкъош? Сацо ма веза и вайга лестачуьра. ТIаккха а… хIара гIуллакх дIахаийтаза дер дац хьан вешига…
– Хьайн бага хьайгахь кхаьбчахьана, хьоьгара оьшуш кхин хIума дац, – элира марйишас несе, – кхидIа дерг дерриге а ша дIанислуш ду. Айса лелориг ца хаа со башха жима яц хIинца.
КIоргга шен даге ладоьгIча, Ахьъядана а карийнера доттагIаллин декхарш дегIана дазделла хийла а хан йолуш.
БIаьсте шен бакъоне кхочучу муьрехь, маьлхан зIаьнарша дашош долу лайн чимаш санна, кхаьршиннан дегнаш безаман нуьро лалош хиллера.
Наггахь денош, баба базара йоьдий а, догIу хир дара. Къона нус, ке-керта дезаршна чу-ара йолий меттиг а хуьлу хир яра. Хьанна хаьа, кхерамечу къоналло масане къона са безаман кIуркIамане хьовзийна хир ду, уггаре а таро йоццучохь?
И мухха делахь а, Ахьъяд цIаьххьана кхаьрга вогIучуьра сецира, схьахетарехь, цхьаьнггара а шена хилла цатам боццушехь. ТIаккха Эдилсолтина пе бетта а велира и, шен ницкъ ма-ббу цунна дуьхьалкхетарх а ларлуш.
… Ша Ахьъядна хан йиллина хилар несах лачкъо Сепиятан аьтто ца хилира. Цо цуьнга иза ма-дарра дIадийцира.
    ХIинццалц забаршца а, бегашца а хIара гIуллакх бертахь, эсала схьадеанехь, хIинца нус кхераеллера, хIара бакъалленна а тIедаьлча. Кху кечъечу ямартлонах хьалхара жоп майрачо шега деха герга хетара цунна: «Хьо яцара, цара масазза садоIу а хезаш, Iийнарг? Ахь хIунда ца хаийтира и шен хеннахь схьа?» Цул совнаха, майрачунна тIе наха пIелг хьажабойлех ларъяла лаар а дацара кхуьнан гIалате. Шен яхарехь хила там болчу къаьхьачу тIаьхьенийн гIаларташ дуьхьалхIитта дуьйлира цунна. Цу дерригенна а дуьхьалъяларан Iалашо лоьхуш, несо, цхьа аьтто болу меттиг билгал а яьккхина, Эдилсолтига ма-дарра дIадийцира хила кечделла захало, марйишина гергахь вониг цахилархьама, шен къамел къайлах дитар дуйнаца, дехарца цунна тIе а дуьллуш.
    Эдилсолтина чIогIа новкъадаьллера и гIуллакх. ГIенах а дагадеана дацара цунна, и тайпа хIума хир ду, аьлла. Сакъералуш, ша кIезиг диъна хIара маьлхан дуьне стимал а къахьдала доьллера цунна. Дерриге а дуьненах чам байнера. Эзар ойла хьийзара коьрте. Ямартчу доттагIчунна а, мекарчу йишина а цхьабосса оьгIазвахнера иза.
Эдилсолтин къоначу даго хоьттура: «Ткъа муха тарлур ду иштта хила: сан доттагI ву а бохуш, сан хIусамехь буьйсанаш а йохуш, соьца цхьаьна шуьнехь, сан йишас кечбина кхача а бууш… ткъа, оццу хенахь, сан йишина тIе а хьийзаш? ХIара ду-кх, нахана тIехь кхардамна далош долу: «Вешин доттагI – йишин везар», – кица. Деган доттагIалла ца хилла цо соьца лелийнарг, ткъа моттаргIанаш хилла. И иштта ца хиллехьара, кIелдIахула сан йишина тIехьаьвзар вацара иза. Езахьа. Ас хIумма а ма ца боху. Безам толаза ца Iа. И хууш ду. Бехке дац. Амма сан чулестачуьра хадахьа. Сох хервала гIортахьа. Со кхетар, тIаьхьакхуьар а ма ву. ТIаккха… ХIан-хIа, сан йиша а ца хилла, вешин сий лардийр долуш, ваша юьхьIаьржахIоттарх шекйер йолуш. Наха со вуьйцур хиларан гIайгIа ца хилла цаьршиннан. Со вац, ткъа, нахана юккъехула лела а везаш? И тайпа ледарло сан хIусамера яьлча, нахана дош хетар дац-кх ас дуьйцург я со а, соьга дуьххьал схьа ца алахь а. Вовшашка дуьйцур ду-кх наха сан доттагIчун, сан йишин вовшашка бахана безам, сан тхов кIелахь, сан хIусамехь, сан шуьнехь кхоллабелла, бохуш. Хьанна хаьа, сан меттахь кхоллабелла эриг а оьшур вац», – бохуш, кхехкара вешин къона ойла.
Белшашна базбелла Эдилсолтин корта куьйгашна тIе буьйжира.
– «Сан вешин деган доттагI – сан ваша», – бохуш, Iаш хуьлура сан йиша, – цкъа еара ойла. Юха: «Сан деган доттагIчун йиша – сан йиша», бохуш, Iаш хуьлура доттагI. Ткъа, со левеш хилла-кх цо а, вукхо а. Мичахь ду и деган доттагIалла? Деган ямартло ю-кх! Суна тIехь белар деш хилла цара. Сан нанас, йисна Iашшехь, нехан бехках лардеш схьадалийна цIа доладар суна тIехь дисча, нахала доккхуш хилла цаьршимма. Хир дац и захало. Кхечу некъаца и сацалуш ца хилахь, ас корта когашка буьллур бу оцу шиннан цхьаьннан. Сайх, сайн цIийнах нехан луур ца долуьйтуш, ас сайн дакъа кешнашка дохьуьйтур ду», – бохуш, оьгIазе ойланаш сийсара Эдилсолтин коьртехь.
Оццул шена дукхавезна доттагI а, иштта хьоме хеташ хилла шен йиша а луьра мостагIий тарбеллера Эдилсолтина.

   Да воцуш кхиъна Эдилсолта, ненан маьршачу лаамашка ладоьгIуш, цуьнан кхетамечу хьехарша Iамош, кхиъна вара. Нанас гуттар а магадора: воккхачух, тхьамданах дагавалар, цо бохучуьнга ладогIар. Эдилсолта-м майраллех вуьззина къонах вара. Цунах гIоьртина, хIумма а юкъахдуьсур дацара. Вуьшта, гуттар а дош-дашера даьллачу меттехь, ша нахе: «стаг собаре хила веза», – олуш вара хIара. Цхьана къовсамехь оьгIазваханчо: «ХIай къонах, собар муха дийр ду, суна-м цо халахетийтиний, иза-м харцлоьй, со-м цунна оьгIазваханий?» – аьлча, Эдилсолтас гуттара а олура: «Хьо оьгIазвахана ца хилча-м, хьуна собар эша а ца оьшура. И собар-м къонахчун гIиллакхаш дагардечу могIарехь шолгIа лоруш дай. Собарделахь!» Ткъа хIинца собаре хиларан рагI шена тIекхаьчча, ша нахе олу дешнаш дагаоьхура кхунна оьгIазаллина юккъехула.
Кхин цхьаъ а дара кхунна хууш, дIадала ца туьгуш, дух-духа а коьрте хьийзаш: къоначийн вовшашка баханчу безаман нуьро кхин мел йолу ойла кхолош. ХIинц-хIинца, дукха хан йоццуш, ша вагийначу безаман ницкъ ма-барра бевзинера кхунна.
Оццу тайпана ойла коьрте хьаьвзича, церан бехк байлуш, агIо-м хIуттура цунна. «Амма, хIокху сан хIусамехь тасабеллачу цу безамах марзо-м оьцур яц цара!» – олий, чекхйовлура коьрте хьийза маслаIате ойланаш.
Шайн сов цIа чохь, ша-шех дагавуьйлуш, ойланашкара ойланашка вуьйлуш, хийла хан яьхьира Эдилсолтас, ша хаза локхуш хиллачу дечиг-пондарца эшарш а лоькхуш, гIийла узам а беш:
Суьйрана дагаволу ша
Вайн пешан когех,
Iуьйрана дагаволу ша
Вайн кIайчу пенех,
Девешин цхьа шича
Шен лулахь ца хилча,
Тешаме доттагI
Шен арахь ца хилча,
Ша хьаьнга балхор бу
Коьртера бала,
Ша хьаьнга ялхор ю
Кийрара гIайгIа?

    Мел дагавийларх, цхьана некъа тIехь шен ойла ца социйла хиъначул тIаьхьа, шайн цIийнан хьалхарчу стагах, тхьамданах, дагавала вахара Эдилсолта. Ша деана гIуллакх ма-дарра дийцира цо тхьамдане. Эдилсолтас шен къамелехь воккхачух ца хьулйира шен ойланехь сецна тIаьххьара кхиэл а, нагахь кхечу кепара и захало дохо таро хуьлуш ца хилахь.
Эдилсолтин къамеле ладоьгIна ша ваьлча, «Ойла а йина, дан дезарг хоуьйтур ду», – аьлла, тхьамдано паргIат витира иза.
Оццу суьйрана Халипате дIа а кхайкхина, цуьнца къамел хилира тхьамдин. Цул тIаьхьа, шолгIачу дийнахь, Эдилсолтица къамел дира цо:
– ХIинццалц схьа вайн цIенна тIе эхь деана меттиг яц. Нехан бехках ларлуш, схьадаьхкина вай. ХIинца а, ницкъ ма-кхоччу, вочу дашах лардала гIертар ду. Суна дагахь, цхьа а лурвоьлла стаг ца хилла вайн цIийнан а, вайн тайпанан а. Луралла – дийна воллушехь валар ду, стаг вийна, лурвоьлларг сайна гича, текхаргах бIаьрг кхетча санна, хетта. Нахана а иштта хетий хаьа суна. Лурвоьлла стаг нехан неIалт хилларг а, хиларг а ву. Оцу тIехь ахь йина ойла нийса яц. Вай даима схьадогIу, ваьш нахаца а тарлуш, нах вайца а тарлуш, юьртахошна вайгахьара хилла бохам а, цатам а боцуш. Магар-тардалар вайн коьрта Iалашо ю. Амма, бакъду, ваьшна тIехь харцо а лелош долу мага гIертар лоьхур дац вай. И тайпа тардала гIертар, дукха хьолахь, гIелалла лору цхьаболчара. Ткъа и гIелалла хIинццалц схьа вайна тIехь лелла яц я хIинцачул тIаьхьа лелар а моттац…»
Тхьамдин къамела юкъара цхьа а дош, ша схьа ца лоцуш, тIехтилийтарна кхоьруш санна, лерана ладоьгIуш лаьттара Эдилсолта, и хиъна Iачу гIанта хьалха охьа а хьоьжуш.
    Ша Iачу гIанта тIера дерриг шен дегIаца хьалха таьIна, Эдилсолтина тIе пIелг а хьажош, тхьамдано кхиндIа а дуьйцура:
«Хьуна и вайн йоI-йиша оцу ГIайрбаган кIанте маре йоьдийла ца лаьа, хьайн доттагI ву бохуш, вайн цIен тIе и паргIат листина хилар бахьана долуш. Цу тIехь хьо бакъ ву. Иза иштта хила а догIу вайнехан гIиллакхехь. Нохчийн хазачу гIиллакхашца дуьстича, ирча гIуллакх ду цара дагалаьцнарг. Цу тIехь уьш харц бу. ЙоIанна кIант хIунда веза а, я кIанте йоI ма еза а ца боху вай. Безамна юккъе хIуьттуш а дац вай. Вай бохуш дерг: и безам вешан тхов кIел кхоллабалар нийса дац бохург ду. Цундела и захало хила амал доцуш а лоьру вай.
Церан вовшашка бахана безам генабаьлла таро ю, дийцарехь. Цуьнга яхарна тIехь ойла сецна ю, боху, вайн йоI-йиша Сепият. Ткъа и захало тардалийтича, наха вайна тIе пIелгаш хьежор ду. Цундела, и захало ца дохийча ца долу.
Шен гIантахь то а луш, куьйган пIелг бIаьштиг тIе а буьллуш, аз лагIдина, кхидIа а дийцира цо:
– Луралла вайн коча а ца догIуш, вайн цIийнах нехан белар а ца хуьлуш, цхьа некъ хета суна: вайн йоI-йиша Дудин Iабдуллига маре дIаяла еза. ХIара ямартло юкъайолале хьалха цуьнга яха ойла а йолуш, и тIехьийзош хилла, боху, цо. Йига безам болуш, кхунна тIехьийзаш иза а волуш. ГIайрбаган кIантана йиллина хан тIекхачале, сихха йоI Iабдуллига дIаяла еза. Цу тайпана, нехан беламах ларлур ду вай, йоI цхьана хенахь шен безам лаьттинчу маре а нислуш. ТIаккха, хууш ма-хиллара, Iабдулла магош, гIиллакхца, оьздангаллийца тарлуш, ларавеш схьавогIуш стаг ву.
    Циггара схьадаьлла дара Iабдуллига: «Хьо йоIана резавелахь, йоI дIайига нах бахкийта», – аьлла, кхаьчна хабар. Амма Iабдуллина ца хаьара, иза мичара, муха, хIунда доладелла, дагахь а доцчу хенахь, юккъехула а хеталуш.
Дикка ладоьгIча, Iабдуллина моттаделлера, Сепията шен ненах дагаяьлла, вешига а хаттийтина, массеран а бертахь хила тарлуш захало и ду. Юха а Iабдуллин цхьайолу шеко гIоттура: «Нагахь и иштта хилча, Сепията ша дуьххьал схьа хIунда эр дацара иза?» ТIаккха, хьаьвззий, цу тIера а вухаволура: «Масане шайн гIиллакхашший, амалшший хуьлу мехкарийн, ойла ярх, хьо тIаьхьакхуьурвоцуш. Царах цхьаъ хир ду-кх ша соьга и схьааларх Сепият ларйийриг. Кхачам бац ткъа, хабар дохьуш веанарг тешаме стаг хилча, ша деанарг массеран а бертахь хилар цо чIагI а дича?».
Маситтазза Сепият ган гIоьртира Iабдулла. Делахь а, схьахетарехь, цхьана, хIара ца кхуьучу, даккхийчу бахьанаша и таро ца хилийтира цуьнан.
И хабар массеран а бертахь деана хиларх ша тешнаваларна дара, Iабдуллас йоI яло маца дахка деза хоьтту хабар захалех тохийтар.
Эдилсолтас, хьалххе ойла йина, шен дагахь жоьпана кечам бина дара и хаттар. Эдилсолтина шен зудчуьнгахула хиънера, Сепият Ахьъядна йиллина буьйса муьлха ю. Оццу буьйсана хьехнера цо IабдуллагIеран замой. Сепиятнаш пхьуьйрал тIаьхьа кхочур болуш хиллехь, Эдилсолтас – маьркIажа бода лацалу зама билгалйинера.
Эдилсолтас Сепиятах лардинера цо Ахьъядна йиллина хан шена хаар. Цундела шен захало дукха къайлах ду моьттуш яра Сепият. Цунна хууш дацара, вовшашна хIун ду а ца хууш, тховса ша йига шинахьа кечлуш буйла
Вешин зудчух чIогIа тешаш яра Сепият. Цундела дара, шен несана тIаьхьа а хIоьттина, иза маьркIажехь баьхкинчарна хецца тIеяхар. Кхин гIар-гIовгIа йоцуш, лечкъина маре йоьдучу дагахь. Амма Эдилсолтий, Халипаттий цуьнан лечкъина араяларан аьттонаш шаьш нисбеш дара, йоI-йишина цунах дерг ца тосадолуьйтуш.
Беттасин бIармециг серлоно божарийн гIаларташ довзийтира. Йиллинчу метте схьавеана, йоI араяларе хьоьжуш Iаш, виъ-пхиъ стаг вара. ЙоI цаьрга дIаелла, церан некъ дика бина, нус сихха чуяхара. Невцан накъостера цхьамма схьадаьккхина, тIе верта а кхоьллина, нускал шайна юккъе а хIоттийна, кIентийн тоба дIаяхара.
   Буьйсанан серлонехь Ахьъядах бIаьрг тоха гIерташ, къайллах дIасахьоьжура Сепият. Аьтто агIор улле ваьлла вогIург Ахьъяд цахилар хиира цунна. Вукху агIор вогIург вуй-техьа и аьлла, цуьнга бIаьрг туьйхира нускало. Иза-м вовззане а ца вевзира. Хьалхаваьлла воьдуш верг мила ву хьажа лиира. Амма цуьнан болар тера дацара кхуо лоьхучуьнчух. «Кху тIаьхьахIоьттина вогIучу шиннах муьлха ву-техьа Ахьъяд?» – Сепиятан ойланаш кхачаяле, хIорш шаьш боьлхучу дIакхечира…
Доккха ловзар дара IабдуллагIеран уьйтIахь. Дукха адам дара цига гулделла. Нускал а дара кирхьана тIехьа лаьтташ. Локхуш пондар, етташ вота, тIараш, деш хелхар, жима а, воккха а сакъералуш волуш, хаза ловзар дара лаьттарг. Бакхий а, кегий а зударий кирхьана тIехьарчу нускале хьуьйсуш бара. Нагахь селхана шайна и яйнехь а, тахана нускал а хилла, кирхьана тIехьа лаьттачу йоIе, Iаламат лерина хьуьйсуш Iедал хуьлу баккхийчу зударийн, цу тIехьа латта шайна Iамо санна.
Ша бахьанехь оццул йоккха чалх вовшахкхетта долу жима нускал оцу ловзарх цуьрриг сакъералуш дацара. Шена тешнабехк бина хиларх кхиънера иза къаьхьа. Эзарнаш ойланаш хьийзара цуьнан коьрте. Амма дан хIума кара ца догIура. Шегарчу хьолах дика кхетачу цунна шера хаьара, гIуллакх шен ницкъах меттадогIучуьра а, кхиа хIума доцчу даьллий а. Делахь а, дог ца дуьллура, Делан дикане салаьттара. Аьтто балахь, яда а лоьрура…
Массеран а тидам кирхьана тIехьа лаьттачу нускалехь бара. Мел ладам боцуш делахь а, кхиноший, лула-куларчу зударший тIаьхь-тIаьхьа а шена тIехдетташ дуьйцуш а хир дуйла хаьара кхунна.
Маре яха ша арайолуш Сепията йина хиллачу ирсечу ойлано къаьхьа къурд бира, ловзаргахь йоIаца хелхаволуш Ахьъяд вайча. Эццахь, ловзаргахь болчу нахана хезаш, ца хезаш, Ахьъядан цIе а йоккхуш, мохь баьлла, дог а кIадделла, охьаюьйжира кирхьана тIехьара Сепият.
Меттанаш кIамлучу зударша ловзаргарчу кирхьана тIехьара, дестош дийца, хIуманаш даьхьира. Оцу деха меттанаш долчарна къайле хилла ца хиллера, къуьно къола санна, Сепиятий, Ахьъядий къайлах кечдинарггий, цунна йоьIан верасаша йина къиза кхиэллий. Меттанаш кIамлучара мало ца йира, ма-дарра дуьйцуш, и гIуллакх махал маса Iабдуллина тIекхачо.
     Iабдуллина девзаш долу вайнехан зудаялоран Iадаташ, гIиллакхаш кху тайпанара дара: ядийна ялоррий, ехна йигаррий, безамца, бертахь яхаррий. Царах хьалхара ши некъ цо ша-шена бихкина бара, шен дагахь иза кхаьрдаш, кегийрхошкий, мехкаршкий, емалдеш, цо дIакхайкхош дара уьш. Шен дагахь даима цо шена хиржинарг – безамца, бертахь зудаялор дара.
Ткъа, ладоьгIна, ма-дарра девзинчул тIаьхьа, хIара шегахула чекхдаьлларг царах цхьана а новкъа доцуш, карийра кхунна. «ХIара зуда ядийна ялийна яц, ехна а ца ларало, безамца, бертахь муххале а ца еана. ХIара Iехийна ялийна, – бохура Iабдуллас ша-шега, – Iехийнарш йоьIан верасаш бу. Амма, хеталахь а, бехказа-м со а ца вогIу хила. Цхьа некъ а, кеп а йоцург хIоьттина кхузахь. Ткъа хIара гIуллакх цхьана нийсачу новкъа даккхар суна тIехь ду». Iабдулла ойланийн дарцо юкъаверзийнера.
«Тахана оцу йоьIан кхоллам сайх боьзна а хета суна. Кху сохьта вайна юкъахь лелачу Iадаташка диллича, сан лаам цу тIехь хаьдда бу хIинца. Ишттачу хьолана дуьхьал, хетарехь, йоI ша а ца гIатта там бара. Амма, и ишта делахь а, тIаьхьало йоцчу деган лааман кара а вахана, нохчийн къонахийн гIиллакхах воха йиш яц сан тховса. Стеган стогалла цуьнан хабарца ца юсту наха, цуьнан гIуллакхашца, оьздангаллийца юсту», – бохура Iабдуллин ойланаша.
Деттало дог санна, сихбина болх беш дара Iабдуллин къона хьекъал.
     ХIара санна долчу гIуллакхаш тIехь шен ойлано тайп-тайпанара некъаш гулдича, царах нийса муьлха бу хаа гергарчарах дагаволура Iабдулла. Амма, билггал ша нийсачу новкъахь вуйла хиъча, воккхачух дагавалар дацара цуьнан. Ткъа бакъ новкъа чекхвалархьама, шен хьуьнар, ницкъ цкъа а кхоош вацара иза.
Iабдуллин ойланаша бохура цуьнга:
«Бакъ дац ткъа Сепията шен маттаца схьабаьхнарг: «Со маре йоьдучу хенахь хьо воцчу кIанте гIур яц со!» Бакъ дац ткъа маситта шарахь цо со шена тIехьийзавар, синкъерамехь а, хийистехь а соьций бен марзо йоцуш… Уьш массо а бертахь болуш, цара шаьш хабар а даийтина, безамца, бертахь хилла дац, ткъа, хIара захало? Сепият муха ца хуьлу кху захалонна реза?»
Юха а ша карчайора цо шен ойла: «И бакъ хилча, ловзаргахь Ахьъяд хелхаволуш гича, мохь а болуш, догкIадделла, охьаюжур яцара иза. И бакъ дац. Сепият кху захалонна реза яц». И шен коьрте деача, хьонкана юкъахь цкъарг кхаьллича санна хетара Iабдуллина. Делахь а, бакъой, бакъдерг лоьхушший, царна тIаьхьакхиа луушший ша хиларна, оцу къаьхьачу шеконна тIехь соцура Iабдулла, хьаьвззий, ван а вогIий.
Цу кепара, бакъонан лора тIе шен яьржина ойла хьийзош, буьйсанан цхьа дакъа дIадалийтира Iабдуллас.
Цхьацций, шишший йоьдуш, марйижарий, лула-кулара чугулбелла зударий дIа а бахана, чохь цхьа йисинчу Сепията а йина хир яра шен йоьхна ойланаш, тховса, дуьххьара майра гучуволу буьйса а хилча-м муххале а. Цкъа ойла хуьлура цуьнан, ара а иккхина яда, тIаккха ирхъоллаяла ойла хуьлий а хьаьвзара. Юха, хIара хьал ма-дарра Iабдуллина дIа а дийцина, цуьнгара шена гIо лахар а хоржура. Сепият тешна яра Iабдуллин оьздангаллех а, къонахаллех а, и яхь йолуш кIант хиларх а. И шена тIехьийзаш, вовшийн дагарадуьйцуш, шаьш алссам яьккхинчу хене ладоьгIча, Сепиятна теша лаьара, марзонца, бертахь боцчу безамна Iабдулла резахирг цахиларх.
Сепият оцу ойланашца йолчу хенахь, нах бийшина хийла хан яьллачул тIаьхьа, байбинна пIелг тоьхна, неI а еллийтина, чувеара Iабдулла. Нускал башха декхаделла дацара. Сепиятан бIаьргаш чохь шера гуш дара дIабалхозчу балех уьш буьзна хилар. Делахь а, стоьл тIе юург-м хIоттийра цо.
– ХIун хьал ду къоначу нускалехь? – хаьттира Iабдуллас. Хаттарна делла жоп Сепиятан бIаьргех елхаран хиш доладаларца дара. Iабдуллин къамел циггахь хедира. Йихкинчуьра юкъ ца йостуш, логах чоьхьайолуш, ца йолуш, хIума кхаьллира Iабдуллас, кхин нускале вистхилар доцуш. Ша ваьлча, Iачуьра гIаьттина, неIарехьа ваьлла, лохачу гIанта охьа а хиъна, вистхилира Iабдулла:
– Кечлол нускал!
– Стенна? – синтем байна, хаьттира Сепията.
– Маре яха! – доцца элира Iабдуллас.
    Кхуо бохучух ца кхеташ, ша дан дезарг хIун ду ца хууш, лаьттара Сепият, кхуо духа а тIедожжийна шега аллалц:
– Маре йоьду аьлла, цIера арайолуш айхьа мел деанчух шад бе. Ткъа цул тIаьхьа, царна юккъехь, хьуна эша а оьшуш, ца тоьуш хIума елахь, тхан йишин дехьачуьрчех харжа, хьо резаерриг. Иза тахана-кхана маре яха дагахь ю, ца моьтту суна. ХIетале ас цунна кхин оьцур ю оьшург. ХIинца уггар сиханиг хьо хета суна, хIара вайн захало дукха лартIехь доцуш хиларна.
Сепията марйишин хIуманаш ца кегийра. Амма, шен бедарш вовшах-м туьйхира цо, шен яхаран кхиэл Iабдуллин оьздангаллех кхоччуш тешийна, цуьнга дIа а елла.
Буьйса кхоалгIачу декъе йирзина хир яра, хIара шиъ АхьъядагIеран уьйтIа кхаьчначу хенахь. ХIетте а, тIететтинчу корах хезаш пондаран йиш а, гIийла узам а бара. Дин беллачу кIентан йиш хеталора иза.
Лоькхучу пондаран йиш юкъах ца яккхархьама делахь а, я цхьана кхечу ойланаша сацийнехь а, кIеззиг учахь собардира Iабдуллассий, Сепиятий. Эшаран мукъаме ладугIучунна хуур дара, Ахьъяд кху сохьта йоьхначу ойланийн йийсарехь хилар.
Чуьра йиш яхъяла йоллийла хиъначу Iабдуллас, лохха вист а хилла, неI еллийтира. Буьйса дика еш, чоьхьаделира хIара шиъ. Сепиятан юьхь-сибат серладаьлла, диэкхаделла гора. Ахьъяд, сов тIех цецваьлла, хьоьжура, бос а керчаш.
– Хьо-м, цхьадика, вижаза хилла Ахьъяд, – аьлла, йира Iабдуллас ша деана гIуллакх дIадолоран юьхь.
– ХIинцца, дукха хан йоццуш, синкъерамера чукхаьчнера со… АтагIара, – жоп делира Ахьъяда. «АтагIара» – шен харцдерг хьулдархьама тIетоьхна дара, кху юьртахь тховса синкъерам бацарна.
Ахьъяд хьешаша деанчу гIуллакхах дика ца кхеташ, Iабдулла ша деана гIуллакх муха дIадолор ду ца хууш, ойланаш еш волуш, цхьа а вист ца хуьлуш, мелла а хан дIаяхара. Амма къамелан рагI шегахь хилар Iабдуллина хаьара:
– Дика ойла еш, ладогIалахь, Ахьъяд, тховса оха хьайна тIедеанчу гIуллакхе, – волавелира Iабдулла. – Ас доцца а, ма-дарра а дуьйцур ду хьуна. Хьоьга маре йогIу ша моьттуш, араяьлла и лаьтта йоI, тешнабехк а хилла, тхан цIентIе нисъелла. Изза тешнабехк кху тIехь хьуний, суний а хилла, гIуллакхан духе со цакхачар бахьанехь. Захалонна шаьш реза ду, нагахь езаш хьо велахь, йоI дIайига нах бахкийта, аьлла, хабар кхаьчнера соьга. И хабар хIокху Сепиятан бертахь ду моттаделлера суна. Тховса сарахь хии суна кху гIуллакхан ма-дарра лелар. Хьуна хIара йоI а езаш, кхунна хьо а везаш, вовшашца бина безаман барт а болуш меттиг хилла таро ю шуна юккъехь. Ас доьху, со цунах, ас ма-алларий бен кхиъна цахиларх шуьшиъ а тешар. Цундела, бакъонна тIетеIачу даго суна кхин хьоьху. Нохчийн хазчу гIиллакхашна тIера довла йиш яц вайн. Таханлерчу дийнахь цхьаболчарна юккъехь лелаш долчу хIуманашка диллича, оцу йоIанна тIехь ерриг бакъо сан яра.
Оцу хенахь, сов цIа чуьра сехьачу йолу неI а йиллина, бIаьргех куьйгаш а хьоькхуш, Ахьъядан ши шича велира хIорш болчу чу.
     – Марша догIийла шу, Iабдулла! Шу ма лела кху хан йоцчу хенахь?
– Маршалла хуьлда! Тхо жимма Ахьъядца гIуллакх хилла, схьанехьа девллера.
– Тхо новкъа хир дуй шун къамелана? – хаьттира чувеанчу шиннах цхьамма.
– ХIан-хIа, новкъа дац. Охьаховша шу, – жоп делира Iабдуллас.
Цу шиннах цхьаъ охьахиира, ткъа важа, схьавогIу ша аьлла, аравелира.
Iабдуллас шен къамел сеццачуьра дIадолийра:
– Вайн заманахь веха стаг таханенан ойла йина Iен ца веза, тIаьхье а хаа еза цунна. «Ойла йоцуш динарг, гIайгIа йоцуш доьрзур дац», – нийса кица ду вайн дайн. Зудаялоран гIуллакхаш тIехь вайнахах цхьаболчарна юкъахь хIинца а лела цхьадолу «гIиллакхаш». Еха а ехна, зуда ялор нийса дац. Дукха хьолахь, йоьIан лааме ца хьуьйсуш, цуьнан верасашкахула лелий, доьрзу иза. Ядийна зуда йигар уггар акхачех зулам ду. Гуттар а тIаьхье къаьхьа доьрзу и тайпа «захало».
Вешан мехкарий, оцу зуламечу «гIиллакхийн» буьрсачу багара схьа а баьхна, хазачу гIиллакхийн тIома кIел лаца беза вай…
Оцу сохьта, хIинцца меттара гIевттича санна, цхьалха тIе хIума а юьйхина, Ахьъядан лулахой, виъ-пхиъ жима стаг, арарчу неIарх чувелира, тохара кху чуьра араваьлларг цхьана а волуш.
– Ассалам Iалайкум! Барт цхьаъ хуьлда шун! Шун къамелашна новкъа делахь, шу паргIат а дуьтур ду оха. Шу дахкар хезча, аш лелориг хаа сагатделла, даьхкира тхо-м, Iабдулла!
– ВаIалайкум салам! Бакъахьа даьхкина. Баркалла. Цуьрриг новкъа дац. Охьаховшал шу. Оха деанарг сингаттаме гIуллакх дац. Тхо вонна ца даьхкина.
– Делахь, аш, тхуна бехк ца буьллуш, шайн къамел дIаде хIета, – аьлла, чубаьхкинарш охьахевшира.Iабдулла шен къамел сеццачуьра волавелира:
– Шен орамашкара дуьйна схьадогIуш долчу нохчийн цIеначу гIиллакхашкахь вайнехан зуда чIогIа сийлахь а, еза а лоруш ю. Шуна девзаш ма дуй вайнехан оьзда гIиллакхаш: нагахь, тIекхуьуш бохкуш мостагIий а болуш, царах ведда вогIу лурвоьлла стаг, шен кхин волийла ца хилча, тIекхаьчначу зудчунна хьошалгIа эккхаш меттигаш лелла хилар. ТIаккха, оцу зудчо шен коьртарчу йовлакхан тIома кIел и лаьцнехь, мостагIашна эхь ду цу стагана тIе кхевдича. Оццул сийлахь, оццул хьоме ю нохчочунна зуда.
Мел доккхачу девнехь а зуда лазорах а, цунна зил барх а чIогIа ларбелла къонахий. Зудчо кара кортали тоьхча, маслаIат хилаза дисина зулам Нохчийчохь каро хала ду. Цуьнан дехаран юьхь яйар чIогIа кIезиг лийрина наха.
Шен майрачунна хьалха вайнехан зудчун сий, лераммий сов лекха хета суна. Майра цIахь цахиларх, хийла хьаша хаза доггах чуэцна, хаза лелош, верзийна а, верзош а схьайогIу нохчийн хIусамнана, нехан бIаьрг буьзна, церан баркаллех йоьттина, кIентий.
– Бакъдерг ду-кх ахь дуьйцург, Iабдулла! – элира ладоьгIучарах цхьамма.
– Вайнехан оьзда хаза гIиллакхаш ду Iабдуллас дуьйцурш! – тIечIагIдира вукхара а.
    – Ткъа иштта зударий лоруш, церан сийдеш, буххера дуьйна схьадогIуш долу вайнехан хаза гIиллакхаш цхьаболчу наха къинхетамза бехдо, талхадо, – дуьйцура Iабдуллас кхидIа а, – зударийн сий дойу, церан бакъонаш хьоьшу, къаьсттана зуда ялор-яхаран некъаш тIехь.
Зудаялорехь нийса некъ цхьаъ хета суна: йоьIан, кIентан цIеначу безаман барт. Ткъа тахана кху йоIана тIехь харцо лелла. ХIара Iехийна. Хьанний, кху Сепиятанний безаман бартана, Эдилсолтиний, хьуний юккъехь лелла доттагIалла бахьана долуш, цхьана адамаша оьгIазло йина таро ю. Ша йиллинчу хенаца хьоьга маре йогIу ша аьлла, араяьлла хилла хIара цу буса. Ткъа хIокху гIуллакхна мелла а со бIаьрзе хиларо Сепият сан тхов кIел кхачийна. Кийрара дог санна, дукха а езаш, хIара резахиллачу сохьтехь яло йина чIагIо а йолуш, кхунна тIехьийзаш вара со. Делахь а, сайна девзаш доцчу цхьацца бахьанашна йоьIан сайга болу безам д1абаларх, цуьнга бартхетта бакъо сан мичара ю? Безам кхераман, ницкъан а некъаца бахийталуш ма баций.
ЭдилсолтагIара шуна йина оьгIазло, яйн чов санна, муо боцуш йоьрзур ю. Шу ирсе дехар ду. Кху йоIа хьуна тIе беанарг хьанал некъ бу хьуна, Ахьъяд. ГIуллакх ма-дарра сайна хиъначул тIаьхьа, хIара кхуза схьаялош веана со тховса. Шун дахар ирсе хуьлда! Iодикайойла…
Iабдулла дIаваха хьалагIаьттира.
Амма Ахьъяда иза охьахаийра, шен къамеле ладогIаза дIаваха пурба ца луш.
– Вайнахалахь нилха лелаш некъ бу тховса ашшимма суна тIебеанарг, – аьлла, дIадолийра Ахьъяда шен къамел. – Сан вонах кхоьруш, дикане сатуьйсуш, ца веана хьо кхуза. Ахь лелориг хьайн гIиллакх, оьздангаллий ю. Уьш багахь хилла ца Iаш, хьан цIийца лела. Машарца, гIиллакхца, собарца, кхетамца баьккхина толам – тIамца, девнаца, сонталлийца баьккхинчу толамал мерза, беза, сийлахь лоруш бу вайн халкъалахь.
Сайнначул кийрахь дог долуш, дегIехь хьуьнар долуш суо хеташ ву со. Амма, суна а, дуккха кхечарна а бан халахетар долуш некъ бу тховса ахь беанарг. Кхин дIаала хаац суна, оцу Iаш йолчу йоIана хьалха, хIокху кегийчу нахана гергахь тоьшалла ца дича ца волу со, ахь сайна бIиллиг диллина хиларна, хьекъал а, собар а хьайнччул хьан хиларна.
Оццул цIеначу дагца тховса сайн хIусаме веанчу хьуна, дагахь цхьаъ а долуш, кхин дийца мотт карча ца богIу сан. Цундела ас ма-дарра бакъдерг дуьйцур ду, мискъалазарратал хIума хьох ца хьулдеш: Сепиятаний, суний юккъехь бина безаман шад хилар, ахь ма-аллара, цIена бакъ дара. Санний, Эдилсолтиний доттагIаллина тIехула и захало товш ца хеташ, цара тхайна оьгIазло ялийна хилар хIинца, ма-дарра, гуш ду суна. И оьгIазло эккхаза Iахь тамаша хеташ дара тхойша. Хьалххе дуьйна цуьнан ойла йинера ас. Суна хIиттинчу суьрташкахь, и кхин а эрча юьйлура. ХIара гIуллакх хилла даллалц, ма-дарра хьо кхунах кхетийна цахиларх теша со хIинца. Тешам боллуш ду, сан кхетам а, дог-ойла а хьайчул тIаьхьайисина хилла хилар.
    Оцу тIехь иккхина сайн ледарло юьйцур ю ас хьуна: селхана шун ловзарга веанера со, сайца накъостий а болуш. Тхаьш юьхьаралаьцна хилларг ледара гIуллакх дарий хаьа суна, хIинца ма-дарра гIуллакх хиъначул тIаьхьа, юха ойла йича. Кирхьана тIехьара нускал дадо чIагIо йина даьхкина дара тхо цига. Оцу гIуллакхна бина берриг кечамаш а бара тхан. Цуьнан декхар дара, ловзаргахь йоI къевсина, вовшашца дов даккхаран моттаргIанаш яр. Ткъа, нах оцу девна тIе хьолххушехь, кирхьанан тIехье яссо билгалйина важа тоба яра, цаьргара зуда дIаэца а, дIаяхьа а кечъелла. Ша тхоьга йогIу бохучу ойланца зуда маре яха араяьлла хиларх тхо тешна дара.
Тхуна хан а йиллина, тхоьга йогIу аьлла араяьлла йолу зуда, тешнабехкаца Iеха а йина, дIайигар тхаьш нах ца хеташ, тхуна динарг дуьсур ду бохучу тIе тидинера оха. Оцу агIонгахьара тхаьшна тIедеанарг доккха эхь а лорура. Цу эхьах довларан некъ цхьаъ бен бацара тхуна гуш: дуьххьалдIа кирхьана тIехьара зуда ядор. Иза атта хир доцийла а, кхераме дуйла а-м хаьара. Делахь а, эхье вахарал, хеназа валар дайн хетара.
Эццахь, со ловзаргахь хелхаволучу хенахь, мухха делахь а, и зуда кирхьана тIехьара чу а йигна, аьтто боьхна, тхо даьсса дирзира ловзаргара. Дуьнен чохь мел долу адам сайх доьлу моьттура суна. Хьо сайх воьлу моьттура. ХIара гIуллакх бахьана долуш сан дагна хилла Iовжам даге лан ца белла, коьртана баз а белла, собар кхача а дина, сайн оьгIазалла цхьана кепара метта ялоза ца воллучу тIекхаьчнера со. ХIинца ахь динчу къамелах сов шера хаьа, сайна моьттинарг бакъ доций, со харц вуй а. Бехк ма билла, сайна моьттинчунна тIера со вухаволу. «ХIинццалц охьа ца вуьжуш хIун деш ву хьо?» – бохучу хьан хаттарна жоп луш… хIинцца синкъерамера чукхаьчнарг хуьлуш, ас хIоттийнарг бехказло яра. Шуьшиъ кхуза кхача сахьт хьалха, кху чуьра дIасабекъабелира тхан йиш-вошаллехь болу хIара Iен кегий нах. МаьркIаж-хан хилчахьана дуьйна оха кхузахь дийцинарг хIара гIуллакх дара. Эххар а, тхан сецнарг, хIуъу дина а, цхьана зудчунгахула Сепиятах дагадовлар дара. Цуьнга хатта кечдинарг дара: иза хьоьга бертахь еана, ца еана. Нагахь, лууш, бертахь яхана ша, кхуо алахь, тхаьш дага мел лаьцначунна тIера юхадовла сацам бинера оха.
         Амма, Iехийна, бертаза йигна ша, кхуо бахахь, къийсаза а ца довлура, тхьаьш юьхьIаьржахIиттина аьлла хетарна, тхаьшна тIе доккха эхь деана моттарна. Нисса ши сахьт хьалха, оцу Iачу йоIе кхузза вистхила сайн аьтто хуьлуьйтург, хIара дерриг дуьне дIалур долуш вара со.
Ткъа хIинца, и дерриг дуьне суна совгIатна дохьуш, веана хьо. Цуьнга кхочуш хьуна бан дика болх бац сан. Амма, дуьненчохь ас дукха хан яккхарх, халонаший, баланаший луьра со хьовзорх, дицлур дац суна хIара хьан хьуьнаре гIиллакх. Хьан сий ца лардеш, хьан юьхь яйина хан йогIур яц сан вахарехь. ХIара тховса ахь суна тIебеана оьзда некъ, тIаьхьарчу тIаьхьенна хууш, цара магош, хестош дIахьур бу. Вуьшта, кхин цхьа хIума дара сан Сепияте хатта лууш: «Мехкарийн ойланаш бIаьстенан денойх тера ю», – олуш хезна ву со. Нагахь кху тIаьххьарчу деношкахь тайп-тайпанчу бахьанашна хьан ойла хийцаеллехь, вайшиннан хиллачу безаман барта тIера хьан ойла керчинехь, пурба дац хьуна и лачкъо, вай цхьабосса кегий ду, бехке дац хьуна иза. Хьайн яхаран некъ харжа бакъо хьоьгахь ю, вайх хIоранна а санна. Варий, Сепият, тхо лойла хьан, дагахь доцург аьнделахь.
– Бакълоь, Ахьъяд, – чIагIдира Iабдуллас, – и хаттар догIуш дина ду.
Сепията баркалла элира Iабдуллина:
– Нанас винчу вашас, йинчу нанас догдоцу боккха тешнабехк хаийна хиллера цу ас деха сатуьйсуш, йоккхаерах юьззина араяьккхинчу сан езачу буьйсанна кIел. ХIумма дац, «ма-товв ца хилча, ма-торру», – аьлла. Сан даггара баркалла ду хьуна, Iабдулла. Хьо оьздангаллах вуьззина, яхь йолуш къонах хилар чIагIдеш, тешалла деш ю хIара вайша цхьаьна схьаеана, бодане ца олу ас, Iаьржа буьйса.
Сепиятан доца дош чекхдаьллачул тIаьхьа, Ахьъяд юха а дагавелира Iабдуллех:
– Кхин цхьа хIума а ду-кх со вогуш. Дийцахьа суна, Iабдулла, цунах хьайна хетарг: цхьа сахьт даьлча, вайна са хир ду. ХIара гIуллакх юьртахошна ма-дарра дIахуур ду. ХIокху ахь лелочунна-м, «яхь йолчу кIанте, гIиллакхций, оьздангаллиций бен далур доцуш, къонахчун гIуллакх ду Iабдуллас лелийнарг, хьанал а, бакъонна тIехь кхуьуш а стаг ву и», – эр дара шеко йоццуш, ткъа суна хIун аьр-техьа юьртахоша? ХIара сан лаам дукха ледара лорурий-техьа цара?
    – Хьажал хьо, Ахьъяд, – элира Iабдуллас, – Iаламан массо а хазачу гIиллакхийн дакъа шайна комаьрша кхаьчна болчу вайнахана юккъера дуккха а адамаш дIаьвше чам бетталучу «гIиллакхийн» йийсарехь ду хIинца а, зудаялор-йитарна тIехь къаьсттана чIогIа. Царна хала хир ду цIаьххьана, цхьабосса шайн гIалатечу некъаш тIера дIакарча. Цундела цу нахана юккъехь кхетаме къамелаш дан деза. Нийсачу гIуллакхашца уьш тIечIагIдан деза. Кху тайпана долчу гIуллакхаш тIехь вайн кегийрхойн цхьа коьрта Iалашо хила еза – зуда маре яхарна тIехь, вайнахана юккъехь хIинца а долуш долчу цхьадолчу «гIиллакхашца» луьра къийсам латторрий, зударийн сий, бакъо ларъяррий. Хьажал хьо, Ахьъяд, хьайн хиллачу акхачу ойлане. Хьо-хьуо а хилла гIеххьачул цу акхачу «гIиллакхийн» карахь хIаллакьхуьлуш воллуш, цхьана дагахь доцчо цуьнан багара схьа ца ваьккхинехь, шен хеннахь орца ца кхиънехь. Хьажал хьо, селхана, дийнан делккъехь, кирхьана тIехьара нускал дадо кечделла хилла шу хьоьгахула. Со цунах теша. Ткъа мел доккха зулам дала тарлора цунах? Дийцина цаваллал ирчаниг. Чевнаш, маьхьарий, вер-ваккхарш… Девнан цхьа а агIо маьрша яц. Цигахь тоьлларг а, эшнарг а эшна ву. Цул ма тоьлу хIинца дуьйна дIа хиндолу вайн ирсе дахар, вайлахь лела йолу марзо, цIена безам, сийлахь лерам.
Цхьана коьртачу Iалашонна хьо тIевоьдуш, оцу Iалашоне бечу новкъахь дуьхьалдетталуш долу ладам боцу хIуманаш, тидам а ца беш, тIехтилийта тарлуш ду. Кху гIуллакх тIехь наха аьндерг тIелетар дац хьуна, эхье дац кхузахь хIумма а. ХIара хьанал некъ бу хьаъа, хIуъу дийцича а.
Сахуьлу седарчий уьдуш дара. Синбилгало гучуйолуш лаьттара. Сепиятан, Ахьъядан чу гулбелла хиллачу кегийчу нехан Iодика а йина, цIехьа вирзина Iабдулла, диканах дог дузуш, мерзачу набаро Iехийра.


Рецензии
Доброго дня, Зура!
Какой прекрасный текст о таких хороших людях! Читал и восторгался и автором, и героями. Но... такой текст мне целиком не одолеть. И я оставил его , пока ничего не случилось.
Всего Вам доброго!
Василий.

Василий Храмцов   18.11.2026 16:25   •   Заявить о нарушении
Это перевод, до сих пор никем не переводился. Сам автор Мовла Ясаев - был переводчиком, написанных произведений у него мало.
Меня заинтересовал этот рассказ тем, что автор раскрывает смысл традиций своего народа. Главный герой влюблен в девушку, которую спас. Одно время она принимает его ухаживания, а потом но она влюбляется в друга своего брата, который приходит к ним в дом. По чеченским обычаям друг брата считается братом ( следовательно, выходить за него замуж нельзя). Ахьяд -друг брата перестает приходить в дом, где он встретил свою любовь.
Родственники и брат девушки отдают сестру замуж за достойного парня, но тот понял, что девушка полюбила другого.
Он прямо со своей свадьбы отводит невесту к возлюбленному и передает ее в жены другому.

Зура Итсмиолорд   18.11.2026 16:37   Заявить о нарушении